wah - Pastebin.com\nElv Ui 2.019 sec ago\na guest Jan 21st, 2020 84 Never\nrawdownloadcloneembedreportprint text 33.82 KB\nPo przybyciu do szkoły dzieci pozbawiano imion, a w zamian dawano im numer porządkowy. Zabraniano im posługiwania się językiem ojczystym, zabierano ubrania, często szyte przez mamy i babcie, wciskano w mundurki, golono głowy. Przede wszystkim jednak dzieci katechizowano. Dlaczego oni im to robili? Bo mogli. Rozmowa z Joanną Gierak-Onoszko, autorką książki "27 śmierci Toby'ego Obeda"\nKiedy usłyszałaś o Tobym Obedzie?\n– W listopadzie 2017 roku, kiedy jedynki kanadyjskich dzienników i czołówki wiadomości obiegł kadr, na którym widać, jak premier Justin Trudeau obejmuje Inuitę, a jak byśmy kiedyś powiedzieli, Eskimosa. Obaj płaczą. Tym Inuitą był Toby Obed.\nTa scena miała niezwykły ładunek emocjonalny. Ściskali się mężczyźni w tym samym wieku, po czterdziestce, ale jakby z dwóch różnych światów. Pierwszy był biały, wysoki, w eleganckim garniturze, pewnie zajmował miejsce na scenie, drugi – niski, w za dużej bluzie hokeisty, przyjął pozę konfrontacyjną. Zrozumiałam, że dla Kanadyjczyków jest to wydarzenie symboliczne.\nWiedziałaś, że Trudeau poleciał do Nowej Fundlandii i Labradoru przeprosić rdzennych wychowanków szkół z internatem za krzywdy, których tam doznali, i że Toby Obed jest ich rzecznikiem?\n– O szkołach z internatem słyszałam wcześniej, ale długo wolałam się tym nie zajmować.\nDo Kanady przyjechaliśmy w lipcu 2016 roku. Mój mąż, też dziennikarz, związany z agencją Bloomberga, dostał tam pracę. Zajęłam się organizacją naszej codzienności, a przede wszystkim przeprowadzaniem synów, sześcio- i dwulatka, przez tę zmianę. Tak się umówiliśmy z mężem. Nasze życie tak się układa, że raz jedno jest zawodowo na fali, raz drugie, i się w tym wspieramy. Wtedy to był jego czas. Zdecydowaliśmy się na Toronto – otwarte, kosmopolityczne i – co tu dużo mówić – zadurzyliśmy się w tej Kanadzie, która przyjęła nas w najlepszy możliwy sposób.\nBo była jak z obrazka?\n– Bo była jak z obrazka – utopijnie otwarta, bezpieczna, życzliwa. Zamieszkaliśmy w jednej z najlepszych dzielnic, w uroczej kamienicy. Naszymi sąsiadami byli: wicenaczelna jednego z dużych dzienników, samotna mama z trójką dzieci, kanadyjskie małżeństwo węgierskiego pochodzenia i hiszpańskojęzyczni imigranci. Ale osią naszego życia stała się lokalna szkoła.\nCzy w waszej kamienicy, w szkole, byli rdzenni Kanadyjczycy?\nTo cię jakoś zastanowiło?\n– Dopiero z czasem się zorientowałam, że w naszym środowisku są praktycznie wszyscy – Europejczycy, Chińczycy, Filipińczycy – tylko nie osoby, które się tu urodziły i mieszkają od zawsze.\nKusiło mnie, żeby pożyć takim łatwym, wygodnym kanadyjskim życiem: zachwycać się szkieletami dinozaurów w muzeum, jeść poutine, spacerować nad jeziorem Ontario, przeżywać fascynację tym, jak szkoła i przedszkole moich dzieci dbają o to, żeby nikt nie czuł się wykluczony.\nAle temat szkół z internatem był jak kamyk w bucie. Kiedy zobaczyłam zdjęcie Obeda i Trudeau, uznałam, że nie jestem w stanie dłużej tego ignorować.\n– Z artykułów prasowych poznałam w zarysie historię Toby’ego Obeda. Dowiedziałam się, że jest ocaleńcem, czyli absolwentem szkoły z internatem, że trafił do niej w 1975 roku jako czterolatek, że przeszedł w niej przez piekło i że przez wiele lat z zastępem prawników walczył o to, żeby usłyszeć od kanadyjskiego rządu: „Tak, wy też byliście skrzywdzeni. Wam też należą się przeprosiny”. Usłyszał to w końcu od Trudeau w 2017 roku.\nAle przecież w 2008 roku ówczesny premier Kanady Stephen Harper oficjalnie przeprosił wychowanków takich szkół.\n– Poza tymi z Nowej Fundlandii i Labradoru, skąd pochodzi Obed. Kanada długo stała na stanowisku, że ponieważ ziemie te dołączyły do konfederacji kanadyjskiej w 1949 roku, a szkoły istniały na tym terenie dużo dłużej, to skargi i zażalenia należy zanieść do Londynu, a nie do Ottawy. Dlatego te przeprosiny były tak ważne. Domknięto klamrę.\nPoczułam, że dotykam historii, która trafia się reporterowi raz w życiu albo wcale, i że zanim dotrę do Obeda i innych bohaterów, muszę się doskonale przygotować. Zapisałam się więc na kurs rdzennej historii Kanady na uniwersytecie, a w tygodniu, po odprowadzeniu dzieci do szkoły i przedszkola, całymi dniami studiowałam archiwa. Chodziłam też na różne warsztaty. W 2015 roku opublikowano raport Komisji Prawdy i Pojednania, świeckiej komisji, który przystępnym językiem opisuje historię szkół z internatem, począwszy od idei założycielskiej głównych architektów tego systemu, czyli państwa i Kościoła, aż po losy ocaleńców i konsekwencje ich doświadczeń dla kolejnych pokoleń. Raport można dziś znaleźć w każdej bibliotece, a w całej Kanadzie organizuje się dotowane przez państwo warsztaty jego czytania. Mój warsztat odbywał się w największej narodowej galerii sztuki w Toronto. To tak, jakby w Muzeum Narodowym zorganizować czytanie, nie wiem… „Złotych żniw” Grossa. Co miesiąc przez osiem miesięcy omawialiśmy kolejny tom, rozmawialiśmy też o tym, jak się z tym czujemy, bo to nie jest łatwa lektura.\nByli ze mną studenci, nowi imigranci, ale też starsze osoby, które mówiły: „Myśmy nic nie wiedzieli...”. Ten raport po raz pierwszy pokazał Kanadyjczykom skalę tego, co ojcowie narodu zrobili rdzennym. Dzisiaj nie można powiedzieć, że się nie wie.\n– Pod koniec XIX wieku zbudowano w Kanadzie system szkół, które były tak naprawdę machiną do tworzenia nowych, posłusznych obywateli, zeuropeizowanych Kanadyjczyków. Stany Zjednoczone miały pieniądze i wojsko, w Kanadzie posłużono się inżynierią społeczną. Wymyślono, że najtaniej i najszybciej będzie, jak rdzenne dzieci oderwie się od rodziców, od korzeni i zamknie w szkołach, najlepiej daleko od domu. Twórcy systemu wiedzieli, że rodzice nie dadzą rady odwiedzać swoich dzieci w placówkach położonych kilkaset albo kilka tysięcy kilometrów dalej. A nawet jeśli przyjadą, to i tak nie zostaną do szkoły wpuszczeni. Jest taka pocztówka z XIX wieku…\n...widziałam ją. Mam gulę w gardle za każdym razem, jak na nią patrzę.\n– Przedstawia malutką miejscowość Qu’Appelle w prowincji Saskatchewan. W tle widać budynki szkolne, wieżę farną, a na pierwszym planie – wigwamy rodziców, którzy przenieśli się tu, żeby być obok swoich dzieci. Najprawdopodobniej nie mogli z nimi porozmawiać, przytulić ich, ale byli obok, czuwali.\nPierwszy premier Kanady John A. Macdonald, jeden z pomysłodawców tych szkół, mówił, że trzeba „zabić Indianina w dziecku”.\n– „Ucywilizować dzikusa”. Po przybyciu do szkoły dzieci pozbawiano imion, a w zamian dawano im numer porządkowy. Rodzeństwo rozdzielano. Zabraniano im posługiwania się językiem ojczystym, zabierano ubrania, często szyte przez mamy i babcie, wciskano w mundurki, golono głowy. W wielu rdzennych kulturach obcięcie włosów związane jest z żałobą, więc takie cztero-, pięciolatki nie rozumiały, co się dzieje. Czuły tylko, że musi się dziać coś strasznego, że może ktoś w ich rodzinie umarł.\nTe dzieci wcześniej uczyły się życia w swoim środowisku – łowienia ryb, przetrwania w trudnych warunkach, tradycji. Czego uczono ich w szkole?\n– Angielskiego, algebry, historii europejskich królów. Ale też praktycznych rzeczy: chłopców – kowalstwa, ciesiołki, pracy na roli, dziewczynki przysposabiano do bycia żonami i matkami. Wprowadzono uświęcony chrześcijańską tradycją podział na zajęcia damskie i męskie, podczas gdy w wielu rdzennych kulturach takiego podziału nie było, każdy musiał umieć robić wszystko.\nPrzede wszystkim jednak dzieci katechizowano.\n70 proc. tych szkół było prowadzonych przez Kościół.\n– Państwo było architektem systemu, ale że nie miało środków ani personelu, więc zwróciło się o pomoc do Kościoła, głównie katolickiego i protestanckiego. Z Europy przysyłano misjonarki i misjonarzy, zakonnice i księży. Pozostałe szkoły były prowadzone przez stowarzyszenia dobroczynne. Do takiej trafił Toby Obed. Ostatnią szkołę z internatem zamknięto w 1996 roku, czyli dosłownie przed chwilą. W sumie działały ponad 100 lat i przeszło przez nie 150 tys. dzieci. Ale już w latach 60., za rządów Pierre’a Elliotta Trudeau, ojca dzisiejszego premiera, zaczęto je wygaszać.\n– Zorientowano się, że eksperyment się nie udał, że absolwenci sobie nie radzą. Po 10-12 latach wracali do rodzinnych miejscowości, a że nie znali już języka, a rodzice nie bardzo znali angielski czy francuski, nie mogli się z nimi porozumieć, naprawić tych zerwanych więzi. Często się ich wstydzili, uważali za dzikusów. Mieli żal, że rodzice o nich nie walczyli, że ich z tych szkół nie odbili. Nie mogli się odnaleźć ani w swojej społeczności, ani w nowej Kanadzie. Stali się ludźmi znikąd. Wielu z nich szukało ukojenia w alkoholu. Uzależnienie z kolei uniemożliwiało im podjęcie pracy. W tych rodzinach często dochodziło do przemocy. To były historie bez happy endu.\nDzisiaj już wiemy, w jaki sposób „zabijano Indianina w dziecku”.\n– Dzieci formatowano za pomocą triady, która – jak powiedział mi kiedyś Obed – obezwładni każde, nawet najbardziej nieposłuszne dziecko: bicia, głodu i ciemności. Karano za wszystko i za nic. Wiele dzieci było wykorzystywanych seksualnie. Personel często celowo nie dokarmiał dzieci, licząc na to, że dodatkową kromką chleba zapłaci za seks. I dzieci się uczyły, że tak to działa.\nWiększość tych szkół znajdowała się poza jakąkolwiek kontrolą, na odległych, trudno dostępnych terenach, w lesie. To były idealne miejsca zbrodni – garstka dorosłych mogła robić z tymi dziećmi, co chciała.\nMój 10-letni syn, kiedy podczytywał mi twoją książkę przez ramię, zapytał: „Dlaczego oni im to robili?”.\n– Bo mogli. Bo mogli.\nNie chcę usprawiedliwiać opiekunów, ale większość z nich nie miała żadnego przygotowania do zajmowania się dziećmi. Byli szkoleni, żeby „głosić słowo Boże”, a nie żeby przetrwać w ciężkich warunkach kanadyjskiej Północy. Często na jednego dorosłego przypadało kilkadziesiąt, a czasem więcej dzieci. Bez kompetencji, przytłoczeni obowiązkami, bez przełożonych, do których mogliby zanieść swoje problemy, w poczuciu izolacji, nie radzili sobie. Część pękała.\nTo był eksperyment profesora Zimbardo na skalę ogólnokrajową.\nKrzywdzili też te dzieci dlatego, że nie widzieli w nich ludzi. Klasyczny przykład na to, co dziś psychologowie nazywają dehumanizacją.\n– Oczywiście. Dla nich to był „materiał pedagogiczny” bliższy zwierzętom. Jak powiedział jeden z księży w szkole okrytej chyba najgorszą sławą, czyli w Świętej Annie w Fort Albany: „Jesteście jak zdechłe szczury, które wpadły do studni. A wiadomo, co się robi ze szczurami”. Powiedział to do jednego z moich rozmówców – Edmunda Metatawabina, który przeszedł przez tę szkołę w latach 60., a dzisiaj jest jednym z bardziej szanowanych głosów wśród ocaleńców, autorem wstrząsającej autobiografii „Up Ghost River”.\nSzkoła św. Anny była znana między innymi z krzesła elektrycznego.\n– Kiedy czytałam o tym po raz pierwszy, meblowałam akurat pokój swoim synom, dobierałam krzesełka do ich wzrostu...\nTo krzesło w św. Annie stało w bawialni i służyło nie tylko do wymierzania kar, ale również dla rozrywki. Torturom przyglądali się zarówno księża, jak i stacjonujący nieopodal żołnierze zapraszani na uroczystości szkolne. Ze świadectw ocaleńców wiemy też, że dzieci były w tej szkole zmuszane do zjadania własnych wymiocin. Były przyzwyczajone do innej diety – głównie mięsa, surowych ryb, w szkołach dostawały gotowane ziemniaki, owsiankę, po których często chorowały. Biegli w procesie przeciwko personelowi ze św. Anny mówili, że zmuszanie do zjadania własnych wymiocin jest czynnością tak degradującą jak atak seksualny. Człowiek, psychologicznie, może już nigdy od takiej miski pełnej rzygów nie wstać.\nDzieci przeżywały silne lęki separacyjne, więc często się moczyły. Dzisiaj opiekunowie raczej wiedzą, jak sobie radzić z dzieckiem, które doświadcza trudności, wtedy jedynym rozwiązaniem było bicie i upokarzanie. Zdarzało się, że dzieci za karę cały dzień chodziły w zabrudzonej bieliźnie – uczyły się w niej, pracowały. Organizowano też parady „lejków” – dzieci, które zasikały pościel, były naznaczane na apelach, owijano je brudnymi prześcieradłami jak rzymską togą.\nPowiedziałaś, że dzieci pracowały?\n– Lekcje kończyły się w porze obiadu, ale po południu nie było czasu wolnego. Przy szkołach często działały farmy, które utrzymywały te placówki – część produktów trafiała na stół, oczywiście, personelu, nie uczniów, a część była sprzedawana na zewnątrz.\nDzieci krzywdzono na wszelkie możliwe sposoby, ale to jest pierwsza odsłona tej tragedii. Druga jest taka, że pozwolono im nieść tę przemoc dalej. Starszych chłopców uczono prześladować i gwałcić młodsze dzieci, starsze dziewczynki uczono bić i głodzić młodsze. Dzieci znały tylko jeden sposób radzenia sobie z frustracją – przemoc. I zakładając potem rodziny, tak samo traktowały własne dzieci. Nie wiedziały, że można inaczej.\nOpowiedz o Anne Wesley, siostrze szarytce ze szkoły św. Anny.\n– To taka kanadyjska siostra Bernadetta. Bardzo łatwo byłoby przedstawić jej historię tak, że tu oto mamy biedne, krzywdzone, rdzenne dzieci, a tu złą zakonnicę z Europy, bo to nam porządkuje świat. Ale prawda jest pełna odcieni szarości. Studiując archiwa, zrozumiałam, że po pierwsze, siostra Wesley sama była wychowanką tej szkoły, a po drugie, że była rdzenna. To było „mind-blowing”, jakby powiedzieli Kanadyjczycy, niepojęte.\nDlaczego wróciła do szkoły jako dorosła osoba?\n– Bo nie umiała się odnaleźć poza systemem. To było jedyne miejsce, które znała. A potem znęcała się nad dziećmi, tak jak nad nią się znęcano. Pokażę ci jej zdjęcie, jak była mała. Miałam je na pulpicie podczas pracy nad tą książką.\nMała, smutna dziewczynka.\n– Nazywano ją ptaszynką. Oficjalnie nie mówi się, że siostra Wesley była rdzenna. W ogóle rzadko mówi się o tym, że rdzenni zadawali i zadają cierpienie rdzennym – kobietom, dzieciom. To jest tabu, z którym Kanada dopiero od niedawna się mierzy. Oczywiście te opresyjne ramy zostały stworzone przez białych, kolonizatorów, ale dzisiaj często wypełniają je już sami rdzenni.\nSiostra Wesley jako jedna z nielicznych została skazana w słynnym procesie wychowanków przeciwko sprawcom w latach 90. Skazano ją razem z kilkorgiem innych pracowników niższego szczebla. Ale nikt z ich przełożonych nie poniósł kary. Księża podłączający dzieci do krzesła elektrycznego pozostali nietykalni. Wesley była już za stara, żeby odsiedzieć wyrok, ale za karę musiała zamieszkać we wsi, w której stała szkoła. Doczekała śmierci wśród ludzi, których krzywdziła.\nAle nie każda szkoła była miejscem kaźni. Były i takie, które pomogły dźwignąć się dzieciom z biedy, dały im wykształcenie, wyrywały ich z domów, w których rodzice pili i bili.\nJakiego procentu szkół to dotyczy?\nKiedy do świadomości publicznej zaczęło docierać, co się dzieje?\n– To był proces. Kanadyjczycy wiedzieli od dawna, nie wiedziała tylko Kanada.\nKtoś te szkoły jednak wizytował, ktoś je aprowizował. Byli lekarze, którzy z urzędu opiekowali się dziećmi. Zresztą to lekarze jako pierwsi zaczęli bić na alarm. Już w 1907 roku doktor Peter Bryce opublikował raport o niedożywieniu dzieci w szkołach z internatem, a przede wszystkim o panoszącej się w nich gruźlicy. Dzieci nie szczepiono, do tego mieszkały często w skleconych byle jak, niedogrzanych, pleśniejących budynkach. Szkoły były przeludnione, każdego września dowożono nowych uczniów i nagle się okazało, że gruźlica świetnie to reguluje. Nie leczono dzieci zbyt gorliwie, mówiąc wprost.\nCelowo je też zakażano.\n– Tak. Zdrowym dzieciom przekazywano pościel po chorych.\nKanadyjczycy dowiadywali się, co się dzieje w tych szkołach, również dzięki ucieczkom, często tragicznym w skutkach.\nKiedy wracaliśmy do Polski, moi chłopcy dostali na pożegnanie od sąsiadki komiks o Chaniem Wenjacku, który dziś jest ikoną popkultury.\nW październiku 1966 roku 12-letni Chanie razem z dwoma kolegami, braćmi, uciekł ze szkoły prowadzonej przez prezbiterian w Kenorze. Chłopcy dotarli do postoju traperów, którzy okazali się daleką rodziną kolegów Wenjacka. Nakarmiono ich, ogrzano, bo mieli tylko cienkie kurtki, a na dworze był mróz, po czym dorośli zabrali ze sobą dwóch braci, a Chaniemu powiedzieli, że musi radzić sobie sam, bo spowalnia marsz. Miał na klatce piersiowej dużą bliznę, prawdopodobnie po niedawnej operacji serca albo płuc. Na drogę Chanie dostał siedem zapałek w słoiku... Szedł przez 36 godzin wzdłuż torów, bo miał nadzieję, że doprowadzą go do rodzinnej osady. Ale nie wiedział, że dom jest 600 km dalej, po czym padł. Znalazł go motorniczy. W tym wypadku akurat wszczęto śledztwo, dzięki czemu historia wyszła na jaw, ale takich ucieczek było mnóstwo. Czasem uciekinierów nawet nie szukano.\nCzy Chanie był wykorzystywany seksualnie?\n– Wiadomo było, że w jego szkole byli przestępcy seksualni, a kilka lat temu jeden z wychowanków powiedział wprost, że Chanie był wykorzystywany.\nW latach 60. zaczęto podkreślać w licznych raportach, ile tak naprawdę ten system Kanadę kosztuje – te wszystkie zasiłki, koszty leczenia. Stało się jasne, że to się nie opłaca. Część szkół zamieniano na dzienne, część na zawodowe, odsuwano kler od władzy. Ale kluczowy moment nastąpił dopiero w latach 90. Dlatego, że można napisać dziesiątki raportów, ale nic nie przemawia tak jak osobista historia.\nMówisz o Philu Fontainie?\n– Tak. W 1990 roku Phil Fontaine, prominentny polityk rdzennego pochodzenia, w największej kanadyjskiej telewizji CBC w programie na żywo wyznał, że jest absolwentem szkoły z internatem i że był w tej szkole wykorzystywany seksualnie. To wyznanie nastąpiło po jego wizycie w diecezji, gdzie Fontaine na prośbę wyborców usiłował namówić wysoko postawionych księży do wszczęcia śledztwa w sprawie różnych „nieprawidłowości” w szkołach przez nich prowadzonych. Powiedział coś jeszcze – że nie tylko był krzywdzony, ale że potem sam krzywdził.\n„Robimy innym to, co nam zrobiono” – piszesz.\n– Dla Kanadyjczyków to wyznanie było szokiem. Następnego dnia nie tylko do redakcji CBC, ale także do innych mediów zaczęły spływać setki listów od ludzi, którzy zrozumieli, że nie są jedynymi. Ocaleńcy zaczęli się organizować, liczyć i mówić głośno o swojej krzywdzie. Edmund Metatawabin, ten, który był w szkole św. Anny karmiony wymiocinami i sadzany na krześle elektrycznym, zorganizował grupę wsparcia dla ocaleńców ze swojej szkoły, a później doprowadził do śledztwa i procesu, na którym skazano m.in. Annę Wesley. W ubiegłym roku dostał najwyższe państwowe odznaczenie – Order Kanady. Jest na nim wygrawerowana łacińska sentencja: „Desiderantes meliorem patriam”. Dla tych, którzy pragną lepszej ojczyzny. Tak Kanadyjczycy rozumieją patriotyzm.\nW latach 90. wychowankowie poszczególnych szkół zaczęli pozywać sprawców, dochodziło do wyroków, ugód, ale były to procesy cywilne. Dopiero w XXI wieku Kanada oficjalnie zaczęła przepraszać i uruchomiła rządowe procedury, który przyznawały ocaleńcom konkretne pieniądze. Na mocy ugody Indian Residential School Settlement Agreement (IRSSA) uruchomiono rządowy fundusz, z którego wypłacano rekompensaty. Powołano też Komisję Prawdy i Pojednania. W sumie z IRSS-y skorzystało ok. 50 tys. pokrzywdzonych.\nCzy tzw. drugie pokolenie, dzieci wychowanków tych szkół, miało prawo do rekompensat?\n– Nie, chociaż one też są ofiarami tego systemu, tak jak ich dzieci, czyli wnuki ocaleńców. Tę krzywdę i skłonność do przemocy dziedziczy się, jak kształt oczu.\nPodobno w drugim pokoleniu wskaźnik samobójstw jest sześcio-, siedmiokrotnie wyższy niż średnia kanadyjska, więcej jest też uzależnień, depresji?\n– Tak. Szkoły z internatem niszczą kolejne pokolenia. Rdzenne dzieci wąchają klej, prostytuują się. Wielokrotnie częściej trafiają do rodzin zastępczych, a młodzi są znacznie częściej notowani.\nOcaleńcy mówią, że każdego września w rodzinach dotkniętych traumą szkoły z internatem odzywa się „pamięć ciała”. Zaostrzają się epizody depresyjne, zaczyna się większe picie i większa przemoc.\nByły przeprosiny, rozliczenia, kanadyjskie dzieci uczą się o szkołach z internatem, mówią o tym media. Zrobiono wszystko, co możliwe, ale to nadal za mało. Te krzywdy są właściwie nienaprawialne.\n– Niektórym rodzinom wystarczyło „przepraszam”. Niektórym pomogły pieniądze. Innym – że powstają centra kultury, w których pracuje się nad renesansem rdzennych języków, czy tradycji, ale ludność rdzenna wciąż pozostaje na ekonomicznym marginesie. Rezerwaty to nie są romantyczne obrazki z powieści Maya czy Szklarskiego. W większości to enklawy biedy i wykluczenia. Miejsca, gdzie nie ma pracy, gdzie się pije i bierze, gdzie można się urodzić i umrzeć, ale nie ma po co żyć – jak mówi jeden z moich bohaterów.\n„Pojednanie jest procesem o wyraźnym początku, ale bez końca”- twierdzisz.\n– Bo takich spraw do rozliczenia jest więcej. W wakacje opublikowano raport, który obiecał Trudeau, idąc do wyborów w 2015 roku, o skali systemowej przemocy wobec rdzennych kobiet i dziewcząt, ale też osób ze społeczności LGBT+. Poza szkołami z internatem istniały też dzienne szkoły dla rdzennych, w których również ich krzywdzono. Kolejne pola do rozliczeń to szpitale i eksperymenty medyczne na dzieciach.\nAle dzisiaj, dzięki raportowi Komisji Prawdy i Pojednania, Kanada ma już gotowe narzędzia, mapę do tego, jak się w tym poruszać. Przeszła drogę od „tylko nie mów nikomu” do „powiedzmy wszystkim”. Patrzę na nią z zazdrością, mimo że nie jest idealna.\n– Odwagi do spojrzenia w lustro. My mamy mnóstwo takich niedomkniętych spraw i moglibyśmy czerpać z niej wzór. Punktem wyjścia do rozmowy jest to, że Kanadyjczycy niezależnie od opcji politycznych i opinii zgadzają się co do faktów. Zgadzają się, że doszło do ludobójstwa i że ogromną rolę odegrały w tym państwo i Kościół. Nie dyskutuje się o „prawdzie historycznej”, bo ona jest jedna.\nBohaterowie mojego reportażu są Kanadyjczykami, dekoracje są kanadyjskie, ale te mechanizmy „pracują” we wszystkich szerokościach geograficznych. To dzieje się w Europie, w Australii, w Polsce.\nMasz na myśli mechanizm krzywdzenia dzieci?\n– Tak. Dużo jeżdżę po Polsce i zawsze, jak widzę dom na odludziu, pod lasem, do którego mało kto zagląda, to się zastanawiam – czy w tym domu dzieci są bezpieczne?\nTo jest uniwersalna opowieść o tym, że z dzieckiem można zrobić wszystko i że sprawcy są bezkarni tak długo, jak długo nie mają nad sobą kontroli. U nas wciąż pokutuje to straszne powiedzenie: „Nie mówi nikomu, co się dzieje w domu”. Moje dzieci, także dzięki kanadyjskiemu doświadczeniu, wiedzą, że nie mogą być cicho, kiedy im albo innym obok dzieje się krzywda. Wiedzą też, że dziecka nikt nie ma prawa dotykać w nieodpowiedni sposób – ani nauczyciel, ani ksiądz, ani trener, ani dziadek.\nKanadyjskie dzieci uczą się o szkołach z internatem od małego. Jak to wygląda?\n– Różne wątki pojawiają się i na angielskim, i na historii, i na muzyce, i na plastyce i są dostosowane do wieku.\n30 września na przykład obchodzi się Dzień Pomarańczowej Koszulki na pamiątkę Phyllis Webstad, która jako dziewczynka została zabrana do szkoły z internatem. Ukochana babcia kupiła jej na pożegnanie pomarańczowy T-shirt. Zabrano jej go, jak tylko przekroczyła próg internatu. Webstad po latach wspominała, że poczuła się wtedy, jakby nie miała żadnego znaczenia i tak też czuła się przez całą szkołę. Przez tę historię kanadyjskie dzieci uczą się, że całkiem niedawno w ich kraju były dzieci, z którymi się nie liczono, które nie mogły się ubrać w to, co chciały, a przede wszystkim, które nie wracały po lekcjach do mamy i taty. To tylko jeden z przykładów. W szkole mojego syna codziennie rano po granym przez radiowęzeł hymnie w różnych interpretacjach – czasem to było reggae, czasem Bob Dylan, a czasem Celine Dion – pani dyrektor wygłaszała formułkę pt. „Land Acknowledgment”, która przypomina, że szkoła stoi na ziemiach należących do takiego a takiego plemienia. Taką formułką rozpoczynają się wszystkie uroczystości miejskie i państwowe.\nWiem też, że kanadyjskie dziecko nie przebierze się na bal za Indianina ani za Eskimosa.\n– Bo to świętokradztwo. Jeśli wiesz, że twój dom stoi na ziemi, z której kiedyś kogoś wypędzono, a twoja szkoła być może była kiedyś miejscem kaźni, wiesz również, że materialne bogactwo Kanady jest zbudowane na krzywdzie Pierwszych Narodów, to masz poczucie, że noszenie cudzych regaliów jako kostiumu karnawałowego jest po prostu nieprzyzwoite.\nU nas czasem służy to za ilustrację „politycznej poprawności doprowadzonej do granic absurdu”.\n– A w Kanadzie to nawet nie jest kwestia dobrego smaku, to jest już poza dyskusją. Bo to z nadwrażliwością nie ma nic wspólnego, a bardzo wiele – z empatią.\nJeszcze jedna bardzo ważna rzecz – kwestia języka.\nJęzyk kreuje rzeczywistość.\n– No właśnie. Dlatego o wychowankach szkół z internatem nie mówi się ofiary, tylko ocaleńcy.\nBo w słowie „ocaleniec” jest sprawczość?\n– Tak! I zwróć uwagę – ocaleniec, nie ocalony – bo nikt tych ludzi nie ocalił, żaden ratunek po nich nie przyszedł. Sami mieli siłę, żeby to przetrwać, jak Toby Obed. Na naszym kontynencie mianem ocalonych określa się tych, którzy przeżyli Holocaust. Do niedawna tak było również w Kanadzie. Ocalony to był dziadek czy sąsiad, Żyd, któremu udało się przeżyć obóz w Europie. Ale od momentu publikacji raportu Komisji Prawdy i Pojednania desygnat jest inny.\nNie mówi się też – Indianie, Eskimosi – tylko rdzenni, Pierwsze Narody.\n– Bo oni sami tak o sobie nie mówią. Słowo „eskimo” jest przezwiskiem, oznacza zjadacza surowego mięsa. Zostało przywiezione przez białych badaczy i antropologów. Z kolei „Indianin” jest określeniem historycznym, dalej funkcjonuje w niektórych przepisach albo w nazwach instytucji, ale już na przykład zmienia się je w tytułach dzieł sztuki. Jest taki znany obrazek z lat 30. XX wieku malarki Emily Carr, który kiedyś nosił tytuł „Indiański kościółek”. Galeria sztuki w Toronto, gdzie wisi, uznała ten tytuł za raniący i przemianowała go na „Kościółek we wsi Yuqout”.\nToby Obed też mówi o sobie, że jest Inukiem, Inuitą. W jego języku to słowo oznacza człowieka. I on tak siebie widzi – jako człowieka, nie eksponat.\nUdało ci się w końcu z nim spotkać?\n– Nie. Toby mieszka w swojej rodzinnej wsi Hopedale pod kręgiem polarnym, trudno mi było do niego dotrzeć, ale rozmawialiśmy kilkakrotnie przez Skype’a. To były monologi przerywane głuchymi dźwiękami. Kiedy Toby płakał, uderzał w mostek ręką bez dłoni. Ponad 20 lat temu amputowano mu dłoń, palce u drugiej ręki i stopy. Chodzi na protezach.\nW szkole z internatem spędził pięć lat. Kiedy ją zamknięto, nie wrócił do domu, bo jego rodzice pili, i przez kolejne osiem lat był przerzucany z jednej rodziny zastępczej do drugiej. To były głównie rodziny wojskowych. Jako dziecko Toby zaliczył ich w sumie 20. Nie był ślicznym, słodkim chłopcem. Był poraniony, buntował się, a te rodziny nie miały żadnych kompetencji wychowawczych. We wszystkich go bito, w większości głodzono. Mając 22 lata, podczas jednego z ciągów alkoholowych wyszedł z baru na mróz i stracił przytomność. Następnego dnia znalazł go patrol policyjny. Policjanci byli przekonani, że nie żyje. W szpitalu wyciągnięto go z głębokiej hipotermii, choć kończyny były nie do uratowania. I wtedy, w latach 90. Kanada usłyszała o nim po raz pierwszy. Pokazywano go w telewizji jako cud. Już wtedy pokazał się jako człowiek, który rozpaczliwie trzyma się życia.\nOpowiedział ci, co mu robiono w szkole?\n– Ze szczegółami. Ale uznałam, że nie napiszę o tym w książce. Zamiast tego wymieniłam postanowienia ugody, którą Toby i inni ocaleńcy zawarli z rządem. Do ugody jest dołączony cennik.\n– Uznałam, że powie on więcej niż wyliczanie obrażeń i psychicznych ran. Każda krzywda, każdy przypadek dotykania, gwałtu analnego, waginalnego, za pomocą przedmiotu, każdy rozstrój zdrowia, każda ciąża, każda przemoc psychiczna i duchowa mają przypisane odpowiednie punkty, które są potem przeliczane na dolary.\nToby dostał najwyższe odszkodowanie. 250 tys. dolarów.\nPłakałaś razem z nim?\n– Moje wzruszenie byłoby mu po nic. Tak jak i pozostałym rozmówcom. Moim zadaniem było zbudować im bezpieczną przestrzeń do rozmowy. Nie ciągnęłam ich za język, mówili tyle, ile chcieli.\nWiele osób, które pracowały z ocaleńcami, z ich zeznaniami, miało jakieś wsparcie psychologiczne. Ciebie ktoś wspierał?\n– Miałam w głowie kilka wskazówek, których udzielili mi doświadczeni reporterzy z Polskiej Szkoły Reportażu, którą skończyłam przed wyjazdem: Wojciech Jagielski, Wojciech Tochman, Katarzyna Surmiak-Domańska, która była moją opiekunką przy pracy nad tą książką, a potem także Mikołaj Grynberg.\nAle najbardziej pomagały mi rozmowy z mężem. Codziennie wieczorem, jak położyliśmy dzieci spać, siadaliśmy z kawą, a ja mu opowiadałam, opowiadałam, opowiadałam.\nByły też momenty, kiedy czułam się zupełnie bezradna wobec opowieści, z którą się stykałam. Myślę teraz o Evelyn Korkmaz.\nDowiedziałam się o niej, przeglądając dokumentację sądową, ale ponieważ była tam anonimowa, to wiedziałam tylko tyle, że najprawdopodobniej jest kobietą, że domaga się pociągnięcia do odpowiedzialności nie tylko bezpośrednich sprawców swoich krzywd, ale także hierarchów Kościoła katolickiego. Zrozumiałam, że jest to osoba, która wychodzi z roli ofiary poza własną historię i domaga się zatrzymania fali przemocy. Chce przed nią uchronić kolejne pokolenia. Były w niej jakiś ogień, niezniszczalność, godność. Dotarłam do niej przez reżyserkę filmu o ocaleńcach ze Świętej Anny. Dała mi kilkugodzinną „surówkę” z rozmową z Evelyn.\n– To jest opowieść dziewczynki, która przez pięć lat była gwałcona i przypalana papierosami przez szkolnych kolegów w czasie powrotu z lekcji do domu. Jej rodzina mieszkała tuż obok. Teren szkoły nie był ogrodzony, więc władze nie poczuwały się do odpowiedzialności. Ta historia jest nie do udźwignięcia. Uznałam, że nie mogę pojechać do niej i podstawić jej dyktafonu pod nos. Katarzyna Surmiak-Domańska poradziła mi wtedy: „Zapytaj ją o wnuki. O tamto nie pytaj jej wcale”. Ale jak tylko Evelyn odebrała mnie z dworca, sama zaczęła opowiadać. Czasem w trzeciej osobie. Jak mówiła o polanie, to było: „Dziewczynka szła, zobaczyła...”. Jakby to się przydarzyło komuś innemu.\nMiała pozostać w mojej książce anonimowa, ale w lutym tego roku coś się wydarzyło. Evelyn pojechała do Watykanu, miała się spotkać z papieżem Franciszkiem, ale w ostatniej chwili nie została wpuszczona na audiencję. Media w Polsce obiegły zdjęcia, na których papież całuje dłoń Marka Lisińskiego, ówczesnego szefa fundacji Nie Lękajcie Się, ale Evelyn została na zewnątrz. Jeszcze w Watykanie stanęła na czele pochodu, który domagał się ukarania hierarchów Kościoła kryjących pedofilów w sutannach. Ujawniła się i teraz opowiada już swoją historię pod nazwiskiem. Polski czytelnik jako pierwszy ma przywilej poznać jej opowieść.\nWiesz, dlaczego potraktowano ją tak lekceważąco?\n– Myślę, że częściowo dlatego, że Kanada jest zeświecczona, społeczność katolicka jest niewielka i Kościół ma tam niewiele do stracenia. Przeprosił za podobne zbrodnie w Irlandii, w Ameryce Południowej, a w Kanadzie nie. Premier Trudeau pielgrzymował w tej sprawie do Watykanu, w zeszłym roku kanadyjski parlament wezwał papieża Franciszka do przeprosin, ale to są wołania na puszczy.\nMasz kontakt z Tobym Obedem?\n– Mam. Nadal mieszka w Hopedale. Bieduje. Z rekordowej rekompensaty nie zostało wiele, bo kiedy dostał wypłatę, nagle pojawiło się wokół niego mnóstwo „przyjaciół”. Część pieniędzy przepił, część rozdał, część pożyczył. Ma lepsze i gorsze momenty. Wiem, że ostatnio wymieniał protezy na nowe.\nCzy to „przepraszam”, na które tyle czekał, go usatysfakcjonowało?\n– Nie, bo jego życie nie zmieniło się wcale na lepsze.\nKiedyś powiedział: „Tęsknię za mamą, odkąd miałem cztery lata”. I żadne przeprosiny tego nie zmienią.\nJoanna Gierak-Onoszko – dziennikarka, publikowała w „Polityce”, „Dużym Formacie”, „Piśmie. Magazynie opinii” i w „Non/fiction – nieregularniku reporterskim”. Zajmuje się bohaterami drugiego planu. „27 śmierci Toby’ego Obeda” (wyd. Dowody na Istnienie) to jej debiut książkowy, owoc dwóch lat spędzonych w Kanadzie\nPo przybyciu do szkoły dzieci pozbawiano imion, a w zamian dawano im numer porządkowy. Zabraniano im posługiwania się językiem ojczystym, zabierano ubrania, często szyte przez mamy i babcie, wciskano w mundurki, golono głowy. Przede wszystkim jednak dzieci katechizowano. Dlaczego oni im to robili? Bo mogli. Rozmowa z Joanną Gierak-Onoszko, autorką książki "27 śmierci Toby'ego Obeda" Kiedy usłyszałaś o Tobym Obedzie? – W listopadzie 2017 roku, kiedy jedynki kanadyjskich dzienników i czołówki wiadomości obiegł kadr, na którym widać, jak premier Justin Trudeau obejmuje Inuitę, a jak byśmy kiedyś powiedzieli, Eskimosa. Obaj płaczą. Tym Inuitą był Toby Obed. Ta scena miała niezwykły ładunek emocjonalny. Ściskali się mężczyźni w tym samym wieku, po czterdziestce, ale jakby z dwóch różnych światów. Pierwszy był biały, wysoki, w eleganckim garniturze, pewnie zajmował miejsce na scenie, drugi – niski, w za dużej bluzie hokeisty, przyjął pozę konfrontacyjną. Zrozumiałam, że dla Kanadyjczyków jest to wydarzenie symboliczne. Wiedziałaś, że Trudeau poleciał do Nowej Fundlandii i Labradoru przeprosić rdzennych wychowanków szkół z internatem za krzywdy, których tam doznali, i że Toby Obed jest ich rzecznikiem? – O szkołach z internatem słyszałam wcześniej, ale długo wolałam się tym nie zajmować. Do Kanady przyjechaliśmy w lipcu 2016 roku. Mój mąż, też dziennikarz, związany z agencją Bloomberga, dostał tam pracę. Zajęłam się organizacją naszej codzienności, a przede wszystkim przeprowadzaniem synów, sześcio- i dwulatka, przez tę zmianę. Tak się umówiliśmy z mężem. Nasze życie tak się układa, że raz jedno jest zawodowo na fali, raz drugie, i się w tym wspieramy. Wtedy to był jego czas. Zdecydowaliśmy się na Toronto – otwarte, kosmopolityczne i – co tu dużo mówić – zadurzyliśmy się w tej Kanadzie, która przyjęła nas w najlepszy możliwy sposób. Bo była jak z obrazka? – Bo była jak z obrazka – utopijnie otwarta, bezpieczna, życzliwa. Zamieszkaliśmy w jednej z najlepszych dzielnic, w uroczej kamienicy. Naszymi sąsiadami byli: wicenaczelna jednego z dużych dzienników, samotna mama z trójką dzieci, kanadyjskie małżeństwo węgierskiego pochodzenia i hiszpańskojęzyczni imigranci. Ale osią naszego życia stała się lokalna szkoła. Czy w waszej kamienicy, w szkole, byli rdzenni Kanadyjczycy? – Nie. To cię jakoś zastanowiło? – Dopiero z czasem się zorientowałam, że w naszym środowisku są praktycznie wszyscy – Europejczycy, Chińczycy, Filipińczycy – tylko nie osoby, które się tu urodziły i mieszkają od zawsze. Kusiło mnie, żeby pożyć takim łatwym, wygodnym kanadyjskim życiem: zachwycać się szkieletami dinozaurów w muzeum, jeść poutine, spacerować nad jeziorem Ontario, przeżywać fascynację tym, jak szkoła i przedszkole moich dzieci dbają o to, żeby nikt nie czuł się wykluczony. Ale temat szkół z internatem był jak kamyk w bucie. Kiedy zobaczyłam zdjęcie Obeda i Trudeau, uznałam, że nie jestem w stanie dłużej tego ignorować. Zaczęłaś drążyć. – Z artykułów prasowych poznałam w zarysie historię Toby’ego Obeda. Dowiedziałam się, że jest ocaleńcem, czyli absolwentem szkoły z internatem, że trafił do niej w 1975 roku jako czterolatek, że przeszedł w niej przez piekło i że przez wiele lat z zastępem prawników walczył o to, żeby usłyszeć od kanadyjskiego rządu: „Tak, wy też byliście skrzywdzeni. Wam też należą się przeprosiny”. Usłyszał to w końcu od Trudeau w 2017 roku. Ale przecież w 2008 roku ówczesny premier Kanady Stephen Harper oficjalnie przeprosił wychowanków takich szkół. – Poza tymi z Nowej Fundlandii i Labradoru, skąd pochodzi Obed. Kanada długo stała na stanowisku, że ponieważ ziemie te dołączyły do konfederacji kanadyjskiej w 1949 roku, a szkoły istniały na tym terenie dużo dłużej, to skargi i zażalenia należy zanieść do Londynu, a nie do Ottawy. Dlatego te przeprosiny były tak ważne. Domknięto klamrę. Poczułam, że dotykam historii, która trafia się reporterowi raz w życiu albo wcale, i że zanim dotrę do Obeda i innych bohaterów, muszę się doskonale przygotować. Zapisałam się więc na kurs rdzennej historii Kanady na uniwersytecie, a w tygodniu, po odprowadzeniu dzieci do szkoły i przedszkola, całymi dniami studiowałam archiwa. Chodziłam też na różne warsztaty. W 2015 roku opublikowano raport Komisji Prawdy i Pojednania, świeckiej komisji, który przystępnym językiem opisuje historię szkół z internatem, począwszy od idei założycielskiej głównych architektów tego systemu, czyli państwa i Kościoła, aż po losy ocaleńców i konsekwencje ich doświadczeń dla kolejnych pokoleń. Raport można dziś znaleźć w każdej bibliotece, a w całej Kanadzie organizuje się dotowane przez państwo warsztaty jego czytania. Mój warsztat odbywał się w największej narodowej galerii sztuki w Toronto. To tak, jakby w Muzeum Narodowym zorganizować czytanie, nie wiem… „Złotych żniw” Grossa. Co miesiąc przez osiem miesięcy omawialiśmy kolejny tom, rozmawialiśmy też o tym, jak się z tym czujemy, bo to nie jest łatwa lektura. Byli ze mną studenci, nowi imigranci, ale też starsze osoby, które mówiły: „Myśmy nic nie wiedzieli...”. Ten raport po raz pierwszy pokazał Kanadyjczykom skalę tego, co ojcowie narodu zrobili rdzennym. Dzisiaj nie można powiedzieć, że się nie wie. Co już wiadomo? – Pod koniec XIX wieku zbudowano w Kanadzie system szkół, które były tak naprawdę machiną do tworzenia nowych, posłusznych obywateli, zeuropeizowanych Kanadyjczyków. Stany Zjednoczone miały pieniądze i wojsko, w Kanadzie posłużono się inżynierią społeczną. Wymyślono, że najtaniej i najszybciej będzie, jak rdzenne dzieci oderwie się od rodziców, od korzeni i zamknie w szkołach, najlepiej daleko od domu. Twórcy systemu wiedzieli, że rodzice nie dadzą rady odwiedzać swoich dzieci w placówkach położonych kilkaset albo kilka tysięcy kilometrów dalej. A nawet jeśli przyjadą, to i tak nie zostaną do szkoły wpuszczeni. Jest taka pocztówka z XIX wieku… ...widziałam ją. Mam gulę w gardle za każdym razem, jak na nią patrzę. – Przedstawia malutką miejscowość Qu’Appelle w prowincji Saskatchewan. W tle widać budynki szkolne, wieżę farną, a na pierwszym planie – wigwamy rodziców, którzy przenieśli się tu, żeby być obok swoich dzieci. Najprawdopodobniej nie mogli z nimi porozmawiać, przytulić ich, ale byli obok, czuwali. Pierwszy premier Kanady John A. Macdonald, jeden z pomysłodawców tych szkół, mówił, że trzeba „zabić Indianina w dziecku”. – „Ucywilizować dzikusa”. Po przybyciu do szkoły dzieci pozbawiano imion, a w zamian dawano im numer porządkowy. Rodzeństwo rozdzielano. Zabraniano im posługiwania się językiem ojczystym, zabierano ubrania, często szyte przez mamy i babcie, wciskano w mundurki, golono głowy. W wielu rdzennych kulturach obcięcie włosów związane jest z żałobą, więc takie cztero-, pięciolatki nie rozumiały, co się dzieje. Czuły tylko, że musi się dziać coś strasznego, że może ktoś w ich rodzinie umarł. Te dzieci wcześniej uczyły się życia w swoim środowisku – łowienia ryb, przetrwania w trudnych warunkach, tradycji. Czego uczono ich w szkole? – Angielskiego, algebry, historii europejskich królów. Ale też praktycznych rzeczy: chłopców – kowalstwa, ciesiołki, pracy na roli, dziewczynki przysposabiano do bycia żonami i matkami. Wprowadzono uświęcony chrześcijańską tradycją podział na zajęcia damskie i męskie, podczas gdy w wielu rdzennych kulturach takiego podziału nie było, każdy musiał umieć robić wszystko. Przede wszystkim jednak dzieci katechizowano. 70 proc. tych szkół było prowadzonych przez Kościół. – Państwo było architektem systemu, ale że nie miało środków ani personelu, więc zwróciło się o pomoc do Kościoła, głównie katolickiego i protestanckiego. Z Europy przysyłano misjonarki i misjonarzy, zakonnice i księży. Pozostałe szkoły były prowadzone przez stowarzyszenia dobroczynne. Do takiej trafił Toby Obed. Ostatnią szkołę z internatem zamknięto w 1996 roku, czyli dosłownie przed chwilą. W sumie działały ponad 100 lat i przeszło przez nie 150 tys. dzieci. Ale już w latach 60., za rządów Pierre’a Elliotta Trudeau, ojca dzisiejszego premiera, zaczęto je wygaszać. Dlaczego? – Zorientowano się, że eksperyment się nie udał, że absolwenci sobie nie radzą. Po 10-12 latach wracali do rodzinnych miejscowości, a że nie znali już języka, a rodzice nie bardzo znali angielski czy francuski, nie mogli się z nimi porozumieć, naprawić tych zerwanych więzi. Często się ich wstydzili, uważali za dzikusów. Mieli żal, że rodzice o nich nie walczyli, że ich z tych szkół nie odbili. Nie mogli się odnaleźć ani w swojej społeczności, ani w nowej Kanadzie. Stali się ludźmi znikąd. Wielu z nich szukało ukojenia w alkoholu. Uzależnienie z kolei uniemożliwiało im podjęcie pracy. W tych rodzinach często dochodziło do przemocy. To były historie bez happy endu. Dzisiaj już wiemy, w jaki sposób „zabijano Indianina w dziecku”. – Dzieci formatowano za pomocą triady, która – jak powiedział mi kiedyś Obed – obezwładni każde, nawet najbardziej nieposłuszne dziecko: bicia, głodu i ciemności. Karano za wszystko i za nic. Wiele dzieci było wykorzystywanych seksualnie. Personel często celowo nie dokarmiał dzieci, licząc na to, że dodatkową kromką chleba zapłaci za seks. I dzieci się uczyły, że tak to działa. Większość tych szkół znajdowała się poza jakąkolwiek kontrolą, na odległych, trudno dostępnych terenach, w lesie. To były idealne miejsca zbrodni – garstka dorosłych mogła robić z tymi dziećmi, co chciała. Mój 10-letni syn, kiedy podczytywał mi twoją książkę przez ramię, zapytał: „Dlaczego oni im to robili?”. – Bo mogli. Bo mogli. Nie chcę usprawiedliwiać opiekunów, ale większość z nich nie miała żadnego przygotowania do zajmowania się dziećmi. Byli szkoleni, żeby „głosić słowo Boże”, a nie żeby przetrwać w ciężkich warunkach kanadyjskiej Północy. Często na jednego dorosłego przypadało kilkadziesiąt, a czasem więcej dzieci. Bez kompetencji, przytłoczeni obowiązkami, bez przełożonych, do których mogliby zanieść swoje problemy, w poczuciu izolacji, nie radzili sobie. Część pękała. To był eksperyment profesora Zimbardo na skalę ogólnokrajową. Krzywdzili też te dzieci dlatego, że nie widzieli w nich ludzi. Klasyczny przykład na to, co dziś psychologowie nazywają dehumanizacją. – Oczywiście. Dla nich to był „materiał pedagogiczny” bliższy zwierzętom. Jak powiedział jeden z księży w szkole okrytej chyba najgorszą sławą, czyli w Świętej Annie w Fort Albany: „Jesteście jak zdechłe szczury, które wpadły do studni. A wiadomo, co się robi ze szczurami”. Powiedział to do jednego z moich rozmówców – Edmunda Metatawabina, który przeszedł przez tę szkołę w latach 60., a dzisiaj jest jednym z bardziej szanowanych głosów wśród ocaleńców, autorem wstrząsającej autobiografii „Up Ghost River”. Szkoła św. Anny była znana między innymi z krzesła elektrycznego. – Kiedy czytałam o tym po raz pierwszy, meblowałam akurat pokój swoim synom, dobierałam krzesełka do ich wzrostu... To krzesło w św. Annie stało w bawialni i służyło nie tylko do wymierzania kar, ale również dla rozrywki. Torturom przyglądali się zarówno księża, jak i stacjonujący nieopodal żołnierze zapraszani na uroczystości szkolne. Ze świadectw ocaleńców wiemy też, że dzieci były w tej szkole zmuszane do zjadania własnych wymiocin. Były przyzwyczajone do innej diety – głównie mięsa, surowych ryb, w szkołach dostawały gotowane ziemniaki, owsiankę, po których często chorowały. Biegli w procesie przeciwko personelowi ze św. Anny mówili, że zmuszanie do zjadania własnych wymiocin jest czynnością tak degradującą jak atak seksualny. Człowiek, psychologicznie, może już nigdy od takiej miski pełnej rzygów nie wstać. Dzieci przeżywały silne lęki separacyjne, więc często się moczyły. Dzisiaj opiekunowie raczej wiedzą, jak sobie radzić z dzieckiem, które doświadcza trudności, wtedy jedynym rozwiązaniem było bicie i upokarzanie. Zdarzało się, że dzieci za karę cały dzień chodziły w zabrudzonej bieliźnie – uczyły się w niej, pracowały. Organizowano też parady „lejków” – dzieci, które zasikały pościel, były naznaczane na apelach, owijano je brudnymi prześcieradłami jak rzymską togą. Powiedziałaś, że dzieci pracowały? – Lekcje kończyły się w porze obiadu, ale po południu nie było czasu wolnego. Przy szkołach często działały farmy, które utrzymywały te placówki – część produktów trafiała na stół, oczywiście, personelu, nie uczniów, a część była sprzedawana na zewnątrz. Dzieci krzywdzono na wszelkie możliwe sposoby, ale to jest pierwsza odsłona tej tragedii. Druga jest taka, że pozwolono im nieść tę przemoc dalej. Starszych chłopców uczono prześladować i gwałcić młodsze dzieci, starsze dziewczynki uczono bić i głodzić młodsze. Dzieci znały tylko jeden sposób radzenia sobie z frustracją – przemoc. I zakładając potem rodziny, tak samo traktowały własne dzieci. Nie wiedziały, że można inaczej. Opowiedz o Anne Wesley, siostrze szarytce ze szkoły św. Anny. – To taka kanadyjska siostra Bernadetta. Bardzo łatwo byłoby przedstawić jej historię tak, że tu oto mamy biedne, krzywdzone, rdzenne dzieci, a tu złą zakonnicę z Europy, bo to nam porządkuje świat. Ale prawda jest pełna odcieni szarości. Studiując archiwa, zrozumiałam, że po pierwsze, siostra Wesley sama była wychowanką tej szkoły, a po drugie, że była rdzenna. To było „mind-blowing”, jakby powiedzieli Kanadyjczycy, niepojęte. Dlaczego wróciła do szkoły jako dorosła osoba? – Bo nie umiała się odnaleźć poza systemem. To było jedyne miejsce, które znała. A potem znęcała się nad dziećmi, tak jak nad nią się znęcano. Pokażę ci jej zdjęcie, jak była mała. Miałam je na pulpicie podczas pracy nad tą książką. Mała, smutna dziewczynka. – Nazywano ją ptaszynką. Oficjalnie nie mówi się, że siostra Wesley była rdzenna. W ogóle rzadko mówi się o tym, że rdzenni zadawali i zadają cierpienie rdzennym – kobietom, dzieciom. To jest tabu, z którym Kanada dopiero od niedawna się mierzy. Oczywiście te opresyjne ramy zostały stworzone przez białych, kolonizatorów, ale dzisiaj często wypełniają je już sami rdzenni. Siostra Wesley jako jedna z nielicznych została skazana w słynnym procesie wychowanków przeciwko sprawcom w latach 90. Skazano ją razem z kilkorgiem innych pracowników niższego szczebla. Ale nikt z ich przełożonych nie poniósł kary. Księża podłączający dzieci do krzesła elektrycznego pozostali nietykalni. Wesley była już za stara, żeby odsiedzieć wyrok, ale za karę musiała zamieszkać we wsi, w której stała szkoła. Doczekała śmierci wśród ludzi, których krzywdziła. Ale nie każda szkoła była miejscem kaźni. Były i takie, które pomogły dźwignąć się dzieciom z biedy, dały im wykształcenie, wyrywały ich z domów, w których rodzice pili i bili. Jakiego procentu szkół to dotyczy? – Ułamka. Kiedy do świadomości publicznej zaczęło docierać, co się dzieje? – To był proces. Kanadyjczycy wiedzieli od dawna, nie wiedziała tylko Kanada. Ktoś te szkoły jednak wizytował, ktoś je aprowizował. Byli lekarze, którzy z urzędu opiekowali się dziećmi. Zresztą to lekarze jako pierwsi zaczęli bić na alarm. Już w 1907 roku doktor Peter Bryce opublikował raport o niedożywieniu dzieci w szkołach z internatem, a przede wszystkim o panoszącej się w nich gruźlicy. Dzieci nie szczepiono, do tego mieszkały często w skleconych byle jak, niedogrzanych, pleśniejących budynkach. Szkoły były przeludnione, każdego września dowożono nowych uczniów i nagle się okazało, że gruźlica świetnie to reguluje. Nie leczono dzieci zbyt gorliwie, mówiąc wprost. Celowo je też zakażano. – Tak. Zdrowym dzieciom przekazywano pościel po chorych. Kanadyjczycy dowiadywali się, co się dzieje w tych szkołach, również dzięki ucieczkom, często tragicznym w skutkach. Kiedy wracaliśmy do Polski, moi chłopcy dostali na pożegnanie od sąsiadki komiks o Chaniem Wenjacku, który dziś jest ikoną popkultury. W październiku 1966 roku 12-letni Chanie razem z dwoma kolegami, braćmi, uciekł ze szkoły prowadzonej przez prezbiterian w Kenorze. Chłopcy dotarli do postoju traperów, którzy okazali się daleką rodziną kolegów Wenjacka. Nakarmiono ich, ogrzano, bo mieli tylko cienkie kurtki, a na dworze był mróz, po czym dorośli zabrali ze sobą dwóch braci, a Chaniemu powiedzieli, że musi radzić sobie sam, bo spowalnia marsz. Miał na klatce piersiowej dużą bliznę, prawdopodobnie po niedawnej operacji serca albo płuc. Na drogę Chanie dostał siedem zapałek w słoiku... Szedł przez 36 godzin wzdłuż torów, bo miał nadzieję, że doprowadzą go do rodzinnej osady. Ale nie wiedział, że dom jest 600 km dalej, po czym padł. Znalazł go motorniczy. W tym wypadku akurat wszczęto śledztwo, dzięki czemu historia wyszła na jaw, ale takich ucieczek było mnóstwo. Czasem uciekinierów nawet nie szukano. Czy Chanie był wykorzystywany seksualnie? – Wiadomo było, że w jego szkole byli przestępcy seksualni, a kilka lat temu jeden z wychowanków powiedział wprost, że Chanie był wykorzystywany. W latach 60. zaczęto podkreślać w licznych raportach, ile tak naprawdę ten system Kanadę kosztuje – te wszystkie zasiłki, koszty leczenia. Stało się jasne, że to się nie opłaca. Część szkół zamieniano na dzienne, część na zawodowe, odsuwano kler od władzy. Ale kluczowy moment nastąpił dopiero w latach 90. Dlatego, że można napisać dziesiątki raportów, ale nic nie przemawia tak jak osobista historia. Mówisz o Philu Fontainie? – Tak. W 1990 roku Phil Fontaine, prominentny polityk rdzennego pochodzenia, w największej kanadyjskiej telewizji CBC w programie na żywo wyznał, że jest absolwentem szkoły z internatem i że był w tej szkole wykorzystywany seksualnie. To wyznanie nastąpiło po jego wizycie w diecezji, gdzie Fontaine na prośbę wyborców usiłował namówić wysoko postawionych księży do wszczęcia śledztwa w sprawie różnych „nieprawidłowości” w szkołach przez nich prowadzonych. Powiedział coś jeszcze – że nie tylko był krzywdzony, ale że potem sam krzywdził. „Robimy innym to, co nam zrobiono” – piszesz. – Dla Kanadyjczyków to wyznanie było szokiem. Następnego dnia nie tylko do redakcji CBC, ale także do innych mediów zaczęły spływać setki listów od ludzi, którzy zrozumieli, że nie są jedynymi. Ocaleńcy zaczęli się organizować, liczyć i mówić głośno o swojej krzywdzie. Edmund Metatawabin, ten, który był w szkole św. Anny karmiony wymiocinami i sadzany na krześle elektrycznym, zorganizował grupę wsparcia dla ocaleńców ze swojej szkoły, a później doprowadził do śledztwa i procesu, na którym skazano m.in. Annę Wesley. W ubiegłym roku dostał najwyższe państwowe odznaczenie – Order Kanady. Jest na nim wygrawerowana łacińska sentencja: „Desiderantes meliorem patriam”. Dla tych, którzy pragną lepszej ojczyzny. Tak Kanadyjczycy rozumieją patriotyzm. W latach 90. wychowankowie poszczególnych szkół zaczęli pozywać sprawców, dochodziło do wyroków, ugód, ale były to procesy cywilne. Dopiero w XXI wieku Kanada oficjalnie zaczęła przepraszać i uruchomiła rządowe procedury, który przyznawały ocaleńcom konkretne pieniądze. Na mocy ugody Indian Residential School Settlement Agreement (IRSSA) uruchomiono rządowy fundusz, z którego wypłacano rekompensaty. Powołano też Komisję Prawdy i Pojednania. W sumie z IRSS-y skorzystało ok. 50 tys. pokrzywdzonych. Czy tzw. drugie pokolenie, dzieci wychowanków tych szkół, miało prawo do rekompensat? – Nie, chociaż one też są ofiarami tego systemu, tak jak ich dzieci, czyli wnuki ocaleńców. Tę krzywdę i skłonność do przemocy dziedziczy się, jak kształt oczu. Podobno w drugim pokoleniu wskaźnik samobójstw jest sześcio-, siedmiokrotnie wyższy niż średnia kanadyjska, więcej jest też uzależnień, depresji? – Tak. Szkoły z internatem niszczą kolejne pokolenia. Rdzenne dzieci wąchają klej, prostytuują się. Wielokrotnie częściej trafiają do rodzin zastępczych, a młodzi są znacznie częściej notowani. Ocaleńcy mówią, że każdego września w rodzinach dotkniętych traumą szkoły z internatem odzywa się „pamięć ciała”. Zaostrzają się epizody depresyjne, zaczyna się większe picie i większa przemoc. Były przeprosiny, rozliczenia, kanadyjskie dzieci uczą się o szkołach z internatem, mówią o tym media. Zrobiono wszystko, co możliwe, ale to nadal za mało. Te krzywdy są właściwie nienaprawialne. Tak myślisz? – Niektórym rodzinom wystarczyło „przepraszam”. Niektórym pomogły pieniądze. Innym – że powstają centra kultury, w których pracuje się nad renesansem rdzennych języków, czy tradycji, ale ludność rdzenna wciąż pozostaje na ekonomicznym marginesie. Rezerwaty to nie są romantyczne obrazki z powieści Maya czy Szklarskiego. W większości to enklawy biedy i wykluczenia. Miejsca, gdzie nie ma pracy, gdzie się pije i bierze, gdzie można się urodzić i umrzeć, ale nie ma po co żyć – jak mówi jeden z moich bohaterów. „Pojednanie jest procesem o wyraźnym początku, ale bez końca”- twierdzisz. – Bo takich spraw do rozliczenia jest więcej. W wakacje opublikowano raport, który obiecał Trudeau, idąc do wyborów w 2015 roku, o skali systemowej przemocy wobec rdzennych kobiet i dziewcząt, ale też osób ze społeczności LGBT+. Poza szkołami z internatem istniały też dzienne szkoły dla rdzennych, w których również ich krzywdzono. Kolejne pola do rozliczeń to szpitale i eksperymenty medyczne na dzieciach. Ale dzisiaj, dzięki raportowi Komisji Prawdy i Pojednania, Kanada ma już gotowe narzędzia, mapę do tego, jak się w tym poruszać. Przeszła drogę od „tylko nie mów nikomu” do „powiedzmy wszystkim”. Patrzę na nią z zazdrością, mimo że nie jest idealna. Czego jej zazdrościsz? – Odwagi do spojrzenia w lustro. My mamy mnóstwo takich niedomkniętych spraw i moglibyśmy czerpać z niej wzór. Punktem wyjścia do rozmowy jest to, że Kanadyjczycy niezależnie od opcji politycznych i opinii zgadzają się co do faktów. Zgadzają się, że doszło do ludobójstwa i że ogromną rolę odegrały w tym państwo i Kościół. Nie dyskutuje się o „prawdzie historycznej”, bo ona jest jedna. Bohaterowie mojego reportażu są Kanadyjczykami, dekoracje są kanadyjskie, ale te mechanizmy „pracują” we wszystkich szerokościach geograficznych. To dzieje się w Europie, w Australii, w Polsce. Masz na myśli mechanizm krzywdzenia dzieci? – Tak. Dużo jeżdżę po Polsce i zawsze, jak widzę dom na odludziu, pod lasem, do którego mało kto zagląda, to się zastanawiam – czy w tym domu dzieci są bezpieczne? To jest uniwersalna opowieść o tym, że z dzieckiem można zrobić wszystko i że sprawcy są bezkarni tak długo, jak długo nie mają nad sobą kontroli. U nas wciąż pokutuje to straszne powiedzenie: „Nie mówi nikomu, co się dzieje w domu”. Moje dzieci, także dzięki kanadyjskiemu doświadczeniu, wiedzą, że nie mogą być cicho, kiedy im albo innym obok dzieje się krzywda. Wiedzą też, że dziecka nikt nie ma prawa dotykać w nieodpowiedni sposób – ani nauczyciel, ani ksiądz, ani trener, ani dziadek. Kanadyjskie dzieci uczą się o szkołach z internatem od małego. Jak to wygląda? – Różne wątki pojawiają się i na angielskim, i na historii, i na muzyce, i na plastyce i są dostosowane do wieku. 30 września na przykład obchodzi się Dzień Pomarańczowej Koszulki na pamiątkę Phyllis Webstad, która jako dziewczynka została zabrana do szkoły z internatem. Ukochana babcia kupiła jej na pożegnanie pomarańczowy T-shirt. Zabrano jej go, jak tylko przekroczyła próg internatu. Webstad po latach wspominała, że poczuła się wtedy, jakby nie miała żadnego znaczenia i tak też czuła się przez całą szkołę. Przez tę historię kanadyjskie dzieci uczą się, że całkiem niedawno w ich kraju były dzieci, z którymi się nie liczono, które nie mogły się ubrać w to, co chciały, a przede wszystkim, które nie wracały po lekcjach do mamy i taty. To tylko jeden z przykładów. W szkole mojego syna codziennie rano po granym przez radiowęzeł hymnie w różnych interpretacjach – czasem to było reggae, czasem Bob Dylan, a czasem Celine Dion – pani dyrektor wygłaszała formułkę pt. „Land Acknowledgment”, która przypomina, że szkoła stoi na ziemiach należących do takiego a takiego plemienia. Taką formułką rozpoczynają się wszystkie uroczystości miejskie i państwowe. Wiem też, że kanadyjskie dziecko nie przebierze się na bal za Indianina ani za Eskimosa. – Bo to świętokradztwo. Jeśli wiesz, że twój dom stoi na ziemi, z której kiedyś kogoś wypędzono, a twoja szkoła być może była kiedyś miejscem kaźni, wiesz również, że materialne bogactwo Kanady jest zbudowane na krzywdzie Pierwszych Narodów, to masz poczucie, że noszenie cudzych regaliów jako kostiumu karnawałowego jest po prostu nieprzyzwoite. U nas czasem służy to za ilustrację „politycznej poprawności doprowadzonej do granic absurdu”. – A w Kanadzie to nawet nie jest kwestia dobrego smaku, to jest już poza dyskusją. Bo to z nadwrażliwością nie ma nic wspólnego, a bardzo wiele – z empatią. Jeszcze jedna bardzo ważna rzecz – kwestia języka. Język kreuje rzeczywistość. – No właśnie. Dlatego o wychowankach szkół z internatem nie mówi się ofiary, tylko ocaleńcy. Bo w słowie „ocaleniec” jest sprawczość? – Tak! I zwróć uwagę – ocaleniec, nie ocalony – bo nikt tych ludzi nie ocalił, żaden ratunek po nich nie przyszedł. Sami mieli siłę, żeby to przetrwać, jak Toby Obed. Na naszym kontynencie mianem ocalonych określa się tych, którzy przeżyli Holocaust. Do niedawna tak było również w Kanadzie. Ocalony to był dziadek czy sąsiad, Żyd, któremu udało się przeżyć obóz w Europie. Ale od momentu publikacji raportu Komisji Prawdy i Pojednania desygnat jest inny. Nie mówi się też – Indianie, Eskimosi – tylko rdzenni, Pierwsze Narody. – Bo oni sami tak o sobie nie mówią. Słowo „eskimo” jest przezwiskiem, oznacza zjadacza surowego mięsa. Zostało przywiezione przez białych badaczy i antropologów. Z kolei „Indianin” jest określeniem historycznym, dalej funkcjonuje w niektórych przepisach albo w nazwach instytucji, ale już na przykład zmienia się je w tytułach dzieł sztuki. Jest taki znany obrazek z lat 30. XX wieku malarki Emily Carr, który kiedyś nosił tytuł „Indiański kościółek”. Galeria sztuki w Toronto, gdzie wisi, uznała ten tytuł za raniący i przemianowała go na „Kościółek we wsi Yuqout”. Toby Obed też mówi o sobie, że jest Inukiem, Inuitą. W jego języku to słowo oznacza człowieka. I on tak siebie widzi – jako człowieka, nie eksponat. Udało ci się w końcu z nim spotkać? – Nie. Toby mieszka w swojej rodzinnej wsi Hopedale pod kręgiem polarnym, trudno mi było do niego dotrzeć, ale rozmawialiśmy kilkakrotnie przez Skype’a. To były monologi przerywane głuchymi dźwiękami. Kiedy Toby płakał, uderzał w mostek ręką bez dłoni. Ponad 20 lat temu amputowano mu dłoń, palce u drugiej ręki i stopy. Chodzi na protezach. W szkole z internatem spędził pięć lat. Kiedy ją zamknięto, nie wrócił do domu, bo jego rodzice pili, i przez kolejne osiem lat był przerzucany z jednej rodziny zastępczej do drugiej. To były głównie rodziny wojskowych. Jako dziecko Toby zaliczył ich w sumie 20. Nie był ślicznym, słodkim chłopcem. Był poraniony, buntował się, a te rodziny nie miały żadnych kompetencji wychowawczych. We wszystkich go bito, w większości głodzono. Mając 22 lata, podczas jednego z ciągów alkoholowych wyszedł z baru na mróz i stracił przytomność. Następnego dnia znalazł go patrol policyjny. Policjanci byli przekonani, że nie żyje. W szpitalu wyciągnięto go z głębokiej hipotermii, choć kończyny były nie do uratowania. I wtedy, w latach 90. Kanada usłyszała o nim po raz pierwszy. Pokazywano go w telewizji jako cud. Już wtedy pokazał się jako człowiek, który rozpaczliwie trzyma się życia. Opowiedział ci, co mu robiono w szkole? – Ze szczegółami. Ale uznałam, że nie napiszę o tym w książce. Zamiast tego wymieniłam postanowienia ugody, którą Toby i inni ocaleńcy zawarli z rządem. Do ugody jest dołączony cennik. Wstrząsający. – Uznałam, że powie on więcej niż wyliczanie obrażeń i psychicznych ran. Każda krzywda, każdy przypadek dotykania, gwałtu analnego, waginalnego, za pomocą przedmiotu, każdy rozstrój zdrowia, każda ciąża, każda przemoc psychiczna i duchowa mają przypisane odpowiednie punkty, które są potem przeliczane na dolary. Toby dostał najwyższe odszkodowanie. 250 tys. dolarów. Płakałaś razem z nim? – Moje wzruszenie byłoby mu po nic. Tak jak i pozostałym rozmówcom. Moim zadaniem było zbudować im bezpieczną przestrzeń do rozmowy. Nie ciągnęłam ich za język, mówili tyle, ile chcieli. Wiele osób, które pracowały z ocaleńcami, z ich zeznaniami, miało jakieś wsparcie psychologiczne. Ciebie ktoś wspierał? – Miałam w głowie kilka wskazówek, których udzielili mi doświadczeni reporterzy z Polskiej Szkoły Reportażu, którą skończyłam przed wyjazdem: Wojciech Jagielski, Wojciech Tochman, Katarzyna Surmiak-Domańska, która była moją opiekunką przy pracy nad tą książką, a potem także Mikołaj Grynberg. Ale najbardziej pomagały mi rozmowy z mężem. Codziennie wieczorem, jak położyliśmy dzieci spać, siadaliśmy z kawą, a ja mu opowiadałam, opowiadałam, opowiadałam. Były też momenty, kiedy czułam się zupełnie bezradna wobec opowieści, z którą się stykałam. Myślę teraz o Evelyn Korkmaz. Dowiedziałam się o niej, przeglądając dokumentację sądową, ale ponieważ była tam anonimowa, to wiedziałam tylko tyle, że najprawdopodobniej jest kobietą, że domaga się pociągnięcia do odpowiedzialności nie tylko bezpośrednich sprawców swoich krzywd, ale także hierarchów Kościoła katolickiego. Zrozumiałam, że jest to osoba, która wychodzi z roli ofiary poza własną historię i domaga się zatrzymania fali przemocy. Chce przed nią uchronić kolejne pokolenia. Były w niej jakiś ogień, niezniszczalność, godność. Dotarłam do niej przez reżyserkę filmu o ocaleńcach ze Świętej Anny. Dała mi kilkugodzinną „surówkę” z rozmową z Evelyn. Jaka jest jej historia? – To jest opowieść dziewczynki, która przez pięć lat była gwałcona i przypalana papierosami przez szkolnych kolegów w czasie powrotu z lekcji do domu. Jej rodzina mieszkała tuż obok. Teren szkoły nie był ogrodzony, więc władze nie poczuwały się do odpowiedzialności. Ta historia jest nie do udźwignięcia. Uznałam, że nie mogę pojechać do niej i podstawić jej dyktafonu pod nos. Katarzyna Surmiak-Domańska poradziła mi wtedy: „Zapytaj ją o wnuki. O tamto nie pytaj jej wcale”. Ale jak tylko Evelyn odebrała mnie z dworca, sama zaczęła opowiadać. Czasem w trzeciej osobie. Jak mówiła o polanie, to było: „Dziewczynka szła, zobaczyła...”. Jakby to się przydarzyło komuś innemu. Miała pozostać w mojej książce anonimowa, ale w lutym tego roku coś się wydarzyło. Evelyn pojechała do Watykanu, miała się spotkać z papieżem Franciszkiem, ale w ostatniej chwili nie została wpuszczona na audiencję. Media w Polsce obiegły zdjęcia, na których papież całuje dłoń Marka Lisińskiego, ówczesnego szefa fundacji Nie Lękajcie Się, ale Evelyn została na zewnątrz. Jeszcze w Watykanie stanęła na czele pochodu, który domagał się ukarania hierarchów Kościoła kryjących pedofilów w sutannach. Ujawniła się i teraz opowiada już swoją historię pod nazwiskiem. Polski czytelnik jako pierwszy ma przywilej poznać jej opowieść. Wiesz, dlaczego potraktowano ją tak lekceważąco? – Myślę, że częściowo dlatego, że Kanada jest zeświecczona, społeczność katolicka jest niewielka i Kościół ma tam niewiele do stracenia. Przeprosił za podobne zbrodnie w Irlandii, w Ameryce Południowej, a w Kanadzie nie. Premier Trudeau pielgrzymował w tej sprawie do Watykanu, w zeszłym roku kanadyjski parlament wezwał papieża Franciszka do przeprosin, ale to są wołania na puszczy. Masz kontakt z Tobym Obedem? – Mam. Nadal mieszka w Hopedale. Bieduje. Z rekordowej rekompensaty nie zostało wiele, bo kiedy dostał wypłatę, nagle pojawiło się wokół niego mnóstwo „przyjaciół”. Część pieniędzy przepił, część rozdał, część pożyczył. Ma lepsze i gorsze momenty. Wiem, że ostatnio wymieniał protezy na nowe. Czy to „przepraszam”, na które tyle czekał, go usatysfakcjonowało? – Nie, bo jego życie nie zmieniło się wcale na lepsze. Kiedyś powiedział: „Tęsknię za mamą, odkąd miałem cztery lata”. I żadne przeprosiny tego nie zmienią. Joanna Gierak-Onoszko – dziennikarka, publikowała w „Polityce”, „Dużym Formacie”, „Piśmie. Magazynie opinii” i w „Non/fiction – nieregularniku reporterskim”. Zajmuje się bohaterami drugiego planu. „27 śmierci Toby’ego Obeda” (wyd. Dowody na Istnienie) to jej debiut książkowy, owoc dwóch lat spędzonych w Kanadzie


Hotel przy Rusałce. Kiedyś było tu przepięknie! [zdjęcia] | Szczecin Nasze Miasto\nHotel przy Rusałce.…\nPaulina Targaszewska 10 lutego 2015, 12:45\nPrzed wojną znajdowała się tu restauracja z tarasem, która cieszyła się wielką popularnością wśród ówczesnych mieszkańców. W latach 60. XX w. obiekt groził zawaleniem więc został rozebrany. Do dziś w miejscu, gdzie znajdowała się restauracja, widać jej poniszczone fundamenty. To na nich ma oprzeć się konstrukcja nowego obiektu, którego budowę zaplanowano już w 2007 r.\nTermin rozpoczęcia budowy wciąż przekładano. Najpierw pojawiły się problemy z umową z poprzednim inwestorem, później konieczne było uaktualnienie dokumentów i zebranie nowych pozwoleń. Nowy inwestor wreszcie rozpoczął prace na terenie, na którym ma powstać luksusowy hotel. Póki co jest nowy płot, tablica informacyjna i trwa wycinka krzewów i drzew, które rosną pomiędzy starymi fundamentami.\nJak ma wyglądać hotel po zakończeniu prac? Zgodnie z założeniami, będzie to trzypoziomowy budynek z piwnicą. W jego wnętrzu powstaną dwie restauracje, kawiarnia, sala konferencyjna, sala weselna, SPA i łaźnia turecka. Oczywiście nie zabraknie miejsc noclegowych. W hotelu znajdzie się 25 pokojów i dwa apartamenty. Na zewnątrz wybudowany zostanie wielki taras, plac zabaw i parking na 25 samochodów. Pojawi się też zimowy ogród. Ponieważ całość powstanie na zabytkowych fundamentach, inwestor planuje je zabezpieczyć, a następnie udostępnić odwiedzającym do oglądania.\n- Nasz hotel będzie miał cztery gwiazdki, będzie więc obiektem o podwyższonym standardzie - mówi Khaled Chekh, inwestor. - Nie chcemy jednak wprowadzać wygórowanych cen. Chcemy, żeby przychodzili do nas wszyscy mieszkańcy.\nBudowa zostanie podzielona na dwa etapy. Realizacja obu potrwa około dwóch lat.


Kto zaprojektuje gliwickie centrum przesiadkowe? -\nNa początek 2017 r. gliwicki samorząd planuje rozstrzygnięcie przetargu na dokumentację projektową gliwickiego Centrum Przesiadkowego. Prace budowlane przy przedsięwzięciu nazywanym Zachodnią Bramą Metropolii Silesia powinny ruszyć w 2018 r.Inwestycja ma powstać na kupionych przez miasto dawnych terenach kolejowych po północnej stronie dworca kolejowego, skupiając wszystkie środki t\nJesteś tutaj: Transinfo / Zarządzanie / Kto zaprojektuje gliwickie centrum przesiadkowe?\nPAP tl/ PAP - Opublikowano: 15.12.2016 19:15:32\nCały ten duży węzeł przesiadkowy ? jak mówił podczas środowej uroczystości otwarcia po modernizacji gliwickiego dworca kolejowego prezydent miasta Zygmunt Frankiewicz ? będzie obejmował odnowiony dworzec wraz z częścią jego zmodernizowanego otoczenia oraz nowymi elementami, których realizację miasto planuje od 2018 r.\nPrzetarg na zaprojektowanie Centrum Przesiadkowego miasto ogłosiło pod koniec września br. Oferty można było składać do połowy listopada. Wpłynęły dwie ? wycenione na 6,1 mln zł i 6,8 mln zł, przy budżecie zamówienia nieco przekraczającym 8,3 mln zł brutto.\nDworce i parkingi wchodzące w skład Centrum Przesiadkowego mają zostać włączone do układu komunikacyjnego miasta poprzez skrzyżowanie przy ul. Tarnogórskiej i Rondo Kaczyńskiego. Zmodernizowany zostanie okoliczny układ komunikacyjny, m.in. przebudowana zostanie ul. Bohaterów Getta Warszawskiego. Pl. Piastów, będący dotąd węzłem autobusów miejskich, ma zyskać nową aranżację (m.in. powstaną parkingi).\nO planach budowy węzła przesiadkowego gliwicki samorząd mówi od lat. W sierpniu 2011 r. miasto prezentowało koncepcję urbanistyczną zagospodarowania ok. 40 ha wokół dworca, w dużej części należącego jeszcze wówczas do grupy PKP.\nPo północnej stronie torów kolejowych, w miejscu obecnie planowanego Centrum Przesiadkowego, zakładano od lat powstanie innych obiektów, głównie usługowych i biurowych.(PAP)


Częstochowa zadba o zdrową starość mieszkańców - Polityka i Społeczeństwo\nCzęstochowa zadba o zdrową starość mieszkańców\nUMC/Rynek Seniora • 23 kwietnia 2015 - 09:53\nW Częstochowie mieszka 42 tys. osób powyżej 65, roku życia (fot.Rynek Seniora)\nWładze Częstochowy przygotowały szeroki program skierowany dla seniorów. W jego ramach starsi mieszkańcy miasta będą mogli skorzystać m.in z zajęć tai-chi i aqua aerobic.\nZ myślą o osobach w podeszłym wieku ratusz uruchomił Kino Seniora, dla nich także przeznaczony jest Festiwal Retro i akcja „Kawiarenka dla Seniora”.\nMiasto ma w swojej ofercie również programy zdrowotne skierowane do tej grupy mieszkańców. Interesy osób starszych od ubiegłego roku reprezentuje również Miejska Rada Seniorów.\nW Częstochowie mieszka 42 tys. osób powyżej 65, roku życia. To duża liczba, która będzie się jeszcze powiększać. Do tej pory wydano już tu 5,5 tysiąca rabatowych Kart Seniora. Program jest stale rozwijany, pojawiają się nowi kontrahenci, zainteresowani współpracą na rzecz seniorów.


Lubelski forszmak, czyli przepis na tradycyjne danie weselne. Prawdopodobnie znasz jego smak | Jak ugotować? Haps.pl\nMałgorzata Kulczyk 21.04.2022 12:04\nForszmak to danie przygotowywane po świętach lub uroczystościach rodzinnych, a także w trakcie wesel i na poprawinach. Wykorzystuje się do niego kawałki pieczeni, wędlin i kiełbas, które kroi się na paseczki. Dodaje się również kiszonego ogórka i koncentrat pomidorowy. Najbardziej znana wersja tej wytrawnej potrawy pochodzi z Lubelszczyzny.\nCo to właściwie jest ten forszmak? Vorschmack lub forshmak (niem. vorschmack - "przystawka") to danie wywodzące się z Europy Wschodniej, składające się ze słonej mielonej ryby lub też mięsa. Przepisy na tę odświętną potrawę można znaleźć również w kuchni żydowskiej, fińskiej, rosyjskiej. W kuchni polskiej forszmak jest przygotowywany w podobny sposób, co w kuchni rosyjskiej, a jego charakterystyczna cecha to lekko kwaskowy smak, który nadają mu kiszone ogórki. Prawdopodobnie większość z nas choć raz w życiu spróbowała to danie, nawet nie wiedząc jak się nazywa, gdyż swego czasu było ono bardzo popularne, zwłaszcza na weselach w latach 80. i 90.\nZobacz wideo Przepis na leczo z kiełbasą wiejską\nLubelski forszmak, czyli przepis na tradycyjne danie weselne: składniki na cztery porcje\n300 g wędlin, pieczonych mięs, pieczonego boczku, kiełbasy;\n3 i 1/2 szklanki bulionu np. drobiowego;\nprzyprawy: listek laurowy, ziele angielskie, 2 łyżeczki słodkiej papryki w proszku, pół łyżeczki ostrej; papryki, 2 łyżeczki majeranku, sól i pieprz do smaku.\nPrzepis na kiełbasę swojską - wypróbuj ten sposób, aby cieszyć się smakiem\nLubelski forszmak, czyli przepis na tradycyjne danie weselne: wykonanie\nNa patelni partiami obsmażaj pokrojone na paseczki wędliny, pieczone mięsa i obrane kiełbasy; najpierw tłuste np. boczek, później chude. W razie potrzeby dodaj oleju. Obsmażone kawałki przekładaj do garnka.\nNa tej samej patelni na łyżce oleju podsmaż obraną i pokrojoną w kosteczkę cebulę. Przełóż do garnka z mięsem. Wlej gorący bulion, wsyp listek laurowy, ziele angielskie, słodką i ostrą paprykę w proszku.\nZagotuj, zmniejsz ogień i znów gotuj przez ok. 10 minut pod przykryciem. Dodaj obrane i pokrojone w paseczki ogórki kiszone, kontynuuj gotowanie przez ok. 5 minut. Dołącz koncentrat pomidorowy, majeranek i wymieszaj. Forszmak musi następnie być gotowany przez następne 2 minuty i doprawiany pieprzem. Po tym czasie wypróbuj jak smakuje i w razie potrzeby dopraw solą.\nNa patelni podgrzej masło. Kiedy zacznie skwierczeć, dodaj mąkę i podsmaż, mieszając drewnianą łyżką. Wlej kilka łyżek forszmaku, rozprowadź z zasmażką i włóż do garnka. Ponownie wymieszaj, chwilę gotuj dotąd, aż trochę się zagęści.\nGotową potrawę możesz podawać z pieczywem i natką pietruszki.


Torba Basic 4 /dark/ - CZARNY\nTorba Basic 4 /dark/\nDuża torba z marmurkowanej tkaniny. Wewnątrz czerwona podszewka i kieszonka na drobiazgi. Torba posiada dwie pary rączek. Dłuższe, do noszenia torby na ramieniu i krótkie do noszenia torby w ręku. Torba zamykana jest na ekspres.


Samsung podświetlenia matrycy - tematy na elektroda.pl 7\nZnaleziono około 1375 wyników dla: samsung podświetlenia matrycy\nMonitory Początkujący tyktyk 13 Lip 2012 09:35 Odpowiedzi: 2 Wyświetleń: 1652\nTV Początkujący krzemo 29 Mar 2015 17:24 Odpowiedzi: 8 Wyświetleń: 11784\nRTV Użytkowy sznaj 19 Gru 2012 08:43 Odpowiedzi: 2 Wyświetleń: 1071\nMonitory Początkujący yogi009 05 Lut 2014 16:21 Odpowiedzi: 8 Wyświetleń: 2145\nTV LCD Plazma Serwis Bąk Andrzej 16 Sie 2014 09:25 Odpowiedzi: 3 Wyświetleń: 3012\nRTV Użytkowy Zerobertos 01 Sty 2016 19:47 Odpowiedzi: 23 Wyświetleń: 2889\nPoczątkujący Naprawy ciacho59 12 Lis 2015 00:29 Odpowiedzi: 9 Wyświetleń: 2850\nTV LCD Plazma Serwis Top Serwis 04 Mar 2016 21:58 Odpowiedzi: 2 Wyświetleń: 4404\nKomputery Bazar Kids24 04 Mar 2016 12:42 Odpowiedzi: 7 Wyświetleń: 1041\nTV Początkujący suprajs 17 Mar 2016 12:15 Odpowiedzi: 3 Wyświetleń: 8676\nPoczątkujący Naprawy Dejwid Koperfilc 09 Gru 2016 21:29 Odpowiedzi: 19 Wyświetleń: 1302\nRTV Użytkowy wirusa 09 Sty 2017 10:10 Odpowiedzi: 3 Wyświetleń: 639\nPoczątkujący Naprawy puchalak 08 Maj 2017 22:10 Odpowiedzi: 12 Wyświetleń: 1005\nTV Początkujący baki 04 Sty 2018 18:33 Odpowiedzi: 14 Wyświetleń: 2754\nTV Bazar marek07 06 Lis 2018 19:32 Odpowiedzi: 3 Wyświetleń: 558\nTV Bazar itadek 15 Sty 2020 18:57 Odpowiedzi: 0 Wyświetleń: 96\nPrawdopodobnie zdycha podświetlenie matrycy.\nPoczątkujący Naprawy Bynak 13 Lut 2020 20:35 Odpowiedzi: 3 Wyświetleń: 105\nMonitory Serwis arti83 21 Mar 2008 22:36 Odpowiedzi: 2 Wyświetleń: 1129\nMonitory LCD Serwis matisblu 02 Kwi 2009 06:43 Odpowiedzi: 5 Wyświetleń: 6192\nDzięki, tak właśnie myślałem. Jednak nie widzę na allegro aby ktoś sprzedawał świetlówki... albo jestem ślepy? Widzę, że są podobne monitory ale z zbitą matrycą więc chyba śmiało taki mogę kupić bo widzę, że podświetlenie działa jednak nie ma dokładnego modelu, jest podobny np. 940N ale wydaję mi się,...\nMonitory LCD Serwis L0bo 22 Lut 2009 21:56 Odpowiedzi: 3 Wyświetleń: 2417\nTV LCD Plazma Serwis Scania 04 Lis 2009 17:21 Odpowiedzi: 2 Wyświetleń: 3022\nLaptopy Hardware cynki 07 Gru 2009 15:06 Odpowiedzi: 3 Wyświetleń: 1266\nMonitory Początkujący andreze 22 Gru 2009 22:06 Odpowiedzi: 3 Wyświetleń: 4837\nRTV Co kupić? Gość 05 Sty 2010 18:12 Odpowiedzi: 2 Wyświetleń: 2837\nTV LCD Plazma Serwis rafalbecht 28 Wrz 2010 10:34 Odpowiedzi: 24 Wyświetleń: 14397\nMonitory LCD Serwis ADI-mistrzu 23 Gru 2010 11:36 Odpowiedzi: 2 Wyświetleń: 3523\nPo 1 trzeba by pomierzyć napięcia z zasilacza standby i głównego Po 2 trzeba by zobaczyć czy włącza się podświetlenie matrycy. Czy to układ F9222L to zależy od tego czy masz napięcia z zasilacza głównego czy nie według mnie jak napięcia są dobre to układ też będzie dobry wydaje mi się też że jak głos...\nMonitory Początkujący Reich 16 Lut 2012 21:59 Odpowiedzi: 7 Wyświetleń: 3717\nTV LCD Plazma Serwis bogdanp 05 Gru 2011 16:36 Odpowiedzi: 16 Wyświetleń: 5216\nTV Początkujący Aaadam 12 Mar 2012 20:14 Odpowiedzi: 14 Wyświetleń: 4097\nTV LCD Plazma Serwis zbyszekskibinski 14 Sty 2012 00:46 Odpowiedzi: 6 Wyświetleń: 2892\nTV LCD Plazma Serwis mbectb 09 Maj 2012 00:08 Odpowiedzi: 19 Wyświetleń: 9415\nWolałbym coś sam najpierw zdziałać. Świetlówki nie mam na podmianę, nie wiem może to pomoże mam laptopa Dell D510 w rozbiórce jeszcze ale matryca 100% sprawna. Skąd wiesz że to nie strzelona grafika ? Skoro zew. monitor też nie działa to troche dziwne.\nLaptopy Hardware syczący 15 Lut 2012 22:55 Odpowiedzi: 14 Wyświetleń: 2293\nWygląda na to że padł bezpiecznik F1 o oznaczeniu K,zamienię go i zobaczę co dalej. Matryca nie wyświetla nic,jest tylko podświetlenie,fotkę zrobię i postaram się jak najszybciej wrzucić. Dodano po 1 Nie będę już wstawiał zdjęcia,serdeczne dzięki wszystkim za pomoc,na szczęście był to tylko...\nTV Początkujący piotr-tv 14 Sie 2012 16:22 Odpowiedzi: 8 Wyświetleń: 5405\nSyncMaster 933 to nazwa handlowa. Napisz jaki model Napisz jaki inverter (coś pisze na płytce?) ,jakie scalaki na niej.? Jaka Matryca? Jaki zasilacz (co pisze , bo musi coś być napisane?,scalaki)?\nMonitory Szukam lisek 22 Lis 2012 21:28 Odpowiedzi: 3 Wyświetleń: 2643\nKupiłem inną matryce, ale jest problem z taśmą. Po prostu inna wtyczka, wcześniej była taka że trzeba było z obu stron nacisnąć a teraz jest taka wsuwana no i nie mam jak jej podłączyć. Macie jakieś pomysły ? Może jakaś przejściówka albo przelutować stare złącze ? Tak wygląda kabel Tak...\nMonitory Początkujący dambo385 05 Lut 2013 18:33 Odpowiedzi: 10 Wyświetleń: 3129\nLaptopy Hardware miecho18 04 Mar 2013 20:54 Odpowiedzi: 1 Wyświetleń: 900\nMonitory LCD Serwis pietia86 30 Maj 2013 06:43 Odpowiedzi: 8 Wyświetleń: 2754\nLaptopy Hardware michaelxxxl 03 Lut 2014 16:34 Odpowiedzi: 8 Wyświetleń: 3222\njest to TM-0815. na jednym wtórnym mam 900 ohm a na drugim 8Kohm, da się coś z tym zrobić oprócz wymiany albo czy dało by się go zastąpić dwoma TM-1125? Wtórne mają 1,22kOhm. Czy można by je podłączyć uzwojeniem pierwotnym równolegle ? albo gdybym podpiął matryce 21,5" do płytek od 22" ? działało...\nMonitory Początkujący Xenom 13 Lip 2013 12:28 Odpowiedzi: 6 Wyświetleń: 2871\nPrzeczytałem chyba wszystkie wątki z podobnym problemem. Sprawdziłem elektrolity, uzwojenia wtórne i pierwotne inwerterów i nic szczególnego nie znalazłem. Najbardziej ciekawi mnie co może powodować działanie bez problemów za jednym razem a następnie nie włączanie ponownie prawidłowe. Może matryca,...\nCześć, W tych matrycach 22 calowych częstą przyczyną takiego zachowania jest przerwa na lutowaniu świetlówek. Być może połączenie jest już skorodowane ale jeszcze na tyle sprawne, że podświetlenie wyłącza się tak rzadko. Pozdrawiam\nMonitory Początkujący witux 18 Gru 2014 12:17 Odpowiedzi: 7 Wyświetleń: 2337\nPoczątkujący Naprawy Modzal 08 Lip 2014 16:03 Odpowiedzi: 10 Wyświetleń: 1965\nMonitory Początkujący -=agent=- 19 Sie 2014 19:07 Odpowiedzi: 9 Wyświetleń: 1938\nTV Początkujący maksar 18 Sie 2014 11:08 Odpowiedzi: 1 Wyświetleń: 921\nPodstaw świetlówki, lub rozbierz matrycę i zobacz czy któraś nie jest pęknięta lub nie łączy.\nTV Początkujący tomekjel 18 Lis 2014 12:49 Odpowiedzi: 5 Wyświetleń: 1497\nTV LCD Plazma Serwis lisek 13 Lis 2014 18:08 Odpowiedzi: 19 Wyświetleń: 6078\nMonitory LCD Serwis zoles1 05 Lut 2015 15:19 Odpowiedzi: 4 Wyświetleń: 2988\nNo i kolega zatronik1 miał racje.Listwa diodowa jest uszkodzona i stąd brak podświetlenia. Może ktoś ma niepotrzebną matrycę LTN156AT05-H01 ze sprawnymi LEDami??\nLaptopy Hardware najdzik 09 Lut 2015 17:31 Odpowiedzi: 28 Wyświetleń: 2325\nFirma montowała różne modele matryc i t-con ma być dopasowany do modelu matrycy jaka jest w TV. W Twoim przypadku znasz model matrycy i teraz poszukaj jaki powinien być.\nTV LCD Plazma Serwis satgal 07 Maj 2015 05:51 Odpowiedzi: 7 Wyświetleń: 1863\nMonitory LCD Serwis spicter 27 Lip 2015 17:53 Odpowiedzi: 18 Wyświetleń: 3378


Program Rewitalizacji - Urząd Miejski w Gogolinie\nProgram Rewitalizacji - aktualizacja\nPDFWyniki zapytania ofertowego na usługę biegłego rewidenta.pdf\nDOCXOferta biegly rewident.docx\nDOCXZapytanie biegły rewident.docx\nXLSZal nr 1 Wzor załączników do sprawozdania okresowego.xls\nDOCZal nr 1 Wzór sprawozdania okresowego.doc\nDOCXZał. nr 2 do umowy Wzór protokołu z kontroli biegłego rewidenta.docx\nAnaliza udziału społecznego w procesie tworzenia Lokalnego Programu Rewitalizacji Miasta Gogolin na lata 2016-2020\nPDFRaport z konsultacji społecznych II.pdf\nPDFSkan - Sprawozdanie z przebiegu konsultacji społecznych.pdf\nPDFUwagi GOZ - skan.pdf\nOgłoszenie Burmistrza Gogolina o przeprowadzeniu konsultacji w sprawie „Lokalnego Programu Rewitalizacji Miasta Gogolin na lata 2016 – 2020”.\nDokładając wszelkich starań aby Lokalny Program Rewitalizacji był kompleksową odpowiedzią na zdiagnozowane problemy w mieście, czekamy na Państwa pomysły. Zapraszamy do zgłaszania propozycji przedsięwzięć, które Państwa zdaniem, mogą przyczynić się do rozwiązania istniejących problemów i znacząco wpłynąć na rozwój naszego miasta. Przedsięwzięcia mogą dotyczyć zarówno inwestycji, jak i inicjatyw w szeroko rozumianej sferze społecznej, gospodarczej czy przestrzennej.\nSzczegółowa analiza miasta ujęta została w diagnozie Gogolina. Na podstawie danych statystycznych dla poszczególnych obszarów Gogolina wyznaczono obszary, które charakteryzują się wyższymi aniżeli w innych rejonach miasta wskaźnikami negatywnych zjawisk w sferze społecznej, środowiskowej, gospodarczej czy funkcjonalno- przestrzennej. Rys. 1 prezentuje podział miasta na analizowane obszary. Rys. 2 prezentuje wyznaczony obszar rewitalizacji.\nPropozycje przedsięwzięć, wypełnione na Formularzu zgłoszeniowym przyjmowane są do 08.09.2016r., w wersji elektronicznej na adres: lub papierowej w sekretariacie Urzędu Miejskiego w Gogolinie. Szczegółowe informacje dostępne pod numerem telefonu: 774076836.\nRysunek 1. Miasto Gogolin w podziale na analizowane obszary.\nRysunek 2. Wyznaczony obszar rewitalizowany miasta Gogolin.\nGmina Gogolin zaprasza do składania ofert na zadanie pn.: Wygłoszenie prelekcji oraz udział w dyskusji podczas debaty poświęconej Lokalnemu Programowi Rewitalizacji Miasta Gogolin na lata 2016-2020. Opis przedmiotu zamówienia:\nZapraszamy do zapoznania się z diagnozą Gogolina, opracowaną w ramach Lokalnego Programu Rewitalizacji Miasta Gogolin na lata 2016 - 2020. Uwagi do treści niniejszego dokumentu można zgłaszać poprzez wypełnienie formularza zgłaszania uwag i przesłanie go na adres e-mail: do dnia 9 września 2016r.\nPDFDiagnoza - Miasto Gogolin V3.pdf\nDOCXformularz uwagi do diagnozy.docx\nDziękujemy mieszkańcom, za wzięcie udziału w kolejnym spotkaniu warsztatowo-konsultacyjnym dotyczącym Lokalnego Programu Rewitalizacji Miasta Gogolin. W atmosferze twórczej burzy mózgów wpłynęły pierwsze zgłoszenia przedsięwzięć i inicjatyw ważnych dla mieszkańców naszego miasta. Zachęcamy do zgłaszania pomysłów, które Waszym zdaniem pomogą rozwiązać istniejące problemy obszarów zdegradowanych i przyczynią się do rozwoju Gogolina. Inicjatywy mogą dotyczyć zarówno inwestycji, jak i działań społecznych.\nUzupełnione formularze zgłoszeniowe przedsięwzięć/projektów do Lokalnego Programu Rewitalizacji Miasta Gogolin należy przesłać go do dnia: 2 września 2016r. na adres e-mail: , bądź złożyć w Sekretariacie Urzędu Miejskiego w Gogolinie. W najbliższych dniach opublikowana zostanie diagnoza sytuacji w mieście wraz z możliwością zgłaszania uwag.\nLokalny Program Rewitalizacji Miasta Gogolin na lata 2016-2020\nProjekt: „Przygotowanie programu rewitalizacji miasta Gogolin”, współfinansowany jest ze środków Unii Europejskiej, w ramach Programu Operacyjnego Pomoc Techniczna 2014-2020.\nNasze miasto to wspólna przestrzeń, w której mieszkamy, pracujemy, ale także spędzamy wolny czas. My mieszkańcy wiemy najlepiej, jakie są słabe i lepsze strony tej przestrzeni, dlatego powinniśmy brać udział w jej tworzeniu. Teraz jest ku temu okazja: przygotowujemy Program Rewitalizacji Miasta Gogolin na lata 2016-2020, w którym chcemy zawrzeć pomysły, dzięki którym przestrzeń miasta stanie się bardziej przyjazna dla wszystkich mieszkańców.\nNie bądźmy bierni – włączmy się w prace nad Programem!\n- wypełnić ankietę, ankieta do pobrania pod tym linkiem\n- wziąć udział w spotkaniach konsultacyjnych, np. na Stadionie Miejskim w Gogolinie,\n- przyjść na warsztaty i spotkania informacyjne dot. rewitalizacji, planowane w sierpniu,\n- zgłaszać swoje pomysły do programu lub wskazać zadania, które powinna zainicjować gmina,\n- zaopiniować projekt dokumentu, zgłosić uwagi.\nZadania (projekty, inicjatywy, pomysły), które znajdą się w dokumencie mają szanse na dofinansowanie z środków Unii Europejskiej w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Opolskiego.\nLipiec/Sierpień 2016 r. – przeprowadzamy diagnozę obszaru miasta, w ramach której zaplanowano:\n- zbieranie uwag mieszkańców w formie papierowej oraz elektronicznej,\n- grę miejską w Gogolinie pt. „Szlakiem białego złota” w dniu 29.07.2016 r., podczas której będziemy promować ideę rewitalizacji oraz wiedzę nt. historii miasta\n- stoisko informacyjne podczas Dni Gogolina 31.07.2016r., w godz. 15.00-20.00,\n- ankiety dot. sytuacji w mieście.\nSierpień 2016 r. spotkania informacyjne, warsztaty, zgłaszanie pomysłów i zadań do programu.\n03.08.2016 r. godz. 17.00-19.00, Urząd Miejski w Gogolinie - Spotkanie informacyjno- warsztatowe. Prezentacja wstępnej diagnozy Gogolina oraz możliwość zgłaszania uwag przez mieszkańców.\n25.08.2016 r., godz. 17.00-19.00, Urząd Miejski w Gogolinie - Prezentacja i podsumowanie dotychczasowych prac nad Lokalnym Programem Rewitalizacji.\nPrezentacje, konsultacje społeczne Lokalnego Programu Rewitalizacji – w tym: konsultacje na stronach internetowych, spotkanie z Radą Rozwoju Gminy Gogolin, prezentacja LPR na Sesji Rady Miejskiej.\nPRZYŁĄCZ SIĘ! MIEJ WPŁYW NA PRZESTRZEŃ, W KTÓREJ ŻYJESZ!\ne-mail kontaktowy: rewitalizacja@gogolin.pl\nAnkieta wersja do druku:\nKonsultacje „Lokalnego Programu Rewitalizacji Miasta Gogolin na lata 2016 – 2020”.\nZaproszenie do składania ofert na wykonanie gry miejskiej.\nLicznik wizyt na stronie: 11815\nWizyt ogółem: 33412146\nW tym miesiącu: 870414\nWizyt dzisiaj: 37176


Sztuka odżywiania - przepisy na sztuka odżywiania z popularnych blogów - Durszlak.pl\nPrzepis na sztuka odżywiania\nsztuka mięsa w pomarańczy\nSztuka dobrych nawyków 54\nSztuka dobrych nawyków - Nathalie W Herrman O autorce Nathalie W. Herrman jest trenerem osobistym, mówcą motywacyjnym, masażystką i mistrzynią reiki. Ukończyła z wyróżnieniem Uniwersytet Bostoński i Zobacz więcej\n7 rad dla cukrzyków na to, aby dobrze się odżywiać 2822\nMoje odżywianie w skrócie 12\nSmak się Liczy: Moje odżywianie w skrócie poniedziałek, 23 maja 2016 Moje odżywianie w skrócie Widzę popularność tego typu notek. Co jem? A więc po kolei. Słodycze czy słodkości prócz gorzkiej Zobacz więcej\nZdrowe odżywianie się – jak i dlaczego? 25\nMieszkańcy różnych rejonów świata mają różne preferencje, jeżeli chodzi o odżywianie. Istnieje jednak jedna rzecz, która ich wszystkich łączy – jest nią chęć zdrowego odżywiania się. Nie trzeba Zobacz więcej\nPrawie zdrowe odżywianie 88\nPierotczekoladowo - orzechowy, czekoladowo - bananowy napójMuller, pumpernikiel Mix Moussez cytrynowymi dropsami, baton zbożowy z jagodami goi i żurawiną, owsiane mango lassi Ostatnio na kolację jem Zobacz więcej\njak zdrowo się odżywiać? 149\nIstnieje wiele powodów, dla których ludzie chcą się zdrowo odżywiać. Jedni otrzymują zalecenia od lekarza odnośnie konieczności zrzucenia wagi, innym nie podoba się, że są nazywani grubymi. Jeszcze Zobacz więcej\nCo Cię odżywia i ożywia? Miks z gruszką i... 59\nWiadomo, że po niektórym jedzeniu możemy czuć się źle i ociężale, a po innym lekko i pełni energii. Na co dzień najlepiej szukać dla siebie posiłków na to wartościowe jedzenie, ja lubuję się we Zobacz więcej\nOdżywiajmy się zdrowo | Simon COOKs Simon COOKs Blog kulinarny Search for: Skip to content HOME Notes kulinarny Inspiracje Kontakt Odżywiajmy się zdrowo 5 października 20155 października 2015Simon Zobacz więcej\nJak odżywianie łączy się z naturą 114\nNasi przodkowie żywili się zgodnie ze zmieniającymi się porami roku. Wiosną jedli nowalijki, latem ijesienią dojrzałe warzywa oraz owoce, zimą spożywali przygotowane wciągu roku zapasy, czekając z Zobacz więcej\nGdybym na bezludną wyspę mogła zabrać tylko jedną książkę otematyce kulinarnej, bez wahania wybrałabym „Odżywianie dla zdrowia” Paula Pitchforda. Nie jest to kolejna publikacja ocudownych dietach Zobacz więcej\n12:38 Tyle się ostatnio mówi o racjonalnym odżywianiu. Co to właściwie znaczy? Łac. rationalis oznacza rozumny, rozsądny. Wtakim razieracjonalne odżywianie = rozsądne odżywianie. Rozsądne odżywianie Zobacz więcej\nSztuka mięsa 1670\nKalendarz 2012 - wspólny projekt ze Sztuką... 34\nWspólnie z organizacją społeczną Sztuka Odżywiania stworzyłam niezwykły kalendarz na 2010r. Niezwykły dlatego, ponieważ znajduje się w nich 12 unikatowych przepisów wraz ze zdjęciami- mojego zresztą Zobacz więcej


Jak przygotować się do pierwszych zajęć z nurkowania? | Little Scientist\nJak przygotować się do pierwszych zajęć z nurkowania?\nDla wielu osób myśl o nurkowaniu od razu przyprawia ich o gęsią skórkę. Nawet doskonali pływacy nierzadko obawiają się zejścia poniżej kilku metrów od poziomu wody. Strach jednak nieraz próbujemy przezwyciężyć, szczególnie często ma to miejsce, gdy przebywamy na egzotycznych wakacjach i zachęcani pięknymi widokówkami raf koralowych oraz morskich stworzeń – decydujemy się spróbować. Aby swój pierwszy nurkowy występ zapamiętać jednak na długo i, aby były to same pozytywne wspomnienia – warto skorzystać z zajęć z nurkowania.\nPomyśl o tym przed nurkowaniem\nNie mając żadnego doświadczenia, warto przed takimi zajęciami zadbać o kilka kwestii. Poniższa lista z pewnością ułatwi Ci to zadanie.\nZapewne pierwsze, co przychodzi na myśl, gdy pomyślimy o nurkowaniu to sprzęt z nim związany – skafander, maska, płetwy. To zostawmy jednak póki co na boku, może jeśli zakochasz się w tym sporcie, zapragniesz nurkować tam, gdzie tylko chcesz, będziesz mógł pomyśleć o tego typu zakupach.\nNa pierwsze zajęcia z nurkowania w zasadzie nie musisz poczynić żadnych drogich zakupów, centrum nurkowania wypożyczy Ci całe niezbędne oprzyrządowanie. Ty zaopatrz się jedynie w wygodny strój kąpielowy, klapki i ręcznik, czyli jak na standardową wizytę na basenie. Ośrodek taki jak np.: https://ipadivers.com nie dość, że załatwi za Ciebie w zasadzie wszystko, zagwarantuje także niezapomniane wspomnienia. Warto więc na pierwszą przygodę z nurkowaniem wybrać ten kierunek.\nPrzed zajęciami poćwicz też pływanie różnymi stylami. Nawet jeśli Twoje umiejętności są na niezłym poziomie, warto dla odświeżenia sobie wiedzy, wybrać się przed wyjazdem na basen i przepłynąć kilka długości różnymi stylami. To pozwoli ocenić, w jakim stanie jest Twoja kondycja, a odgrywa ona sporą rolę w przypadku pierwszego zanurzania się poniżej kilku metrów.\nNie musisz kupować specjalnych książek, ani w żaden merytoryczny sposób przygotowywać się do zajęć. Ośrodek nurkowy wiedzę na temat oddychania pod wodą i techniki traktuje bardzo poważnie, więc z pewnością nie zanurzysz się w głębinie, zanim nie opanujesz niezbędnej teorii.\nCo to kitesurfing?


Uniwersalny moduł regulacji mocy AC | EP.com.pl\nUwaga! Moduł jest zasilany napięciem sieciowym 230 V AC. Podczas jego uruchamiania należy zachować szczególną ostrożność lub powierzyć te czynności osobie mającej odpowiednie doświadczenie, wiedzę oraz umiejętności, a przy tym świadomość zagrożenia.\nSchemat ideowy modułu pokazano na rysunku 1. Napięcie zasilające 230 V AC dla sterowanego obciążenia dołącza się do zacisków złącza J1. Na wejściu włączono bezpiecznik oraz filtr CLC, którego zadaniem jest ograniczenie emisji przewodzonych zaburzeń impulsowych, które mogą występować podczas załączania obciążenia.\nRysunek 1. Schemat ideowy modułu regulacji mocy\nW skład omawianego modułu wchodzą: detektor przejścia napięcia sieciowego przez zero oraz układ wykonawczy z triakiem sterowanym poprzez optotriak. Dzięki temu użytkownik ma do dyspozycji tylko jedną płytkę, którą przyłącza do sieci napięcia przemiennego, sterowanego obciążenia oraz układu sterującego. Jakiekolwiek dodatkowe moduły czy połączenia są zbędne, co sprzyja uproszczeniu okablowania całej aparatury.\nZadaniem układu sterującego - który zazwyczaj i tak ma wiele zadań - jest załączanie optotriaków z odpowiednim opóźnieniem w stosunku do nadchodzących impulsów z detektora przejścia przez zero. Jeżeli nie jest potrzebna regulacja fazowa, lecz wystarczy grupowa, jego zadanie jest jeszcze prostsze: wystarczy trzymać optotriak w stanie załączenia przez czas określony liczbą impulsów z detektora.\nR1: 100 kV/3 W\nR2, R3, R10: 10 kV/0,25 W\nR4*: 33 V/3 W (opis w tekście)\nR5*: 330 V/3 W (opis w tekście)\nR6*: zwora (opis w tekście)\nR7*: 390 V/3 W (opis w tekście)\nR8*: 330 V/0,25 W (opis w tekście)\nR10: 1 kV/0,25 W\nC1, C2: 100 nF/630 V (MKP R=15 mm)\nC2*: 22 nF/630 V (R=15 mm, opis w tekście)\nC4*: nie montować (opis w tekście)\nOK1, OK2: CNY17-3\nOK3*: MOC3023 (opis w tekście)\nT1, T2: BC548B lub podobne\nF1: bezpiecznik szklany 5×20 mm T3,15 A + oprawka do druku\nJ2, J2: AKE2 7,5 mm\nJ3: goldpin 4 pin, R=2,54 mm, męski\nL1: 220 mH/5 A (opis w tekście)\nZ napięcia 230 V AC jest pobierane również zasilanie dla detektora przejścia napięcia przez zero. Rezystor R1 ogranicza prąd połączonych przeciwsobnie diod nadawczych w transoptorach OK1 i OK2 do wartości szczytowej ok. 3,2 mA. Podczas jednej połówki okresu napięcia zasilającego świeci jedna z nich, a podczas drugiej połówki - druga. Napięcie wsteczne diody, która w danym momencie jest wyłączona, jest równe napięciu przewodzenia diody załączonej, czyli około 1,5 V.\nTranzystory odbiorcze zostały połączone równolegle, dzięki czemu w jednakowym stopniu sterują tranzystorem T1 poprzez „dolewanie” prądu do jego bazy. To zaś wprawia tranzystor T1 w stan nasycenia i napięcie wyjściowe z detektora przyjmuje niski poziom logiczny.\nMomenty, w których żadna z diod nie świeci, ponieważ napięcie sieciowe jest bliskie zeru, są równoznaczne z zatkaniem obu tranzystorów odbiorczych. Potencjał bazy T1 osiąga 0 V (za sprawą rezystora R2), co oznacza jego zatkanie. Przez kolektor przestaje płynąć prąd, więc potencjał wyjścia detektora jest równy napięciu zasilającemu go, co można interpretować jako logiczną „1”.\nDioda nadawcza optotriaka OK3 jest załączana przez bardzo prosty klucz nasycony z tranzystorem T2. W ten sposób można uniknąć problemu dopasowania poziomów logicznych wyjścia układu sterującego oraz jego wydajności prądowej: może to być zarówno logika 1,8 V, jak i 3,3 V lub 5 V.\nPo stronie wysokonapięciowej znajduje się triak TR1, który został zabezpieczony dodatkowym gasikiem, wykonanym z elementów C3 i R4. Ich wartości można dobrać zależnie od obciążenia. Bramka triaka jest wyzwalana przez optotriak typu MOC3023, który nie ma układu detekcji przejścia przez zero, co jest pożądane przy regulacji fazowej.\nJeżeli użytkownik planuje korzystać tylko z regulacji grupowej, można użyć innego elementu, np. MOC3063, który zawiera moduł detekcji przejścia napięcia przez zero. Ostatnia cyfra oznaczenia, w tym wypadku 3, oznacza nominalny prąd pracy diody nadawczej równy 5 mA. Używając elementu z innej grupy, należy zwrócić uwagę na większy pobór prądu.\nObwód wyzwalania triaka został tak zaprojektowany, aby możliwe było użycie tej samej płytki do sterowania obciążeń rezystancyjnych (tylko R5…R7), jak i indukcyjnych (dochodzi jeszcze C4, wprowadzający przesunięcie w czasie).\nPrototyp skonfigurowano do tej pierwszej opcji, dlatego R5+R6 ograniczają prąd optotriaka, a R7 rozładowuje bramkę triaka, zapobiegając samorzutnemu wyzwoleniu. Jeżeli został zastosowany C4, wtedy on wraz z R5 wprowadza opóźnienie, R6 ogranicza prąd, a rola R7 jest taka sama.\nWartości tych elementów należy dobrać pod konkretne zastosowanie, zgodnie z notami katalogowymi użytego triaka i optotriaka; w układzie prototypowym użyto najczęściej spotykanego zestawu.\nSchemat montażowy pokazano na rysunku 2. Wymiary płytki drukowanej to 76 mm×68 mm. W odległości 3 mm od krawędzi dodano otwory montażowe. Wszystkie elementy są w obudowach do montażu przewlekanego, dlatego montaż układu może być przeprowadzony nawet przez mniej wprawnego elektronika. Rezystory mocy, zwłaszcza R1 i R4, warto przylutować tak, aby pomiędzy nimi a powierzchnią płytki znajdowało się trochę wolnej przestrzeni dla zapewnienia lepszego chłodzenia tych elementów. Triak, jeżeli zachodzi taka potrzeba, powinien mieć dodatkowy radiator.\nRysunek 2. Widok płytki drukowanej uniwersalnego modułu regulacji mocy\nPo stronie wysokonapięciowej układ jest przystosowany do zasilania go napięciem przemiennym 230 V wartości skutecznej, ale nie ma przeciwwskazań do tego, aby pracował przy niższym napięciu. Triak TR1 oraz bezpiecznik F1 można dobrać do konkretnego zastosowania, pamiętając również o maksymalnym prądzie dławika D1.\nOd strony układu sterującego układ z zaproponowaną obsadą elementów może pracować zasilany napięciem z zakresu 3,3…10 V. Stosując inne napięcie zasilania lub optotriak o większym prądzie diody nadawczej, trzeba odpowiednio dobrać R8.\nAplikując sygnał z detektora przejścia przez zero na wejście układu sterującego, należy pamiętać, że w stanie wysokim jego wartość jest równa napięciu zasilania modułu. Wydajność prądowa jest wprawdzie niewielka, ponieważ ogranicza ją rezystor R3, ale należy mieć na uwadze ewentualne dodanie odpowiedniej diody zabezpieczającej.\nNa koniec, oscylogramy ilustrujące funkcjonowanie detektora przejścia napięcia sieciowego przez zero - rysunek 3 (zbocze narastające) i rysunek 4 (zbocze opadające). Widać z nich, że prostota tego detektora jest okupiona pewnym błędem w detekcji zera.\nRysunek 3. Impuls generowany przez detektor przy dodatniej pochodnej napięcia sieciowego\nRysunek 4. Impuls generowany przez detektor przy ujemnej pochodnej napięcia sieciowego\nNa oscylogramach zaznaczono zmierzone wartości czasów rozpoczęcia impulsu przed przejściem przez zero i jego zakończenia, już po przejściu badanego napięcia przez zero. Różnice w długościach impulsów wynikają z różnic między transoptorami. Wynika z nich, że podczas synchronizowania się zboczem narastającym impulsu z detektora, trzeba dodać margines czasowy o minimalnej wartości 0,35 ms. Wtedy będzie można uniknąć wyzwolenia triaka podczas poprzedniego półokresu napięcia.