Od Wisły do Narwi małymi krokami? - DziennikZbrojny.pl\nStrona główna » Armie Świata » Wojsko Polskie » Od Wisły do Narwi małymi krokami?\nJuż ponad 2 lata upłynęły od chwili, kiedy szef MON Mariusz Błaszczak podpisał umowę o wartości ponad 20 mld PLN brutto na dostawy do 2022 roku przeciwlotniczych i przeciwrakietowych zestawów rakietowych średniego zasięgu IBCS/Patriot, w ramach I fazy programu Wisła. Do dziś nie rozpoczęto jednak realizacji II fazy tego zadania, ani też budowy drugiego filaru polskiej naziemnej obrony powietrznej, czyli zakupu przeciwlotniczych zestawów rakietowych krótkiego zasięgu kryptonim Narew. Nie można wykluczyć, że przyczyną tego niepojącego stanu i braku decyzji jest obawa MON przed zawarciem kolejnego kontraktu o wartości kilkudziesięciu miliardów złotych, co mogłoby zahamować proces modernizacji technicznej w innych obszarach Sił Zbrojnych RP. Aby przełamać powstały impas, warto zastanowić się nad opcją realizacji II fazy Wisły i programu Narew mniejszymi krokami oraz w nieco ograniczonym zakresie.\nNajważniejszym elementem naziemnej obrony powietrznej Wojsk Lądowych są nadal ponad 40-letnie zestawy rakietowe 2K12 Kub. Fot. 15. Gołdapski Pułk Przeciwlotniczy.\nTechnologie z czasów Układu Warszawskiego\nPodstawowe wyposażenie polskiej naziemnej obrony powietrznej w zakresie Zestawów Rakietowych Obrony Powietrznej (ZROP) dalekiego, średniego i krótkiego zasięgu stanowią aktualnie:\nZROP dalekiego zasięgu (do 255 km) S-200C Wega (zmodernizowana wersja zestawów S-200WE zakupionych przez Polskę w 1986 roku) pozostający na wyposażeniu 36. dywizjonu rakietowego Obrony Powietrznej (drOP) z Mrzeżyna;\nZROP krótkiego zasięgu (do 25 km) S-125 Newa-SC (zmodernizowane zestawy S-125 Newa zakupione w latach 1974-86), będące na wyposażeniu sześciu drOP: 32., 33., 34., 35., 36 i 37. wchodzących w skład 3. Warszawskiej Brygady Rakietowej Obrony Powietrznej;\nZROP krótkiego zasięgu (do 24 km) 2K12 Kub nabyte w latach 1974-1980 i stanowiące podstawowe wyposażenie trzech pułków przeciwlotniczych Wojsk Lądowych: 4. Zielonogórskiego, 8.Koszalińskiego i 15. Gołdapskiego.\nWymienione powyżej zestawy oparte są o radzieckie rozwiązania technologiczne z lat 60-tych oraz 70-tych ubiegłego wieku i zostały tylko częściowo (głównie w zakresie podsystemów elektronicznych) zmodernizowane przez polski przemysł obronny, jednak ich efektory z archaicznymi systemami naprowadzania pozostały praktycznie nietknięte. Jako całość, użytkowane obecnie ZROP technologicznie są już przestarzałe i nie są w stanie zwalczać wielu rodzajów potencjalnych zagrożeń. Chodzi tu przede wszystkim o możliwość niszczenia głowic taktycznych rakiet balistycznych (takich systemów jak 9K720 Iskander-M, czy 9K79M-1 Toczka-U), ale również mocno ograniczone są ich możliwości wykrywania i zwalczania kilku celów jednocześnie, w tym w szczególności nowoczesnych pocisków manewrujących. Co chyba jednak najważniejsze, ze względu na swój wiek - przekraczający 30, a nawet 40 lat (w przypadku zestawów Kub i części zestawów Newa-SC) oraz coraz większe problemy ze stabilnością paliw stosowanych w efektorach - będą musiały zostać w najbliższym czasie całkowicie wycofane z eksploatacji.\nW latach 1990-2000 rozważano różne opcje wzmocnienia polskiej naziemnej obrony powietrznej, ale nie doczekały się one realizacji, głównie ze względu na ograniczenia budżetowe. Plany dotyczące pozyskania nowych ZROP średniego zasięgu (ZROP-SZ) kr. Wisła i ZROP krótkiego zasięgu (ZROP-KZ) kr. Narew które są do dziś aktualne, wywodzą się z analiz rozpoczętych w latach 2005-2007 w wyniku których opracowano Wstępne Studium Wykonalności. W 2007 roku w celu integracji i modernizacji obrony przeciwlotniczej zostało powołane Szefostwo Obrony Przeciwlotniczej MON, w którym w latach 2008-2011 wykonano następnie Pełne Studium Wykonalności. W rezultacie plany pozyskania ZROP-SZ i ZROP-KZ ujęto w Planie Modernizacji Technicznej Sił Zbrojnych RP (PMT), najpierw na lata 2009-2018 (w ograniczonym zakresie), a następnie na lata 2013-2022.\nJuż pod nadzorem Inspektoratu Uzbrojenia w 2013 roku rozpoczęto fazę analityczno-koncepcyjną programu Wisła, a w 2014 roku programu Narew. W ich rezultacie opracowano dokumenty Studium Wykonalności i Wstępnych Założeń Taktyczno-Technicznych obu systemów.\nW dniu 29 września 2014 roku minister obrony narodowej Tomasz Siemoniak podpisał wniosek na pozyskanie systemu Wisła, co zakończyło fazę analityczno-koncepcyjną tego zadania, natomiast w przypadku programu Narew, faza analityczno-koncepcyjna trwa do dzisiaj.\nPotrzeby Sił Zbrojnych RP które określono w PMT na lata 2013-2022 przewidywały pozyskanie 8 baterii ZROP-SZ Wisła (6 do 2022 roku) dla Sił Powietrznych oraz 19 baterii ZROP-KZ Narew (11 do 2022 roku), częściowo dla Sił Powietrznych, częściowo dla Wojsk Lądowych i dwóch dla Marynarki Wojennej. Konieczność zakupu obu rodzajów ZROP utrzymano także w kolejnych edycjach PMT, na lata 2017-2026 oraz na lata 2021-2035 (która obowiązuje obecnie). W związku z rozpoczęciem formowania 18. Dywizji Zmechanizowanej i planowanego w jej składzie 18. Pułku Przeciwlotniczego, potrzeby w zakresie ZROP-KZ Narew uległy zwiększeniu do poziomu aż 23 baterii.\nZgodnie z wymaganiami wojska, ZROP-SZ Wisła i ZROP-KZ Narew miały być zestawami nowej generacji, charakteryzujące się trzema najważniejszymi cechami:\nPrzez wielokanałowość należało tu rozumieć zdolność do jednoczesnego zwalczania wielu celów. W praktyce oznaczało to konieczność nie tylko pozyskania pocisków rakietowych z aktywnymi głowicami naprowadzającymi, ale także radarów, które będą w stanie śledzić kilka lub kilkanaście celów w tym samym czasie.\nDookólność zdefiniowano jako zdolność do wykrywania, identyfikacji i jednoczesnego zwalczania celów nadlatujących z różnych (w tym przeciwstawnych) kierunków. To wymaganie odnosi się głównie do stacji radiolokacyjnych pozyskiwanych zestawów.\nPod pojęciem sieciocentryczność zdefiniowano sposób organizacji zestawu, w którym zasadnicze jego elementy: kabiny kierowania walką, sensory czyli radary i efektory (rakiety na wyrzutniach) są postrzegane jako zasoby sieci. Przeciwieństwem jest tu organizacja miejscocentryczna (tradycyjna), w której zasadnicze elementy są powiązane (spięte ze sobą) lokalnie (miejscowo), tak jak zorganizowane są aktualnie eksploatowane zestawy Wega, Newa-SC i Kub. W konsekwencji zestaw miejscocentryczny może prowadzić ogień tylko do celów, które sam obserwuje i tylko wówczas, gdy znajdują się one w zasięgu rakiet na jego wyrzutniach. Natomiast w przypadku zestawu sieciocentrycznego do prowadzenia ognia wystarcza, by w sieci była dostępna informacja o celu o wymaganej jakości oraz by znajdował się on w zasięgu rakiet dowolnej wyrzutni w sieci. Pozwala to m.in. prowadzić ogień na podstawie danych z innego radaru kierowania ogniem niż z własnej jednostki ogniowej. Zdolność ta silnie zwiększa żywotność, zmniejsza wrażliwość na straty oraz ograniczenia związane z maskującymi właściwościami terenu, pozwala też znacznie elastyczniej zarządzać zasobami. To wymaganie odnosi się głównie do systemu kierowania i dowodzenia pozyskiwanych zestawów.\nW tym miejscu warto podkreślić jeszcze inne wymaganie. Nowo tworzony naziemny system obrony powietrznej ma być wielowarstwowy. ZROP-SZ Wisła mają być górnym piętrem (w przenośni „dachem”) tego systemu zdolnym do zwalczania celów aerodynamicznych (w tym lecących na dużych wysokościach) z odległości do 100 km oraz (już z mniejszej odległości) taktycznych pocisków balistycznych krótkiego zasięgu (SRBM – o zasięgu do 1000 km). ZROP-KZ Narew mają być pośrednim piętrem systemu o zasięgu „tylko” do ok. 25 km, ale za to zdolnym do niszczenia celów lecących nisko (tj. pociski manewrujące), których zwalczanie przez ZROP-SZ nie jest możliwe lub nie jest ekonomicznie opłacalne (efektory ZROP-SZ są kilkukrotnie droższe od efektorów ZROP-KZ). Najniższe piętro (w przenośni parter) tworzonego systemu tworzą ZROP bardzo krótkiego zasięgu tj. przenośne zestawy rakietowe kr. Grom i Piorun, samobieżne zestawy rakietowe kr. Poprad, zestawy artyleryjsko-rakietowe kr. Pilica oraz w przyszłości planowane do nabycia zestawy artyleryjskie kr. Noteć i zestawy klasy C-RAM (Counter Rocket Artillery and Mortar) kr. Sona, przeznaczone w szczególności do rażenia pocisków artyleryjskich, moździerzowych i rakietowych na torze lotu oraz bezzałogowych statków powietrznych. Wszystkie ww. warstwy naziemnego systemu obrony powietrznej wzajemnie się uzupełniają i dopiero działając razem, dzięki fundamentowi jakim powinien być sieciocentryczny system dowodzenia i kierowania, pozwalają na uzyskanie zdolności do zwalczania pełnego spektrum możliwych zagrożeń z powietrza.\nJeśli budowę polskiego wielowarstwowego systemu obrony powietrznej przyrównamy do budowy domu, to można stwierdzić, że kupiliśmy fundament (system dowodzenia IBCS) - na zdjęciu, część dachu (25% systemu Wisła) oraz część parteru (systemy Grom, Piorun i Poprad), ale bez pięter, których odpowiednikiem będzie w takim porównaniu system Narew. Fot. Northrop Grumman.\nFundament i kawałek dachu\nW dniu 28 marca 2018 roku Polska dokonała istotnego kroku w procesie tworzenia nowego naziemnego systemu obrony powietrznej. Podpisany tego dnia przez ministra Mariusza Błaszczaka kontrakt na realizację I fazy programu Wisła pozwoli na dostawę do 2022 roku dwóch baterii ZROP-SZ Patriot w najnowocześniejszej konfiguracji 3+ (PDB-8) oraz systemu kierowania i dowodzenia IBCS (Integrated Air and Missile Defense Battle Command System).\nZawarta umowa obejmuje m.in. dostawę:\n4 szt. sektorowych stacji radiolokacyjnych kierowania ogniem AN/MPQ-65,\n16 szt. naczepowych wyrzutni M903, z których każda pozwala na transport do 12 kontenerów z pociskami rakietowymi PAC-3 MSE oraz\n208 szt. bojowych pocisków rakietowych PAC-3 MSE.\nLiczba zakupionych rakiet jest z pewnością docelowo niewystarczająca, bowiem pozwoli jedynie na jednokrotne pełne załadowanie zakupionych wyrzutni (dla 16 wyrzutni, każda z 12 pociskami potrzeba 192 szt. pocisków). Dla porównania, w przypadku starszych ZROP jako minimum kupowano zapas rakiet pozwalający na dwukrotne załadowanie posiadanych wyrzutni, a często nawet trzykrotne. Oczywiście należy przy tym brać pod uwagę, że cena rakiety PAC-3 MSE jest bardzo wysoka i można ją szacować na ok. 24-29 mln PLN za jedną sztukę.\nZakupiony sprzęt ma pozwolić na możliwość sformowania dywizjonu rakietowego Obrony Powietrznej, w skład którego wejdą dwie baterie, a w każdej baterii dwie Jednostki Ogniowe (JO - ang. Fire Units). Na każdą taką JO przypada jedna stacja radiolokacyjna AN/MPQ-65 oraz 4 wyrzutnie M903. Zakłada się przy tym, że każda JO będzie mogła działać samodzielnie.\nNie bez znaczenia pozostaje również fakt, że niezależnie od II fazy programu Wisła, do już zakupionych baterii IBCS/Patriot planuje się włączenie polskich stacji radiolokacyjnych wstępnego wykrywania P-18PL oraz systemu pasywnej lokacji SPL (PET/PCL). Na tym etapie nie będzie to pełna integracja, ale przewiduje się zasilanie systemu IBCS danymi z tych sensorów, za pomocą protokołu wymiany danych JREAP-C. Rozpoznanie stanowić będzie zatem znaczące uzupełnienie możliwości bojowych systemu Wisła. Warto podkreślić, że w obronie powietrznej na równi ze skutecznością rażenia, pozostaje skuteczność rozpoznania i identyfikacji celów.\nDokonany zakup zaspokoi jedynie 25% potrzeb w zakresie programu Wisła, kupiono bowiem dwie baterie z ośmiu planowanych. Jeśli chodzi o pierwotne, wcześniej opisane wymagania Sił Zbrojnych RP, spełniony jest wymóg wielokanałowości, zdolności do zwalczania celów aerodynamicznych z odległości min. 100 km i taktycznych pocisków balistycznych dzięki właściwościom rakiet PAC-3 MSE, a także sieciocentryczności, dzięki wyborowi systemu dowodzenia i kierowania IBCS. W I fazie nie udało się natomiast spełnić wymagania dotyczącego dookólności, bowiem radary AN/MPQ-65 mogą pracować tylko sektorowo. To wymaganie ma doczekać się realizacji dopiero w II fazie programu Wisła (po zakupie stacji radiolokacyjnych opracowanych w ramach programu LTAMDS, o którym piszemy w dalszej części artykułu).\nW rezultacie zawartych dotychczas kontraktów w ramach I fazy Wisły powstanie fundament nowego polskiego wielowarstwowego systemu obrony powietrznej, w postaci sieciocentrycznego systemu dowodzenia i kierowania walką IBCS oraz fragment (25%) najwyższego piętra tego systemu (dachu), w postaci dwóch baterii ZROP-SZ Patriot. Osiągnięcie to wiąże się z istotnym wysiłkiem finansowym. Wydatkowanie na ten cel kwoty ponad 20 mld PLN w okresie 5 lat jest bowiem dużym obciążeniem dla budżetu resortu obrony, w części przeznaczonej na modernizację Sił Zbrojnych RP. W 2019 roku na program Wisła wydatkowano 3,3 mld PLN, co stanowiło ponad 38% łącznych wydatków poniesionych przez Inspektorat Uzbrojenia na finansowanie PMT. W 2018 roku wskaźnik ten był jeszcze wyższy i wynosił aż 53%.\nW tym miejscu warto napisać kilka słów o postępie realizacji I fazy programu Wisła. Wszystkie dostawy sprzętu ze Stanów Zjednoczonych zostały zakontraktowane i powinny nastąpić zgodnie z planem do końca 2022 roku. Najbardziej ryzykownym elementem tego zamówienia jest system IBCS, który cały czas znajduje się na etapie prac projektowych, jako element większego amerykańskiego programu rozwojowego AIAMD (Army Integrated Air and Missile Defense). Jego realizacja przebiega aktualnie zgodnie z harmonogramem. Na sierpień br. zaplanowano rozpoczęcie ważnego testu LUT (Limited User Test), który jest pewnego rodzaju odpowiednikiem polskich badań kwalifikacyjnych. Zakończenie LUT z sukcesem pozwoli na osiąganie kamienia milowego MS C (Milestone C) programu AIAMD, po którym możliwe będzie rozpoczęcie wstępnej produkcji małoseryjnej LRIP (Low Rate Initial Production). Planuje się, że powinno to nastąpić w IV kwartale roku budżetowego 2020, czyli do końca września tego roku. Natomiast osiągniecie wstępnej gotowości operacyjnej IOC (Initial Operational Capability) i zdolności do pełnej produkcji seryjnej FRP (Full Rate Production) zaplanowano na III kwartał FY2022 (do końca czerwca 2022 roku).\nTrwa również realizacja dwóch umów z polskim przemysłem obronnym dotyczących I fazy programu Wisła. Chodzi tu o dostawy 73 szt. ciężarówek Jelcz, które mają zapewnić transport poszczególnych elementów systemu IBCS/Patriot (umowa z maja 2019 roku z firmą Jelcz Sp. z o.o.) oraz 8 szt. samochodów transportowo-załadowczych (STZ), których wykonanie zlecono Wojskowym Zakładom Uzbrojenia S.A. w grudniu 2019 roku. Prototyp Jelcza z napędem w układzie 8x8 w wersji ciągnika siodłowego kilka tygodni temu rozpoczął testy w Wojskowym Instytucie Techniki Pancernej i Samochodowej. Dodatkowo na ten rok (do września) zaplanowano rozpoczęcia dwóch postępowań na dostawę Mobilnych Węzłów Łączności oraz kontenerowych kabin dowodzenia systemu IBCS. Podpisania umów w tej sprawie można spodziewać się na przełomie 2020 i 2021 roku.\nRealizacja I fazy programu Wisła przebiega zgodnie z harmonogramem. W ramach prowadzonych prac trwają m.in. testy samochodów ciężarowych Jelcz w nowej wersji ciągnika siodłowego, które będą przeznaczone do holowania naczem z elementami systemu IBCS/Patriot, w tym wyrzutni M903. Fot. MON.\nWarto także wspomnieć, że obecnie trwają prace mające na celu możliwość bezpośredniego włączenia do systemu IBCS stacji radiolokacyjnych Bystra, zamówionych w liczbie 16 egzemplarzy we wrześniu 2019 roku, z terminem dostawy w latach 2022-2025. Zgodnie z architekturą systemu IBCS ma się to odbyć poprzez opracowanie odpowiednich modułów/interfejsów A-kit i B-kit. Zadanie to będzie finansowane ze środków zaplanowanych na realizację umowy ramowej z marca 2018 roku. W rezultacie, stacja Bystra będzie pierwszym polskim radarem zdolnym do współpracy z IBCS i to bez uruchamiania II fazy programu Wisła. Jednocześnie, będzie mogła być przejściowym radiolokatorem dla systemu Narew, zanim zakończą się prace rozwojowe związane z opracowaniem docelowego radaru o kryptonimie Sajna. Parametry techniczne stacji Bystra umożliwiają wykorzystanie jej w charakterze radaru kierowania ogniem dla takich pocisków jak CAMM.\nBystra włączona do IBCS będzie mogła również zwiększyć możliwości baterii Wisła, analogicznie do korzyści, jakie wykazano w wyniku włączenie do IBCS amerykańskiego radaru AN/MPQ-64 Sentinel. W 2019 roku na poligonie White Sands przeprowadzono testy, podczas których system IBCS był zasilany informacjami ze stacji Sentinel, co znacząco zwiększyło zasięg prowadzenia ognia z wykorzystaniem obecnego radaru kierowania ogniem AN/MPQ-65. Co ważne, włączenie radaru Bystra do baterii Wisły, może częściowo zniwelować także ograniczenia wynikające z sektorowości radarów MPQ-65.\nRealizacja I fazy Wisły nie przebiega całkowicie bez problemów. Wśród występujących trudności można wskazać na przebieg prac inwestycyjnych, związanych z budową nowej infrastruktury na terenie 37. Sochaczewskiego Dywizjonu Rakietowego OP, gdzie mają trafić pierwsze dwie baterie IBCS/Patriot, a także trudności z ukompletowaniem przyszłych operatorów tych baterii, posiadających odpowiedni poziom wiedzy, doświadczenia i znajomości języka angielskiego.\nMimo to, deklarowany w 2018 roku przez MON termin osiągnięcia przez Siły Zbrojne RP wstępnej gotowości operacyjnej systemu IBCS/Patriot na przełomie 2023 i 2024 roku pozostaje nadal aktualny.\nWięcej o zakresie I fazy programu Wisła pisaliśmy TUTAJ.\nPodczas kieleckich targów MSPO w 2019 roku zaprezentowano wyrzutnię pocisków rakietowych CAMM zintegrowaną z podwoziem Jelcz P882.D43. Na zdjęciu dobrze widoczne dwa maszty na szczycie których zamontowano optoelektroniczną głowicę obserwacyjną oraz antenę zapewniajacą komunikację z wystrzlonymi pociskami (datalink). Fot. MBDA.\nPlany warte dziesiątki miliardów złotych\nFaza druga polskiego zamówienia w ramach programu Wisła miała dotyczyć dostawy pozostałych 6 baterii (12 JO) systemu IBCS/Patriot w konfiguracji docelowej tj. z rakietami niskokosztowymi (rozpatrywany był pocisk SkyCeptor) wraz z wyrzutniami M903 i dookólnymi stacjami radiolokacyjnymi, które US Army wybierze w ramach programu LTAMDS (Lower Tier Air and Missile Defense Sensor). W II fazie planowano także włącznie i pełną integrację z IBCS polskich sensorów, stacji radiolokacyjnej wczesnego wykrywania P-18PL i systemu radiolokacji pasywnej SPL, znajdujących się obecnie na etapie prac rozwojowych i opracowywanych przez PIT-RADWAR S.A. (oraz firmy współpracujące). W konfiguracji tej miały znaleźć się również kolejne stanowiska kierowania i dowodzenia systemu IBCS. Ze względu na niewielki zakupiony zapas, z czasem konieczne byłoby także dokupienie rakiet PAC-3 MSE. Nie ma już natomiast potrzeby nabycia praw do korzystania z oprogramowania IBCS.\nRakieta SkyCeptor miała powstać na bazie konstrukcji izraelsko-amerykańskiego pocisku Stunner produkowanego seryjnie przez firmę Rafael i opracowanego wspólnie z koncernem Raytheon dla izraelskiego systemu obrony powietrznej David’s Sling. W polskim systemie SkyCeptor miał pełnić rolę niskokosztowego efektora, przeznaczonego do eliminacji mniej wymagających celów, dla których użycie drogiej rakiety PAC-3 MSE byłoby nieuzasadnione ekonomicznie. Dzięki niższej cenie, rakiet SkyCeptor planowano pozyskać kilka razy więcej, niż zamówiono PAC-3 MSE.\nJeśli chodzi o amerykański program LTAMDS, w październiku 2019 roku firma Raytheon została wybrana na dostawcę radaru nowej generacji, który ma zastąpić stacje AN/MPQ-65 w US Army oraz który ma być także podstawowym radarem kierowania ogniem w programie Wisła. Zgodnie z umową o wartości 384 miliony USD, Raytheon dostarczyć ma dla amerykańskiej armii 6 egzemplarzy radarów z serii próbnej, w tym pierwszych trzech w ramach budżetu zaplanowanego na FY2021. W przypadku pomyślnego zakończenia badań EUT (Early User Test), co powinno nastąpić w I kwartale FY2023 (do grudnia 2022 roku), zapaść ma decyzja o produkcji kolejnych 16 egzemplarzy radarów.\nOpóźnienia w II fazie programu Wisła spowodowały, że równolegle z nim powinna rozpocząć się realizacja programu Narew. Jak już wspomniano, w jego zakresie planowano nabycie 23 baterii ZROP-KZ (czyli 46 JO), przy czym w skład każdej JO miały wchodzić następujące elementy:\nwyrzutnie z rakietami krótkiego zasięgu z aktywną głowicą radiolokacyjną, z których największe szanse na pozyskanie miały do niedawna pociski CAMM (Common Anti-Air Modular Missile), opracowane przez firmę MBDA i po zawarciu kontraktu produkowane na licencji przez zakłady MESKO S.A.;\nopracowane w ramach prac rozwojowych przez spółkę PIT-RADAWAR S.A. radary: kierowania ogniem kr. Sajna, wczesnego wykrywania P-18PL i systemem radiolokacji pasywnej SPL;\nsystem kierowania i dowodzenia (Command and Control - C2).\nJeśli chodzi o ostatni z elementów, do niedawna jeszcze trwały analizy, czy systemem kierowania i dowodzenia zestawów Narew ma być bezpośrednio system IBCS, czy w tym celu ma zostać zamówiony inny gotowy produkt, który jest kompatybilny z pociskami CAMM, czy też może powinno się zlecić opracowanie systemu C2 dla Narwi polskiemu przemysłowi. W dwóch ostatnich przypadkach, systemy te mogłyby również zostać włączone do IBCS (poprzez moduły/interfejsy A-kit/B-kit), ale to za ich pomocą odbywałoby się bezpośrednie kierowanie sensorami i efektorami Narwi, co mogłoby skutkować ryzykiem braku możliwości pełnego wykorzystania sieciocentrycznych właściwości systemu IBCS.\nPozyskanie wszystkich ww. elementów II fazy programu Wisła oraz programu Narew w pełnym planowanym zakresie byłoby związane z wydatkami rzędu 80, a być może nawet ponad 100 mld PLN (brutto). To ogromne pieniądze. Choć na finansowanie PMT na lata 2021-2035 (z uwzględnieniem 2020 roku) zaplanowano aż 524 mld PLN, to realnie w opinii autora będą to środki znacznie niższe, szczególnie po kryzysie wywołanym pandemią COVID-19. Biorąc powyższe pod uwagę oraz uwzględniając konieczność sfinansowania innych potrzeb modernizacyjnych Sił Zbrojnych RP, wydatkowanie w tym okresie kwoty 80-100 mld PLN tylko na II fazę Wisły i program Narew należy uznać za mało prawdopodobne.\nSprawę jeszcze bardziej komplikuje fakt, że w latach 2020-2022 resort obrony będzie posiadał już niewiele wolnych środków na finasowanie kolejnych dużych zamówień modernizacyjnych. Dotychczas podpisane umowy prawie w całości angażują bowiem budżet zaplanowany na ten okres. Wolne środki na ewentualne finansowanie programów Narew i II fazy Wisły mogą być dostępne dopiero po 2022 roku.\nZakupy mniejszymi krokami\nŚwiadomość bardzo wysokich kosztów programów Wisła i Narew jest znana resortowi obrony narodowej. Spowodowało to konieczność szukania rozwiązań alternatywnych. Jednym z nich jest realizacja obu programów mniejszymi krokami, co powinno pozwolić na bardziej elastyczne planowanie wydatków. Dodatkowo, aby obniżyć koszty, warto aby oba zadania traktować jako jedno. Jak to może wyglądać?\nETAP I. Zamówienie na pociski i wyrzutnie CAMM.\nPierwszym krokiem w rozwoju zasobów pozyskanych w ramach I fazy programu Wisła powinien być zakup licencji na produkcję wyrzutni i pocisków CAMM, wraz z pozyskaniem ograniczonej partii pocisków i wyrzutni wyprodukowanych przez MBDA, ale zamontowanych już na podwoziu Jelcza. Te pierwsze pociski i wyrzutnie pozwoliłyby na szybkie przeprowadzenie procesu ich pełnej integracji z IBCS, przeprowadzenie badań, rozpoczęcie procesu szkolenia i sformowanie pierwszych baterii Narew (w drugim etapie opisanym poniżej), jednocześnie dając czas polskiemu przemysłowi na przygotowanie się do produkcji seryjnej.\nPocisk CAMM spełnia wymagania wojska stawiane efektorowi w programie Narew. Charakteryzuje się zasięgiem do 25 km i wyposażony jest w aktywną głowicę radiolokacyjną. Firma MBDA złożyła wstępną ofertę jego produkcji na licencji w całości w Polsce (w tym kluczowych technologii), co daje ogromną szansę na rozwój dla zakładów MESKO S.A., gdzie CAMM mógłby być produkowany. Potrzeby Sił Zbrojnych RP w zakresie rakiet przeciwlotniczych krótkiego zasięgu są wysokie. Jeśli przyjmiemy, że pocisk tego typu będzie stanowił wyposażenie baterii Wisła i Narew, to potrzeba wyprodukować ich docelowo nawet kilka tysięcy egzemplarzy. Aby byłoby to możliwe, w MESKO S.A. konieczne byłyby znaczące inwestycje, ale jednocześnie zakład ten uzyskałby produkt gwarantujący produkcję na wiele lat. Zakup licencji na CAMM dawałby również szansę na produkcję w Polsce wyrzutni, których wykonawcą mogłaby zostać Huta Stalowa Wola S.A. czy też Wojskowe Zakłady Uzbrojenia S.A., a ich konstrukcję planowano umieścić na podwoziu Jelcza P882.D43. Zapotrzebowanie na tego typu wyrzutnie może przekroczyć liczbę nawet 200 egzemplarzy.\nJedną z istotnych cech systemu CAMM jest umieszczenie urządzeń zapewniających łączność z pociskiem (datalink) na wyrzutni, zamiast w antenie stacji radiolokacyjnej kierowania ogniem, co często jest spotykane w innych konstrukcjach. Ma to co najmniej dwie zalety. Po pierwsze, komunikacja z pociskiem nie zdradza pozycji stacji radiolokacyjnych, które są drogie, jest ich mało i są najbardziej narażone na zniszczenie przez przeciwnika. Po drugie, dzięki temu, konstrukcja stacji radiolokacyjnej kierowania ogniem może być prostsza, bowiem nie trzeba w niej integrować modułu łączności z pociskiem (datalinku). Decyzja o wyborze pocisku CAMM może zatem wpłynąć na uproszczenie wymagań dla opracowywanej przez PIT-RADWAR S.A. stacji radiolokacyjnej kierowania ogniem kr. Sajna.\nKoszt pierwszego etapu, jeśli licencja na system CAMM będzie miała głównie charakter opłaty procentowej od liczby wyprodukowanych pocisków i wyrzutni, nie powinien być bardzo wysoki. Konieczne wydaje się natomiast dofinansowanie lub udzielenie korzystnego kredytu na budowę nowej infrastruktury w zakładach, które będą miały uczestniczyć w produkcji pocisków CAMM i wyrzutni do nich.\nZamówienia kolejnych pocisków i wyrzutni (i związane z tym koszty) mogą zostać rozłożone w czasie, czy to z wykorzystaniem prawa opcji, czy osobnych zamówień, w zależności od dostępnego budżetu MON. Konieczne będzie także zawarcie odrębnej umowy na pełną integrację systemu CAMM z systemem IBCS, ale to również nie powinno być zadaniem jakoś bardzo kosztownym. Należy bowiem pamiętać, że w 2019 roku koncern Northrop Grumman poinformował, że z wynikiem pozytywnym wstępnie zintegrował już system CAMM z systemem IBCS, w rezultacie czego stał się on pierwszym nieamerykańskim systemem rakietowym zdolnym to takiej współpracy.\nDecyzje w sprawie uruchomienia tego etapu powinny zapaść tak szybko, jak to możliwe, najlepiej jeszcze w tym lub przyszłym roku.\nFirma MBDA w ramach programu Narew zaoferowała licencyjną produkcję rakiet CAMM w całości w Polsce. Zakłady Mesko S.A. już dziś dostarczają elementy tych pocisków, uczesnicząc w globalnym łańcuchu dostaw grupy MBDA. Grafika: MBDA.\nETAP II. Organizacja pomostowych baterii Narew.\nPo dokonaniu wspomnianej integracji stacji radiolokacyjnych Bystra z systemem IBCS oraz po włączeniu do niego również systemu CAMM, Polska uzyska możliwość stworzenia struktury pierwszych baterii Narew w wersji przejściowej (pomostowej) oraz rozbudowy pierwszych dwóch baterii Wisła o drugi efektor. Do tego celu konieczne będzie zamówienie w pierwszym etapie odpowiedniej liczby pocisków i wyrzutni CAMM oraz w drugim etapie Mobilnych Węzłów Łączności i mobilnych, kontenerowych kabin dowodzenia IBCS, niemal identycznych, jakie planuje się wyprodukować w ramach I fazy programu Wisła. Nic więcej nie jest potrzebne! Tak jak to się dzieje przy Wiśle, produkcja węzłów łączności i kabin dowodzenia będzie mogła zostać niemal w całości zlecona polskiemu przemysłowi obronnemu. Jedynie serwery z oprogramowaniem IBCS będą musiały zostać zamówione w Stanach Zjednoczonych, ale do tego nie będzie już potrzebna dodatkowa zgoda amerykańskiego Kongresu. Dzięki temu, już po zakończeniu drugiego etapu wojsko będzie mogło otrzymać pierwsze baterie Narwi. Można szacować, że gdyby pierwszy etap uruchomiono w 2020 lub 2021 roku, pierwsza pomostowa bateria Narwi mogłaby osiągnąć gotowość do działania nawet już ok. 2025 roku.\nBezpośrednie włączenie do systemu IBCS pocisków CAMM, a w przyszłości być może również ich wersji o wydłużonym zasięgu CAMM-ER, pozwoliłoby na istotne odłożenie w czasie konieczności zakupu drugiego typu efektora w ramach programu Wisła (rakiet SkyCeptor). W przypadku dokupienia dodatkowych wyrzutni M903 i pocisków PAC-3 MSE, prawdopodobnie, można byłoby nawet całkowicie zrezygnować z drugiego efektora w Wiśle, którym zostałaby w praktyce rakieta CAMM/CAMM-ER lub w dalszej przyszłości ich wersja rozwojowa o jeszcze bardziej wydłużonym zasięgu. W ten sposób możliwe byłoby uzyskanie istotnych oszczędności finansowych oraz uproszczenie systemu logistycznego i szkoleniowego.\nNależy także pamiętać, że tylko bezpośrednie włączenie pocisku CAMM do systemu IBCS zapewni korzyści z jego właściwości sieciocentrycznych. Dzięki temu dywizjony rakietowe obrony powietrznej zarówno te znajdujące się w strukturze 3. Warszawskiej Brygady Rakietowej Obrony Powietrznej, jak i te podporządkowane pułkom przeciwlotniczym Wojsk Lądowych oraz dywizjonom przeciwlotniczym Marynarki Wojennej, będą działały w tym samym systemie kierowania i dowodzenia, ze wspólnym obrazem sytuacji powietrznej, a ich zasoby (sensory i efektory) będą się wzajemnie uzupełniały.\nRealizacja tego etapu powinna nastąpić w latach 2023-2025.\nETAP III. Praca rozwojowa na system dowodzenia i kontroli obroną powietrzną.\nNajwiększą słabością systemu IBCS wskazywaną przez polskich ekspertów jest uzależnienie się w jego wykorzystaniu od Stanów Zjednoczonych. Polska będzie zmuszona płacić za wszelkie aktualizacje tego systemu, za integrację z nim każdego nowego sensora lub efektora oraz za zakup serwerów i oprogramowania IBCS dla kolejnych stanowisk dowodzenia, czy to w ramach programu Wisła, czy Narew. To Amerykanie będą odpowiadali za rozwój systemu oraz wydawali zgodę, które sensory i efektory można z nim zintegrować. W rezultacie przyjęcie IBCS jako fundamentu polskiego systemu obrony powietrznej generuje pewne ryzyko, że jego rozwój, bezpieczeństwo i ciągłość działania będą w znacznym stopniu uzależnione od innego państwa. Relacje sojusznicze ze Stanami Zjednoczonymi oraz obecność Polski w NATO powodują, że ryzyko utrudnień z tym związanych jest aktualnie niewielkie, ale nie można mieć pewności, czy tak będzie również w przyszłości.\nW związku z powyższym, równolegle z zamówieniem pocisków CAMM, Polska powinna rozpocząć pracę rozwojową związaną z opracowaniem własnego sieciocentrycznego systemu dowodzenia i kierowania C2 obroną powietrzną dla ZROP-KZ. System taki należy w przyszłości dalej rozwijać w kierunku stworzenia polskiego odpowiednika IBCS, choć dziś może się to wydawać mrzonką. Ważne jest, aby mógł on współpracować z IBCS, ale także (o ile to możliwe), działać w trybie „przeźroczystym”, czyli umożliwiał IBCS zarządzanie efektorami i sensorami podłączonymi do polskiego systemu C2, ale w taki sposób, jak gdyby były one bezpośrednio podłączone do IBCS.\nDzięki takiemu rozwiązaniu będzie można utrzymać korzyści które daje IBCS, a jednocześnie posiadać własny system, który w razie konieczności będzie mógł przejąć dowodzenie i kierowanie ZROP-KZ oraz polskimi sensorami. Działanie takie umożliwi również dalszy rozwój zdolności polskiego przemysłu obronnego w zakresie tworzenia systemów klasy C2.\nNależy brać pod uwagę, że na opracowanie własnego systemu C2 dla ZROP-KZ potrzeba co najmniej kilku lat prac badawczo-rozwojowych i zadanie to obarczone będzie wysokim ryzykiem wystąpienia opóźnień i spełnienia tylko części wymagań wojska. Nie można zatem uzależniać realizacji programu Narew od opracowania takiego systemu, ponieważ obecnie eksploatowane ZROP wymagają pilnej wymiany, ale jednocześnie zaniechanie prób jego stworzenia byłoby dużym błędem.\nOczywiście, rozszerzanie zakresu wykorzystania systemu IBCS i równoległy rozwój krajowego systemu C2 będą powodowały konieczność poniesienia dodatkowych nakładów, ale w opinii autora będzie to uzasadnione podstawowym interesem bezpieczeństwa państwa.\nRozpoczęcie tego etapu powinno również nastąpić jak najszybciej, czyli w latach 2020-2021.\nW 2019 roku koncern Northrop Grumman wspólnie z europejskimi firmami MBDA i Saab przeprowadził próby integracji systemu IBCS z przeciwlotniczymi pociskami CAMM oraz trójwspółrzędną stacją radiolokacyjną Giraffe. Podobnie może wyglądać konfiguracja polskiej Narwi, w której radar Giraffe zastąpi stacja Sajna opracowywana przez spółkę PIT-RADWAR S.A. Grafika: Northrop Grumman.\nETAP IV. Zamówienie polskich stacji radiolokacyjnych.\nIstotnym elementem programów Wisła i Narew mają być trzy typy stacji radiolokacyjnych opracowywanych w ramach prac rozwojowych przez krajowe konsorcja, na czele z firmą PIT-RADWAR S.A. Mowa tu o: stacji radiolokacyjnej wczesnego wykrywania P-18PL, systemie radiolokacji pasywnej SPL oraz stacji radiolokacyjnej kr. Sajna. Projekty te znajdują się na różnym etapie wykonania, o czym niedawno pisaliśmy TUTAJ. Zakończenie dwóch pierwszych planuje się formalnie w 2021 roku, a radaru Sajna w 2022 roku. Realnie w opinii autora prace te mogą jednak potrwać jeszcze o co najmniej rok dłużej, a w przypadku radaru Sajna nawet o 2 lata. Pierwszych zamówień na dostawy radaru P-18PL i systemu SPL można zatem spodziewać się w latach 2022-2023 (z dostawami od 2025 roku), a stacji Sajna w latach 2024-2025 (z dostawami od 2027 roku). Dzięki odrębnym umowom, liczby zamawianych sensorów będzie można dostosować do możliwości budżetowych oraz zdolności produkcyjnych wykonawcy. Równolegle z końcowymi pracami projektowymi oraz wdrożeniem do produkcji, należy rozpocząć proces integracji ww. systemów radiolokacyjnych z systemem IBCS. W rezultacie dopiero po rozpoczęciu dostaw radarów Sajna, czyli w latach 2028-2029 pierwsze ZROP-KZ Narew będą mogły uzyskać docelową konfigurację.\nZgodnie z pierwotnymi założeniami, systemy Wisła i Narew to w sumie 31 baterii (w tym 8 baterii Wisła), co przekłada się na 62 JO (w tym 16 JO Wisła). Oznacza to potrzebę wyprodukowania teoretycznie: 46 radarów Sajna, 62 systemów pasywnych SPL i 62 radarów wczesnego wykrywania P-18PL, łącznie 170 (!) systemów radiolokacyjnych na podwoziach Jelcz. Środki konieczne na ich zakup można szacować na kwotę 12-14 mld PLN, a przy obecnych zdolnościach produkcyjnych, spółka PIT-RADWAR S.A. na ich dostawy (w takiej liczbie) może potrzebować nawet ponad 20 lat. Warto bowiem przypomnieć, że w ostatnich dwóch dekadach firma wyprodukowała tylko ok. 50-60 naziemnych stacji radiolokacyjnych różnych typów, a w latach 2020-2025 ma dostarczyć łącznie 27 egzemplarzy stacji Bystra i Odra-M. Z drugiej strony, podane liczby dobrze odzwierciedlają, możliwą skalę zaangażowania polskiego przemysłu w realizację obu omawianych programów i to tylko w zakresie radiolokacji. Dodatkowo, jeśli ww. radary uda się zintegrować z IBCS, mogą otworzyć się możliwości ich eksportu do krajów użytkujących system Patriot, które zdecydują się na wdrożenie nowej wersji systemu dowodzenia i kierowania.\nSchodząc na ziemię, ze względu na ograniczenia budżetowe i wydajność produkcji, zrealizowanie zakupu tak wielu stacji radiolokacyjnych, w rozsądnym czasie, nie będzie prawdopodobnie możliwe. Jednakże, jeśli systemy Wisła i Narew będą działały pod kontrolą IBCS, nie będzie takiej potrzeby. Stosunkowo łatwo policzyć, ile stacji P-18PL i systemów SPL jest niezbędnych do zapewnienia pokrycia ich zasięgiem całego terytorium Polski. Zakładając nawet konieczny zapas, z pewnością będzie to znacznie mniej, niż wspomniane 62 systemy każdego typu. Redukcja w tym zakresie pozwoli na znaczące oszczędności planowanych wydatków.\nPrototyp stacji radiolokacyjnej P-18PL wstępnego wskazywania celów pracującej w paśmie metrowym, powstajacej w ramach projektu rozwojowego realizowanego przez firmę PIT-RADWAR S.A. Po wdrożeniu do produkcji radary tego typu planuje się włączyć zarówno w skład baterii Wisła jak i Narew. Fot. PGZ S.A.\nETAP V. Zamówienie stacji radiolokacyjnych LTAMDS.\nKolejnym etapem powinno być zamówienie dookólnych stacji radiolokacyjnych kierowania ogniem dla ZROP-SZ Wisła, tj. radarów opracowanych przez firmę Raytheon w ramach programu LTAMDS. Dopiero ich zakup pozwoli na pełne wykorzystanie możliwości pocisków PAC-3 MSE, jest to zatem działanie konieczne. Jak już wspomniano, pierwsze dostawy tego typu sensorów dla US Army mogą nastąpić ok. 2024 roku. Jeśli po dwóch latach eksploatacji okaże się, że działają one zgodnie z założeniami, ok. 2026 roku możliwe będzie podjęcie decyzji o ich zakupie na potrzeby Sił Zbrojnych RP, z pierwszymi dostawami ok. 2028 lub 2029 roku. Pozyskanie tej klasy radiolokatorów umożliwi również w przyszłości prowadzenie dalszej rozbudowy polskich zdolności przeciwrakietowych, w oparciu o pociski wyższego poziomu od kupionych PAC-3 MSE. Co ważne, zgodnie z deklaracjami producenta, nowe radary mają być także zdolne m.in. do śledzenia i zwalczania celów hipersonicznych.\nChoć opisany w tym rozdziale scenariusz dalszej realizacji programów Wisła i Narew na razie jest tylko hipotetyczny, to z informacji uzyskanych przez autora wynika, że w ramach resortu obrony narodowej propozycje o podobnym charakterze są przedmiotem rozmów i analiz.\nW piątym etapie wdrożenia, w latach 2028-2032 powinny zostać pozyskane dookólne stacje radiolokacyjne opracowane przez firmę Raytheon w ramach amerykańskiego programu LTAMDS, które pozwolą na pełne wykorzystanie możliwości pocisków rakietowych PAC-3 MSE zakupionych w I fazie programu Wisła. Fot. Raytheon.\nPolski efektor krótkiego zasięgu\nOd kilku lat trwają prace rozwojowe związane z opracowaniem różnych technologii rakietowych, które w przyszłości mogą doprowadzić do opracowania krajowego przeciwlotniczego pocisku rakietowego krótkiego zasięgu. Przykładem może tu być projekt realizowany z dofinansowaniem z NCBiR związany z opracowaniem technologii Układów Wykonawczych Sterowania Rakiet (UWSR). W czerwcu br. Polska Grupa Zbrojeniowa S.A. poinformowała, o przeprowadzeniu z sukcesem na poligonie w Ustce testów demonstratora opracowanego w ramach tego projektu. Jednym z założeń leżących u podstaw planu rozwoju techniki rakietowej w Grupie Kapitałowej PGZ jest uzyskanie jak najszerszej autonomii i samodzielności w zakresie produkcji, dostaw, serwisu oraz modernizacji rakiet do systemów obrony powietrznej krótkiego i bardzo krótkiego zasięgu. Oczywiście, od opracowania poszczególnych technologii do powstania i wdrożenia do produkcji własnego efektora tej klasy droga jest jeszcze bardzo daleka. Podczas kieleckich targów MSPO w 2018 roku przewidywano, że grupa PGZ będzie w stanie wdrożyć do produkcji własny pocisk rakietowy krótkiego zasięgu ok. 2032 roku.\nNiezależnie od prac spółek grupy PGZ, polsko-ukraiński projekt opracowania systemu obrony powietrznej średniego i krótkiego zasięgu Wicher, w którym planuje się wykorzystanie zmodyfikowanej konstrukcji rakiety R-27 przedstawiła w 2019 roku firma WB Electronics. Kwestią otwartą pozostają zdolności firm uczestniczących w jego realizacji do osiągniecia określonego celu, a gdyby nawet to się udało może się okazać, że opracowany pocisk nie spełnia wszystkich wymagań Sił Zbrojnych RP i konieczne są dalsze prace. Jest to o tyle istotne, że działania te prowadzone są bez zatwierdzonych wymagań polskiego wojska.\nO ile prowadzenie prac rozwojowych nad opracowaniem krajowego efektora ziemia-powietrze krótkiego zasięgu należy pochwalić, to uzyskanie efektu w postaci konstrukcji o podobnych możliwościach do rakiety CAMM, spełniającej wymagania Sił Zbrojnych RP i gotowej do produkcji seryjnej, w opinii autora będzie wymagało jeszcze prac przez okres co najmniej dekady. Pocisk taki jeśli powstanie i przejdzie z sukcesem badania wojskowe będzie mógł zostać włączony do krajowego systemu obrony powietrznej jako kolejny typ dostępnej rakiety.\nNie powinien to być jednak jedyny efektor w systemie Narew. Dlaczego? W czasach pokoju oczywistym jest, że zamówienia będą realizowane w ograniczonej skali. W rezultacie, w jednostkach i magazynach zostanie zmagazynowany pewien (skończony) zapas pocisków, również na wypadek wojny. Gdyby do niej doszło, w przypadku konfliktu o dużej intensywności zapas ten zostanie szybko wykorzystany, a fabryki produkujące rakiety z dużym prawdopodobieństwem zostaną zniszczone już w pierwszych godzinach starć. Siły Zbrojne RP mogą wówczas znaleźć się w sytuacji braku możliwości uzupełnienia zapasów pocisków i w rezultacie cały system obrony powietrznej się załamie. W przypadku posiadania jednego efektora krajowego i jednego produkowanego na licencji zagranicznego, zawsze będzie istniała możliwość pozyskania dodatkowych pocisków od wykonawcy posiadającego swoje zakłady poza terenem objętym konfliktem lub z zapasów armii sojuszniczych.\nZ drugiej strony, za rozwojem własnych technologii przemawiają choćby doświadczenia cywilne związane z pandemią COVID-19. W sytuacjach kryzysowych może szybko okazać się (jak stało się to z respiratorami i środkami ochrony), że dostawy z innych państw nie są możliwe, czy to ze względu na niewystarczający poziom produkcji zagranicznych zakładów, czy też z powodów politycznych. Warto aby filar polskiej obrony powietrznej był odporny na możliwość wystąpienia obu powyżej opisanych zagrożeń.\nModel wyrzutni M903 dostosowanej do użycia pocików rakietowych SkyCeptor. Ich pozyskanie miało nastąpić w ramach II fazy programu Wisła, ale ze względu na konieczne ograniczenie kosztów, może dojść do rezygnacji z tych planów. Fot. Mariusz Cielma/Dziennik Zbrojny.\nPrzedstawiony powyżej hipotetyczny scenariusz działań wydaje się optymalny zarówno kosztowo jak i czasowo, a i tak działając zgodnie z nim i biorąc pod uwagę budżet będący z dyspozycji MON nie ma praktycznie szans na realizację pełnego zakresu planów ujętych w ramach programów Wisła (8 baterii) i Narew (23 baterii) do 2035 roku. Gdyby przedstawiony plan udało się wykonać, w 2035 roku Polska powinna dysponować 8 bateriami ZROP-SZ Wisła z radarami: AN/MPQ-65, Bystra, LTAMDS, P-18PL i SPL oraz efektorami PAC-3 MSE i CAMM (lub CAMM-ER), a także kilkoma bateriami ZROP-KZ Narew z radarami: Bystra, Sajna, P-18PL i SPL oraz z pociskami CAMM, całość działająca pod kontrolą systemu IBCS i jako rezerwą polskim systemem dowodzenia i kontroli dla ZROP-KZ. Należy podkreślić, że jest to scenariusz optymistyczny, ale są również możliwe wersje pesymistyczne i to z kilku powodów.\nPierwszy z nich to brak pieniędzy. Jak na razie, w wieloletnim planie wydatków MON, po 2022 roku powinny znaleźć się środki na finansowanie programów Narew i choć części II fazy Wisły (w zakresie radarów LTAMDS), nie można jednak wykluczyć, że jeśli zamiast decyzji w tych zadaniach, zostaną szybciej zawarte kontrakty na realizację kilku innych dużych programów ujętych w PMT (tj. Kruk, Borsuk, Wilk, Miecznik, Orka, Homar, czy Płomykówka), z których każdy warty jest po kilkanaście miliardów złotych, pieniędzy na programy Narew i Wisła może zabraknąć, co wpłynie na dalsze opóźnienie ich wykonania.\nDrugi czarny scenariusz związany jest z chęcią zlecenia tylko trzeciego z powyżej opisanych etapów tj. opracowania krajowego systemu dowodzenia i kierowania obroną powietrzną i do czasu jego powstania wstrzymanie dalszych działań (i wydatków) dotyczących Narwi, co może być opcją kuszącą z punktu widzenia oszczędności budżetowych. Taki scenariusz może jednak spowodować opóźnienie w realizacji programu Narew nawet o 5 lub więcej lat oraz ryzyko utraty właściwości sieciocentrycznych, tj. związanych z integracją kontroli ognia tak zbudowanego systemu.\nNajgorszy jest jednak trzeci scenariusz i zlecenie polskiemu przemysłowi opracowania systemu Narew w całości opartego o krajowe rozwiązania (również w zakresie efektora), a z informacji uzyskanych przez autora wynika, że i takie pomysły są rozpatrywane. Decyzja taka będzie jednak oznaczać, że proces wprowadzania do służby nowych ZROP-KZ rozpocznie się najszybciej w latach 30-tych obecnego wieku i zakończy dwie dekady później. Oznaczałoby to powstanie jeszcze większej dziury, w zakresie (już dziś iluzorycznych) zdolności do obrony polskiego nieba. To byłaby katastrofa dla zdolności naziemnej obrony powietrznej, a w rezultacie także dla całych Sił Zbrojnych RP.\nHipotetyczny scenariusz dalszej budowy systemów Wisła i Narew w latach 2020-2035. W celu powiększenia należy kliknąć na grafice. Opracowanie własne.\nWyzwania organizacyjne i kadrowe\nPisząc o programach Wisła i Narew warto poruszyć jeszcze jedną kwestię. Obecnie każdy z nich jest realizowany po stronie Zamawiającego przez inny zespół ludzi. Program Wisła podlega Pełnomocnikowi Ministra Obrony Narodowej do spraw Pozyskania i Wdrożenia do Sił Zbrojnych RP Systemu Wisła płk Michałowi Marciniakowi i jest realizowany przez wspomagające go biuro, natomiast program Narew znajduje się bezpośrednio pod nadzorem Inspektoratu Uzbrojenia i jest realizowany przez zespół funkcjonujący w tej instytucji. O ile już w 2018 roku mówiono o konieczności połącznia obu programów, to organizacyjnie nie zapadły takie decyzje. Ze względu na ograniczone zasoby kadrowe ekspertów posiadających odpowiednią wiedzę i doświadczenie z zakresu obrony powietrznej oraz uwzględniając konieczność integracji systemów Wisła i Narew, celowe wydaje się realne połączenie organizacyjne obu zespołów i programów.\nObecnie planuje się, że część baterii w ramach programu Narew trafi do dywizjonów rakietowych Obrony Powietrznej będących w praktyce częścią Sił Powietrznych, część do pułków przeciwlotniczych Wojsk Lądowych, a część do dywizjonów przeciwlotniczych Marynarki Wojennej. Ze względu na celowość integracji obu systemów, logistykę, proces szkolenia oraz konieczność ograniczenia liczby zamawianych baterii z powodu wysokich kosztów, zasadne może się okazać wdrożenie wszystkich ZROP-SZ i ZROP-KZ tylko do dywizjonów rakietowych Obrony Powietrznej, które jednak zostałyby zobligowane do zapewnienia również bezpośredniej osłony powietrznej jednostkom Wojsk Lądowych i Marynarce Wojennej, w zależności od ich potrzeb. Natomiast w pułkach przeciwlotniczych WL i dywizjonach przeciwlotniczych MW pozostałyby tylko ZROP bardzo krótkiego zasięgu (takie jak Poprad i w przyszłości Sona) oraz przeciwlotnicze zestawy artyleryjsko-rakietowe i artyleryjskie, które jednak także powinny zostać docelowo włączone lub zintegrowane z systemem IBCS, bowiem to one będą miały najmniej czasu na reakcję i powinny dysponować szybką i precyzyjną informacją o sytuacji powietrznej. Byłoby to wdrożenie w praktyce zasady połączoności (Joint), dające szanse na bardziej efektywne wykorzystanie dostępnych (ograniczonych) zasobów zarówno sprzętowych jak i osobowych. Pomysł na taką zmianę organizacyjną nie został wymyślony przez autora, ale powstał w samych Siłach Zbrojnych RP i jest przedmiotem dyskusji. Mimo, że jest to rozwiązanie racjonalne, to można się obawiać, czy Wojska Lądowe i Marynarka Wojenna będą chciały oddać posiadanych dziś zdolności na rzecz Sił Powietrznych.\nJak już wspomniano, nawet w przypadku dostawy pierwszego dywizjonu Wisły, pojawiły się problemy ze skompletowaniem personelu technicznego niezbędnego do jego obsługi. Warto przy tym zwrócić uwagę, że dywizjon systemu Newa-SC liczy dziś ok. 250 żołnierzy, natomiast dywizjon systemu Wisła ma liczyć ponad 850 żołnierzy. Podobna wzrost może nastąpić w przypadku dywizjonów Narew. Jeśli przemnożymy te wartości przez liczbę planowanych do przezbrojenia dywizjonów okaże się, że tylu żołnierzy w jednostkach naziemnej obrony powietrznej (zarówno w Siłach Powietrznych, Wojskach Lądowych, jak i Marynarce Wojennej) obecnie nie ma. Co jeszcze pogarsza sytuację, nowoczesne systemy obrony powietrznej wymagają do obsługi specjalistów o wysokich kwalifikacjach, w specjalizacjach z zakresu: elektroniki, mechatroniki, informatyki i telekomunikacji. W rezultacie problemy braków kadrowych dla obu omawianych programów PMT dorównują tym, związanym z zakupami nowego sprzętu, a ich rozwiązanie będzie stanowiło dla resort obrony narodowej duże wyzwanie.\nW 2018 roku podjęto decyzję o dokonaniu dużego wysiłku finansowego i organizacyjnego podpisując umowę na realizację I fazy programu Wisła. Zapoczątkowało to budowę praktycznie nowego, sieciocentrycznego i wielowarstwowego systemu obrony powietrznej Polski.\nNiestety, z powodu braku kolejnych decyzji dotyczących II fazy programu Wisła oraz programu Narew, budowa tego systemu została istotnie spowolniona. Zamówione w 2018 roku dwie baterie systemu IBCS/Patriot pozwolą na zaspokojenie jedynie 6% potrzeb wojska w zakresie zestawów rakietowych obrony powietrznej średniego i krótkiego zasięgu (dwie baterie Wisła przy potrzebach określonych na łącznie 31 baterii Wisła i Narew). Jest to niepokojące biorąc pod uwagę, że aktualnie eksploatowane zestawy mają za sobą już średnio 30-40 lat służby i nie są skuteczne wobec wielu możliwych współcześnie zagrożeń z powietrza. Naraża to na zniszczenie części potencjału Sił Zbrojnych RP oraz infrastruktury krytycznej państwa już w pierwszych godzinach potencjalnego konfliktu zbrojnego.\nDecyzje w sprawie kontynuacji Wisły i rozpoczęcia programu Narew są wstrzymywane zarówno przez ograniczenia budżetowe, jak i przedłużające się analizy będące rezultatem konfliktu interesów pomiędzy wojskiem a polskim przemysłem obronnym, podsycane dodatkowo przez lobbystów zagranicznych dostawców, a czas płynie…\nPrzedstawiona w artykule propozycja etapowej realizacji programów Wisła i Narew daje szansę na stałe podnoszenie zdolności Sił Zbrojnych RP w zakresie naziemnej obrony powietrznej, przy zachowaniu elastyczności wydatków ponoszonych przez resort obrony narodowej i z bardzo dużym udziałem polskiego przemysłu obronnego. Decyzje co do sposobu realizacji obu programów należą do kierownictwa MON, ale ich dalsze wstrzymywanie bez faktycznie istotnych powodów, w opinii autora będzie działaniem na szkodę dla bezpieczeństwa państwa.\nCAMM IBCS Narew Patriot Plan Modernizacji Technicznej Wisła


„ Szatańskie wersety” – czyje słowa są spisane w Koranie? – W POLSCE\n13 kwietnia 2016 Piotr G. Żurek BLOGI, EDUKACJA, INTERNET, RELIGIE, RÓŻNE Możliwość komentowania „ Szatańskie wersety” – czyje słowa są spisane w Koranie? została wyłączona\nW roku 1988 wydana została powieść autorstwa Sir Ahmeda Salmana Rushdiego. Tytuł odnosi się do tzw. szatańskich wersetów, które według niektórych źródeł islamskich, były „ objawione ” prorokowi przez samego szatana. Źródła te mówią o proroku, który nie był wstanie rozpoznać słów szatana, od słów Boga. W wyniku wydania powieści, nastąpiła reakcja świata muzułmańskiego. 14 lutego 1989 ajatollah Ruhollah Chomejni ogłosił oficjalnie fatwę, która informowała, że wszyscy, którzy są związani z publikacją książki zostają skazani na śmierć.\nJeśli chcemy dowiedzieć się, dlaczego powieść wywołała takie kontrowersje, powinniśmy sięgnąć do źródeł, które zainspirowały autora do napisania książki.\nWięc zacznijmy od proroka Mahometa. Czy apostoł Allaha miał do czynienia z magią? Odpowiedź jest prosta. Mahomet uważał, że jego wrogowie używali magii i zaklęć przeciwko niemu, aby go zabić, spowodować jego chorobę, albo doprowadzić go do szaleństwa. Apostoł Allaha wierzył również, że złe duchy podszeptywały ludziom przeciwko niemu, tak by masy stały się podejrzliwe wobec niego i by ignorowały go i jego przesłanie.\nTaki przypadek miał miejsce w Medynie po traktacie pokojowym z Hudaibiyah. Zgodnie z islamską tradycją, grupa Żydów z Khaibar odwiedziła Medynę, gdzie spotkała słynnego maga, zwanego Labid bin Asam. Rzekli, więc do Niego:\n„Wiesz, jak Mahomet nas traktował. Staraliśmy się jak najlepiej go zaczarować, ale nie udało się. Przyszliśmy teraz do Ciebie, ponieważ jesteś bardziej wykwalifikowanym magiem. Oto trzy złote monety, przyjął je i rzucił potężne magiczne zaklęcie na Mahometa. ” – cytat z komentarza Syed Maududi\n„Człowiek zwany Labid bin al-A’sam z plemienia Bani Zaraiq użył magii na Bożego Apostoła, aż boży apostoł zaczął wyobrażać sobie, że zrobił coś, czego tak naprawdę nie zrobił. Jeden dzień i jedną noc był z nami, wzywał Boga, przywoływał go przez długi okres, a następnie powiedział: „O” Aisha! Czy wiesz, że Bóg udzielił mi instrukcji dotyczącej sprawy, o którą go poprosiłem? Dwóch ludzi przyszło do mnie, jeden z nich siedział przy mojej głowie, a drugi w pobliżu moich stóp. Jeden z nich powiedział do swego towarzysza: „Jaka jest choroba tego człowieka?” drugi odpowiedział: „On jest pod wpływem magii.”\nPierwszy z nich zapytał: „Kto używa magii na nim?” Drugi odpowiedział: „Labid bin Al-A’sam.’ Pierwszy z nich zapytał: „Jakiego materiału użył? Drugi odpowiedział: „grzebienia i przyklejonych do niego włosów oraz skórę pyłku męskiej palmy daktylowej. Pierwszy z nich zapytał: „Gdzie to jest? „Drugi odpowiedział „(To) w studzience Dharwan”; „Więc Boży Apostoł wraz z kilkoma towarzyszami udał się tam i wrócił, mówiąc:” O ‚Aisha, kolor wody w studni jest taki jak zostawia zastrzyk Henny. Wierzchołki drzew palmy daktylowej obok niej są jak głowy diabłów „. Zapytałam. „O apostole Allaha? Dlaczego, nie pokażecie jej ( ludziom)?” On powiedział: „Ponieważ Bóg wyleczył mnie, i nie podobało mi się by zło rozprzestrzeniło się wśród ludzi.” Potem zarządził, by zasypać ją ziemią. – Sahih Bukhari, Vol. 7, Book 71, Number 658 (http://www.sahih-bukhari.com/Pages/Bukhari_7_71.php )\nJeśli przyjmiemy, że Mahomet był pod wpływem magii, a przynajmniej, że wierzył, o wpływie magii na niego, tekst Koranu staje się podejrzany. Na podstawie islamskich źródeł, można stwierdzić, że Mahomet faktycznie myślał o tym, że czar został rzucony na niego. Istnieje wiele tradycyjnych źródeł w tym: Bukhari, Muslim, Nasai, Imam Ibn Ahmad, Majah, Abdur Razzaq, Humaidi, Baihaqi, Tabarani, Ibn Sad, Ibn Mardayah, Ibn AbiShaibah, Hakim, Abd bin Humaid i innych, które mówią w sprawie wypowiedzi Aishy, która wyraźnie powiedziała, że Mahomet wierzył w to, że może być pod wpływem czarów i magii.\nWróćmy do hadisów. Dalej czytajmy, co mówi Aisha:\n„Magia została opracowana przeciwko Bożemu Apostołowi, tak, że kiedyś myślał, że miał stosunki seksualne ze swoimi żonami, podczas gdy w rzeczywistości ich nie miał (Sufyan powiedział: To jest najtrudniejszy rodzaj magii, ponieważ ma taki efekt)….” – Hadith Bukhari Volume 7, Book 71, Number 660: (http://www.sahih-bukhari.com/Pages/Bukhari_7_71.php )\nPrzeczytaliśmy, że zgodnie z tym islamskim źródłem, Mahomet będąc pod wpływem magii myślał, że współżył ze swoimi żonami, gdy tak naprawdę była to tylko jego wyobraźnia. Trwało to prawie rok. ( „The Life of Muhammad” – A. Guillaume, Oxford University Press ) .\nAby tekst powyższego hadisu był dla nas bardziej wiarygodny; warto sobie przypomnieć, kim była Aisha. Aisha była żoną proroka, ożenił się z nią, gdy miała 6 lat, a skonsumował z nią małżeństwo, gdy miała 9 lat.\nCzytając islamskie źródła, widzimy jak łatwo prorok Mahomet dostawał się pod wpływ magii.\nOpowiadziane przez Abdullaha bin Umara: „Dwóch mężczyzn przyszło ze Wschodu i zwróciło się do ludzi, którzy dziwili się ich elokwentnym wypowiedziom, na to Apostoł Allaha powiedział. Niektóre wymowne wypowiedzi są tak skuteczne, jak magia”- Bukhari Volume 7, Book 71, Number 662 (http://www.sahih-bukhari.com/Pages/Bukhari_7_71.php )\nPojawia się również problem okultyzmu, gdy wspominamy o tzw. „ Szatańskich wersetach” ( anulowane wersy w surze 53 ). W pewnym momencie sam Mahomet przyznał się do tego, że sam szatan przemówił jego ustami, by dojść do kompromisu z bałwochwalcami. Później prorok oświadczył, że Allah wskazał, iż się myli, że jego słowa były słowami szatana, a szatańskie wersy zostały wymazane z Koranu. Możemy to przeczytać w „The Life of Muhammad” autora A. Guillaume, na stronie 165-166, gdzie znajduje się cytat at-Tabari.\n„ … Wtedy Gabriel przyszedł do apostoła i powiedział: „Co zrobiłeś, Mahomecie? Zapoznałeś ludzi z czymś, co nie pochodziło od Boga, a ty mówiłeś coś, co On nie mówił do ciebie. ” Apostoł był zasmucony i w wielkiej bojaźni Bożej. Tak, więc Bóg zesłał (objawienie), bo On był łaskawy dla niego, pocieszał go i uczynił światło w tej sprawie…., ….a Szatan wtrącił coś w jego pragnienia, które miał na języku.”\n„Szatan umieścił na jego języku. Kiedy Kurejszyci to usłyszeli, byli zachwyceni i bardzo zadowoleni ze sposobu, w który (Mahomet) mówił o ich bogach i go (Mahometa) słuchali; podczas gdy wyznawcy wierzyli, że to, co ich prorok ogłasza od Boga jest prawdziwe, nie podejrzewając nawet pomyłki, ani pustego pożądania, ani przejęzyczenia”. – Tafsir Al-Tabari 664/18\n„Chodzi o to, że Mahomet przyznał się, że został oszukany przez szatana, aby angażować się w bałwochwalstwo. Chociaż Mahomet później uświadomił sobie konsekwencje tego, co zrobił i zmienił zdanie, to nie łagodzi tego, że on rzeczywiście dał się zwieść szatanowi, i nie mógł odróżnić słów Boga od słowa szatana.” (Tom 1, strona 237) – Ibn Saad\nJeśli Mahomet mógł być zaczarowany, lub uwierzył w to, że został zaczarowany, kto wie, co mógł powiedzieć pod wpływem „magii”, użytej przez jego przeciwników – zwłaszcza, gdy wyobrażał sobie wydarzenia, których nigdy nie robił – nawet seks ze swoimi żonami! Które z jego nauk są od Boga (zakładając na chwilę, że te nauki są od Boga), a które są wynikiem tych zaklęć?\nRównież Ibn Saad budzi bardzo poważne pytanie. Jeśli Mahomet nie mógł rozróżnić słów Boga i słowa szatana, jak możemy ufać wszystkiemu, co powiedział? W rzeczywistości, cała historia Mahometa, jego „proroctwo” i jego „rewelacje” są bardzo podejrzane, patrząc w świetle sur 113 – 114. Nawiasem mówiąc, Koran wspomina oskarżenie, skierowane przeciwko Mahometowi, że został zaczarowany ( Sura 17:47 ) i, co gorsza, sury 113 i 114 świadczą, że Mahomet rzeczywiście był, lub wierzył, że był oczarowany i zaczarowany, Najgorsze jest to, że Mahomet mógł być oszukany przez samego szatana.\nWięc, jeśli ktoś nam mówi, że muzułmanie wierzą w tego samego Boga, co Chrześcijanie, to powinniśmy się głęboko nad tym zastanowić. Powinniśmy sięgnąć i wziąć do ręki chrześcijańskie, jak i muzułmańskie źródła i porównać je. Jesteśmy ludźmi wolnymi i na pewno inteligentnymi. Umiemy sami wyciągać wnioski z tego, co przeczytamy i z tego, co widzimy, co dzieje się wokół nas.


Miesięcznik Twórczość » Polityczność jako autonomia jednostki Polityczność jako autonomia jednostki – Miesięcznik Twórczość\nPolityczność jako autonomia jednostki\n1. W swoim czasie Roman Ingarden, najsłynniejszy spośród polskich filozofów i teoretyków literatury, zaproponował czytanie dzieła literackiego w jednej z dwu postaw: naukowej lub estetycznej. Pierwsza z nich miała polegać na oczyszczeniu się badacza z subiektywnych odczuć i przeżyć, w celu rekonstrukcji danego wszystkim czytelnikom schematu dzieła, ascetycznie ujętego, rozważanego bez wypełniania tzw. miejsc niedookreślenia. To ujęcie, skierowane przeciwko psychologizmowi, miało gwarantować intersubiektywność – jako podstawę naukowości. Druga możliwa do zajęcia postawa, estetyczna, nakłaniała do ujęcia tekstu w blasku i w pełni czytelniczej konkretyzacji, czyli do wypełniania miejsc niedookreślenia własnym doświadczeniem czytelnika, uruchamianym w każdej lekturze od nowa, dającym tekstowi wciąż nową interpretację. Ta druga postawa, gwarantująca przyjemność z obcowania z dziełem i angażująca czytelnika emocjonalnie, miała jednakowoż poważną wadę: przenosiła tekst w sferę własnego niepowtarzalnego doświadczenia estetycznego. Dlatego uprawianie nauki o literaturze – w propozycji Ingardena – wymagało pewnych wyrzeczeń. Zajmując postawę naukową, czytelnik wyzbywał się tego, co w nim subiektywne – i – dodajmy – tego, co w nim historyczne i zaangażowane, dzięki czemu wchodził do sfery zaprojektowanej ahistorycznie intersubiektywności. Jak widzimy, Ingardena bardziej obchodziła abstrakcyjnie ujmowana istota dzieła literackiego niż historia literatury, czyli potencjalny udział tekstu w historii danego społeczeństwa. Ingarden doskonale zdawał sobie sprawę z tego, że każdy tekst literacki był i będzie różnie odczytywany, że zależy to od czynnika, który określał jako „atmosfera kulturalna” danej epoki, choć wiedział, że to właśnie „atmosfera kulturalna” wyznacza główne kierunki konkretyzacji, nie wnikał w zawiłe przyczyny zmienności i zróżnicowania aury, wyznaczającej funkcjonowanie tekstu literackiego.\n2. Nie będziemy dalej rozważać zalet i wad tak obmyślonej nauki o literaturze. Koncepcja Ingardena, która ma tę przynajmniej zaletę, że wprowadza jasność i precyzję do sfery odbioru dzieła literackiego, została przywołana po to, by ukazać odrębność tego rodzaju myślenia od postawy badawczej historyków literatury, do których należy Andrzej Waśko.\nSam autor wiąże obrany przez siebie sposób uprawiania historii literatury z politycznością (Das Politische). Oczywiście, polityczność przywoływana przez Andrzeja Waśkę ma bardzo niewiele wspólnego z przynależnością do jakiegoś stronnictwa, partii, z głosowaniem na tego czy innego kandydata, a nawet z posiadaniem „poglądów politycznych” czy to przez pisarza, czy to przez jego czytelników. Rozumiana jest o wiele szerzej:\nPolityczność (Das Politische) posiada więc dla nas znaczenie obejmujące całe pole semantyczne, które zakreślili twórcy tego pojęcia: Max Weber, Carl Schmitt, Giovanni Sartori i Hannah Arendt. […] Literatura piękna nie tylko funkcjonuje w kontekście życia politycznego, ale i we właściwy sobie sposób, za pośrednictwem różnych form artystycznych przedstawia, komentuje i ocenia swoisty fenomen działania politycznego. […] W kontekście politycznym literatury mieszczą się też różnorodne idee, zachowania i sytuacje historyczne, także i takie, których związek z politycznością jest nietypowy i akcydentalny. Przy próbie „politologicznego” spojrzenia na literaturę należałoby więc oddzielać postawy, zachowania i konflikty polityczne od postaw, zachowań i konfliktów moralnych, społecznych i religijnych. Tymczasem w analizach literackich najczęściej miesza się te sprawy, dlatego zresztą, że ścisłe ich oddzielenie nie jest do końca możliwe. Toteż „polityczność” literatury z reguły wyczuwana jest intuicyjnie i raczej wskazywana niż definiowana. (s. 16–18).\nDalej Andrzej Waśko przywołuje rozróżnienie, według którego istnieją trzy główne modele polityczności w literaturze polskiej: klasyczny (pojawiający się zwłaszcza w satyrze, bajce i dramacie), romantyczny (w literaturze polskiej związany z ideologią narodową i przywództwem wieszczów) oraz realistyczny (reprezentowany przez dziewiętnastowieczną i dwudziestowieczną powieść polityczną).\nJednak, jak to często się zdarza, gdy analizy zjawisk podejmuje się osoba o wybitnych umiejętnościach analitycznych, jej wyniki przekraczają zakreślone ramy pojęciowe. Myślenie Andrzeja Waśki kieruje się ku sprawom głębiej osadzonym i bardziej dla polskiej kultury specyficznym.\nSzereg analiz, zamieszczonych w Literaturze i polityczności, pokazuje, że historia kultury polskiej (i nie tylko polskiej) zawiera w sobie jako swój immanentny składnik specyficzny projekt funkcjonowania literatury, utrwalony w tradycji naszego życia społecznego, choć współcześnie często zapoznany. Myślenie o literaturze jako podstawie społecznej praxis i zarzewiu czynu występowało już w dawnej Rzeczpospolitej. Za swoisty symbol tego stanu Andrzej Waśko uznaje pierwszy polski dramat, to jest Odprawę posłów greckich, która jest właśnie dramatem politycznym, to jest dramatem ludzi podejmujących odpowiedzialność za przyszłe wypadki historyczne. Rys polityczny – w tym szerokim znaczeniu – charakteryzował oświeceniową satyrę i bajkę, co podkreśla przywoływany model klasyczny, ale także – w zupełnie inny sposób – pojawił się w literaturze barskiej (Religia i polityka w literaturze barskiej). Analizy Andrzeja Waśki osadzają te konfederackie druki polityczne, dewocyjne i pieśni we właściwym kontekście historycznym, w którym łączą się ze sobą realizm polityczny, patos religijny i patriotyczne poświęcenie, tworząc szczególny, nierozerwalny splot politycznego sacrum i profanum. Do romantyzmu myślenie polityczne zostało włączone przede wszystkim przez Mickiewicza w jego idei słowa-czynu, której jednak nie da się sprowadzić do narzucenia całemu społeczeństwu roli wieszcza. Wręcz przeciwnie, III część Dziadów wykazuje ambiwalencję moralną Konradowego konceptu „rządu dusz”, zakwestionowanego autorskim gestem Mickiewicza, który ukazał Konrada jako podlegającego wpływowi złego ducha (O romantycznej idei rządu dusz). W rozdziale Dramat i polityczność. Przypadek Słowackiego, w którym obok Kordiana, Balladyny i Lilli Wenedy Andrzej Waśko interpretuje rzadko przywoływany wczesny dramat Mindowe, z całą mocą pojawia się dylemat moralnej legitymizacji władzy oraz opozycji życia prywatnego i życia społecznego. Szczególną pozycję w tym kręgu analiz zajmuje artykuł Romantyzm polityczny Adama Mickiewicza, będący – jak można się domyślić – próbą zbadania źródeł i form ugruntowanego w kulturze polskiej specyficznego myślenia o historii. Niepowtarzalny polski projekt romantyzmu politycznego, inaczej niż u Carla Schmitta w jego Politische Romantik (1919), nie polega na subiektywno‑estetycznym, biernym nastawieniu wobec rzeczywistości, ale na aktywnym działaniu w sferze społecznej, która przez Mickiewicza była pojmowana jako dziedzina działania moralnego. W sferze ponadnarodowej mógł się w niej pojawić jako przewodnik naród polski. W artykule Czy Mickiewicz był fałszywym prorokiem? Andrzej Waśko podejmuje – jedyną w tej książce – otwartą polemikę z nowoczesnymi odbrązawiaczami kultury romantycznej: tzw. salonem warszawskim, Janem Walcem (jako autorem wydanych w 1991 i 1992 roku książek o Mickiewiczu: Architekt arki oraz Wielka choroba), Marcinem Królem (jako autorem Podróży romantycznej) i Rafałem Ziemkiewiczem. Dokonywanej przez tych publicystów deprecjacji kultury romantycznej Andrzej Waśko przeciwstawia myśl Stanisława Pigonia, wyrażoną w 1930 roku w artykule O bronzach, bronzownikach i bronzoburcy wobec analogicznych wystąpień Jana Nepomucena Millera i znacznie od niego słynniejszego Tadeusza Boya-Żeleńskiego: „Nie rewizja jest sprawą istotną i nie łatwe przekąsy wobec dziedzictwa kulturalnego – ale koncepcja nowa, twórcza koncepcja, która sama przez się uchyla przeżyte, «spleśniałe kory pojęć»”.\nNajwięcej miejsca zajmują trzy szkice poświęcone historiozoficznej refleksji Zygmunta Krasińskiego, za Stanisławem Tarnowskim nazwanego „mistrzem myślenia o Polsce i Europie”, w którym poglądy Krasińskiego ukazują się w tak lubianym przez autora Nie‑Boskiej komedii ujęciu dialektycznym: w polemice z Kajetanem Koźmianem i Julianem Klaczką oraz w krytycznym ujęciu Stanisława Tarnowskiego, który Krasińskiego podziwiał, ale też pozostawał wobec niektórych jego poglądów krytyczny.\nSpecjalne miejsce wśród tych analiz zajmuje artykuł „Miłość do mocy” w twórczości i legendzie Józefa Piłsudskiego, w którym autor ukazuje Piłsudskiego jako twórcę legionów, jednego z architektów niepodległości, naczelnika państwa i autora koncepcji wychowawczych, czerpiącego inspirację nie tylko z literatury romantycznej, lecz także z młodopolskich koncepcji mocy, pozwalających przezwyciężyć „inteligencki sentymentalizm”, wyznawanych także we wczesnej twórczości Leopolda Staffa, Tadeusza Micińskiego i Stefana Żeromskiego. Wkroczywszy w wiek XX, Andrzej Waśko przywołuje, bez pretensji do opisu całego pola zjawisk, wybrane dokonania krytyczne i artystyczne Henryka Sienkiewicza, Stefana Żeromskiego, Juliusza Kadena-Bandrowskiego, Zbigniewa Herberta i Bronisława Wildsteina, poświęcając wiele uwagi literaturze jako sposobowi przekształcania pamięci historycznej.\n3. Zapewne to nie wszystko. Wielu możliwych podejść politycznych Andrzej Waśko nie wymienia. Nie analizuje – na przykład – różnych utworów poświęconych rabacji galicyjskiej, z Turoniem Żeromskiego, Słowem o Jakubie Szeli Brunona Jasieńskiego i Wtórym słowem o Jakubie Szeli Radosława Raka. Nie analizuje utworów, które sytuują się w obrębie koncepcji wielokulturowości lub nomadyczności, wprowadzających inne koncepcje funkcjonowania państwa i społeczeństwa, na przykład Ksiąg Jakubowych lub Biegunów Olgi Tokarczuk. A przecież także i dla nich można by znaleźć w literaturze polskiej poprzedników, i to w obrębie twórczości tych samych poetów, których Andrzej Waśko przywoływał, rekonstruując te nurty tradycji, które zapewne dla niego samego są najważniejsze, w których on sam się zakorzenia. Można się inaczej zakorzenić w twórczości Zygmunta Krasińskiego, widząc w nim dandysa, nihilistę, nomadę, prekursora literatury psychodelicznej i ofiarę traumy, spowodowanej miłością do toksycznego ojca. Wydaje się, iż można się wykorzenić nawet ze wszystkich form życia społecznego i sposobów społecznego kreowania władzy, jakie do tej pory wytworzyła tradycja literacka – i zakorzenić się w tekstach literackich na nowo, wczytując w nie nowe interpretacje i nowe formy życia politycznego – a nawet – życia zupełnie prywatnego, negującego istnienie jakiejkolwiek wspólnoty społecznej czy politycznej.\nCzym wtedy okazałaby się owa „polityczność”, skoro może ona zyskać tyle różnych form i wymiarów? Czy byłaby to postawa czytelnika względem tego czy innego utworu literackiego, warunkowana jego osobistymi potrzebami w danym momencie jego funkcjonowania w społeczeństwie? A może byłaby to postawa grupy czytelników, interpretujących teksty literackie w związku z pewnymi celami społecznymi, takimi jak równouprawnienie kobiet czy ukazanie równorzędności wszystkich kultur? Wiadomo, iż tekst nabiera znaczenia, gdy jest czytany w zetknięciu z konkretnymi zagadnieniami społecznymi, które zmieniają się w biegu dziejów historycznych. Przecież tajemnicza Ingardenowska „atmosfera kulturalna” bardzo często jest współcześnie dookreślana jako bieżąca sytuacja polityczna i społeczna.\n4. Żeby odpowiedzieć na te pytania, trzeba jednak dookreślić rozumienie dwóch pojęć, których przez cały czas używamy – pojęć podstawowych, a bardzo subtelnych i dość trudnych do wyjaśnienia, po pierwsze, rozumienie „polityczności”, po drugie rozumienie „społeczeństwa”, po trzecie zaś rozumienie związku społeczeństwa z politycznością. Idźmy za autorem, który zaczął tych pojęć używać, idźmy po ścieżkach jego myślenia. Pierwsze z pojęć, tytułową „polityczność”, Andrzej Waśko pozostawił intuicji. Spróbujmy się posłużyć tym romantycznym organem poznawczym, by uchwycić rozumienie polityczności przez autora.\nAndrzeja Waśkę nie interesuje pojedyncze odczytanie tekstu w tym czy innym „aktualnym” kontekście. Nie chodzi na przykład o to, jak oficjalna stalinowska historia literatury mogła zawłaszczyć pisma Mickiewicza, ukazując go jako socjalistę i zwolennika władzy ludu, co pokoleniu awangardowych pisarzy lat sześćdziesiątych XX wieku zamknęło drogę do myśli społecznej autora Składu zasad. Bardziej interesujące dla Andrzeja Waśki jest to, że społeczna myśl Mickiewicza wydobywa się spod skorupy tych czy innych interpretacji i „opleśniałej zbywszy się kory” przypomina sobie „zielone lata”, zaczynając oddziaływać na nowo. Nie chodzi więc autorowi o relatywizację tekstu literackiego w tej czy innej odsłonie ideologicznej lub na pokazie tej czy innej mody interpretacyjnej, ale o coś zupełnie innego.\nDokonane przez Andrzeja Waśkę analizy oddziaływania tekstów literackich w długim okresie pokazują ich szczególny sposób istnienia. Oto w życiu społecznym tekst literacki obiektywizuje swoje znaczenia i wartość – nawet poprzez odczytania błędne, manipulacyjne, fałszywe, nacechowane ideologicznie czy propagandowo. Jest czymś – nie przez naukową czy estetyczną interpretację, ale przez uczestnictwo w życiu społecznym, w którym staje się trwałym elementem rzeczywistości społecznej, współtworząc fakty historyczne. Dzieje się tak nie tylko dlatego, że teksty literackie interpretują fakty historyczne, nadają im sens, pochwalają je i potępiają, jak to miało miejsce w literaturze dotyczącej klęski powstania listopadowego czy w dyskusji o rewolucji, lecz także dlatego, że stale na nowo otwierają interpretację naszej własnej historii, zróżnicowaną wewnętrznie i wielopoziomową, sytuując w niej polityczność, to jest projektując typ uczestnictwa jednostki w historii państwa i społeczeństwa, a także jej usytuowanie wobec innych wyróżnionych podmiotów dziejów: narodu, innych narodów, całej ludzkości, a nawet podmiotów rzeczywistości nadprzyrodzonej. Andrzej Waśko rekonstruuje główne nurty kultury polskiej, w których polityczność zyskiwała różne wymiary. Widzi je zawsze w głębokiej perspektywie genetycznej, w powiązaniu z innymi aspektami życia społecznego i w otwarciu na ewolucję. Tylko niektóre z tych postaw i aspektów zaistniały, inne istnieją tylko potencjalnie jako jeszcze nie zrealizowane możliwości naszego życia jako ludzi. To, co tylko potencjalne, należy do życia literackiego. To, co zrealizowane, choćby nawet prowadziło do klęski, należy do życia społecznego. Polityczność literatury jest właśnie tą sferą, w której dokonuje się przejście interpretacji tekstu w sytuację społeczną. Literatura zawsze pozostaje residuum nieskończonej liczby interpretacji. Podobnie życie społeczne pozostaje residuum nieskończonej liczby wyborów. Tylko niektóre z nich stają się rzeczywistością.\n5. Książkę Andrzeja Waśki Literatura i polityczność odbieram jako propozycję odnowienia i przekształcenia współczesnego życia publicznego. Stawia ona pytanie o sposób połączenia i rozgraniczenia literatury i polityczności. Te dwa zjawiska: „literatura” i „polityczność”, od jakiegoś czasu sztucznie rozgraniczane lub przeciwnie – równie sztucznie jedno drugiemu podporządkowywane, ukazują się w swojej autonomiczności i we wzajemnym powiązaniu.\nLiteratura polska, zwłaszcza romantyczna, wyparta do lamusa kultury lub zinstrumentalizowana w kilku postnowoczesnych dyskursach, przywoływana jest przez Andrzeja Waśkę ponownie w swej pierwotnej funkcji społecznej, to znaczy jako sfera, w której społeczeństwo artykułuje swoje różne doświadczenia, precyzuje myśli, krystalizuje sądy i wymienia poglądy, pozostając względnie niezależne od bieżących formacji politycznych i doraźnych walk o władzę. Literatura jest więc sferą, w której społeczeństwo zachowuje swoją autonomię, więcej nawet – wypracowuje różne formy autonomicznego działania, które jest w stanie przetransponować na bieżące życie polityczne.\nWielokrotnie powraca w książce Andrzeja Waśki przywołanie rzekomej autonomiczności innej sfery: wąsko rozumianej polityki, niekiedy bezkrytycznie dziś przyjmowanej jako jedyna sfera życia społecznego, narzucająca modele zachowań wszystkim jej uczestnikom. Rozważania Andrzeja Waśki – tak jak je odczytuję i jeśli odczytuję je prawidłowo – przeciwstawiają temu myśleniu inny model. Kultura pozostaje w nim nadrzędna względem wąsko rozumianej polityki i wypracowuje różne sposoby życia i funkcjonowania człowieka, także jako homo politicus. Znajomość literatury i umiejętność jej interpretacji ma w tak rozumianej kulturze rolę szczególną: wspomaga jednostkę i społeczeństwo w drodze do wolności. Dzieje się tak dlatego – wedle mojej rekonstrukcji podstaw myśli autora – że literatura jest najpotężniejszym, najgłębiej osadzonym, najbardziej zróżnicowanym i najpełniejszym sposobem zapisu doświadczenia ludzkiego w kulturze. Literatura otwiera różne drogi zakorzenienia w tradycji (lub jej odrzucenia) i uczestnictwa w historii, pozwala jednostce włączyć się w czas ponadjednostkowy i nadać życiu ponadjednostkowy wymiar.\nSądzę, że stąd bierze się, tak często obserwowana przez Andrzeja Waśkę, niemożliwość zawłaszczenia arcydzieła literackiego przez doraźny dyskurs polityczny. Gdybyśmy chcieli tę kwestię wyrazić językiem wprowadzonym przez Michela Foucaulta, językiem, którego Andrzej Waśko celowo (jak sądzę) nie używa, to powiedzielibyśmy, że wybitne dzieło literackie nie jest dyskursem wiedzy-władzy, ani ono samo, ani jego interpretacja. Wybitne dzieło literackie – jako wielostronny obraz świata i zaproszenie do twórczego myślenia – zakorzenia nas w dziejach i w społeczeństwie, lecz nie wprowadza zniewolenia.\nPolityczność – tak jak ją rozumie Andrzej Waśko – ukazuje się jako sfera autonomicznego działania jednostki, wspomaganej przez jej dobrowolny związek z autonomiczną literaturą, będącą sferą autonomii społeczeństwa. Polityczność tak rozumiana ma zakorzenienie w historii polskich form ustrojowych i w tradycji myśli polskiej, które przynajmniej od XV wieku – po dziś dzień – fundują społeczeństwo obywatelskie i wolną jednostkę.\nPolityczności, którą ukazuje Andrzej Waśko, dlatego właśnie, że została ukazana przez pryzmat literatury, nie daje się oddzielić od zagadnień moralnych, społecznych i religijnych. Pozostają one w polu myślenia rozumnej istoty ludzkiej, żyjącej w określonym czasie, dokonującej wyboru sposobu życia i celów działania. Dlatego też książka Andrzeja Waśki nie opisuje po prostu kilku modeli polityczności, mniej lub bardziej trafnie dobranych. Staje się czymś o wiele bardziej doniosłym: przywraca polityczności wymiar w pełni podmiotowy i ludzki.\nAndrzej Waśko: Literatura i polityczność.\nKraków 2020. Str. 488.


Węgry - mapa samochodowa\nWĘGRY - MAPA GOOGLE\nWĘGRY - DROGI, AUTOSTRADY, OPŁATY, WINIETY\nMAPA SAMOCHODOWA WĘGIER – AUTOSTRADY, OPŁATY\nAutostrada M6 na Węgrzech. Źródło: m6-duna.hu\n2018-05-28 | 14:09\nAutostrady na Węgrzech - długość, połączenia, w budowie..\nSieć autostrad i dróg ekspresowych na Węgrzech jest dobrze rozwinięta. Mapa pokazuje, że siatka połączeń pozwala bez problemu przejechać w kierunku północ-południe czy wschód – zachód. Trasy te oznaczane są literą M i cyfrą np. M0 (to obwodnica Budapesztu). Jedne z najdłuższych autostrad (ponad 100 km) to te oznaczone numerami: M1, M3, M5, M6, M7.\nDocelowo planowana jest budowa dróg ekspresowych i autostrad tak, aby stworzyć równomierną siatkę połączeń w całym kraju oraz rozbudować już istniejące o dodatkowe pasy ruchu, w miejscach gdzie jest to konieczne. W planach jest budowa ponad 200 km autostrady prowadzącej oczywiście od obwodnicy Budapesztu do granicy z Rumunią.\nOpłaty drogowe na Węgrzech - winiety dla osobowych\nPrzejazd autostradami i drogami pierwszej kategorii jest płatny. Sieć płatnych odcinków obejmuje około 1300 km autostrad i dróg szybkiego ruchu. Systemem opłat drogowych w postaci e-winiety objęte są motocykle, samochody osobowe i ich przyczepy, a także pojazdy ciężarowe o dopuszczalnej masie całkowitej poniżej 3,5 t, kampery oraz autobusy i ich przyczepy.\nE-winiety na Węgrzech kupujemy online lub w wyznaczonych punktach np. przy granicy, na stacjach benzynowych. Dowodem wniesionej opłaty jest pokwitowanie zakupu.\nSieć dróg szybkiego ruchu na Węgrzech - kolorem czerwonym oznaczono drogi, na których wymagana jest winieta. Źródło: toll-charge.hu.\nNa Węgrzech dla motocykli i aut osobowych w zależności od długości pobytu obowiązują cztery rodzaje winiet:\n10 dniowa - kosztuje 2975 Ft (około 40 zł)\nmiesięczna 4780 Ft (około 65 zł)\nroczna krajowa - (e-winieta ważna jest od dnia zakupu do 31 stycznia kolejnego roku) - 42980 F (około 585 zł)\nroczna lokalna (wojewódzka) – uprawnia do przejazdu autostradami i drogami szybkiego ruchu tylko w jednym komitacie (województwie) - 5000 Ft\nPamiętajmy, że od 1 stycznia 2018 roku system dróg płatnych został rozszerzony o odcinek autostrady M35 (39+700 km oraz 48+562 km) i drogi szybkiego ruchu M85 (26+800 km oraz 31+390 km).\nUwaga! Służby drogowe na Węgrzech zalecają, aby paragon kontrolny lub komunikat potwierdzający otrzymany po zakupie zachować przez okres 2 lat licząc od ostatniego dnia ważności zakupionej e-winiety!\nKtóre autostrady i ekspresówki na Węgrzech bezpłatne?\nNiektórymi odcinkami autostrad i dróg szybkiego ruchu możemy jeździć bez ponoszenia opłat. Poniżej prezentujemy bezpłatne odcinki dróg szybkiego ruchu na Węgrzech:\nOdcinki drogi ekspresowej M0: odcinek między drogą krajową nr 1 i autostradą M5, odcinek pomiędzy drogą ekspresową M4 (oznaczenie drogi ekspresowej 4) oraz autostradą M3, most Megyeri (odcinek między drogami krajowymi nr 2 i nr 11),\nObwodnica południowo-zachodnia Peczu na odcinku autostrady M60 między drogami nr 58 i 5826,\nDroga ekspresowa M4 (oznaczenie jako droga krajowa 4) na odcinku od Vecsés do drogi prowadzącej do Międzynarodowego Lotniska im. Ferenca Liszta w Budapeszcie.\nOto szczegółowa mapa autostrad i dróg ekspresowych w okolicy Budapesztu. Kolorem zielonym oznaczono odcinki, na których winieta nie jest wymagana. Źródło: toll-charge.hu\nDla aut ciężarowych obowiązuje na Węgrzech elektroniczny system pobierania proporcjonalnej do przejechanej odległości opłaty drogowej (UD). Objęta jest nim sieć dróg (autostrady, drogi szybkiego ruchu i drogi główne) o łącznej długości ponad 6513 km. Opłatę drogową można uiścić: za pomocą urządzenia pokładowego (z pośrednictwem podmiotu działającego na Węgrzech) lub przez wykupiony z góry "bilet" na określoną trasę. Opłatę można uiścić także internetowo.\nCo jeszcze musi wiedzieć kierowca wybierający się na Węgry, za co mandat?\nNa węgierskich drogach obowiązuje ruch prawostronny. Węgry są w strefie Schengen, więc od kierującego pojazdem wymaga się takich samych dokumentów co w Polsce. Należy jednak pamiętać, że gdy pojazd nie należy do nas musimy mieć upoważnienie do kierowania pojazdem od właściciela auta.\nDopuszczalna prędkość jazdy na drogach na Węgrzech:\n90 km/h dla samochodów osobowych i 70 km/h pojazdów powyżej 3,5 t oraz z przyczepą w poza terenem zabudowanym\n110 km/h na drogach ekspresowych dla osobówek i samochodów do 3,5 t. Dla pojazdów powyżej 3,5 t maksymalna prędkość to 70 km/h.\n130 km/h na autostradach dla samochodów osobowych, dla pozostałych obowiązuje ograniczenie do 80 km/h.\nNależy pamiętać, że na węgierskich drogach obowiązkowe jest:\nzapięcie pasów bezpieczeństwa z przodu jak i dla pasażerów z tyłu posiadanie\nświatła mijania lub dzienne w terenie niezabudowanym są obowiązkowe, ale nie są obowiązkowe w dzień przy dobrej widoczności w terenie zabudowanym\nzerowy limit alkoholu u kierowcy\nw wyposażeniu samochodu obowiązkowe jest posiadanie apteczki samochodowej, trójkąta ostrzegawczego, wskazane ale nieobowiązkowe jest posiadanie gaśnicy, linki holowniczej i kamizelek odblaskowych\nNa Węgrzech policjant nie może przyjąć gotówki. W celu uregulowania kary wydawany jest drukowany czek m.in. zawierający dane dot. przelewu/wpłaty z informacjami, za co nałożona została kara. Do czasu opłacenia kary pieniężnej organ kontrolujący może - bez wydania oddzielnej decyzji - zatrzymać dowód rejestracyjny pojazdu, również sam pojazd.\nObowiązuje również zakaz wyprzedzania przez ciężarówki o maksymalnym ciężarze całkowitym powyżej 7,5 t na autostradach i drogach głównych o dwóch pasach ruchu pomiędzy godziną 6 rano a 22 wieczorem. Zakazy są oznakowane. Ciężarówki takie muszą zachować odległość, która pozwoli na bezpieczne zmieszczenie się podobnej ciężarówki z przyczepą.\nW odniesieniu do pojazdów o maksymalnym ciężarze całkowitym powyżej 7,5 t obowiązuje także ograniczenie poruszania się w weekendy, święta i dni wolne od pracy.\nW węgierskich miastach obowiązują strefy płatnego parkowania\nW większości miejscowości na Węgrzech obowiązują strefy płatnego parkowania. Kary za brak opłaty parkingowej są wysokie i rozmiar kary wzrasta im dłuższy okres upłynął od niewpłacenia. Ogólnie podaje się informację, że w dni wolne od pracy/święta parkowanie jest bezpłatne. W Budapeszcie występują jednak liczne wyjątki: parkingi prywatne, parkingi płatne non - stop, niezależnie od dni świątecznych, parkingi w atrakcyjnych turystycznie okolicach.\n112 to jeden numer alarmowy na Węgrzech jest on wielojęzyczny i obejmuje pogotowie, straż pożarną, policję itp.)\nWĘGRY - AUTOSTRADY I DROGI EKSPRESOWE


Jedna z najbardziej rozpoznawalnych blachodachówek na rynku. Wielokrotnie nagradzana: za jakość, estetykę oraz tradycyjne wzornictwo przywodzące na myśl pokrycie ceramiczne. Jest szczególnie ceniona przez wykonawców oraz Klientów za: elegancję, łatwość montażu i szczególną trwałość - do 30 lat gwarancji. Dzięki możliwości wykonania jej w dowolnym kolorze, potrafi spełnić nawet najbardziej wyrafinowane oczekiwania. Dzięki temu doskonale sprawdza się zarówno na nowych, remontowanych jak i zabytkowych obiektach dodając im wyrazistego i niepowtarzalnego charakteru.\nJedna z najbardziej rozpoznawalnych blachodachówek na rynku. Wielokrotnie nagradzana: za jakość, estetykę oraz tradycyjne wzornictwo przywodzące na myśl pokrycie ceramiczne. Jest szczególnie ceniona przez wykonawców oraz Klientów za: elegancję, łatwość montażu i szczególną trwałość - do 30 lat gwarancji. Dzięki możliwości wykonania jej\nw dowolnym kolorze, potrafi spełnić nawet najbardziej wyrafinowane oczekiwania. Dzięki temu doskonale sprawdza się zarówno na nowych, remontowanych jak i zabytkowych obiektach dodając im wyrazistego i niepowtarzalnego charakteru.Jedna z najbardziej rozpoznawalnych blachodachówek na rynku. Wielokrotnie nagradzana: za jakość, estetykę oraz tradycyjne wzornictwo przywodzące na myśl pokrycie ceramiczne. Jest szczególnie ceniona przez wykonawców oraz Klientów za: elegancję, łatwość montażu i szczególną trwałość - do 30 lat gwarancji. Dzięki możliwości wykonania jej w dowolnym kolorze, potrafi spełnić nawet najbardziej wyrafinowane oczekiwania. Dzięki temu doskonale sprawdza się zarówno na nowych, remontowanych jak i zabytkowych obiektach dodając im wyrazistego i niepowtarzalnego charakteru.\nNova Połysk SSAB\nNova Matt SSAB


Najlepsze wyposażenie dla hoteli i pensjonatów - All Install\nHome » Finanse » Handel » Najlepsze wyposażenie dla hoteli i pensjonatów\nKażdy właściciel hotelu wie, jak ważne jest utrzymanie odpowiedniego standardu. Goście oczekują, że warunki, w których przyjdzie im spędzić kilka lub więcej dni będą takie, jak sobie wymarzyli. Trzeba im je zapewnić. W tym celu warto zainwestować w najlepszej jakości tekstylia, takie jak odzież dla hoteli, bielizna pościelowa i stołowa, ręczniki, odzież do spa, prześcieradła, zasłony, firany i wiele, wiele innych, Taki szeroki asortyment wyposażenia hotelowego można znaleźć w firmie Hotel Tex.\nSą to produkty wysokiej jakości, które wyróżniają się trwałością, solidnością oraz estetycznym designem. Są w pełni bezpieczne i eleganckie, dopasują się do rożnych rodzajów wnętrz. Ze szczegółami oferty przygotowanej przez Hotel Tex można zapoznać się na stronie internetowej firmy. Sprawdź i zamów najlepsze wyposażenie w doskonałych cenach - odzież dla hoteli, odzież spa, ręczniki, obrusy, prześcieradła, pościele oraz wiele innych produktów z pewnością Ci się przydadzą!


Dozownik do soli kuchennej Rosendahl | sklep internetowy GaleriaLimonka.pl\nDozownik do soli kuchennej Rosendahl\nPojemnik, dozownik do soli kuchennej Rosendahl wykonany z porcelany z dołączoną łyżeczką drewna dębowego. Sprawdzi się do przechowywania soli miałkiej, morskiej i kamiennej. Nie straci ona swojego aromatu. Specjalne wyżłobienie pozwala na posypanie kanapek solą bezpośrednio z pojemnika. Jego kształt będzie ciekawie wyglądał na kuchennej półeczce stanowiąc dekorację. Wewnętrzna powierzchnia polerowana, gładka, natomiast na zewnątrz matowa. Pojemnik można stosować także do suszonych i świeżych przypraw.\nMateriał: porcelana, dąb\nMożna myć w zmywarce z wyjątkiem łyżeczki\nOpinie o Dozownik do soli kuchennej Rosendahl


WYBORY SAMORZĄDOWE Toruń -\nPrezydent Zaleski będzie chciał rządzić szóstą kadencję? Tak można przypuszczać\nPrezydent Torunia Michał Zaleski zapowiada, że Europejskie Centrum Filmowe Camerimage powstanie za pięć lat. Trudno też sobie wyobrazić, że na otwarcie w 2025 r. przyjdzie jako gość, a nie jako urzędujący prezydent.\nApel młodych do młodych: Pójdźmy do urn\n- Sami musimy zadbać o swoją przyszłość, nikt inny tego za nas nie zrobi. Pójdźmy do urn - do swoich rówieśników pisze Piotr Konopka, uczeń toruńskiego GiLA.\nMłodzi będą głosować: - Wyborów nie odpuszczamy\nAdrian: - Wybory dają szansę, by pokazać, czego chcemy, lub czego nie chcemy. Mateusz: - Idę na wybory, by już teraz mieć wpływ na to, co dzieje się wokół mnie. W naszym cyklu "Mój pierwszy raz" prezentujemy młodych ludzi, którzy w wyborach samorządowych będą głosować po raz pierwszy. Głos mają dziś Adrian i Mateusz*.\nWybory 2018. Czy można głosować, nie mając meldunku?\nTylko do połowy października osoby niezameldowane w naszym mieście mogą dopisać się do rejestru wyborców, by wziąć udział w najbliższym głosowaniu na nowe władze samorządowe. W Toruniu wnioski o dopisanie do rejestru wyborców codziennie składa kilka osób.\nWszyscy ludzie prezydenta Michała Zaleskiego [ZDJĘCIA]\nKomitet wyborczy urzędującego prezydenta Torunia pokazał swoich kandydatów do rady miasta. O władze w naszym mieście powalczą w sumie 33 osoby\nSylwia Kowalska powalczy o prezydenturę w Toruniu [ZDJĘCIA]\nStowarzyszenie My! Toruń zaprezentowało swoją kandydatkę na prezydenta Torunia. O najważniejszy urząd w mieście ubiega się dotychczasowa radna Czasu Mieszkańców.\nRasielewski idzie do wyborów z aplikacją na smartfony\nWspółpraca między radnymi wszystkich szczebli oraz nowymi prezydentami Torunia, Włocławka i Grudziądza jest gwarantem rozwoju województwa - uważa kandydat PiS do najważniejszego urzędu w naszym mieście\nTrzy podpory Kukiz'15. Komitet pokazał koalicjantów\nBogactwo, bezpieczeństwo i komfort życia oraz społeczeństwo obywatelskie to filary strategii dla Torunia Ireny Paczkowskiej, kandydatki Kukiz'15 do prezydenckiego fotela w naszym mieście.\nSławomir Mentzen chce jawności w toruńskim magistracie\nJednymi z największych problemów samorządu, nie tylko toruńskiego, są: korupcja, nepotyzm i klientelizm - uważa Sławomir Mentzen, kandydat na prezydenta Torunia. - Aby z nimi walczyć, potrzebna jest pełna jawność\nZaleski od 16 lat rządzi Toruniem, startuje ponownie\nPrezydent Torunia Michał Zaleski ogłosił, że będzie ubiegał się o reelekcję. Od 2002 r. nieprzerwanie piastuje najwyższy urząd w mieście.\nTomasz Lenz rzuca rękawicę prezydentowi Zaleskiemu\nNajwiększe inwestycje realizowaliśmy za rządów PO. Teraz w magistracie coś się zacięło. Co Michał Zaleski skończył w tej kadencji? Remont ul. Łódzkiej i pl. bp. Chrapka to mało jak na cztery lata - uważa kandydat Koalicji Obywatelskiej do prezydenckiego fotela w Toruniu.\nWybory samorządowe. Lenz rozpoczyna kampanię\nPoseł PO Tomasz Lenz, już oficjalny kandydat na prezydenta Torunia, rozpoczyna kampanię i wskazuje pierwszych kandydatów na radnych. We wrześniu przedstawi program.\nNowe okręgi do sejmiku. Toruń równo z Bydgoszczą\nBez żadnych dyskusji sejmik przyjął wreszcie nowy podział województwa na okręgi wyborcze. Zakłada równowagę między bydgoską a toruńską częścią regionu.\nLenz: Wygram wybory i zostanę prezydentem Torunia\nToruń jest dziś dobrym miastem, ale do studiowania. Musi się stać także dobrym miejscem pracy. Konieczne jest probiznesowe podejście nowych władz - mówi Tomasz Lenz.\nPrezydent Grudziądza nie będzie walczył o reelekcję\nRobert Malinowski (PO) nie wystartuje w jesiennych wyborach na prezydenta Grudziądza. Ten urząd pełni od 2006 r. - Jestem człowiekiem spełnionym zawodowo - uzasadnia.\nTomasz Lenz kandydatem na prezydenta Torunia [ZDJĘCIA]\nPlatforma Obywatelska i Nowoczesna razem wystartują w wyborach samorządowych w regionie. Ich wspólnym kandydatem na prezydenta Torunia został Tomasz Lenz, poseł PO.\nNowoczesna chce zmienić Toruń: ma ponad 100 pomysłów\nToruńska Karta Miejska, powołanie asystentów dla przedsiębiorców i mieszkańców, bezpłatny dyżur ginekologiczny bez klauzuli sumienia i współfinansowanie in vitro - Nowoczesna przedstawiła program #LepszyToruń.\nNowe okręgi wyborcze. Zyska Toruń czy Bydgoszcz?\nMarszałek proponuje nowy podział województwa na okręgi wyborcze do sejmiku. Część bydgoska i toruńska mają mieć taką samą liczbę radnych. Zanosi się na awanturę, bo Bydgoszcz ma apetyt na więcej\nSześciu komisarzy. Oni będą pilnować wyborów\nW przyszłym tygodniu rozpoczną urzędowanie nowi komisarze wyborczy. W Kujawsko-Pomorskiem jest ich sześciu, każdy będzie odpowiedzialny za wybory w innych powiatach.\nPrezydent Zaleski gra na kilku fortepianach - opinia\nKonkurenci Michała Zaleskiego przy dobrze rozegranej kampanii od strony komunikacyjnej mogą narzucić w wyborach 2018 r. kontekst plebiscytarny i sprawić, że wybory staną się oceną ojca Rydzyka - taką tezę stawia politolog Wojciech Peszyński.\nWiceprezydent z PiS komentuje sondaż prezydencki\n- Zapoznałem się z wynikami państwa sondażu, ale przemyślenia zachowam dla siebie - mówi Zbigniew Rasielewski, którego na rok przed wyborami na prezydenta Torunia popiera tylko 5 proc. badanych.\nSondaż Wyborczej: Michał Zaleski a za nim...\nSondaż na rok przed wyborami samorządowymi pokazuje, że prezydent Michał Zaleski może liczyć na poparcie większości torunian. Przed jego ewentualnymi kontrkandydatami wiele pracy.\nLenz wystartuje w wyborach na prezydenta Torunia\nTomasz Lenz z PO to prawdopodobny rywal Michała Zaleskiego w przyszłorocznych wyborach na prezydenta Torunia. Ale to nie koniec kandydatów - swojego na pewno wystawi PiS, ambicje mają też działacze Czasu Mieszkańców i innych ugrupowań.\nWybory do samorządu szkolnego. Test praktyczny z demokracji\nWrzesień to gorący czas wyborów do samorządu szkolnego. Kandydaci przygotowują plakaty, agitują wśród wyborców, a nawet jeżdżą po szkolnym dziedzińcu samochodem i przez głośniki zachęcają do głosowania na siebie.\nWybory 2014. Ostatnie zmiany w sejmiku. Za wojewodę - lekarz\nWybory 2014. Chociaż wojewoda Ewa Mes dostała się do sejmiku województwa z listy PSL, zdecydowała się pozostać na dotychczasowym stanowisku i nie przyjmować mandatu radnej. Jej miejsce w sejmiku zajmie Marek Domżała z Szubina. Wybory nowych władz województwa wzbudziły wiele emocji, wszystko wskazuje jednak na to, że najważniejsze decyzje personalne już zapadły. Jedyną niewiadomą pozostaje to, kto będzie nowym wicewojewodą\nWojna Bydgoszczy i Torunia o władzę w regionie\nPoniedziałkowy wybór zarządu województwa wzbudził sporo kontrowersji i rozpoczął nowe starcie Torunia z Bydgoszczą. O kulisach wyborów włodarzy regionu rozmawiamy z politykami Platformy Obywatelskiej.\nZnany aktor, lekarze, rolnicy - poznajcie radnych sejmiku [GALERIA]\nSejmik województwa ma za sobą pierwsze posiedzenie. Zasiada w nim 33 radnych, wybranych w ostatnich wyborach samorządowych. 14 z nich reprezentuje PO, 10 PSL, 7 PiS, a 2 - SLD. Przedstawiamy ich wszystkich, w kolejności według partii i liczby zdobytych głosów\nWybory 2014. Sporo zmian po II turze w regionie [WYNIKI]\nWybory 2014. W Toruniu Michał Zaleski został prezydentem w pierwszej turze dwa tygodnie temu, ale w wielu miejscowościach wyborcy jeszcze raz musieli pójść do urn. Druga tura odbyła się w niedzielę w 43 miastach i gminach Kujawsko-Pomorskiego. Tym razem głosowanie było prostsze - każdy dostał jedną kartę, na której miał wskazać kandydata na wójta, burmistrza lub prezydenta miasta, nie było już wyborów do rady gmin i powiatów ani sejmiku. W poniedziałek PKW ogłosiła oficjalne wyniki.\nBehrendt: Nieogłoszony marszałek Piotr Całbecki\nPlatforma Obywatelska, wygrywając wybory do sejmiku województwa, już dawno powinna ogłosić kandydata na marszałka. Tymczasem kolejny raz odkłada decyzję w tej sprawie, czekając na zakończenie rywalizacji o prezydenturę w Bydgoszczy\nPierwsza sesja sejmiku. Poznaj nowych radnych [GALERIA]\nDziś pierwsza sesja sejmiku województwa, radni wybiorą przewodniczącego i jego zastępcców. Wybory do sejmiku wygrała PO, która uzyskała 14 mandatów i wskaże kandydata na marszałka województwa - faworytem jest Piotr Całbecki. Platforma stworzy koalicję z PSL, który zajął drugie miejsce i ma 10 radnych. PiS zdobył jedynie 7 mandatów, a SLD - 2. Pozostałe komitety nie przekroczyły progu wyborczego. Oto nazwiska wszystkich 33 rajców sejmiku. Zaczynamy od tych z okręgu toruńskiego.\nKim są nowi toruńscy radni? Poznajcie ich bliżej [GALERIA]\nW wyborach do toruńskiej rady miasta najwięcej głosów zdobył PiS, ale uzyskał tyle samo miejsc co PO, czyli 7. Czas gospodarzy do rady wejdzie z sześcioma osobami, a debiutujący Czas mieszkańców z czterema. SLD ma tylko jednego reprezentanta. Oto ludzie, którym na kolejną kadencję torunianie powierzyli mandat zaufania. W poniedziałek odbiorą zaświadczenie o wyborze na radnych miasta.\nOto najwięksi przegrani wyborów do sejmiku [GALERIA]\nO 33 miejsca w sejmiku województwa walczyło 541 kandydatów. Od czwartku wiemy, komu udało się zdobyć mandaty. Wiele znanych nazwisk nie przekonało do siebie wyborców. Największą porażkę poniósł SLD. Sojusz liczył na dwanaście mandatów, zdobył dwa. Nie ma z czego cieszyć się PiS, który wprowadzi raptem 7 radnych. PSL może się cieszyć 10 mandatami, chociaż w okręgu toruńskim ludowcy ponieśli porażkę. Kilku przegranych jest też w PO - do tej pory partia miała 16 mandatów w sejmiku, teraz zdobyła ich 14.\nOni nie będą rajcami Torunia - najwięksi przegrani [GALERIA]\nMieli zawojować nowa radę miasta, ale muszą obejść się smakiem. Mandatów nie zdobyli zarówno eksrajcy z wieloletnim stażem jak i ludzie o znanych w Toruniu nazwiskach. Oto wielcy przegrani tych wyborów w naszym mieście.\nWybory 2014. Powyborcze porachunki [ZAPIS RELACJI NA ŻYWO]\nWybory 2014. Powyborcze porachunki [RELACJA NA ŻYWO]\nOferował od 10 do 20 zł za głosy w wyborach. Wpadł w ręce policji\nWybory 2014. Policjanci zatrzymali mężczyznę oferującego pieniądze za głosy na jednego z kandydatów. W ręce włocławskich funkcjonariuszy trafiły też cztery osoby inkasujące gotówkę\nNajgorsi: Walkusz i Wiśniewski. Oceniliśmy radnych [ZDJĘCIA]\nKończącej rządy obecnej radzie miasta trzeba oddać to, że za jej kadencji udało się otworzyć najważniejszą miejską inwestycję ostatnich lat - most przy ul. Wschodniej. Ruszyła też hala sportowa przy ul. Bema, linia tramwajowa na Bielany, a kierowcy pojechali pierwszym odcinkiem średnicówki. Mimo to z pewnością nie zapisze się ona złotymi zgłoskami w historii Torunia. Na sesjach brakowało merytorycznej dyskusji o problemach i przyszłości miasta. Dużo było polityki i odniesień do sytuacji krajowej. W czasie dyskusji o budowie pomnika Lecha Kaczyńskiego w Toruniu w maju 2011 r. prezydent Zaleski rozszyfrował skrót nazwy opozycyjnej wobec niego partii PO: Pycha i Obłuda. Niecałe pięć miesięcy wcześniej, gdy rajcy PO mieli mnóstwo pytań o projekt budżetu, na wniosek radnego Górskiego prezydencka koalicja skróciła możliwość ich zadawania i zamknęła dyskusję nad finansami miasta. Trzeba jednak przyznać, że w mijającej kadencji dyskusje do niczego nie prowadziły. Choćby nie wiem jakie argumenty pojawiały się w czasie debaty, to i tak głosowania kończyły się w stosunku 15 do 10 dla koalicji. Wraz z upływem czasu i migracją radnych rozkład głosów się zmieniał, ale opozycja nigdy nie zagroziła prezydentowi. I to był największy minus tej rady miasta. Nie była partnerem dla Zaleskiego ani go nie kontrolowała. Prezydent dzielił i rządził według własnego uznania. A taki układ na pewno nie sprzyja demokracji. Dlatego rada jako całość dostaje ode mnie tylko trójkę z plusem.\nWybierz z Wyborczą: Większy budżet obywatelski\nTrudno wybrać pięć projektów, które powinny być zrealizowane w najbliższych latach, gdyż większość pomysłów jest niezwykle istotna dla Torunia\nWybierz z Wyborczą - to trzeba zrobić w Toruniu\nDajmy szanse młodzieży - to się naprawdę opłaci. Nakłady na tę grupę stale topnieją, przez co w ciasnych klasach realizowany jest tylko program ?minimum?\nCo trzeba zrobić w Toruniu: wybiera marszałek Całbecki\nBudowa tunelu dla aut pod pl. Rapackiego to mój pomysł i marzenie od wielu lat. To otwarcie zrewitalizowanej przestrzeni miejskiej dla ludzi, a przede wszystkim Bydgoskiego Przedmieścia, dzielnicy wyjątkowej, która bardzo się zmieniła - pisze marszałek Piotr Całbecki