Warszawa, wrzesień 2008 r. - PDF\nDownload "Warszawa, wrzesień 2008 r."\n1 Uwarunkowania i kierunki rozwoju sektora przedsiębiorstw w państwach członkowskich Unii Europejskiej położonych w regionie Morza Bałtyckiego. Wnioski dla Polski Warszawa, wrzesień 2008 r.\n2 1 Wstęp metodologiczny Uwarunkowania rozwoju przedsiębiorstw w państwach Morza Bałtyckiego Dania Struktura gospodarki Otoczenie prawne i administracyjne Rynek pracy Finansowanie przedsiębiorstw Handel zagraniczny Sytuacja makroekonomiczna Podsumowanie Estonia Struktura gospodarki Otoczenie prawne i administracyjne Rynek pracy Finansowanie przedsiębiorstw Handel zagraniczny Sytuacja makroekonomiczna Podsumowanie Finlandia Struktura gospodarki Otoczenie prawne i administracyjne Rynek pracy Finansowanie przedsiębiorstw Handel zagraniczny Sytuacja makroekonomiczna Podsumowanie Litwa Struktura gospodarki Otoczenie prawne i administracyjne Rynek pracy Finansowanie przedsiębiorstw Handel zagraniczny Sytuacja makroekonomiczna Podsumowanie Łotwa Struktura gospodarki Otoczenie prawne i administracyjne Finansowanie przedsiębiorstw Rynek pracy Handel zagraniczny Sytuacja makroekonomiczna Podsumowanie Niemcy Struktura gospodarki Otoczenie prawne i administracyjne Rynek pracy Finansowanie przedsiębiorstw Handel zagraniczny Sytuacja makroekonomiczna Podsumowanie...50\n3 2.7 Szwecja Struktura gospodarki Otoczenie prawne i administracyjne Rynek pracy Finansowanie przedsiębiorstw Handel zagraniczny Sytuacja makroekonomiczna Podsumowanie Analiza porównawcza uwarunkowań rozwoju przedsiębiorstw w Polsce na tle państw regionu Morza Bałtyckiego Struktura gospodarki Otoczenie prawne i administracyjne Rynek pracy Finansowanie przedsiębiorstw Handel zagraniczny Sytuacja makroekonomiczna Wnioski\n4 1 Wstęp metodologiczny Raport składa się z dwóch części. Pierwszą część stanowi analityczny przegląd najważniejszych zagadnień mających wpływ na sytuację przedsiębiorstw w poszczególnych państwach członkowskich Unii Europejskiej regionu Morza Bałtyckiego. Druga część zawiera najważniejsze wnioski sformułowane na podstawie analizy oraz rekomendacje dotyczące zagadnień, które zdaniem autorów powinny stać się elementem Strategii Morza Bałtyckiego. W pierwszej części autorzy poddali analizie strukturę gospodarczą poszczególnych państw, ze szczególnym uwzględnieniem najbardziej znaczących gałęzi przemysłu i usług. Elementem analizy jest także sytuacja na rynku pracy, gdzie opisano najważniejsze wskaźniki dotyczące zatrudnienia i bezrobocia, a także perspektywy rozwoju rynku. Kolejnym elementem analizy jest otoczenie prawne i gospodarcze. Źródłem danych w tej części są dane World Economic Forum oraz Banku Światowego. Część analityczna zawiera ponadto informacje dotyczące rozwoju rynku finansowego, oraz dostępności finansowania dla przedsiębiorstw. Istotnym elementem analizy jest handel zagraniczny, informacja dotycząca głównych partnerów handlowych ze szczególnym uwzględnieniem roli państw regionu oraz struktury obrotów w handlu zagranicznym. Końcowym elementem analizy sytuacji każdego z państw są najnowsze dane makroekonomiczne dotyczące tempa wzrostu PKB oraz inflacji. Najważniejszym źródłem informacji dotyczącej sytuacji przedsiębiorstw w państwach regionu Morza Bałtyckiego były publikacje Economist Intelligence Unit Country profile edycja 2008 lub 2007, Country finance, oraz miesięczne Country reports omawiające najważniejsze zagadnienia gospodarcze każdego z państw. Źródłem danych statystycznych do raportu były najnowsze dostępne publikacje statystyczne omawiające opisywane zagadnienia opracowywane m.in. przez krajowe urzędy statystyczne, Eurostat, OECD, Total Economy Database utrzymywana przez The Conference Board oraz Groeningen Growth and Development Centre, dane Światowej Organizacji Handlu. Pomimo tego, że autorzy opracowania korzystali z najnowszych dostępnych publikacji statystycznych często zawierają one dane z 2006 lub nawet 2005 roku (dotyczy to np. danych obrazujących działalność badawczorozwojową). Ujęcie sytuacji przedsiębiorstw w Polsce jest nieco odmienne, gdyż została ona przeanalizowana na tle innych państw regionu. W dużo większym stopniu wykorzystano w tej części dane benchmarkingowe i porównawcze. Ważną przesłanką do formułowania wniosków, było uwzględnienie istniejących już dotychczas form współpracy regionalnej. Państwa regionu Morza Bałtyckiego współpracują w dziedzinie rozwoju gospodarczego już od wielu lat, a najważniejszą płaszczyzną tej współpracy jest członkostwo w Unii Europejskiej. Acquis communautaire stwarza już teraz wiele możliwości kooperacji, w tym w tak ważnych obszarach jak usuwanie barier dla swobodnego przepływu towarów, pracowników, usług oraz swobody przedsiębiorczości. Powielanie tych instrumentów w ramach współpracy bałtyckiej byłoby niecelowe a nawet mogłoby zostać uznane za niezgodne z prawem wspólnotowym. Zdaniem autorów współpraca w ramach Strategii powinna zatem koncentrować się na tych dziedzinach, które nie zostały do tej pory objęte prawodawstwem wspólnotowym i tworzyć korzystne warunki przede wszystkim przez wymianę informacji i doświadczeń, w dziedzinach najistotniejszych dla spójności gospodarczej regionu. 2\n5 Ze względu na to, że Strategia Morza Bałtyckiego ma być w założeniu dokumentem wewnętrznym Unii Europejskiej, zakres przedmiotowy niniejszej analizy został ograniczony do państw regionu, będących państwami członkowskimi UE. Jednakże w ramach niektórych zestawień porównawczych uwzględniono także Rosję, Norwegię oraz Islandię. Na podstawie przeprowadzonej analizy porównawczej można sformułować wiele wniosków dotyczących priorytetów polityki gospodarczej Polski, także w sferze wewnętrznej. Jednakże ze względu na zakres tematyczny raportu autorzy koncentrują się na tych wnioskach, które mogą stanowić podstawę formułowania polskiego stanowiska wobec Strategii Morza Bałtyckiego pomijając wskazania do polityki wewnętrznej bądź wspólnotowej. 3\n6 2 Uwarunkowania rozwoju przedsiębiorstw w państwach Morza Bałtyckiego 2.1 Dania Struktura gospodarki Udział Danii w tworzeniu PKB UE wyniósł w 2005 roku 1,9% 1. Sytuuje to gospodarkę Danii w grupie średnich państw UE (od 1 do 5% PKB UE). Wartość PKB per capita (z uwzględnieniem siły nabywczej) wynosi w Danii 126% średniej UE. 2 Proces uprzemysłowienia rozpoczął się w Danii stosunkowo późno. Sektor produkcyjny zyskał dominującą rolę w duńskim eksporcie dopiero w latach 60. Ze względu na dobrze rozwinięte rolnictwo do dzisiaj dużą rolę odgrywa przemysł przetwórczy, w tym także przetwórstwo rybne. Przetwórstwo żywności, produkcja napojów oraz przemysł tytoniowy ma 23% udział w przychodach sektora przemysłowego Danii 3. W sektorze przemysłowym dużą rolę odgrywa produkcja tradycyjnych dóbr konsumpcyjnych takich jak przemysł odzieżowy oraz meblarski. Obydwa sektory produkują przede wszystkim na eksport np. 70% produktów odzieżowych jest eksportowanych. W wyniku silnej presji konkurencyjnej przede wszystkim ze strony państw azjatyckich, duńskie przedsiębiorstwa z sukcesem przestawiły się na wydajne technologie i produkcję wyrobów o wysokiej jakości dodanej. Duńscy producenci odgrywają istotną rolę w produkcji turbin wiatrowych. W Danii swoją siedzibę ma dwóch czołowych producentów tych urządzeń- Vestas oraz NEG Micon, którzy łącznie mają niemal 25% udział w rynku światowym. Duńskie przedsiębiorstwa odgrywają wiodącą rolę na świecie także w sektorze farmaceutycznym (biotechnologicznym). Medicon Valley funkcjonujący na pograniczu Szwecji i Danii w rejonie Lund-Malmö-Kopenhaga jest głównym ośrodkiem inwestycji biotechnologicznych. Dania jest uznanym ośrodkiem badawczym w zakresie nowych szczepionek. W ostatnich latach sektory o największej dynamice wzrostu to biotechnologia, farmacja (Dania jest jednym z największych producentów insuliny), ICT, przemysł spożywczy (napoje) oraz wyposażenie związane z technologiami ochrony środowiska. W ostatnich latach rośnie znaczenie sektora petrochemicznego. Dania jest eksporterem netto ropy naftowej. Aktualnie eksploatacja złóż ropy naftowej odbywa się na 19 polach duńskiej części Morza Północnego. Bardzo dużą rolę w gospodarce Danii odgrywa sektor usług. W sektorze tym dominują usługi bankowe i finansowe oraz ICT. W 2006 roku w sektorze usług zatrudnionych było niemal ¾ siły roboczej. Sektor usług charakteryzuje się także największą dynamiką wzrostu. 1 European Economic Statistics, Eurostat, 2008 r., s Tamże s Country Profile Denmark, Economist Intelligence Unit s. 33 4\n7 W sektorze usług poza usługami finansowymi stosunkowo dużą rolę odgrywa transport. Sektor transportowy wytworzył 6,8% wartości dodanej w 2006 r., więcej niż budownictwo czy sektor rolny. Sektor transportowy (wliczając w to telekomunikację i usługi pocztowe) zatrudniał pracowników i był piątym pod względem ilości zatrudnianych osób. Szczególnie dynamicznie w ostatnich latach rozwijał się podsektor transportu morskiego 4. Udział budownictwa w PKB wynosi około 5,5%. Około 1/3 pracowników firm budowlanych zatrudnionych jest w firmach remontowych. Około 2/3 firm budowlanych zatrudnia mniej niż 5 osób. W 2005 r. średnia wartość dodana 5 wytwarzana przez duńskie przedsiębiorstwa wyniosła 28 %. Największa wartość dodana była wytwarzana w sektorze HORECA (hotele i restauracje)- 42% i usług dla biznesu (48%). Najmniejszą wartość dodaną reprezentuje handel hurtowy- 14% oraz detaliczny 19% 6. Zestawienie specjalizacji sektorowej poszczególnych państw członkowskich dokonane przez Komisję Europejską w 2005 r. wykazało, że sektorami w których specjalizuje się Dania są: transport wodny (wartość wskaźnika 6.1), górnictwo (mining and quarrying) (1,94), produkcja odbiorników radiowo-telewizyjnych (1,67), handel hurtowy (1,49), budownictwo i remonty statków (1,48), zdrowie i usługi socjalne (1,47). 7 Zróżnicowania międzyregionalne struktury przemysłowej są w Danii niewielkie. Dania jest państwem o najniższej wśród krajów OECD średniej specjalizacji sektorowej (0,21), oraz o jednym z najniższych wskaźników Giniego obrazującym różnice w strukturze gospodarczej poszczególnych regionów 8. Strukturę gospodarczą pod względem wartości dodanej przedstawia poniższy wykres. 4 Tamże, s 19 5 Liczona jako przychód pomniejszony o wartość dóbr i usług wykorzystywanych w działalności przedsiębiorstw 6 Statistical Yearbook General economic statistics, s. 5 7 EU sectoral competitiveness indicators. Enterprise and industry publications. Enterprise and Industry Directorate-General of the European Commission, 2005, s. 23. Wskaźnik specjalizacji sektorowej wykorzystany przez Komisję Europejską porównuje udział poszczególnych sektorów danego państwa w tworzeniu wartości dodanej w danym kraju, ze średnią dla wszystkich państw VA członkowskich Unii Europejskiej wg wzoru Sij = j j VA ij VA ij EU, j VA EU, j gdzie i oznacza państwo członkowskie UE, j- sektor przemysłowy, EU- oznacza 15 starych państw członkowskich. Wskaźnik 1 dla danego sektora oznacza wynik równy średniej UE. 8 OECD Regions at a glance, OECD 2007 edition, s. 71 W metodologii OECD specjalizacja sektorowa mierzona jest współczynnikiem procentowego zatrudnienia w danym sektorze w określonym regionie w stosunku do średniego udziału danego sektora w zatrudnieniu ogółem dla całego kraju (wskaźnik Balassy-Hoovera). Średni współczynnik specjalizacji regionalnej dla państwa stanowi średnie odchylenie standardowe od 1 dla wszystkich sektorów gospodarczych objętych klasyfikacją ISIC. Współczynnik Giniego jest stosowaną w statystyce miarą koncentracji rozkładu zmiennej losowej. Współczynnik Giniego przyjmuje wartości z przedziału [0,1]. Wyższa wartość współczynnika wskazuje na wzrost nierównomierności rozkładu. 5\n8 Wykres 1. Struktura gospodarcza Danii 9 Rolnictw o 1,6% Inne usługi 27,0% Przemysł 20,5% Budow nictw o 5,5% Usługi finansow e i biznesow e 24,0% Handel, transport, telekomunikacja 21,5% Źródło: European Economic Statistics (Eurostat 2008) Wśród przedsiębiorstw dominują firmy jednoosobowe (55%). Struktura przedsiębiorstw pod względem ilości zatrudnionych osób przedstawia się następująco: Tabela 1. Struktura przedsiębiorstw według wielkości (ilości zatrudnionych) Liczba pracowników Źródło: Rocznik statystyczny Danii, 2008 r. Liczba przedsiębiorstw Niemal 2/3 duńskich firm to firmy małe, zatrudniające do 5 pracowników. Największa koncentracja zatrudnienia w dużych przedsiębiorstwach notowana jest w przemyśle (około 63% pracowników zatrudnionych jest w przedsiębiorstwach 9 Kategoria rolnictwo uwzględnia także rybołówstwo, łowiectwo, leśnictwo 6\n9 liczących powyżej 100 osób). Mimo to także w przemyśle zdecydowana większość spośród przedsiębiorstw to przedsiębiorstwa małe i średnie. Przedsiębiorstwo produkcyjne zatrudnia średnio 20 osób. Pomimo dominacji małych i średnich przedsiębiorstw w przemyśle, niektóre duńskie przedsiębiorstwa osiągnęły międzynarodowy sukces np. Lego, Carlsberg, Danisco, Novo Nordisk (farmeceutyki), Bang& Olufsen, Maersk. Pod względem struktury działalności liczba przedsiębiorstw przedstawia się następująco: Tabela 2. Struktura sektorowa przedsiębiorstw w Danii Sektor Liczba przedsiębiorstw Finanse, usługi biznesowe Handel detaliczny, hotele, restauracje Rolnictwo, rybołówstwo, łowiectwo Usługi sektora publicznego i prywatnego Budownictwo Produkcja Transport, poczta i telekomunikacja Prąd, Gaz, Woda Źródło: Rocznik Statystyczny Danii, 2008 r. Według ostatnich dostępnych danych, w 2005 roku powstało w Danii przedsiębiorstw. W ostatnich latach największą dynamiką przyrostu nowych przedsiębiorstw charakteryzowały się sektory finansowy i usług biznesowych (niemal 1/3 wszystkich nowych przedsiębiorstw) oraz budownictwo. Najmniej przedsiębiorstw powstało w sektorze produkcyjnym (tylko 4% przedsiębiorstw). W 2005 roku upadło przedsiębiorstw. Rok 2005 był dla duńskiej gospodarki wyjątkowy, gdyż w odróżnieniu od kilku poprzednich lat, zostało utworzonych więcej przedsiębiorstw niż upadło. Spośród nowych przedsiębiorstw utworzonych w 2002 roku, 55% przetrwało do 2005 roku. Największy odsetek firm, które przetrwały przynajmniej dwa lata działało w sektorze budownictwa (64%). Sektorem, w którym ten odsetek był najmniejszy jest rolnictwo i rybołówstwo (47%). Chociaż pod względem ilości przedsiębiorstw, firmy z udziałem kapitału zagranicznego stanowią jedynie około 1%, to ich udział w ogólnych obrotach duńskich przedsiębiorstw wynosi 20%, zaś w ogólnej ilości zatrudnionych 16%. Do sektorów, w których firmy z udziałem kapitału zagranicznego zatrudniają największą liczbę pracowników należą handel, hotelarstwo, usługi restauracyjne (około 20%). Z kolei w budownictwie udział ten jest najmniejszy i wynosi 8%. Największy udział w obrotach firm z kapitałem zagranicznym mają przedsiębiorstwa z udziałem kapitału szwedzkiego (28%) oraz amerykańskiego (16%). W dalszej kolejności największymi inwestorami zagranicznymi są przedsiębiorcy z Norwegii, Wielkiej Brytanii i Irlandii, Niemiec oraz Niderlandów Statistical Yearbook General Economic Statistics, op. cit. s. 3 7\n10 Charakterystyczne dla Danii jest bardzo niewielkie zróżnicowanie międzyregionalne rozwoju gospodarczego. PKB per capita w regionie o największym poziomie tego wskaźnika wynosi 160%, w regionie o najniższym poziomie PKB per capita 77%. Wskaźnik Giniego obrazujący dysproporcje międzyregionalne w poziomie PKB per capita wynosi 0,12. W latach średnioroczny wzrost gospodarczy w regionie o najniższej dynamice wzrostu PKB wyniósł 0,4%, podczas gdy w regionie o najwyższej dynamice PKB- 2,9% 11. Duńska gospodarska zdominowana jest przez małe przedsiębiorstwa, co nie sprzyja wysokim nakładom na badania i rozwój. Rząd duński podejmuje rozmaite działania, których celem jest wsparcie firm w działalności badawczo-rozwojowej. Rządowe programy koncentrują się na wsparciu badań i rozwoju, finansowaniu szkoleń oraz wprowadzeniu ułatwień w dostępie do kapitału. Obecny rząd centro prawicowy wprowadził szereg zachęt finansowych, których celem jest wsparcie badań i rozwoju. Na ten cel rząd duński przeznaczył 10 mld koron do roku Nakłady na badania i rozwój zwiększyły się w Danii w latach o 90 %. W 2005 roku źródłem około 2/3 nakładów na B&R były przedsiębiorstwa prywatne. Nakłady na działalność badawczo-rozwojową są szczególnie wysokie w sektorze produkcyjnym (65% nakładów sektora prywatnego na B&R). Przedsiębiorstwa działające w sektorze usług opartych na wiedzy (knowledge services) takich jak konsulting inżynieryjny, usługi ICT odpowiadają za 24% nakładów na badania i rozwój. Większość przedsiębiorstw zwiększa swoją konkurencyjność nie poprzez nakłady na badania i rozwój, ale poprzez innowacje- wprowadzanie nowych produktów i nowych procesów produkcyjnych i marketingowych. W latach innowacje wprowadziło 42% duńskich przedsiębiorstw (31 % wprowadziło nowe produkty zaś 30 % nowe procesy produkcyjne) Otoczenie prawne i administracyjne Dania została sklasyfikowana na 3 miejscu w rankingu konkurencyjności sporządzanym przez World Economic Forum. Poniższa tabela prezentuje klasyfikację Danii w ramach poszczególnych filarów konkurencyjności poddanych ocenie w ramach rankingu. 11 OECD Regions at a Glance, op. cit s Statistical Yearbook op.cit. s. 7 8\n11 Tabela 3. Czynniki konkurencyjności Danii 13 Czynniki podstawowe 3 Instytucje 2 Infrastruktura 7 Stabilność makroekonomiczna 10 Zdrowie i edukacja podstawowa 3 Czynniki efektywności (efficiency enhancers) 4 Edukacja wyższa i szkolenie 3 Efektywność rynków towarowych 3 Efektywność rynku pracy 5 Rozwój rynku finansowego 6 Gotowość technologiczna (Technological readiness) 5 Wielkość rynku 45 Czynniki innowacyjności 8 Dojrzałość biznesowa (Business sophistication) 6 Innowacyjność 10 Indeks konkurencyjności biznesowej 5 Dojrzałość w działalności i strategii przedsiębiorstw 5 Jakość krajowego środowiska biznesowego 5 Źródło: World Economic Forum, strona Największymi barierami dla przedsiębiorczości wskazanymi przez ankietowanych przez World Economic Forum są wysokie stawki podatkowe i nieprzejrzyste przepisy podatkowe, trudny dostęp do finansowania, nieodpowiednie do potrzeb przedsiębiorców wykształcenie pracowników oraz restrykcyjne regulacje rynku pracy. Według zestawienia Doing business 2009 przygotowanego przez Bank Światowy Dania zajmuje 5 miejsce na świecie pod względem warunków prowadzenia działalności gospodarczej. Jest to najwyższe miejsce spośród wszystkich państw regionu Morza Bałtyckiego. Rozpoczęcie działalności gospodarczej w Danii jest stosunkowo łatwe i nie wymaga dużych nakładów finansowych. Z danych zawartych w raporcie Doing Business 14 wynika, że czas potrzebny na rozpoczęcie działalności gospodarczej w Danii wynosi 6 dni i aby taką działalność rozpocząć trzeba wypełnić jedynie 4 procedury. Oba wskaźniki plasują Danię na 4 miejscu tych zestawień. Rozpoczęcie działalności gospodarczej nie wiąże się z żadnymi opłatami administracyjnymi, zaś minimalny kapitał związany z rozpoczęciem działalności gospodarczej wynosi 40,1% średniego rocznego dochodu per capita. Średni czas trwania procedury upadłościowej w Danii to 1,1 roku 15. Koszty administracyjne związane z przeprowadzeniem tego procesu sięgają 4% majątku przedsiębiorstwa. Całkowita stawka podatkowa nakładana na duńskie przedsiębiorstwa została wyliczona przez ekspertów biorących udział w przedsięwzięciu Banku Światowego 13 W tabeli podano pozycję Danii w rankingu konkurencyjności dla danego czynnika 14 Doing business Comparing regulation in 181 economies, World Bank, Tamże, s.30 9\n12 na 29,9% 16 zysku przedsiębiorstw. Czynności związane z opłaceniem podatków duńskim przedsiębiorcom zajmują 135 godzin rocznie 17. Kolejnym czynnikiem analizowanym przez Bank Światowy był wskaźnik ochrony inwestorów. Indeks ochrony interesów akcjonariuszy 18 w przypadku Danii wynosi 6,3 w skali 10 punktowej. Kluczowym elementem reformy podatkowej wdrażanej od 2001 roku jest zamrożenie wszystkich podatków, oraz innych obciążeń o charakterze fiskalnym. W kwietniu 2007 roku koalicja liberalno-konserwatywna uzgodniła reformę obciążeń podatkowych nakładanych na zyski przedsiębiorstw. Elementem reformy jest docelowe obniżenie stawki podatku od przedsiębiorstw z 28% do 25% Rynek pracy Korzystna koniunktura gospodarcza ostatnich lat miała pozytywny wpływ na sytuację rynku pracy. Poziom bezrobocia spadł do 3,8% w 2007 roku 19. Cechą charakterystyczną dla Danii jest niewielkie zróżnicowanie regionalne sytuacji na rynku pracy. Wskaźnik Giniego obrazujący dysproporcje międzyregionalne w poziomie bezrobocia wynosi w Danii 0,14. Różnica pomiędzy regionem o najszybszym tempie tworzenia miejsc pracy w latach , a regionem o najniższej dynamice wyniosła 2% (odpowiednio 1% i -1%). Różnica w wydajności pracy pomiędzy poszczególnymi regionami także jest relatywnie niewielka. Wydajność pracy w regionie o najniższej wartości tego wskaźnika wynosi 80% średniej krajowej zaś w regionie o najniższym poziomie- 110% średniej krajowej 20. Niskiemu bezrobociu towarzyszy brak wykwalifikowanych pracowników w niektórych sektorach oraz obawy o pojawienie się presji na wzrost płac. Największe braki dotyczą inżynierów, specjalistów z zakresu technologii komputerowych, ale także pracowników sektora ochrony zdrowia, opieki socjalnej oraz nauczycieli. Cechą charakterystyczną duńskiego rynku pracy, odzwierciedlającą stosunkowo niskie bezrobocie jest relatywnie wysoki wzrost płac, przewyższający od 1994 roku niemal stale średni wzrost płac w UE. W latach średnie płace rosły w tempie 3,7%. Dynamika wzrostu wynagrodzeń spadła w 2006 roku osiągając poziom 3,1%. Zjawisko to może w dłuższym okresie obniżyć konkurencyjność duńskiej gospodarki. Analiza konkurencyjności Danii dokonana przez duński bank centralny 21 wykazała, że w ostatnich latach wzrost płac w porównaniu do wzrostu wydajności pracy był jednym z najważniejszych czynników obniżenia konkurencyjności Danii w stosunku do innych państw. Pomimo tego, głównie z uwagi na korzystne zmiany dotyczące terms of trade, udało się Danii utrzymać pozytywny bilans obrotów bieżących. 16 tamże s.21. Jest to wskaźnik przedstawiający liczbę podatków i opłat przez przedsiębiorstwo w drugim roku jego funkcjonowania. Wskaźnik ten jest określany w procentach zysku przedsiębiorstw i jest sumą różnych podatków. 17 Tamże, s Tamże, s.18. Strength of investor ptotection składowa 3 czynników: (1) przejrzystości działalności, (2) stopnia odpowiedzialności władz, (3) wskaźnika łatwości dochodzenia praw przez akcjonariuszy. 19 Według metodologii EU/OECD 20 OECD Regions at a glance,op. cit. s Erik Haller Pedersen, Johanne Dinsen Rillshoj Denmark s Wage Competetiveness w Monetary Review, 2 nd quarter, Danmarks Nationalbank, June\n13 Mimo tego, że Dania charakteryzuje się największym w Unii Europejskiej wskaźnikiem zatrudnienia (77,4% w populacji osób w wieku lata) dalszy wzrost zatrudnienia i wiążące się z tym rozszerzenie bazy podatkowej jest jednym z priorytetów polityki gospodarczej rządu. Jest to jeden z istotnych elementów porozumienia na rzecz dobrobytu z czerwca 2006 r. Wdrażane na mocy tego porozumienia reformy rynku pracy koncentrują się na zachęcaniu ludzi starszych do pozostawania na rynku pracy dłużej, promocji zatrudnienia wśród osób bezrobotnych, imigrantów oraz azylantów. W ramach reform mają wzrosnąć także progi wiekowe uprawniające do wcześniejszej emerytury (od 2019 roku) oraz powszechny wiek emerytalny (od 2024 roku). Wygospodarowane w ten sposób większe dochody budżetowe mają przyczynić się do realizacji rządowej Strategii Globalizacji poprzez większe finansowanie edukacji oraz działalności badawczo-rozwojowej. Podobnie jak w innych państwach nordyckich bardzo dużą rolę w gospodarce i na rynku pracy zajmuje sektor publiczny. Zatrudnienie w sektorze publicznym wyniosło 36,6% w 2006 r. Duński model rynku pracy jest często określany nazwą modelu elastycznego bezpieczeństwa (flexicurity). Duńskie doświadczenia w reformowaniu rynku pracy często przywoływane są w oficjalnych dokumentach Komisji Europejskiej jako wzór do naśladowania. 22 Model duński definiuje się jako kombinację elastycznego rynku pracy, aktywnej polityki rynku pracy i hojnego systemu socjalnego. W systemie duńskim pracodawcy mogą stosunkowo łatwo zatrudniać i zwalniać pracowników. Dania jest jednym z państw OECD o najniższym poziomie ochrony zatrudnienia tj. krótki czas wypowiedzenia, relatywnie długi okres próbnego zatrudnienia, niskie odprawy. Średnia fluktuacja miejsc pracy (tworzone i likwidowane miejsca pracy) wynosi 12%. Co roku na rynku pracy likwidowane jest 250 tys. miejsc pracy, ale przynajmniej tyle samo jest tworzone 23. Każdego roku bezrobocie dotyka około 25% osób aktywnych zawodowo. Drugim elementem duńskiego modelu flexicurity jest system socjalny zapewniający wysoki poziom ochrony socjalnej w przypadku bezrobocia. Głównym filarem tego systemu jest system ubezpieczenia od bezrobocia zarządzany przez prywatne fundusze subsydiowane przez państwo. Czas wypłacania zasiłku może wynosić do 4 lat, a jego poziom jest przez ten czas stabilny. Wysokość zasiłku uzależniona jest od sytuacji rodzinnej bezrobotnego. Trzecim filarem duńskiego systemu rynku pracy jest aktywna polityka rynku pracy. W 2003 roku udział wydatków na aktywną politykę rynku pracy wynosił w Danii około 1,74% PKB, co jest jednym z najwyższych wskaźników w Unii Europejskiej. Najważniejszą kategorią tych wydatków są szkolenia dla bezrobotnych i dla pracowników, którzy są zagrożeni utratą pracy. Obiegowe opinie dotyczące elastyczności rynku pracy potwierdzają także analizy Banku Światowego. W przypadku Danii indeks sztywności zatrudnienia jest dość niski i osiągnął wartość Koszty związane ze zwolnieniem pracownika nie przekraczają 8 tygodniowych zarobków. 22 Por. Konkluzje Prezydencji z wiosennego szczytu Rady Europejskiej, marzec 2008 r. 23 Madsen P.K The Danish Model of Flexicurity: A Paradise with some snakes w Labour market and social protection reforms in international perspective: Parallel or converging tracks? Za Dany Lang Duński model elastycznego bezpieczeństwa, 24 Doing Business 2009 op. cit. W raporcie oszacowane zostały dwa wskaźniki: sztywność wskaźnika zatrudnienia (rigidity of employement index) oraz koszty zwolnienia (firing cost). Wskaźnik pierwszy jest składową trzech zależnych: (1) trudności zatrudnienia (difficulty of hiring), (2) sztywności godzin (rigidity of hours), (3) trudności związanych ze zwolnieniem (difficulty of firing). Wskaźnik przybiera wartości od 0 do 100, przy czym niższa wartość wskaźnika wskazuje na bardziej 11\n14 2.1.4 Finansowanie przedsiębiorstw Badania ankietowe przygotowane na zlecenie Komisji Europejskiej wykazały, że w opinii przedsiębiorców, dostęp do kredytowania poprzez banki jest relatywnie łatwy w porównaniu do innych państw europejskich. Dania uzyskała w tych badaniach drugi wynik za Finlandią. 25 Najpopularniejszą formą finansowania małych i średnich przedsiębiorstw w Danii jest overdraft w ramach konta firmowego. Z takiej formy korzysta 83% małych i średnich przedsiębiorstw. Stosunkowo dobrze, na tle innych państw członkowskich Unii Europejskiej rozwinięty jest rynek venture capital. Wartość inwestycji dokonanych w 2005 r. w ramach venture capital na etapie powstawania firm w Danii wyniosła 0,051% PKB, jest to drugi po Szwecji wynik w Unii Europejskiej. 26 Z kolei Dania jest liderem jeśli chodzi o finansowanie w ramach venture capital firm w okresie ekspansji oraz zmiany struktury finansowania (expansion and replacement capital). Wysokość inwestycji typu venture capital w późniejszych fazach rozwoju przedsiębiorstw sięga tam 0,351 % PKB 27. Cechą charakterystyczną duńskiego rynku finansowego jest relatywnie duże znaczenie rynku obligacji. Rynek obligacji jest siódmym na świecie i piątym w Europie pod względem obrotów. Relatywnie duże znaczenie w krajowym systemie finansowym rynek obligacji zawdzięcza obligacjom hipotecznym. Na kopenhaskiej giełdzie pod koniec 2006 roku było notowanych 2300 duńskich obligacji (w większości hipotecznych). Rynek obligacji jest rynkiem płynnym, inwestorzy mogą dokonywać transakcji w sposób zbliżony do obrotu akcjami. Kapitalizacja rynku obligacji jest stosunkowo wysoka i na koniec 2006 roku osiągnęła poziom 156% PKB. 28 Jednakże rola tego rynku w finansowaniu przedsiębiorstw jest znikoma. Duński rynek kapitałowy jest stosunkowo niewielki. Pod względem kapitalizacji- 82,8% PKB - plasuje się za giełdą szwedzką, fińską oraz norweską. Kopenhaska giełda połączyła się w 2005 roku z grupą OMX, która w ten sposób stała się właścicielem niemal wszystkich giełd w krajach nordyckich i bałtyckich (z wyjątkiem Oslo). Od 2005 roku funkcjonuje w Danii alternatywny rynek akcji, na którym przy zmniejszonych obowiązkach regulacyjnych i formalnych mogą pozyskiwać kapitał małe i średnie firmy. W ramach rządowej Strategii Globalizacyjnej wprowadzono szereg inicjatyw mających na celu ułatwienie dostępu przedsiębiorców do finansowania. W wyniku częściowej prywatyzacji Funduszu Wzrostu został powołany nowy Fundusz typu venture capital, z którego będą mogły korzystać nowopowstałe przedsiębiorstwa oraz wcześniej już istniejące małe firmy 29. elastyczne przepisy. Wskaźnik drugi, koszt zwolnienia, mierzy koszt wymaganego wcześniejszego zawiadomienia, odprawy, grzywny należne zwalnianemu pracownikowi, wyrażone w tygodniach należnego wynagrodzenia, przy czym wskaźnik ten przyjmuje wartość 0 w przypadku gdy koszty związane ze zwolnieniem nie przekraczają 8 tygodniowej płacy. 25 SME Access to Finance, Flash Eurobarometer, October 2005, s Venture capital investments, Statistics in focus 36/2007, Eurostat, s.2 27 Tamże, s Financial Integration in the Nordic-Baltic Region. Challenges for Financial Policies, International Monetary, 2007, s Krajowy Program Reform Danii na lata\n15 2.1.5 Handel zagraniczny Od 1986 roku Dania ma stałą nadwyżkę w obrotach towarowych z zagranicą. Nadwyżka ta swój największy poziom osiągnęła w 2003 roku. W kolejnych latach w związku ze wzrostem popytu wewnętrznego i zwiększonym importem, a także aprecjacją korony duńskiej w stosunku do dolara, nadwyżka na rachunku obrotów towarowych stale zmniejszała się, aż do pojawienia się deficytu w roku Jednak dzięki pozytywnemu bilansowi usług (przede wszystkim dzięki usługom transportu morskiego), na rachunku obrotów bieżących Danii nadal notowana jest niewielka nadwyżka. Fakt utrzymywania się dodatniego bilansu w handlu zagranicznym wynika z korzystnego eksport mix. W ostatnich latach rośnie udział dóbr, na które popyt jest mniej wrażliwy na zmiany koniunktury w gospodarce światowej takich jak np. turbiny wiatrowe, farmaceutyki, żywność. Największym źródłem przychdoów eksportowych są maszyny i urządzenia, artykuły żywnościowe, farmaceutyki, produkty przemysłu odzieżowego, meble. Dzięki silej dynamice handlu światowego w ostatnich latach ważnym źródłem przychodów eksportowych stał się transport morski. 69,7% duńskiego eksportu kierowane jest do państw UE. Udział UE w duńskim imporcie jest także największy i wynosi 72,7%. Spośród krajów UE największym partnerem handlowym Danii są Niemcy (15,9% udział w eksporcie; 21,5% w imporcie). Kolejne miejsca zajmują Szwecja (odpowiednio 13,8% w eksporcie i 14,2% w imporcie) oraz Wielka Brytania (8,1% oraz 5,6%). Eksport duńskich firm do Szwecji jest dwukrotnie większy niż eksport do Norwegii oraz czterokrotnie większy niż do Finlandii 30. Od 2004 roku Dania jest eksporterem netto inwestycji bezpośrednich. Zagraniczne inwestycje bezpośrednie dokonywane przez duńskie przedsiębiorstwa koncentrują się w państwach członkowskich UE, przede wszystkim w Wielkiej Brytanii, Szwecji i Niemczech Sytuacja makroekonomiczna Od 1998 roku, z wyjątkiem roku 2003, rząd odnotowuje corocznie nadwyżkę budżetową, która w latach 2005 i 2006 przekroczyła 4% PKB. Dług publiczny (sektora rządowego) osiągnął poziom 30% PKB w 2006 roku. Po okresie relatywnie wysokiego wzrostu gospodarczego, przekraczającego średni poziom państw członkowskich UE, w okresie ostatniego kwartału 2007 r. i pierwszego kwartału 2008 r. duńska gospodarka odnotowała spadek PKB (0,6% w pierwszym kwartale 2008 r.) Niepokojący jest także spadek wskaźnika zaufania konsumentów do poziomu najniższego od 16 lat. W powiązaniu z negatywnymi tendencjami na rynku nieruchomości i na rynku giełdowym oznaczać to będzie w najbliższych miesiącach ograniczenie tempa wzrostu popytu krajowego. Wszystkie te czynniki mogą według Economist Intelligence Unit przyczynić się do zmniejszenia tempa wzrostu gospodarczego w Daniii poniżej 1% w latach Spadkowi dynamiki PKB towarzyszy wzrost płac i inflacji. Stopa inflacji, która wyniosła w 2007 roku 1,7% zwiększyła się w ostatnich miesiącach 2007 roku i pierwszych miesiącach 2008 roku do poziomu 4,2% (w czerwcu 2008 r.). 30 Denmark country profile 2007, op. cit. s Maria Carlsen, Annett Melgaard Jensen Globalisation and Danish Direct Investments, Monetary Review, 2 nd Quarter 2008, s\n16 2.1.7 Podsumowanie Według międzynarodowych rankingów Dania jest jedną z najbardziej konkurencyjnych gospodarek świata. Poziom PKB per capita jest największy spośród państw regionu. Uwagę zwraca struktura duńskiej gospodarki w której dużą rolę odgrywają sektory tradycyjne (przetwórstwo żywności, przemysł odzieżowy, meblarski). Duńscy przedsiębiorcy działający w tych sektorach potrafili znaleźć takie technologie i sposoby produkcji, które zapewniają ich konkurencyjność nawet wobec krajów o niższych kosztach produkcji. W ostatnich latach wysoka jest dynamika wzrostu nowoczesnych sektorów takich jak biotechnologia, przemysł farmaceutyczny, ICT. Szczególnie wart uwagi z polskiego punktu widzenia jest bardzo dynamiczny rozwój sektora biotechnologicznego. Istotnym katalizatorem rozwoju tego sektora była działalność badawczo-rozwojowa w sektorze żywnościowym. Otoczenie prawne i administracyjne w Danii jest korzystne dla przedsiębiorców, szczególnie w zakresie procedur i regulacji związanych z rozpoczynaniem działalności gospodarczej. Sprzyjające rozwojowi przedsiębiorczości są także regulacje rynku pracy, które pozwalają przedsiębiorcom stosunkowo łatwo dostosowywać strukturę zatrudnienia do koniunktury gospodarczej. Co ważne duńskie rozwiązania pozwalają połączyć elastyczność na rynku pracy z wysokim poziomem ochrony socjalnej zwalnianych pracowników. Rozwojowi przedsiębiorczości sprzyja także stosunkowo dobrze rozwinięty rynek finansowy, w tym rynek venture capital. Warto zauważyć wysoką spójność regionalną i społeczną Danii, którą potwierdzają niewielkie zróżnicowania w poziomie bezrobocia i tempa rozwoju gospodarczego. Spójność gospodarczą wzmacnia największy w Unii Europejskiej poziom zatrudnienia oraz niski poziom bezrobocia. Największym problemem są dla duńskich przedsiębiorców są wysokie podatki oraz nieprzejrzyste procedury podatkowe. Krótkoterminowe perspektywy wzrostu Danii są niekorzystne. Dania jest jednym z pierwszych państw członkowskich Unii Europejskiej dotkniętych recesją gospodarczą (spadek poziomu PKB dwa kwartały z rzędu). Dalszy rozwój sytuacji gospodarczej, podobnie jak innych państw regionu, będzie zależny od sytuacji gospodarki światowej, jednak korzystnym czynnikiem jest wysoka nadwyżka budżetowa. Daje ona możliwośc prowadzenia ekspansywnej polityki fiskalnej, która może przyczynić się do złagodzenia recesji. 14\n17 2.2 Estonia Struktura gospodarki Udział Estonii w tworzeniu PKB Unii Europejskiej wyniósł w 2007 roku 0,13% 32. Po Malcie, a obok Cypru Estonia jest najmniejszą gospodarką Unii Europejskiej. PKB per capita wynosi w Estonii 68% średniej UE 33. Od czasu odzyskania niepodległości, estońskie rządy promowały rozwój liberalnej gospodarki i wprowadzały programy dyscypliny fiskalnej. Od końca lat 80 znacznej zmianie uległa także struktura gospodarcza, głównie poprzez rozwój sektora usług. W 2007 roku sektor ten przyczynił się do wytworzenia prawie 70% wartości dodanej w gospodarce. Co szczególnie charakterystyczne, usługi dla sektora biznesu i związane z rynkiem nieruchomości stanowiły niemal 20% wartości dodanej 34. Sektor tekstylny był działem, który rozwijał się bardzo szybko po uzyskaniu niepodległości, jeszcze w 1992 r. produkty odzieżowe stanowiły 12% produkcji przemysłowej, jednak ze względu na rosnące płace, wiele przedsiębiorstw tego sektora przeniosło się do innych krajów. W 2006 roku, choć nadal ważny dla gospodarki, sektor tekstylny miał jedynie 4% udział w produkcji przemysłowej. Podobne tendencje można zaobserwować w sektorze żywnościowym, którego udział w produkcji ogółem spadł z 30% na początku lat 90 do 14% w 2006 r. Z kolei sektorem o największej dynamice rozwoju w ostatnich latach staje się przemysł metalowy, który obecnie ma największy udział w produkcji przemysłowej 35. Dynamicznie rozwija się także sektor elektroniczny. Choć jego udział w produkcji przemysłowej jest stosunkowo niewielki, ma on dość istotne znaczenie w eksporcie. Zgodnie z danymi Eurostat, obszarami specjalizacji Estonii są przemysł drzewny (558,4) oraz przemysł tekstylny (229,2) 36. Sektorem pozaprzemysłowym, który rozwijał się najszybciej w latach było budownictwo. Jednakże ze względu na fakt, że sektor nieruchomości doświadczył w roku 2007 silnej korekty, która przedłuża się także w 2008 roku dynamika wzrostu tego sektor ulegnie zapewne w najbliższym czasie zahamowaniu. Strukturę gospodarczą Estonii przedstawia poniższy wykres. 32 European Economic Statistics, op. cit. s Tamże, s Estonia Country Profile Economist Intelligence Unit, s tamże, s Dane dla nowych państw członkowskich UE pochodzą z publikacji Key figures on European business with a special feature on the factors of business success, Eurostat 2008, s. 21. W ramach tego zestawienia przyjęto, że wartość 100 oznacza dokładnie taki sam udział danego sektora w PKB danego państwa jak udział sektora w PKB UE. 15\n18 Wykres 2. Struktura gospodarcza Estonii Inne usługi 15,8% Rolnictwo 3,1% Przemysł 21,0% Usługi finansowe i biznesowe 23,2% Budownictwo 7,4% Handel, transport, telekomunikacja 29,6% Źródło: European Economic Statistics (Eurostat 2008) Pomimo niewielkiej powierzchni i liczby ludności gospodarka Estonii charakteryzuje się dość dużym zróżnicowaniem. Centrum gospodarczym tego kraju jest region Harju na północy (obejmujący Tallinn). PKB per capita w regionie Harju jest o 51% wyższe niż średni poziom dla całego kraju. Kolejne regiony pod względem rozwoju gospodarczego to Tartu (91%) oraz Parnu (78%). Najniższy poziom rozwoju gospodarczego reprezentuje wschodni region Jogeva (45% średniej PKB). W estońskiej gospodarce dominują przedsiębiorstwa zatrudniające do 10 pracowników. Tabela 4. Struktura przedsiębiorstw według wielkości (ilości zatrudnionych) Liczba pracowników Liczba przedsiębiorstw\n19 Źródło: baza danych estońskiego urzędu statystycznego 37 Estonia jest krajem o największym udziale małych i średnich firm w zatrudnieniu spośród wszystkich państw członkowskich Unii Europejskiej. Co ciekawe zatrudnienie w mikroprzedsiębiorstwach jest znacznie niższe niż średnia dla wszystkich państw członkowskich UE 38. Tabela 5. Sektorowa struktura przedsiębiorstw Sektor Liczba przedsiębiorstw Obsługa przedsiębiorstw i nieruchomości Handel hurtowy i detaliczny Rolnictwo 8860 Budownictwo 7804 Transport, magazynowanie 7355 Przemysł wytwórczy 6908 Hotele i restauracje 2300 Inne usługi 2294 Źródło: baza danych estońskiego urzędu statystycznego Tabela 6. Liczba zatrudnionych w poszczególnych sektorach gospodarki Sektor Liczba pracowników Przemysł wytwórczy Handel hurtowy i detaliczny Obsługa przedsiębiorstw i nieruchomości Transport, magazynowanie i komunikacja Budownictwo Hotele i restauracje Dostawy prądu, gazu i wody Przemysł górniczy i kamieniarski Źródło: Eurostat 39 Cechą charakterystyczną dla estońskiej gospodarki jest duży udział firm z kapitałem zagranicznym. Firmy te zatrudniają ponad 30% ogółu pracowników i tworzą ponad 40% wartości dodanej w gospodarce. Spośród państw członkowskich UE wskaźniki te przyjmują wyższe wartości jedynie na Słowacji 40. Sektorem o największym udziale 37 Baza dostępna na stronie obejmuje jednostki zobowiązane do rejestracji działalności gospodarczej w Krajowym Rejestrze Przedsiębiorstw. 38 Manfred Schmiemann Enterprises by size class- overwiew of SMEs in the EU ss Dane dostępne na stronie L&screen=detailref&language=en&product=REF_TB_industry_trade_services&root=REF_TB_indust ry_trade_services/t_intrse/t_sbs/tin Key figures on European business with a special feature on the factors of business success, 2008 edition, Eurostat\n20 firm z kapitałem zagranicznym jest transport wodny. W dalszej kolejności firmy z udziałem kapitału zagranicznego są najbardziej aktywne w sektorze produkcji wyposażenia elektrycznego i optycznego oraz w sektorze chemicznym. Krajem, którego przedsiębiorstwa mają największy udział w gospodarce estońskiej jest Finlandia (28,2% wartości dodanej tworzonej przez zagraniczne przedsiębiorstwa) 41. W dalszej kolejności jest Szwecja (27,5%) oraz Wielka Brytania (7,1%) 42. Sektorem o największym wzroście wartości dodanej w latach był sektor usług (10,1%). W mniejszym stopniu rosła wartość dodana w przemyśle (9,9%) oraz budownictwie (9,1%). Odsetek przedsiębiorstw utworzonych w 2003 roku, które przetrwały przynajmniej 2 lata jest stosunkowo niewielki i wynosi 65,61%, przy czym w dwóch poprzednich latach przekraczał 70%. Odsetek nowo powstałych firm w stosunku do ogólnej liczby przedsiębiorstw wyniósł w Estonii 10,98%, zaś odsetek firm, które zakończyły działalność w 2005 roku osiągnął poziom 10,66%. Warto zauważyć, że zarówno w roku 2003 jak i w roku 2004, odsetek nowo powstałych firm przekraczał 15,5% 43. Odsetek przedsiębiorstw, które prowadzą działalność innowacyjną w Estonii, jest największy spośród wszystkich państw bałtyckich Otoczenie prawne i administracyjne Według corocznego zestawienia przygotowywanego przez World Economic Forum Estonia znajduje się na 27 miejscu rankingu konkurencyjności. Szczegółowe zestawienie poszczególnych czynników, które wchodzą w skład rankingu przedstawia poniższa tabela. Tabela 7. Czynniki konkurencyjności Estonii Czynniki podstawowe 29 Instytucje 34 Infrastruktura 36 Stabilność makroekonomiczna 14 Zdrowie i edukacja podstawowa 30 Czynniki efektywności (efficiency enhancers) 27 Edukacja wyższa i szkolenie 23 Efektywność rynków towarowych 27 Efektywność rynku pracy 26 Rozwój rynku finansowego 31 Gotowość technologiczna (Technological readiness) 19 Wielkość rynku 91 Czynniki innowacyjności 35 Dojrzałość biznesowa (Business sophistication) 44 Innowacyjność 31 Indeks konkurencyjności biznesowej 26 Dojrzałość w działalności i strategi przedsiębiorstw 35 Jakość krajowego środowiska biznesowego Tamże s Michaela Grell Foreign-controlled enterprises in the EU Eurostat. Statistics in focus 30/2008 s Eurostat 18\n21 Źródło: World Economic Forum, strona Największym problemem dla przedstawicieli przedsiębiorstw ankietowanych przez World Economic Forum jest nieadekwatne do potrzeb wykształcenie pracowników oraz nieefektywna administracja rządowa. Estoński system podatkowy jest stosunkowo prosty z jedną stawką podatkową na poziomie 21%, która zgodnie z planami rządu ma zostać obniżona do 2011 roku do 20%. Stawka podatku od przedsiębiorstw także wynosi 21% a podatek jest naliczany jedynie od zysku wypłacanego udziałowcom, reinwestowane zyski nie są przedmiotem opodatkowania. Estonia zajmuje 22 miejsce w rankingu Doing Business Całkowita stopa podatkowa (Total tax rate) wynosi w Estonii 48,7%. Estonia charakteryzuje się niewielką, w porównaniu do innych państw, liczbą płatności rocznych (10), a estońscy przedsiębiorcy poświęcają stosunkowo niewiele czasu na wykonanie czynności związanych z płaceniem podatków ( 81 godzin rocznie) 44. Według danych Banku Światowego 45 średni czas potrzebny na wypełnienie procedur administracyjnych związanych z rozpoczęciem działalności gospodarczej to 7 dni, a liczba niezbędnych procedur wynosi 5. Tworzeniu nowych przedsiębiorstw sprzyjają także przepisy dotyczące opłat administracyjnych związanych z rozpoczęciem działalności (1,7% dochodu per capita), a także minimalnego kapitału (23,7% dochodu per capita). Proces upadłościowy trwa średnio trzy lata, zaś koszty administracyjne z nim związane sięgają około 9% majątku spółki Rynek pracy Charakterystyczny dla Estonii jest wysoki wskaźnik zatrudnienia - 69,4% ludności, który wśród nowych państw członkowskich UE jest wyższy jedynie na Cyprze 47. Poziom bezrobocia spadł do 4,7% tj. do najniższego poziomu od rozpoczęcia transformacji. Tradycyjnie poziom bezrobocia jest najniższy w północnych rejonach Estonii Harju (3,3% w 2007 r.) a najwyższy w północno-wschodniej Estonii (9% w 2007 r.). Relatywnie wyższy jest także poziom bezrobocia wśród mniejszości rosyjskiej (6,9% w 2007 r.) 48. Najwięcej osób zatrudnionych jest w przemyśle (21%). Kolejne miejsca pod względem zatrudnionych osób zajmują sektor usług publicznych (20%), handel (13%) oraz budownictwo (12%). W wielu sektorach odczuwalne są niedobory pracowników (największe w sektorze usług), co przyczynia się do wzrostu inflacji. W roku 2007 według wstępnych szacunków, średnia miesięczna pensja wzrosła nominalnie o 20,4% Raport Doing Business Europe & Central Asia. The International Bank of Reconstruction and Development/The World Bank, s Tamże, s Tamże, s European Economic Statistics, op. cit. s Estonia Country Profile 2008, Economist Intelligence Unit s tamże 19\n22 Z raportu przygotowanego przez Bank Światowy wynika, że przepisy dotyczące zatrudnienia są stosunkowo mało elastyczne. Wskaźnik sztywności zatrudniania (rigidity of employment index) wynosi 58 i jest tym samym jednym z wyższych wśród analizowanych państw regionu. Wskaźnik kosztów zwolnienia pracownika (firing cost) także jest dość wysoki i wynosi Finansowanie przedsiębiorstw Generalnie w Estonii, podobnie jak w innych krajach bałtyckich finansowanie przedsiębiorstw zdominowane jest przez sektor bankowy. Estonia jest krajem o największej koncentracji sektora bankowego wśród krajów bałtyckich 50. Estoński rynek kapitałowy, pod względem wielkości plasuje się pomiędzy rynkiem litewskim i łotewskim, chociaż pod względem wskaźnika kapitalizacji do PKB jest w Estonii największy wśród państw bałtyckich 51. Rynek obligacji jest stosunkowo słabo rozwinięty w porównaniu do innych państw bałtyckich, jednakże jego struktura jest odmienna. W Estonii zdecydowanie przeważa emisja obligacji przez przedsiębiorstwa i instytucje finansowe. Znikoma jest rola obligacji rządowych 52. Rząd estoński podejmuje szereg działań, których celem jest zwiększenie dostępu przedsiębiorców do finansowania. Do działań tych należą m.in. utworzenie w grudniu 2006 r. Estońskiego Funduszu Rozwoju, którego celem jest finansowanie przedsiębiorstw w początkowych etapach ich rozwoju (start ups). Budżet Estońskiego Funduszu Rozwoju na lata wynosi Euro. Ciekawą inicjatywą podjętą przez rząd estoński w 2007 roku jest stworzenie specjalnej platformy IT, umożliwiającej wymianę informacji dotyczących sytuacji finansowej małych i średnich przedsiębiorstw korzystających z mikropożyczek. Wymiana informacji pomiędzy instytucjami rynku finansowego ma na celu skrócenie procedur związanych z finansowaniem przedsięwzięć rozwojowych podejmowanych przez przedsiębiorstwa Handel zagraniczny Problemem Estonii jest stały wysoki deficyt obrotów bieżących, który osiągnął poziom 17,4% w 2007 roku. Gwałtowny spadek tempa wzrostu gospodarczego w połowie 2007 r. przyczynił się do spadku importu i niewielkiego ograniczenia rozmiarów deficytu. Ze względu na spadek popytu wewnętrznego, estońskie firmy będą zmuszone do poszukiwania zagranicznych rynków zbytu, co może przyczynić się do dalszego ograniczenia deficytu handlowego. Do tej pory Estonia nie miała problemów z finansowaniem deficytu handlowego, jednakże ze względu na światowy kryzys finansowy ta sytuacja może ulec zmianie. Zmusi to rząd do podejmowania dodatkowych działań na rzecz ograniczenia deficytu, co w konsekwencji będzie dodatkowo hamować wzrost gospodarczy. Produkty drzewne oraz żywnościowe nadal stanowią najważniejsze kategorie eksportu, jednak ich udział spada na rzecz produktów o większej wartości dodanej. 50 Financial Integration in the Nordic-Baltic Region. Challenges for Financial Policies, International Monetary, 2007, s.5. W metodologii MFW koncentracja sektora bankowego mierzona jest udziałem 5 największych banków w rynku 51 Financial Integration in the Nordic-Baltic Region., op. cit. s tamże 53 Estoński Krajowy Program Reform na lata\n23 Przykładem może być podsektor firm świadczących usługi podwykonawcze dla światowych liderów elektroniki. Elcoteq, fińska firma m.in. montująca telefony komórkowe na rzecz wiodących producentów regionu jest w chwili obecnej największym estońskim eksporterem. Największym partnerem handlowym Estonii jest Finlandia, choć w ostatnich siedmiu latach udział Finlandii w całości eksportu spadł z 32% do 18%, zaś w imporcie z 27 do 16%. Kolejne miejsca zajmują w eksporcie Szwecja, Łotwa i Rosja, zaś w imporcie Niemcy, Rosja i Szwecja. W odróżnieniu od negatywnego bilansu obrotów towarowych Estonia ma pozytywny bilans w handlu usługami, sięgający 1,3 mld dolarów w 2007 r. Największy udział w sprzedaży usług mają usługi transportowe i turystyczne Sytuacja makroekonomiczna W latach estońska gospodarka rozwijała się w tempie dwucyfrowym. Jednak od połowy 2007 roku tempo wzrostu radykalnie się zmniejszyło. Według prognoz możliwy jest w roku 2008 realny spadek PKB 54. Główną przyczyną znacznego zmniejszenia tempa wzrostu PKB jest osłabienie popytu wewnętrznego ze strony gospodarstw domowych, na skutek rosnących cen i załamania rynku nieruchomości. W powiązaniu ze znacznym wzrostem płac w ostatnich latach powoduje to ograniczenie zysku przedsiębiorstw oraz ograniczenia inwestycji, co z kolei pogłębia problemy gospodarcze. Wraz ze zmniejszeniem tempa wzrostu zwiększyła się inflacja, jest to jedna z głównych przyczyn odłożenia daty wejścia do strefy euro. Estońskie prawo budżetowe wymaga zbilansowania wydatków i dochodów rządowych. Wyjątkiem od tej zasady są nadzwyczajne sytuacje i inicjatywy, takie jak np. reforma systemu emerytalnego. Od 2001 roku Estonia odnotowuje coroczną nadwyżkę budżetową, która kierowana jest do specjalnego funduszu stabilizacyjnego utworzonego w 1998 r. W latach 2006 i 2007 nadwyżka sięgnęła 3% PKB. Według prognoz Economist Intelligence Unit pomimo faktu, że rząd wprowadził w życie program redukcji wydatków budżetowych, w związku z pogorszeniem sytuacji gospodarczej i w konsekwencji dochodów budżetowych w roku 2008 budżet zanotuje niewielki deficyt, natomiast w kolejnym roku możliwy jest powrót do zbilansowanego budżetu. Podobnie jak w Polsce, przełom lat 80 i 90 charakteryzował się w Estonii wysoką inflacją. Inflację udało się ograniczyć m.in. dzięki stałemu parytetowi wymiany estońskiej korony, najpierw do niemieckiej marki, później do Euro. W ostatnich latach z powodu gwałtownego wzrostu popytu wewnętrznego, wzrostowi ceł oraz cen produktów spożywczych zwiększyła się inflacja. W roku 2007 wskaźnik inflacji wyniósł 6,6% i wzrósł na początku 2008 roku do 11%. 54 Country Report. Estonia 2008, Economist Intelligence Unit, August


Ogólnopolskie Pogotowie dla Ofiar Przemocy w Rodzinie "Niebieska Linia" - Metaumiejętności w pracy z przemocą\nUnikalny styl stosowania młotka\nAmy Mindell w swojej książce Metaumiejętności – o sztuce terapii (1996) opisuje tę koncepcję, definiując je jako nastawienie emocjonalne terapeuty do świata i ludzi, jego postawę wobec innych, wobec swojej pracy, zdolność do świadomego wykorzystywania swoich doznań emocjonalnych\nw praktyce, dla dobra klienta, w relacji z nim. Są to umiejętności posługiwania się umiejętnościami (stąd przedrostek meta-). To sposób i styl, w jaki używamy technik terapeutycznych przynależnych do danej teorii czy modalności, w ramach której pracujemy, czy szerzej – styl, w którym pomagamy, niezależnie od roli zawodowej, w jakiej jesteśmy. Tego samego narzędzia wszyscy używają trochę inaczej, z innym nastawieniem, podejściem, atmosferą.\n„[…] ‘metaumiejętności’ to nie tylko emocje i doznania, których doświadczamy jako terapeuci, ale przede wszystkim sposób wykorzystania naszych doznań w praktyce. Wymaga to od terapeuty poddania własnych przeżyć świadomemu oglądowi, aby dostrzec i spożytkować uczucia, które w nim powstają” (Mindell, 1996, s. 24).\nNajważniejsze z metaumiejętności opisywanych przez Amy jako przydatne w praktyce terapeutycznej to: współczucie, umysł dziecka, mobilność uwagi i umiejętność swobodnego podążania za procesem, zaufanie do procesu, bycie twórczym, odwaga czy otwartość na nieznane. Takich metaumiejętności można by wymieniać bardzo wiele; niektóre są nam bliższe, naturalne, inne mniej. Część z nich jest na pewno bardzo istotna dla pracy z nadużyciami i przemocą.\nBadanie własnych doświadczeń oraz wielokrotne towarzyszenie klientom w odzyskiwaniu kontaktu z własnym wewnętrznym obrońcą sprawia, że pewne z tych postaw stają się dla nas coraz bardziej oczywiste, zrozumiałe i bliskie emocjonalnie, z czasem stając się naszym naturalnym nastawieniem wobec klientów, wobec wszystkich ról i postaci, w jakich przejawia się ich doświadczenie, ale także wobec zjawiska przemocy samej w sobie. Kształtowanie i rozwijanie metaumiejętności wymaga praktyki zawodowej, możliwości korzystania ze swojego doświadczenia życiowego, ale też gotowości do głębokiego poznawania siebie i umożliwienia sobie bycia autentycznym na swój unikalny sposób. W przypadku wielu profesjonalistów (szczególnie terapeutów) wiąże się to także z przechodzeniem własnego procesu terapeutycznego oraz superwizyjnego. Amy Mindell we wspomnianej książce pisze, że „nad metaumiejętnościami można pracować i rozwijać je w podobny sposób, w jaki pracuje się nad sobą w każdej dziedzinie twórczości albo praktyki duchowej” (Mindell, 1996, s. 28). Inaczej można by powiedzieć, że to bardziej odkrywanie swojej najgłębszej natury i jej związku z otaczającą rzeczywistością niż usilne trenowanie – jak w przypadku konkretnych narzędzi, które stosujemy.\nKiedy myślałem o tym, jak najprościej i najtrafniej zdefiniować metaumiejętności na potrzeby artykułu, przypomniała mi się pewna wypowiedź klientki, która niedawno miała spotkanie z pracownikiem socjalnym zakładającym „Niebieską Kartę”. Podczas gdy wiele osób narzeka na\ntrudne doświadczenie w zderzeniu z funkcjonariuszami, urzędnikami, procedurami i formularzami, ta kobieta powiedziała, że w trakcie spotkania po raz pierwszy poczuła się uznana ze swoim cierpieniem, a kiedy wspólnie przechodziły przez kolejne strony NK, miała poczucie ciepłego i współczującego towarzyszenia jej przez pracownika. W tej atmosferze kolejne punkty bezdusznego formularza stawały się dla niej okazją do nazwania nienazwanych dotąd cierpień, do poczucia, że ktoś jest przy niej obecny i stoi po jej stronie nawet wtedy, gdy zajmuje się formalnościami. „Niebieska Karta” jest narzędziem i to bardzo konkretnym, niczym młotek. Znajomość procedury i jej stosowanie to umiejętność używania narzędzia, ale to, w jaki sposób pracownik socjalny się nim posłużył, tworząc atmosferę spotkania, nawiązując naturalnie relację, dając poczucie zrozumienia i uznania, jak wykorzystał rubryki w tabelce, by życzliwie nazywać doznawane cierpienia, to już jest metaumiejętność.\nPoniżej wymieniam kilka możliwych do wyodrębnienia metaumiejętności czy aspektów postawy wobec osób uwikłanych w przemoc, które w tej pracy wydają się niezwykle pomocne. Ich granice i definicje są nieostre, podział umowny, związany raczej z wnioskami z praktyki niż z twardych badań empirycznych. Mam jednak nadzieję, że okażą się inspiracją do rozwijania świadomości swojej postawy i osobistego stylu pracy.\nJednoczesność siły i słabości\nW kwestiach związanych z przemocą siła i słabość tworzą podstawową polaryzację, a istniejąca nierównowaga w tym zakresie daje potencjalną przestrzeń dla zaistnienia przemocy. Silniejszy (fizycznie, psychicznie, ekonomicznie czy mający wyższą pozycję strukturalnie) częściej jest mniej świadomy swojej przewagi i jej konsekwencji – przywilej umniejsza cierpienia, tym samym świadomości. Kiedy czuje się zraniony, zagrożony, w sposób automatyczny sięga po swoją przewagę, by walczyć (niezależnie czy niebezpieczeństwo jest realne, czy wynika tylko z wewnętrznych zniekształceń), a tym samym jest w stanie poważnie zranić swojego „wroga”. Niestety, czasami osoby mające przewagę, jednocześnie mogą odczuwać nierealistycznie poziom zagrożenia i w takiej sytuacji używają nieadekwatnych sił do walki z drugą osobą, nie bacząc na jej granice i dobro. Także osoby powołane do pomagania. Stąd też świadomość swoich zasobów, przewagi i ograniczeń jest kluczowa – z jednej strony jesteśmy narażeni na przekroczenie własnych granic, ale też istnieje duże ryzyko, że nieświadomi swojej przewagi i motywów, nadużyjemy jej, naruszając dobro klienta. Przy czym świadomość swojej siły i przewagi sama w sobie nie jest wystarczająca. Ważne jest także, by znać swoje intencje i motywacje (znów często nieświadome), bo nawet, gdy znam swoje obszary przewagi, nadal mogę, tym razem już bardziej celowo, wykorzystywać je, by wygrać, rozegrać sytuację wedle swoich potrzeb, zmanipulować drugą osobę.\nWarto więc nieustannie pytać siebie, jakie są nasze mocne strony, gdzie tkwi nasza siła, odwaga, jaką w danym momencie mamy przewagę w relacji, z jakich narzędzi korzystamy i jaki wpływ na to ma druga osoba. Z drugiej strony – z czym związana jest nasza słabość, delikatność, wrażliwość – jakie są nasze lęki, ograniczenia, deficyty, z jakimi aspektami przemocy nam najtrudniej. Na przykład sami możemy mieć problemy ze stawianiem granic albo zwyczajnie bać się pewnego typu osób – i warto o tym wiedzieć, by nie podejmować się wyzwań grożących tym, że sami poczujemy się nadużyci.\nWiąże się to z zagadnieniem rang, czyli zestawów przywilejów i zasobów, które mamy w różnych obszarach, a które decydują o tym, jak wchodzimy w relacje z innymi. Warto przybliżyć najistotniejsze ich rodzaje – możemy mieć przewagę fizyczną (która wydaje się zwykle oczywista i widoczna), ale też psychologiczną (np. związaną z umiejętnościami komunikacyjnymi, zdolnością do regulacji emocji, rozumieniem innych i ich funkcjonowania, zdolnością do mentalizacji, poczuciem własnej wartości, pewności, asertywnością, umiejętnością bezpiecznego prowadzenia konfliktów itp.) czy rangę społeczną (m.in. pozycja zawodowa, pochodzenie, wiek, płeć, posiadana władza i uprawnienia, sieć znajomości). Przy czym dynamika rang zmienia się ciągle, inna jest w każdej relacji i w każdym momencie. Dziś ja mogę być silniejszy, jutro ty w podobnym obszarze. Często jest tak, że kiedy jedna strona jakiegoś konfliktu nadużywa swojej rangi w jednym obszarze, druga osoba kontratakuje, sięgając po swoją wyższą rangę z innego obszaru.\nNa przykład ktoś korzysta ze swojej wyższej pozycji społecznej, by nas upokorzyć i wskazuje naszą „gorszość”, a my sięgamy po naszą przewagę w obszarze psychologicznym i „demaskujemy” jego kompleks, ośmieszając jego niedojrzałość. W tym przypadku obie strony, zwykle nieświadomie, nadużywają przewagi w jakichś obszarach, zwracając ją przeciwko relacji. Pamiętajmy jednak, że każdą przewagę możemy użyć dla relacji lub przeciwko relacji. Jeżeli na przykład spotykamy się z osobą stosującą przemoc, ona nas straszy i umniejsza kompetencjom, to możemy wykorzystać swoją siłę spokoju do tego, żeby przybrać zimną protekcjonalną postawę obronną i sprawiać, że klient będzie się czuł coraz bardziej zawstydzony albo możemy zachowywać spokój pełen życzliwości i cierpliwie zapraszać do wspólnej refleksji nad jego sytuacją.\nDla mnie najistotniejszą cechą tej metaumiejętności jest jednoczesność. To znaczy, że cały czas mamy pełen kontakt ze swoją siłą, ale też z wrażliwością. Szczególnie w kontakcie z osobami uwikłanymi w przemoc to bardzo istotne, ponieważ często w jednym momencie w jednej osobie mieszają się doświadczenia z roli ofiary i z roli sprawcy, a my potrzebujemy uważnie traktować te doświadczenia z jednej strony współczuciem, z drugiej stanowczością granic. Z tej jednoczesności rodzą się takie wrażenia i jakości w kontakcie jak np. „miękka siła”, „życzliwa konfrontacja” czy „wytrwała wrażliwość”.\nHistoria własnych doświadczeń\nNiezwykle istotna jest również świadomość własnej historii nadużyć i obecnej perspektywy, która jest przez nie kształtowana. Nie ma właściwie możliwości, by nie mieć choćby kilku doświadczeń we wszystkich rolach z pola przemocy w swojej osobistej historii. Zastanawiajmy się więc, w jaki sposób sami w przeszłości byliśmy uwikłani w przemoc? Kiedy byliśmy ofiarą nadużycia, kiedy byliśmy jego sprawcą, kiedy milczącym świadkiem czy wchodziliśmy w inne role? Musimy sobie szczerze odpowiedzieć na pytanie, jak te doświadczenia wpływają na nas teraz, jakich nas ukształtowały, jakie w związku z tym reprezentujemy wartości i perspektywę na świat. Jak sobie z tym poradziliśmy? Czy w związku z tym bliżej nam do doświadczenia archetypowego Zranionego Uzdrowiciela czy raczej nieuspokojone reakcje popychają nas do nieświadomych odegrań? Czy zbudowało to w nas rozumiejącą wrażliwość, czy trwamy w lęku, poczuciu winy lub chęci zemsty? Jak te doświadczenia wpływają na naszą pracę, na wspomniane wyżej zasoby i ograniczenia? Jak czujemy się w polu przemocy? Czy możemy względnie spokojnie towarzyszyć naszym klientom, czy może ich opowieści wywołują w nas fale bolesnych, intruzywnych wspomnień?\nWłasne traumatyczne doświadczenia, kiedy są nieopracowanym psychologicznie bólem, niezagojoną raną, mogą nam przeszkadzać lub wręcz uniemożliwiać pracę w tym obszarze. Sprawiają, że wpadamy w wiele typowych dla pracy z przemocą pułapek. Gdy jednak rana jest zagojona, staje się blizną – pamięcią przechodzenia procesu zdrowienia, trudne doświadczenia stają się uspokojonym,\npoddanym refleksji wspomnieniem, które daje wiedzę, a nie skłania już do szukania pocieszenia, schronienia, zemsty, triumfu, męczeństwa czy sądzenia. Staje się naszym przewodnikiem, przepełnia nadzieją i wiarą w możliwość leczenia, daje przede wszystkim wiedzę i wrażliwość dotyczącą tego, jak to jest być w samym środku cierpienia, staje się bazą dla szczerego zaangażowania i współodczuwania.\nZrozumienie i sprzeciw\nOwo życzliwe współczucie dla wszystkich swoich doświadczeń przekłada się również na zrozumienie i współczucie dla wewnętrznych doświadczeń naszych klientów. By pomagać im w wychodzeniu z pętli przemocy, potrzebujemy rozumieć znaczenie każdej z ról, które przejawiają się w ich przeżyciu, także „sprawcy” czy „biernego świadka”. Reprezentują one doświadczenia, które potrzebują być zrozumiane, uznane, odkryte i przetransformowane w bardziej bezpieczne wzorce. Nie da się pracować nad zmianą wewnętrzną osoby stosującej przemoc bez uznania jej wciąż obecnego doświadczenia jako ofiary, którą prawie na pewno była w przeszłości, nie możemy też oburzać się i pozbawiać pomocy osoby doświadczającej przemocy, kiedy i ona czasem wybucha agresją czy nie chroni dzieci.\nTemu współczuciu musi jednak towarzyszyć stanowcze NIE dla przemocy. Zrozumienie nie oznacza usprawiedliwienia i akceptacji stosowania przemocy. Ta postawa jest jak trzymanie kogoś za rękę w geście towarzyszenia i jednoczesne mocne przytrzymywanie na granicy, na przekroczenie której nie mamy przyzwolenia. To unikanie sztywnych postaw obronnych otwiera nam możliwość do pracy nad\nbudowaniem zarówno empatii, jak i uznania granic w naszych klientach.\nOrientacja w przestrzeni nadużyć\nInna kwestia związana z rozpoznaniem w sobie i w kliencie różnych ról i aspektów doświadczenia przemocy wiąże się ze specyficzną świadomością tego, „z kim w naszym kliencie teraz rozmawiamy”. W jakim stanie obecnie znajduje się osoba, z którą rozmawiam? Czy wysyłane przez nią sygnały wskazują na to, że obecnie bliżej jej do „Ofiary” czy do „Sprawcy” czy może „Zbawiciela”, „Mściciela”? Osoby uwikłane w przemoc często wpadają na zmianę w skrajne doświadczenia. Z chwili na chwilę osoba może zachowywać się zupełnie inaczej, co często powoduje dezorientację u pomagaczy. Kiedy nasz klient przed chwilą płakał jak małe skrzywdzone dziecko, a teraz w zasadzie grozi nam, dewaluuje, to jak mamy się zachować? Na co i jak reagować?\nKiedy zdajemy sobie sprawę, że różne aspekty doświadczenia przemocy uwewnętrzniają się w naszych umysłach, często jako dość niepowiązane wzorce zachowania i odczuwania, które do tego mają właściwość do przełączania się poza naszą kontrolą, łatwiej nam mieć dobrą orientację w tej przestrzeni zranienia. Utrzymując gotowość do właściwych reakcji wobec każdej z ról, możemy adresować nasze emocje, wypowiedzi, gesty i postawę w sposób adekwatny, sprawiając, że nasz klient czuje się zauważony w każdym swoim aspekcie. Adekwatność reakcji jest tym łatwiejsza, im lepiej rozumiemy skąd się biorą te różne role, jak się poprzez nie doświadcza, czego się wtedy potrzebuje. Możemy uważniej słuchać klienta i reagować, wiedząc, że nie ma nic dziwnego w tym, że w jednej i tej samej chwili potrzebuje np. naszego wsparcia i opieki (z roli ofiary) oraz poczucia mocy i kontroli (z roli sprawcy). Takie zauważanie, rozumienie i podejmowanie dialogu z wieloma różnymi, pokawałkowanymi doświadczeniami naszych klientów ma wymiar głęboko terapeutyczny. Sprawia, że osoba może poczuć się bardziej całością, uwzględniona w swojej złożoności, często też w takich wymiarach, w jakich do tej pory była marginalizowana, odrzucana, karana.\nTo trochę tak, jakbyśmy wchodzili do wewnętrznego świata klienta, i niczym na deskach teatru, stajemy pośród wielu aktorów, których nosi w sobie druga osoba. Każdy z tych aktorów reprezentuje inne doświadczenia. Każdy mówi i zachowuje się wobec nas inaczej. Także my mamy każdemu co innego do zaoferowania. Świadome trwanie w swojej pozycji terapeutycznej i odpowiadanie wszystkim rolom adekwatnie do ich intencji jest podstawą dialogu uwzględniającego całość osoby klienta. Dobra orientacja w tej przestrzeni, często dość chaotycznej, przepełnionej ekstremalnymi emocjami i zniekształceniami, pozwala nie zgubić kontaktu z drugą osobą – co jest tym ważniejsze, że wiele osób uwikłanych w przemoc sama ten kontakt utraciła.\nUważność i delikatność\nKiedyś zapytałem osoby, z którą pracowałem, co jej się kojarzy z bezpieczeństwem. Jej odpowiedź zapadła mi w pamięć, bo opowiedziała o swojej pierwszej terapeutce, z którą pracowała, gdy wychodziła z toksycznego związku. Przychodziła do tej terapeutki do dość obskurnej i zimnej placówki publicznej, ale kiedy tylko siadali razem w pokoju, to czuła się nagle jak w ciepłej przestrzeni, wypełnionej puchowymi poduszkami. To było jej pierwsze w życiu doświadczenie poczucia bezpieczeństwa w relacji pełnej uważności i delikatności. Niezależnie od rozważań nt. dziecięcych pragnień, fantazji czy przeniesienia tej osoby, z punktu widzenia tematu artykułu ważne jest to wrażenie w kontakcie. Właśnie to uczucie ta osoba zapamiętała najbardziej i wspomina jako\nnajbardziej leczące dla siebie, niezależnie od tego, jakich narzędzi używała terapeutka. Ta atmosfera wynikała właśnie z jej autentycznej postawy, metaumiejętności.\nObszar nadużyć bywa jak pole minowe i bardzo łatwo kogoś zranić, a wtórna wiktymizacja jest częstym zjawiskiem w tej pracy. Trzeba uważać na wszystkie granice, nawet te ledwie wyczuwalne w kontakcie. Tym bardziej, że osoby uwikłane w przemocowe relacje, z doświadczeniem traum interpersonalnych w przeszłości, mają ogromne problemy z ich wyczuwaniem, określaniem, sygnalizowaniem i bronieniem. Każdy najmniejszy feedback klienta potrzebuje być wzięty pod uwagę i zasługuje na odpowiedź. Zjawisko granic pomiędzy ludźmi, tych fizycznych i tych psychologicznych jest zresztą niesłychanie złożone i ciekawe. Są zmienne, nieoczywiste, czasem tak subtelne i mało widoczne, że wyostrzanie wszystkich swoich zmysłów i wewnętrznych „czujników” wydaje się konieczne dla zachowania bezpieczeństwa. To właśnie na tych granicach odbywa się kontakt, wyczuwalna jest żywa obecność.\nJeszcze jedna rzecz może mieć duży wpływ na kształtowanie naszej postawy i przytomnego bycia z klientem. Chodzi o pewną świadomość poziomów, na których widzimy naszego klienta i jego doświadczenie. Na każdym z nich zajmujemy się trochę czymś innym. Zależnie od różnych konceptualizacji można ich wymieniać różną liczbę. Odniosę się do tych, które w pracy z przemocą mogą mieć największe znaczenie: Świat wewnętrzny klienta – to najbardziej osobisty, podmiotowy wymiar naszej pracy. Poznajemy klienta jako osobę, jego myśli, uczucia, wspomnienia, subiektywne odbieranie rzeczywistości. To też wymiar najbardziej eksplorowany w różnych formach psychoterapii, natomiast zbyt często ignorowany przez różnego rodzaju służby, kiedy poprzez formalizację kontaktu zapominamy, że każdy inaczej doświadcza tych samych wydarzeń. Tutaj pracujemy z klientem nad zrozumieniem, uznaniem i ewentualną transformacją jego wewnętrznych doświadczeń. Przyjmujemy ten wewnętrzny świat takim, jakim jest – choć może być pełen zniekształceń wynikających z doświadczenia przemocy, zupełnie inny od naszego. Podejmujemy z nim dialog, który może zmniejszyć cierpienie.\nŚwiat zewnętrzny, aktualna sytuacja klienta – ten poziom dotyczy bardziej rzeczywistości otaczającej naszego klienta, uwzględniającej jego otoczenie, poziom bezpieczeństwa, jego sieć społeczną, możliwości i ograniczenia itp. Będąc uważnym na tym poziomie, zastanawiamy się nad działaniami interwencyjnymi, koniecznością wdrożenia procedur, zaangażowania innych osób czy służb. Zapewniamy bezpieczeństwo klientowi, jego rodzinie. Kierujemy się regulacjami prawnymi. Ten kontekst, odwrotnie niż poprzedni, zbyt często nie jest brany pod uwagę przez terapeutów, szczególnie działających poza instytucjami, kiedy np. podejmują terapię zaburzeń lękowych lub depresji u osoby aktualnie doświadczającej przemocy, bez podejmowania interwencji na rzecz jej przerwania.\nKontekst lokalny – obejmuje myślenie systemowe w szerokiej perspektywie. To próba ciągłego badania wpływu innych osób, rodziny, znajomych czy środowiska lokalnego na doświadczenie i sytuację klienta. Czy rodzina i otoczenie wspierają osobę, czy podtrzymują przemoc? Czy lokalne otoczenie oferuje odpowiedni poziom pomocy? Czy lokalne zwyczaje i tradycje mają znaczenie dla występowania przemocy, czy ich wpływ jest wyczuwalny i obecny w naszej relacji z klientem? Jak brać je pod uwagę i uwzględniać jako istotne czynniki tworzące całą sytuację?\nProcesy społeczne – najbardziej „niewidzialny” poziom naszego doświadczenia; jest jak powietrze, którym oddychamy, a o którym na co dzień w ogóle nie myślimy. To zwłaszcza kontekst kulturowy, polityczny, gospodarczy, rozwój cywilizacyjny, który realnie na nas wpływa cały czas, kształtuje przekonania na temat przemocy, kształtuje naszą pozycję, decyduje o tym, czy jesteśmy wykluczani, czy lepiej traktowani. Sytuacja polityczna może nasilać wrogość i poziom agresji w społeczeństwie, a ustanawiane przepisy są wyrazem aktualnej umowy, która decyduje o tym, co możemy sobie nawzajem robić, a czego nie. Które grupy społeczne mają teraz więcej przywilejów, a które mniej i są bardziej zagrożone przemocą…\nPracując z osobami uwikłanymi w przemoc, potrzebujemy uważności obejmującej wszystkie te poziomy, po których warto dość sprawnie się poruszać. To swoboda poruszania się po nich daje nam możliwość widzenia osoby od wewnątrz, ale też w szerokim systemowym kontekście oraz ułatwia plastyczność naszych interwencji adresowanych do tych wszystkich kontekstów.\nW pewnym momencie naszego rozwoju zawodowego poszerzająca się świadomość złożoności sytuacji pomagania sprawia, że czujemy się w tym zagubieni, niekompetentni. Wielość czynników, które trzeba brać pod uwagę, procesów, których potrzebujemy być świadomi zaczyna nas zwyczajnie przytłaczać niczym starożytny labirynt. Na szczęście z czasem, kiedy powstaje wewnętrzna świadoma postawa wobec zjawiska przemocy, przestrzeń nadużycia, choć pełna cierpienia, staje się w pewien sposób przejrzysta. Wewnętrzna gotowość do adekwatnych reakcji pozwala swobodniej poruszać się wraz z klientem po różnych jego doświadczeniach, dbać o nie i wspierać wychodzenie z tej przestrzeni.\nWtedy też niezależnie czy przeprowadzamy interwencję, czy prowadzimy psychoterapię, czy razem z klientem przechodzimy przez prawne procedury i uczymy poruszania się po nich – łatwiej nam podejmować potrzebne do zdrowienia role i towarzyszyć wszystkim aspektom osoby klienta. To bardzo pomocne.


Bezpieczeństwo działań marketingowych. Jak dobrać odpowiednią agencję? - NowyMarketing\nBezpieczeństwo działań marketingowych. Jak dobrać odpowiednią agencję?\nAutor: Adam Trześniowski 02.03.2015\nCzym charakteryzuje się rzetelna i godna zaufania agencja? O czym pamiętać rozpoczynając współpracę i na czym powinna być ona oparta?\nNeil McCauley (Robert De Niro) rozmawia z niepełnosprawnym, poruszającym się na wózku Kelso (Tom Noonan) o skoku na bank. Kelso podaje mnóstwo szczegółów, słabe i mocne punkty operacji. Podpiera słowa dokładnymi planami budynku. Widać, że Neil jest pod wielkim wrażeniem. Skąd ty to wszystko wiesz?! – pyta. Informacje po prostu są. Latają gdzieś sobie. A ja wiem, jak je złapać – mówi Kelso. Ty też musisz to wiedzieć!\nScena z klasycznego już filmu "Gorączka" Michaela Manna powinna być wskazówką dla każdego, kto stanął przed koniecznością wyboru agencji reklamowej, interaktywnej czy marketingowej dla swojej firmy. To też podpowiedź dla każdego, kto musi dokonać jakiegokolwiek wyboru związanego z wydaniem ciężko zarobionych pieniędzy.\nWłaśnie informacji, możliwie najdokładniejszych, najbardziej kompletnych, rzetelnych, wiarygodnych, odpowiednio sprawdzonych musicie szukać.\nBezpieczeństwo działań marketingowych Waszej firmy zależy w dużym stopniu od tego, jakie informacje zdobędziecie na temat drugiej strony. Eksperci od marketingu, PR, komunikacji popełnili wiele opracowań związanych z wyborem agencji marketingowej. Zawarli w nich wiele cennych spostrzeżeń, rad i najczęściej popełnianych błędów. We wszystkich opiniach pewne informacje, spostrzeżenia się powtarzają. Najważniejsze z powtórzeń zebraliśmy poniżej. Jeśli szanujesz swój czas, pieniądze i zależy Ci na odpowiednim wizerunku Twojej firmy, weź sobie te uwagi do serca, stojąc przed koniecznością wyboru agencji, która ma odpowiadać za działania marketingowe.\nWspółpraca z agencją powinna być oparta na komunikacji i partnerstwie\nW znakomitym serialu "Mad Men" pokazane są czasy kształtowania się nowoczesnych, amerykańskich agencji reklamowych. Widzimy jak agencja Sterling- Cooper pracuje, jak zdobywa nowych klientów. Widzimy też, że z kluczowymi firmami, przeznaczającymi grube pieniądze na działania marketingowe, agencja związana jest przez lata. Oczywiście nie dzieje się tak bez powodu. Na początku jest szczegółowa komunikacja, także na poziomie nieformalnym, w barze przy drinku, potem dopracowywanie wszelkich szczegółów, spotkania, prezentacje pomysłów i w końcu wybór oraz realizacja jednego z nich. Nie, nie jest tak różowo, że wszystko przechodzi. Są nieporozumienia, bywa, że strony się kłócą, zerwanie wisi na włosku. Ale to już etap mocno zaawansowany…\nZanim zasiądziesz do rozmów o szczegółach, przygotuj się do nich najlepiej, jak to możliwe. OK, być może nie jesteś ekspertem od marketingu, w końcu nie bez powodu chcesz zatrudnić agencję, ale w dobie Internetu i powszechnej dostępności informacji, nie ma usprawiedliwienia dla przeoczenia rzeczy istotnych. To ty przygotowujesz brief, do którego będą odnosić się agencje. Uwzględnij w nim to, co dla ciebie najważniejsze.\nJaki jest Twój produkt i co go wyróżnia?\nDo kogo produkt jest skierowany?\nCo produkt daje ludziom w sensie konkretnego, racjonalnego działania oraz emocji, jakie u nich pozostawia?\nCo jest dla Ciebie głównym celem i w jakim czasie chcesz go zrealizować?\nTych pytań jest więcej i warto udzielić na nie szczegółowych odpowiedzi już w briefie. Dzięki temu rozmowy będą konkretniejsze.\nDobrze jest, jak w opisywanych wyżej "Mad Menach", aby relacja firma – agencja była jak najdłuższa, partnerska, oparta na wzajemnym zaufaniu i wierze w to, że druga strona nie zawiedzie. Pamiętać należy, że na początku cele, priorytety, poglądy obu stron są różne. Musicie spotkać się w połowie. Na drodze kompromisu, który będzie korzystny dla obu stron.\nSkoro już było o jednym serialu, przytoczmy cytat z kolejnego, "Archiwum X", a brzmi on "Trust no one", czyli "Nikomu nie ufaj".\nNiestety, choć wiele jest w Polsce agencji rzetelnych wybór tej właściwej dla twoich działań agencji marketingowej jest trudny przez to, że nie brakuje na rynku tych, którzy grają nieczysto. Duże sieciowe agencje, o międzynarodowej klienteli, na działania poniżej pasa się nie zdobędą ze względu na reputację i przywiązywanie wielkiej wagi do etyki. Tych jest jednak mniejszość. Przeważają agencję średnie i małe. A tam często walczy się każdą złotówkę w sposób nie do końca uczciwy. Takie agencje podają nieprawdziwe dane, kłamią w portfolio, proponują zawyżone ceny za swoje usługi, konstruują umowy, mając na myśli wyłącznie własną korzyść.\nPoznaj ludzi, którzy mają dbać o Twój wizerunek\nPamiętaj o jednej podstawowej kwestii – wybór agencji to tak naprawdę wybór ludzi. Zespołu, który ma działać dla dobra Twojej firmy, Twojej marki. Który ma dać Ci bezpieczeństwo i odpowiedni poziom działań marketingowych. Tych ludzi musisz przede wszystkim zanalizować. Zapewne będziesz wybierał z paru agencji, które odpowiedzą na ofertę. Poświęć chwilę, aby przyjrzeć się ludziom, z którymi, być może, przyjdzie Ci współpracować. Na pewno znajdziesz ich profile na Facebooku, Goldenline, LinkedIn, Twitterze. Tak, musisz zabawić się w rekrutera.\nNa spotkaniu obserwuj i słuchaj uważnie. Jeśli koncentrują się na chwaleniu siebie, nie zaś na tym, co mogą Ci dać, bądź ostrożny. Czy proponują coś specjalnego, czy tylko powielają patenty? Potakują Ci grzecznie i uprzejmie się uśmiechają? Mówią, że coś sprawdziło się w Ameryce i potwierdzili to uczeni amerykańscy, więc warto to stosować? Uważaj!\nJeżeli słuchają aktywnie, czyli zadają konkretne pytania, dopytują o szczegóły, wykazują autentyczne zainteresowanie współpracą, oceniają i sugerują rozwiązania weź ich pod uwagę. Zbierz jak najwięcej informacji i na spokojnie się zastanów, czy mają w sobie coś takiego, że powinieneś im uwierzyć i zaproponować współpracę.\nSprawdź portfolio i referencje\nBezpieczeństwo działań marketingowych możesz też sobie zagwarantować, dokładnie analizując dorobek agencji. Niestety, zdarza się tak, że agencje umieszczają w portfolio projekty, które nie są ich autorstwa albo wyolbrzymiają swoje zasługi, aby wyrwać kolejne zlecenie.\nBądź czujny. Sprawdź, najlepiej u źródła, czyli u konkretnej firmy, co dana agencja dla niej przygotowała. To kwestia paru telefonów lub maili, może nawet spotkania biznesowego na mieście, ale zadbanie o detale już w tej fazie, oszczędzi Ci czasu i późniejszych rozczarowań. Jeśli agencja marketingowa ma w portfolio duże światowe marki, jak Mercedes, Chanel, BMW, znaczy to, że warto zwrócić na nią uwagę. Takie firmy raczej nie podejmują pochopnych decyzji przy wyborze partnerów do współpracy. Ich logotypy na stronach agencji są swego rodzaju certyfikatem wiarygodności. Aczkolwiek, zawsze sprawdź, czy np. współpraca z tymi wielkimi nie polegała jedynie na zamianie koloru jakiegoś elementu na stronie internetowej.\nCzas to pieniądz. Twój pieniądz. Dlatego pewne sprawy powinny być jasne od samego początku. Przede wszystkim skład zespołu agencji marketingowej, który będzie odpowiadał za działania na rzecz Twojej firmy.\nWeź numery kontaktowe, maile, dopytaj, z kim się kontaktować w razie, gdyby te osoby były niedostępne, a sprawa pilna. Zapytaj o to i sprawdź tych ludzi. Na pewno przeprowadzali już wcześniej jakieś kampanie. Zapytaj o ich efekty. Trzeba określić (na piśmie!) czas, w jakim pewne działania mają zostać przeprowadzone i bezwzględnie pilnować terminów. Koniecznie wyznaczyć priorytety. Niegłupim pomysłem byłoby poświęcenie paru chwil na zastanowienie się, jakie sytuacje kryzysowe mogą wystąpić i jak wtedy postępować. Bycie świadomym tego, co może nastąpić i przygotowanym na różne sytuacje, to nic złego. Monitoruj, jak przebiega komunikacja z agencją. Jeśli zwlekają z odpowiedziami, uchylają się od nich, kontakt staje się coraz trudniejszy, interweniuj. Płacisz i masz prawo wymagać. Im lepszy, bardziej profesjonalny, konkretny kontakt, tym lepsza atmosfera współpracy, a ta jest nie do przecenienia.\nPamiętaj, agencja marketingowa to ludzie! Reszta, koncepcje, pomysły, warsztat, doświadczenie, to otoczka. Ważna i wymagająca gruntownej analizy, ale otoczka.\nPieniądze / poufność / umowa\nNigdy nie zapominaj, że to dla pieniędzy przychodzi do Ciebie agencja. Nie tylko, oczywiście, ale one są ważnym powodem kontaktu. To Twoje pieniądze i powinieneś dobrze przemyśleć, na którą agencję je wydasz. Lubisz dobrą jakość? Chyba każdy lubi. Lepiej podejść do ich wydawania, sugerując się obiegowym tekstem, który mówi: Biednego nie stać na kupowanie produktów niskiej jakości. Żeby była pełna jasność, wcale nie musisz być biedny, ani przesadnie oszczędny, ale powinieneś szanować swoją pracę i zarobione pieniądze. I inwestować je z głową. Czyli, lepiej wydaj trochę więcej i miej pewność, że dostaniesz za to lepszą kampanię, zamiast skupić się na minimalizacji kosztów i przekazaniu zadań studentom dorabiającym do stypendium po zajęciach. Na rynku znajdziesz naprawdę dobrych freelancerów (od grafiki, animacji, produkcji wideo). Odszukaj ich, bo mogą przydać Ci się w przyszłości do zadań specjalnych. Oni się cenią, ale dają jakość.\nPieniążki oczywiście nie przepływają z ręki do ręki. Współpracę Twojej firmy z agencją marketingową reguluje dwustronna umowa. Dokładnie ją przeczytaj! Jeśli czegoś nie rozumiesz, pytaj. Jeśli odpowiedzi nie są dla Ciebie satysfakcjonujące i klarowne, daj ją do przeczytania prawnikowi (chyba, że jesteś dużą firmą wybierającą agencję, wtedy pewnie prawnik będzie z Tobą na spotkaniu i analizy może dokonać od razu). Umowa powinna zawierać opis zlecenia, czas jego realizacji, kwotę, którą masz zapłacić agencji. Prawnicy wskazują, że warto mieć na dokumencie imię i nazwisko właściciela agencji, jej nazwę oraz adres zamieszkania właściciela, adres do korespondencji, PESEL, NIP i REGON.\nWynagrodzenie agencji warto sprawdzić parokrotnie. Co bardziej cwani wpisują inną wartość, albo wartość brutto. Zarówno zapis cyfrowy, jak i słowny powinny się zgadzać. Gdy chodzi o pieniądze, nie ma miejsca na nieścisłości. Umowa jest też dokumentem, w którym określić trzeba warunki wypowiedzenia, odstąpienia oraz kary umowne za nieprzestrzeganie zapisów. Zwieńczeniem rozpoczęcia współpracy są czytelne podpisy obu stron na ostatniej stronie. Odhumanizowany prawniczy język nie jest tym, co kochamy najbardziej, lecz jest on integralnym składnikiem każdej umowy, czy tego chcemy, czy nie. Dlatego pytajmy, gdy coś jest niejasne, poświęćmy więcej czasu na zbadanie treści. W myśl amerykańskiego powiedzenia, że "Better to be safe than sorry". W toku spotkań pojawią się pomysły, które nie chciałbyś, aby były powielane. Zabezpiecz się klauzulą o poufności, po angielsku non disclosure agrement (NDA).\nNie należy z miejsca zakładać, że agencja marketingowa chce oszukać. Ale to do Ciebie należy dołożenie starań, aby zapewnić firmie odpowiednie bezpieczeństwo działań marketingowych. Jeśli włożysz trochę wysiłku zanim dokonasz wyboru, tym lepszy on będzie. I tym dłużej będzie trwała partnerska współpraca. Jak Sterling-Cooper i Lucky Strike'ów w "Mad Menach". Pytaj, a otrzymasz odpowiedź. Szukaj, a znajdziesz.\nContent Manager w firmie Seoway\nZaangażowany w rozwój projektu WPDASH


Uzdrowiciel - Mariusz Garlicki - Recenzje książek z każdej półki - MoznaPrzeczytac.pl\nUzdrowiciel – Mariusz Garlicki\n·22 marca 2014\nUzdrowiciel – Książka, która może fascynować bądź odrzucać. Ale na pewno nie można przejść obok niej obojętnie. Intrygująca. Szokująca. Przedziwna. Powieść, która mogłaby wywołać światopoglądową rewolucję w umysłach ludzi młodych, i nie tylko (młodych). Gotowi?\nWłaśnie odłożyłam Uzdrowiciela. Pochłonęłam go dosłownie jednym tchem, a teraz… muszę ochłonąć. Obiektywna recenzja tak emocjonującej książki to wyzwanie.\nUzdrowiciel to kolejna propozycja wydawnictwa Novae Res dla młodzieży, jednak kategoria „literatura młodzieżowa” nie dookreśla, z jakim gatunkiem mamy do czynienia (fantasy, science fiction, przygodowa?). Ja, gdy brałam tę książkę do ręki, spodziewałam się (z opisu na okładce wnioskując) powieści raczej obyczajowej, z elementami psychologii – powieści o pokonywaniu swoich słabości, samoakceptacji i wierze w siebie, przyjaźni. I tak dalej. Tytuł (Uzdrowiciel) traktowałam jako metaforę. Czego? Cóż, właśnie ta niepewność zaintrygowała mnie i sprawiła, że sięgnęłam po lekturę. Oczekiwałam, przyznaję, przesłania w stylu „Cudów nie ma, jest tylko droga pracy nad sobą ku zmianie, a jeśli to zawiedzie – pozostaje zaakceptować to, czego zmienić nie można”. Tymczasem, tylko ja (i inni Czytelnicy) wiem, jak bardzo się myliłam!\nAkcja powieści dzieje się we współczesnej Polsce, prawdopodobnie w latach 2012 – 2013, co sugerują ówczesne wydarzenia, do których nawiązuje autor. Jednym z głównych bohaterów, (tym, którego poznajemy jako pierwszego) jest uczeń klasy maturalnej, Mariusz. To on jednocześnie prowadzi narrację pierwszoosobową. Tego 18-latka z pewnością można polubić – jest wrażliwy, inteligentny; uwielbia prozę Kinga, słucha zespołu Queen i nie do końca przystaje do pokolenia swoich rówieśników. Poza tym, chłopak cierpi na poważną wadę wzroku, która bardzo utrudnia mu normalne funkcjonowanie, a którą wyleczyć może tylko operacja. Historia zaczyna się, gdy Mariusz dostaje od swojego kolegi kartkę z adresem tajemniczego uzdrowiciela, Christiana. Zbiegiem okoliczności (lub za sprawą przeznaczenia), sceptycznie nastawiony chłopak jednak trafia do tytułowego jegomościa. Czy uzyska pomoc, po którą przyszedł? Kim jest Christian? „Człowiekiem od Boga” czy szarlatanem? I jak potoczy się życie Mariusza po spotkaniu z uzdrowicielem? Bo na pewno nigdy już nie będzie takie, jak przedtem…\nDawno już żadna książka nie wzbudziła we mnie tak wiele tak skrajnych emocji, co Uzdrowiciel. Chociaż autor zaznacza we wstępie, że nie jest „żadnym pisarzem i styl pisanie nie będzie powalający”, a jego książka to nie arcydzieło – Uzdrowiciel napisany został naprawdę przyzwoicie. Pod względem warsztatu pozycja ta jest bardzo niespójna – pewne elementy porywają, a pewne… no cóż… budzą anty-podziw. Ale moje ogólne wrażenie po tej lekturze i tak zdominowane zostało przez skrajne emocje, których ona dostarczyła. Nie zdradzając szczegółów (acz korci, jak korci!) powiem, iż pozycja ta zawiera tak wiele niemalże „wywrotowych” treści, że po prostu nie sposób przejść obok niej obojętnie. Cudotwórstwo; historia Chrześcijaństwa w tle; spisek Kościoła, środowiska lekarskiego i branży farmaceutycznej; katastrofa smoleńska… Myślisz, że to wyczerpuje potencjał kontrowersji w tej książce? Ależ skądże… Dodajmy do tego jeszcze kwestie antykoncepcji, aborcji, eutanazji, związków homoseksualnych… I jeszcze reinkarnacja… Tak, tak, i to wszystko w TEJ JEDNEJ książce DLA MŁODZIEŻY (sic!). Moim zdaniem autor (nieco) przesadził z ilością poruszanych kwestii. (Nawiasem mówić, zupełnie nie rozumiem przyczyny wplątania polityki czy wątku katastrofy smoleńskiej do fabuły i włożenie tych kwestii w usta postaci uzdrowiciela!). Z tego powodu nie wiem, czy poleciłabym ją młodym Czytelnikom, którzy prawdopodobnie i tak przeżywają zamęt światopoglądowy. Wobec tak rewolucyjnych (a przynajmniej niezgodnych z powszechnie panującymi) tez, nie sposób pozostać obojętnym (to zaleta!). Można uznać przytoczoną argumentację, albo polemizować. Sądzę, iż wielu Katolików o radykalnych poglądach poczuje się autentycznie dotkniętych. A nawet się oburzy (żeby nie użyć kolokwializmu „wkurzy”). I być może rzuci książką w najodleglejszy kąt, przeklinając wydatek 27 zł. Z drugiej strony, przesłanie ujęte przez autora w słowa Christiana jest nie tylko piękne, inspirujące, ale też życiowo mądre. Ujmę je swoimi słowami:\n„Nie ma ludzi złych, są tylko ludzie pogubieni. Atakują, bo się boją. A boją się tego, czego nie znają”.\nUzdrowiciel nie należy do książek łatwych, lekkich i przyjemnych. Co prawda czyta się go bardzo szybko, lecz nie dajcie się zwieść pozorom. Oprócz czasu na lekturę, przeznaczcie sporo czasu na refleksję.\nDo słabych stron powieści Mariusza Garlickiego należy postać tytułowego uzdrowiciela, która skonstruowana została w sposób niespójny, nieadekwatny do majestatu jego osoby. Ten bohater, choć intrygujący, niestety nie wzbudził mojej sympatii, a wręcz drwiąco-kpiący uśmieszek. Ponadto, zupełnie nie przekonał mnie sposób wyjaśnienia zdolności Christiana. Autor miał genialny, nowatorski pomysł na powieść, osadził ją w aktualnych, polskich realiach, a do tego uczynił fabułę pretekstem do przekazania ważnego przesłania, aczkolwiek nie podołał realizacji tegoż zamysłu. Kierunek, w którym podąża akcja, przyprawił mnie niemal o wstrząśnienie umysłu. Wprost nie mogłam uwierzyć, że autor zmierza w tak ślepy zaułek. Postać Mariusza (choć tę akurat polubiłam), także pozostawia wiele do życzenia. Ot, po prostu sympatyczny chłopak – jednowymiarowy i trochę nijaki. Podsumowując – tym dwóm bohaterom po prostu brak charakteru! I o ile mogę „wybaczyć” to Mariuszowi, o tyle postaci Christiana – absolutnie nie. Najciekawszą psychologicznie i najbardziej dopracowaną, wielowymiarową postać poznajemy niestety dopiero pod sam koniec powieści. Szkoda, że tych umiejętności autor nie wykorzystał przy konstrukcji wcześniej opisanych postaci – powieść naprawdę wiele by zyskała.\nWart uwagi jest wstęp autora. Jeśli zwykle nie czytasz (zbyt często „przydługich i przynudnych”) wstępów, tym razem zrób wyjątek. Niewiele wyjaśnia, ale (właśnie dlatego) budzi niepokój i sprawia, że potem, w trakcie lektury, po plecach przechodzą przysłowiowe ciarki… A Czytelnik zadaje sobie pytania: „W takim razie ile prawdy jest w <Uzdrowicielu>?”, „W którym momencie kończy się fikcja literacka, a zaczyna prawdziwe życie?”. Wierzcie bądź nie, ale wciąż niepokoję się brakiem odpowiedzi na te pytania.\nUzdrowiciel nie jest, według mnie, najlepszą pozycją dla młodzieży. Ale polecam starszym Czytelnikom, którzy odnajdują się w tak kontrowersyjnych obszarach. Tym, którzy mają otwarty umysł i „nie zawahają się go użyć”. Ja czasu poświęconego na tę lekturę absolutnie nie żałuję, a emocje, które we mnie wywołała, przyćmiewają jej niedoskonałości. Nadzieja Autora się ziściła.\nTytuł oryginału: Uzdrowiciel\nAutor: Mariusz Garlicki\nfantastykaISBN: 9788379420476literatura młodzieżowaMariusz GarlickiNovae ResUzdrowicielUzdrowiciel - Mariusz Garlicki


Już się WIESZAŁ! To była policyjna akcja ostatniej chwili - Opole, Super Express\nAutor: Wikipedia.org/Marcin Handzel Już się wieszał! W ostatniej chwili weszła policja\nNiedoszły samobójca z Głogówka prawdopodobnie żyje dzięki policjantom z tamtejszego komisariatu. Mężczyzna zadzwonił do funkcjonariuszy, żeby poinformować o swoich samobójczych planach. Telefonował do centrum powiadamiania ratunkowego, po czym natychmiast się rozłączył.\nDyżurny policji w Głogówku otrzymał informację z centrum powiadamiania ratunkowego o mężczyźnie, który zadzwonił na numer alarmowy i powiedział, że chce popełnić samobójstwo. Mężczyzna zostawił funkcjonariuszy z tą informacją, bo natychmiast się rozłączył. Oficer dyżurny Mł. asp. Łukasz Kasprzyszak oddzwonił na numer, z którego dzwonił mężczyzna i w taki sposób przeprowadził rozmowę, że anonimowy rozmówca w końcu powiedział, gdzie jest.\nInformację o miejscu przebywania 39-letniego samobójcy przekazał patrolowi, który udał się pod wskazany adres - do budynku na terenie miasta. Asp. Bartłomiej Hellebrand oraz sierż. szt. Krzysztof Kasprzyszak dotarli na miejsce w ostatniej chwili. 39-latek był na strychu, miał już przygotowaną linę z zawiązaną pętla, która przymocowana była do stropu.\nFunkcjonariusze odwiedli mężczyznę od zamiaru popełnienia samobójstwa i zaopiekowali się nim do czasu przyjazdu pogotowia ratunkowego. Prawdopodobnie dzięki tej interwencji nie doszło do śmierci niedoszłego samobójcy.\nGroźny wirus już na Opolszczyźnie! Jest pierwszy potwierdzony przypadek


Gdy zmotywowane pierwszymi powiewami wiosny, przystępujemy do domowych porządków - warto poświęcić chwilę na organizację niezbędnych w kobiecej łazience elementów, takich jak kosmetyki i akcesoria pielęgnacyjne. Makijaż, wieczorne zabiegi, relaksująca kąpiel - jak zadbać, by w każdej z tych sytuacji wszystkie potrzebne elementy były zawsze pod ręką?\nWpisującym się w trend minimalizmu i futurystycznych form meblem jest konsola umywalkowa. Najbardziej praktyczne modele wyposażone są w pojemną, wysuwaną szufladę, która w zależności od rozmiarów, posłuży do przechowywania kosmetyków, a nawet nieco większych gabarytowo sprzętów do układania włosów. W przestronnych łazienkach świetnie sprawdzą się modele podwójne, które umożliwiają jednoczesne korzystanie z umywalki przez dwie osoby. - Takie rozwiązanie pozwala na organizację kosmetyków do makijażu czy eleganckich perfum bezpośrednio na blacie, podczas gdy reszta środków i akcesoriów pozostaje schowana, ale wciąż w zasięgu ręki - podpowiada Katarzyna Choniawko, ekspert firmy Aquaform. - Praktycznym uzupełnieniem konsoli są mobilne przyborniki na kółkach, które dzięki kompaktowym rozmiarom i możliwości dowolnego przestawiania, świetnie nadają się nawet do niewielkich przestrzeni. Modele dwudzielne z niewielką szufladą i szafeczką posłużyć mogą do przechowywania np. akcesoriów i środków pielęgnacyjnych do kąpieli, po które z łatwością sięgniemy, jeśli ustawimy przybornik tuż przy wannie. Dolna część może być zaś doskonałym miejscem dla ręczników, rękawic do masażu czy myjek - dodaje ekspert.


Odpust: co możemy uzyskać? Jak się modlić? Jaki jest najważniejszy warunek?\nCzwartek, 1 listopada 2018, godz. 08:00\nSkąd się wzięła praktyka modlitwy i pokuty o odpuszczenie kar doczesnych należnych za grzechy? Czym tak naprawdę są odpusty? Jak działa odpust i jakie są rodzaje odpustów? Jak je uzyskać? Wyjaśniamy to krok po kroku.\nŚroda, 31 października 2018, godz. 08:00\nZupełnie nie jesteśmy świadomi tego, jak wielki mamy skarb i to właściwie tuż pod nosem. Jakie są warunki otrzymania odpustu, który może uratować naszych bliskich?\nChcesz prowadzić życie duchowe, ale czujesz, że jest to dla ciebie za trudne? Ta rada ci pomoże\nŚroda, 9 maja 2018, godz. 07:00\nBez tego nie da się dobrze rozwijać swojego życia duchowego.\nJej jedynym pożywieniem była Komunia św.\nCzwartek, 17 listopada 2016, godz. 07:00\nCierpienie mistyczne należy chyba do najbardziej tajemniczych i kontrowersyjnych. Mistyków bardzo często oskarżało się o udawanie. A jednak - jedynym pożywieniem tej mistyczki była Eucharystia. Poznajcie jej historię.\nMasz swojego anioła. I możesz być do niego podobny\nPiątek, 2 września 2016, godz. 18:52\nMiłosierny Bóg troszczy się o człowieka, dba o nas i stąd mamy aniołów, którzy są obecni przy nas, chronią nas i pomagają nam. Anioły są "sposobami" obecności Boga objawiającego się w świecie, Jego manifestacją i Jego głosem. Łączą niebiosa z ziemią i "sprowadzają" na nią Boga.\nPAP / ks. prof. Jacek Nowak\nŚroda, 6 stycznia 2016, godz. 07:32\nO tym skąd wzięły się imiona mędrców i dlaczego w ten dzień wierni piszą kredą C+M+B na drzwiach - mówi ks. prof. Jacek Nowak.\nCzy Bóg naprawdę jest tylko dla wierzących?\nSobota, 13 czerwca 2015, godz. 07:17\nJeśli odłożymy na bok pytanie, kim i czym jest Bóg, i zadowolimy się odpowiedzią, że o Bogu wiemy o wiele więcej, czym nie jest, niż czym jest, musimy się udać na nieskończone równiny i do nieskończonych parowów historii filozofii po odpowiedzi, co to znaczy istnieć i co to jest obiektywna rzeczywistość. Czy wychowani na "światopoglądzie naukowym" ludzie są do tego zdolni?\nMarcin Majewski / "Posłaniec Serca Jezusowego"\nPiątek, 29 maja 2015, godz. 08:24\nChoć Trójca jest doskonałą jednością, to każda z Osób Boskich ma właściwy sobie sposób działania. Można powiedzieć, że każda z Osób inaczej przemawia do naszego serca.\nWtorek, 28 kwietnia 2015, godz. 11:18\nNiepokalane Poczęcie - dla wątpiących\nPiątek, 5 grudnia 2014, godz. 08:10\n"Wszystko w tym chrześcijaństwie mogłabym przyjąć, tylko tego Niepokalanego Poczęcia nie mogę przełknąć!" - ileż to razy słyszeliśmy już coś podobnego.


Niezależny Portal Raciborski - Racibórz. Znamy nowego Radnego - został nim 34 letni Michał Kuliga.\nRacibórz. Znamy nowego Radnego - został nim 34 letni Michał Kuliga.\nWybory, także te uzupełniające to święto demokracji. W przypadku wyborów do Rady Miasta to święto demokracji lokalnej. Radny jest bowiem reprezentantem, osobą, która bierze odpowiedzialność za losy wspólnoty w imieniu wszystkich jej członków. Nawet jeśli nie wszyscy na niego głosowali. W niedzielę 1 października do urn poszli mieszkańcy dzielnicy Ostróg, którzy wybierali swojego przedstawiciela, po tym jak z mandatu zrezygnował Michał Woś. Nowym radnym został Pan Michał Kuliga. Pan Kuliga ma 34 lata i od lat jest związany z Raciborzem. Jest absolwentem Uniwersytetu Jagiellońskiego na kierunku resocjalizacja.\nFrekwencja wyborcza wyniosła 16,9 procenta.\nZachęcamy do wszelkiej partycypacji społecznej, takiej jak udział w wyborach, działaność w stowarzyszeniach i samopomoc społeczna.