Yvirgangsálopið 9/11

Yvirgangsálopið 9/11 var eitt yvirgangsálop í New York City, USA í 2001. 2.995 fólk úr meira enn 70 londum doyðu. Islamski yvirgangsbólkurin, Al-Qaeda, stóð aftan fyri yvirgangin . Líka síðan hevur verið leitað eftir Osama bin Laden, fyrrverandi leiðari í bólkinum. Í eini beinleiðis røðu í Hvítu Húsunum greiddi Barack Obama forseti frá hvussu Osama bin Laden 2. mai 2011 varð dripin í Abbottabad, sum liggur norðanfyri Islamabad í Pakistan. Amerikanska fregnartænastan hevði arbeitt við upplýsingum, teir fingu í august, og gav Barack Obama boðini, at eitt lítið amerikanskt herlið skuldi leypa á ein bygning, har Osama bin Laden helt til.

Í 2011 eru tað 10 ár síðan World Trade Center tvíburatornini raplaðu niður í New York í 2001, aftaná at tvey flogfør høvdu rent inn í tornini. Bæði tornini duttu niður upp á minni enn 2 tímar. Tað vóru fýra flogfør, sum vóru rænd tann dagin. Tvey rendu inn í tvíburatornið, tað triðja flogfarið rendi inn í Pentagonbygningin, sum liggur í Virginia, og tað fjórða datt niður á eina mark í Pennsylvania. Enn er mann ikki sikkur í, hvar tað fjórða skuldi renna á, men talan er um, at málið var Hvíta Húsið í Washington DC, har amerikanski forsetin býr.

Yvirgangsatsóknin 11. september í 2001 var byrjanin til eina nýggja tíð. Amerikanar grundaðu Kríggið móti yvirgangi eftir hetta. USA vóru fast avgjørdur um at fara í herna móti yvirgangi og móti teimum, sum vardu yvirgang. Kríggið í Afghanistan og Irak var grundað á hevnd yvir álopini í USA.

Ein familja, nær World Trade Center, filmaði alt yvirgangsálopið, 11. septembur í 2001. Ikki fyrrenn fimm ár seinni (í 2006) almannakunngjørdu tey filmin. Filmurin er sera persónligur, tí viðmerkingar og grátur frá familjuni hoyrist týðiliga. Tað var ein ring avgerð at taka at leysgeva filmin. Men filmurin er søga og sýnir, uttan sensur, hvussu hendingin veruliga fór fram, siga Bob og Bri, sum filmaðu ræðuligu hendingina, frá byrjan til bygningarnir rapaðu .

Keldur

Søga
USA
Yvirgangsatsóknir
2011
Hópdráp


Yellowstone National Park

Yellowstone National Park er tann fyrsta tjóðarlundin í USA og eisini tann fyrsta tjóðarlundin í øllum heiminum. Størsti parturin av tjóðarlundini liggur í Wyoming, men hon røkkur eisini heilt inn í Idaho og Montana. Hon varð grundað í mars 1872 . Náttúruvakra friðaða økið er fult við djóralívi; har liva bæði bisonoksar, úlvar, krúnhjørtar, bjarnir, elgar og nógv onnur.

Undir stóru og flottu Yellowstone National Park er Yellowstone Caldera. "Caldera" merkir kókandi pottur. Ja, við heimsins størstu tjóðarlund liggur eisini heimsins størsta eldgos, ið brádliga er byrjað at prutla aftur. Vísindamenn hava spátt, at eldgosið í væl umtóktu tjóðarlundini fer at goysa aftur í nærmastu framtíð. Eldgosið hevur goyst tríggjar ferðir tey seinastu tvær milliónir árini, og skjótt verður kanska fjórðu ferð. Um tað hendir, fer ikki at bera til at búgva á tveimum triðingum av landinum í Norðuramerika. Um tað fer at goysa, verður lava sprænd langt upp í luftina, og eitt tjúkt lag av eitrandi øsku fer at leggja seg allastaðni. Um Yellowstone Caldera fer at goysa aftur, fer tað at ávirka allan heimin.

Sí eisini

 Djóralívið í USA

Kelda

Landafrøði hjá USA
Wyoming


Afroamerikanarar

Afroamerikanarar eru ættaðir frá afrikonsku trælunum, sum við valdi vórðu fluttir til USA frá 1619 til 1808 at arbeiða í lundunum. Trælahaldið varð ikki avtikið fyrr enn í 1865. Afroamerikanarar, sum tey svørtu verða nevnd, fáa størri og størri ávirkan í amerikanska samfelagnum. Miðskeiðis í 19. øld veltu suðurríkini 80 % av allari bummull í heiminum. Bummullin varð dyrkað í ovurstórum lundum, og tað vóru trælir úr Afrika, sum hentaðu hana við hond. Bummull er enn týdningarmikil grøði, men nú gera maskinur alt tað tunga arbeiðið í USA.

Flestu teirra búgva í Mississippi, Louisiana og Georgia. Umleið ein triðingur (37.1 % í 2008) av fólkinum í Mississippi eru eftirkomarar av svørtum trælum. Næstan allir afroamerikanar eru kristnir (nevniliga 95 %). Meginparturin eru baptistar.

Lesarir av amerikanska blaðnum Essence hava kosið Queen Latifah, Will Smith og Tyler Perry at vera teir afroamerikanarar, sum hava mest ávirkan. Will Smith hevur á listanum heitið sum biografkempa, sum vísir á, at hann hevur havt stóra eydnu við filmum sínum í ár. Hann varð tann fyrsti, sum kundi vísa fram sjey filmar á rað, ið hava givið yvir 100 milliónir dollarar. Frá tónleikarheiminum kárar blaðið hiphopstjørnuna Kanye West, will.i.am og Wyclef Jean. Maðurin á fyrsta plássinum stavar tó hvørki frá film- ella tónleikarheiminum. Hann er nevniliga – og tað er kanska ikki at verða bilsin um – forsetin í USA, Barack Obama.

Jazz-, hip hop-, gospel- (t.d. Negro Spirituals), og bluestónleikur eru sprottnir úr arbeiðarasangum og andaligum sangum hjá afroamerikanska fólkinum í USA.

Hygg eisini at
 Søga teirra svørtu í USA.

Keldur

Amerikanarar
Fólk úr USA eftir etniskum uppruna


Upprunaamerikanarar

Upprunaamerikanarar (enskt: Native Americans) eru nú færri enn 3 mió. Hetta fólkaslagið fór um alt USA og var eyðkent. Slætt, svart hár og reyðbrúnan húðarlit. Tey vórðu kallað indiánar, tí Kolumbus helt, at hann var komin til India. Helst hava forsøgulig fólk verið í USA frá um 10.000 f.Kr. .

Til um 1500 e.Kr. búðu bara indiánar í USA. Eftir ættunum var landið býtt í 6 øki. Niðursetufólkini trokaðu so við og við indiánarnar vestureftir og í ein útsynning, so at teir í 1890 búðu í nøkrum fáum, spjaddum friðingarøkjum. Indiánarnir, ið kunnu lesa søgu sína aftur til indiánsk fólkasløg, sum búðu í USA, áðrenn niðursetufólkini úr Evropa komu hagar, eru nú bara 1,37 % av fólkinum . Tað er umleið 2,47 mió. fólk. Nú á døgum eru indiánarnir í minniluta allastaðni í USA. Tey flestu búgva í Oklahoma, New Mexico og Washington .

Nógvar ymiskar indiánaættir vóru í USA. Í landsynningspartinum í USA eru 554 indiánabólkar . Flestu teirra veiddu, veltu og fiskaðu. Ein teirra er Cherokee-indiánarnir. Teir eru nú 316,049. Hesin indianara bólkurin hevur í øldir búleikast í skóginum í Appalachia og livað av tí, sum skógurin gav.  Móðurmálið er Cherokesiskt.

Hvør ættarbólkur hevði egið sjálvstýri, men í serligum felagsmálum, og tá ið trupulleikar tóku seg upp við aðrar ættarbólkar, varð prátað saman til trupulleikarnir vóru loystir. Indiánararnir kríggjaðust eisini javnan sínámillum - ikki um lendi, men at sýna dirvi. Kendar ættir eru til dømis comanche, cheyenne og sioux, sum búðu á grasfløtunum. Apache, pueblo og navajo búðu í Útsynningsamerika. Irokese, cherokee og huron búðu eystanfyri.

Í 1890 vórðu teir indiánar, ið eftir vóru, fluttir í smá friðingarøki, har teir noyddist at vera. Nakrir gjørdist bøndur, men mangir gingu fyri einki. Fleiri enn millión indiánar liva enn í friðgarøkjunum í USA. Síðan 1970 hava myndugleikarnir roynt at fingið upprunafólkið upp í aftur amerikanska samfelagið, men mong teirra hava heldur viljað hildið fast við sína egnu mentan og siðvenju. Á okkara døgum hava teir skipað fyri mótmælisgongum og kravt myndugleikarnar í Amerika eftir landaøki, ið teir eiga, og teir hava eisini roynt at líva uppaftur gamlan sið.

Keldur

Uppruna amerikanarar
Fólk úr USA eftir etniskum uppruna


Star Wars Episode I: Hulduhóttanin

Star Wars Episode I: Hulduhóttanin (upprunaheiti: Star Wars Episode I: The Phantom Menace , amerikanskur filmur av George Lucas frá 1999. The Phantom Menace var tann fjórði Star Wars-filmurin ið varð gjørdur, sum tann fyrsti prequel (undansøgu) parturin í Star Wars-søguni, við frumsýning 22 ár eftir fyrsta Star Wars filmin Star Wars Episode IV: Ein nýggj vón ið kom út í 1977.

Søgan
Filmurin fylgir Jediriddaranum Qui-Gon Jinn og hjálpara hansara Obi-Wan Kenobi ið fylgja og verja Drotning Amidalu á ferðini frá planetini Naboo til planetina Coruscant í vónini um at fáa ein friðaligan enda á eini víðfevnandi interplanetariskari handils-ósemju. Filmurin sýnir eisini ein ungan Anakin Skywalker áðrenn hann gjørdist Jedi-riddari, her framvístur sum ein ungur trælur ið tykist serstakliga sterkur og sýnir eina spírandi megi frá Forsuni, og sum noyðist at stríðast við tí gátuføru afturkomu Sithanna.

Star Wars


Cherokesiskt mál

Cherokesiskt (á cherokesiskum ᎦᏬᏂᎯᏍᏗ) er eitt av irokesisku indianaramálunum í USA. Cherokesiskt verður fyrst og fremst tosað í Oklahoma og North Carolina. Í nógv ár varð Cherokesiska málið hótt, men doyði ikki út. Í Oklahoma tosa nú 18 871 fólk cherokesiskt og í Qualla í North Carolina umleið 8 092, so samlaða talið av fólkum, ið duga cherokesiskt liggur um 22-27.000.

Sequoyah uppfann eitt skriftmál, sum cherokesara-fólkið brúkar tann dag í dag.

Stavrað

Myndir

Sí eisini

 Cherokee-indiánarnir

Keldur

Mál í USA


Star Wars Episode II: Álop klónanna

Star Wars Episode I: Álop klónanna (upprunaheiti: Star Wars Episode II: Attack of the Clones , amerikanskur filmur av George Lucas frá 2002. Attack of the Clones var tann fimti Star Wars-filmurin ið varð gjørdur, sum tann næsti prequel (undansøgu) parturin í Star Wars-søguni.

Star Wars


Star Wars Episode III: Hevnd Sithanna

Star Wars Episode III: Hevnd Sithanna (upprunaheiti: Star Wars Episode II: Revenge of the Sith , amerikanskur filmur eftir George Lucas frá 2005. Revenge of the Sith var tann sætti og seinasti Star Wars-filmurin ið varð gjørdur, sum tann triði prequel (undansøgu) parturin í Star Wars-søguni.

Star Wars


Star Wars: Klónukríggini

Star Wars: Klónukríggini (upprunaheiti: Star Wars: The Clone Wars) er ein CGI-animeraður science fiction-filmur frá 2008, ið gongur fyri seg í Star Wars-rúminum. Søguliga sæð er hann settur ímillum Álopi klónanna og Hevnd Sithanna. Filmurin hevði premieru tann 10. august 2008 á Grauman's Egyptian Theatre og varð leysgivin til biografarnar tann 14. august 2008 í Avstralia, og tann 15. august í USA, Kanada og Stórabretlandi ígjøgnum Warner Bros..

The Clone Wars er ætlaður sum ein inngangur til sjónvarpsrøðina av sama navni, ið byrjaði 3. oktober 2008.

Star Wars


Prequel

Ein prequel – (á føroyskum undansøga) er eitt verk, ið lýsir hendingar og persónar úr einum áður gjørdum verki, men sum tíðarmessiga gongur fyri seg áðrenn høvuðsverkið. Orðið stavar frá tíðliga í 1970unum. Orðið varð fyrst brúkt í samband við fjølmiðlaumtaluna av The Godfather Part II, har tað verður brúkt til at lýsa teir partar av filminum, ið ganga fyri seg áðrenn hendingarnar í The Godfather. Leikstjórin Francis Ford Coppola sigur, at George Lucas fann uppá orðið, og Lucas og Steven Spielberg brúktu tað seinni til at lýsa teirra felags film Indiana Jones og banning tempulsins, ein prequel (undannfilmur) til Indiana Jones. Orðið gjørdist vælumtókt av Lucasar Star Wars prequel-trilogi. Orðið kemur av enska orðinum við mótsettum týdningi sequel (eftirfylgjari ella kanska eftirsøga).

Filmur


Trilogi

Triologi er eitt heiti ið er samansett av grikskum tri- (trý) og -logos (orð, orðatak) ið upprunaliga varð brúkt um teir forngriksku harmleikirnar. Orðið lýsir eitt verk (t.d. film, bók ella tónleik) sum er í trimum pørtum.

Filmur

de:Mehrteiler#Dreiteiler (Trilogie)


Jón Sigurðsson

Jón Sigurðsson (17. juni 1811 – 7. desember 1879), íslendskur politikur, sjálvstýrismaður, og málfrøðingur.

Hjálpti V. U. Hammershaimb við yrkingini av tað føroyska skriftmálið.

Íslendskir politikarar
Málfrøðingar


George Lucas

George Walton Lucas Jr. (* 14. mai 1944 í Kalifornia) er ein amerikanskur leikrithøvundur, leikstjóri og filmprodjúsari. George Lucas er best kendur fyri sítt leikrit um Star Wars søguna, ið sá dagsins ljós í 1977. Tann somuleiðis vælkenda røðin við Indiana Jones er eisini produserað av George Lucas. Áðrenn gjøgnumbrotið við Star Wars gjørdi hann m.a. ungdómsfilmin American Graffiti og science fiction-filmin THX-1138.

Amerikanskir leikstjórar
Filmsleikstjórar úr USA
Føðingar í 1944
Star Wars


Science fiction

Science fiction (eisini vísindaskaldsøga ella framtíðar(skald)søga á føroyskum) er ein bókmentasjangra, ið upprunaliga umfataði skaldsøgur og stuttsøgur (novellur), ið snúðu seg um eitt ímyndað framtíðarumhvørvi, har vísindin, og tá serliga tøknin er nógv meiri framkomin við markantari ávirkan á samfelagið og einstaklingar. Broytingarnar, og tær uppfinningar og uppdagingar og samfelagsviðurskifti sum mynda bakgrundina, kunnu vera umfatandi og eisini rein fantasi (ímyndan).

Sjangran hevur so við og við spjatt seg til aðrar miðlar, t.d. film, útvarp, sjónvarp og teknirøðir.

Bókmentir


Charlie Chaplin

Charles Spencer Chaplin betur kendur sum Charlie Chaplin (* 16. apríl 1889 í London, Sameinda Kongsríkinum - † 25. desember 1977 í Vaud, Sveis) var ein bretsk-amerikanskur sjónleikari, filmleikstjóri, filmleikrithøvundur og komponistur.

Chaplin er best kendur fyri sín leiklut sum landastrokið (The Tramp) við yvirskeggi, í velafrakka, hatti, ov stórum skóm og
stavi.

Filmografi

 1914 Between Showers (stuttfilmur)
 1914 A Busy Day (stuttfilmur)
 1914 Caught in a Cabaret
 1914 Caught in the Rain (stuttfilmur)
 1914 Cruel, Cruel Love (stuttfilmur)
 1914 Dough and Dynamite (stuttfilmur)
 1914 The Face on the Barroom Floor
 1914 The Fatal Mallet (stuttfilmur)
 1914 A Film Johnnie (stuttfilmur)
 1914 Gentlemen of Nerve (stuttfilmur)
 1914 Getting Acquainted (stuttfilmur)
 1914 Her Friend the Bandit (stuttfilmur)
 1914 His Favorite Pastime (stuttfilmur)
 1914 His Musical Career (stuttfilmur)
 1914 His New Profession (stuttfilmur)
 1914 His Prehistoric Past
 1914 His Trysting Place
 1914 Kid Auto Races at Venice
 1914 The Knockout
 1914 Laughing Gas
 1914 Mabel at the Wheel (stuttfilmur)
 1914 Mabel's Busy Day
 1914 Mabel's Married Life
 1914 Mabel's Strange Predicament (stuttfilmur)
 1914 Making a Living (stuttfilmur)
 1914 The Masquerader (stuttfilmur)
 1914 The New Janitor (stuttfilmur)
 1914 The Property Man
 1914 Recreation (stuttfilmur)
 1914 The Rounders (stuttfilmur)
 1914 The Star Boarder (stuttfilmur)
 1914 Tango Tangles (stuttfilmur)
 1914 Those Love Pangs (stuttfilmur)
 1914 Tillie's Punctured Romance
 1914 Twenty Minutes of Love (stuttfilmur)
 1915 The Bank
 1915 By the Sea (stuttfilmur)
 1915 The Champion
 1915 His New Job
 1915 His Regeneration (stuttfilmur)
 1915 In the Park (stuttfilmur)
 1915 A Jitney Elopement
 1915 A Night Out
 1915 A Night in the Show (stuttfilmur)
 1915 Shanghaied (stuttfilmur)
 1915 The Tramp
 1915 A Woman (stuttfilmur)
 1915 Work
 1916 Behind the Screen
 1916 Charlie Chaplin's Burlesque on Carmen
 1916 The Count
 1916 The Fireman
 1916 The Floorwalker
 1916 One A.M. (stuttfilmur)
 1916 The Pawnshop (stuttfilmur)
 1916 Police!
 1916 The Rink (stuttfilmur)
 1916 The Vagabond
 1917 The Adventurer
 1917 The Cure
 1917 Easy Street
 1917 The Immigrant
 1918 The Bond (stuttfilmur)
 1918 A Dog's Life
 1918 Shoulder Arms
 1919 A Day's Pleasure (stuttfilmur)
 1919 Sunnyside
 1921 The Idle Class
 1921 The Kid
 1921 The Nut
 1922 Nice and Friendly (stuttfilmur)
 1922 Pay Day
 1923 The Pilgrim
 1923 Souls For Sale
 1923 A Woman of Paris
 1925 The Gold Rush (Gullfepur)
 1926 A Woman of the Sea
 1928 The Circus (Cirkus)
 1928 Show People
 1931 City Lights
 1936 Modern Times (Nýmótans Tíðir)
 1940 The Great Dictator (Diktatorin)
 1947 Monsieur Verdoux
 1952 Limelight (Rampuljós)
 1957 A King in New York
 1967 A Countess From Hong Kong (Grevinnan frá Hongkong)

Amerikanskir sjónleikarar
Enskir sjónleikarar
Føðingar í 1889
Andlát í 1977


Frankar

Frankarnir (latín: Franci ella gens Francorum) var ein samgonga av fleiri vesturgermanskum ættbólkum. Teir koma fyrst í ljósmála í triðu øld, har teir verða sagdir at halda til fyri eystan Rínánna. Tey næstu túsund árini víðkaðu frankarnir landaøki sítt, serliga undir teim merovingsku og karolingsku kongsættunum, til at umfata stórar partar av Europa.

Tann víðagitnasti karolingski kongurin var Karlamagnus.

Heitið "frankar" er upphavið til landanavnið Frankaríki, og týddi 'fríur' á frankiskum. Orðið livir víðari í mansnavninum Frank, og í enskum er orðið sýnonymt við orðini 'líkafram' og 'erligt'. Orðið hevur sostatt fleriri týdningar. Tað núlivandi tungumálið ið ætlandi er nærmast í slekt við frankiskst er hálendskt.

Frakland
Týskland
Italia
Søga
Frankar


Ættbólkur

Ein ættbólkur ella stamma, er antin søguliga sæð ein sosialur bólkur ið var áðrenn menningina til nýmótans samfelagið, t.d. ein av teim germansku stammunum; ella menningarliga sæð ein sosialur bólkur ið livir uttanfyri nýmótans samfelagið, t.d.  upprunafólk í Avstralia og Amerika.

Uppruna amerikanarar


Frankur

Frankur (franskt: Franc) var fyrrverandi heitið á gjaldoyranum í Frankaríki, Belgia og Luksemburg. Í dag verður evran nýtt sum gjaldoyra í hesum londum. Í Sveis og Liktinstein verður frankur framvegis nýttur – her eisini kallaður sveisarfrankur. 1 frankur í teim franskmæltu londunum svaraði til 100 centimar. Í Sveis svarar ein frankur til 100 Rappen (á týskum), Centimes (á fronskum) ella Centesimi (á italskum).

Fjúrtan lond í fronskum Vestur-Afrika og fronskum Ekvatorialafrika brúka gjaldoyrað CFA-franc, meðan trý landaøki í Kyrrahavinum brúka gjaldoyrað CFP franc.

Gjaldoyra


Bruno Mars

Peter Gene Hernandez (f. 8. oktober 1985 í Honolulu, Hawaii), eisini nevndur Bruno Mars, ið er listafólkanavn hansara. Bruno Mars er víðagitin sangari og sangskrivari. Til dømis hevur hann yrkt sangirnar "Billionaire" og "Nothin' on you". Harafturat hevur hann eisini verið við til at yrkt sangir sum til dømis "Fuck you" eftir Cee Lo Green og M.A Kesha og K'naan. Allarkendastu sangir hansara eru "Just the way you are" og "The Lazy song".

1. apríl 2012 segði Bruno Mars í einari samrøðu við eitt lokalt útvarp at hann var samkyndur, tí hann ætlaði at senda apríl til sínar fjepparar. Aftan á fekk hann góðar afturmeldingar, og síðani viðgekk hann, at tað ikki var til stuttleika.

Keldur

Amerikanskir tónleikarar
Amerikanskir sangarar
Føðingar í 1985


Jizerafjøll

Jizerafjøll (kekkiskt: Jizerské hory, pólskt: Góry Izerskie, týskt: Isergebirge) eru ein fjallagarður í Kekkia. Partur av fjøllunum liggur eisini í Póllandi. Hægsta fjall í kekkiskum partum er Smrk (1.124 m) og hægsta fjall í pólskum partum er Wysoka Kopa (1.126 m).

Hægstu fjøllini

Slóðir

 Jizerskehory.cz - kunning um Jizerafjøllini (kekkiskt)
 Jizerky.eu - kunning um Jizerafjøllini (kekkiskt)
 České hory - Jizerské hory (kekkiskt)

Fjøll í Kekkia
Pólland


Can Tho Floghavn

Can Tho Floghavn (vjetnamesiskt: Sân bay Quốc tế Cần Thơ) er ein flogvøllur í Can Tho, Vjetnam. Flogvøllurin varð upprunaliga bygdur í undir Vjetnamkrígnum í 1965 av Unitet States Air Force. Eftir at kríggið var av í 1975, bleiv floghavnin ikki brúkt í nøkur ár, men seinni var hon aftur tikin í nýtslu. Floghavnin hevur verði undir stórum útbyggingum, har vøllurin er blivin longdur til 3000 metrar, hetta varð gjørt frá 2006 til 2008. Seinni hevur verið arbeitt við at byggja ein nýggjan terminal.

Flogvøllir í Vjetnam


Pocahontas

Pocahontas (fødd 1595, deyð 21. mars 1617) var ung indiánagenta úr Virginia, sum bjargaði John Smith kapteyni (f. januar 1580 – d. 21. juni 1631) úr hondunum á ættbólki sínum. Hann var oddamaður fyri Jamestown-bygdini í Eysturvirginia. Í 1612 hildu onglendingar gentuni sum gísla fyri at fáa pápa hennara at leggja vápnini. Árið eftir gifti hon seg við John Rolfe (1585 – 1622), sum eisini var niðursetumaður, og fór til Stóra Bretlands við honum. Hon fekk eina syrgiliga lagnu, tí hon fekk pokur og doyði árið eftir, í 1617.

Tað er søgan um hana, ið Walt Disney nýtir í søgu síni "Pocahontas" (1995).

Uppruna amerikanarar
Føðingar í 1590-árunum
Andlát í 17. øld


Eritrea

Staturin Eritrea (alment heiti) er eitt lítið land í Eysturafrika. Eftir frælsiskríggj í 20 ár loysti fjallalandið Eritrea frá Etiopia í mai 1991. Eritreiski frælsisherurin (EPLF) rak seinastu etiopisku herdeildirnar av landinum og fór so at gera landinum eina stjórnarskipan.

Fólkið í Eritrea roynir nú at fáa á føtur aftur búskapin og alt annað, sum varð oyðilagt í krígnum.

Søga

Loysing

Eritra hevði staðið undir Etiopia síðan 4. øld. Sum hjáland var tað limað inn í Etiopia í 1962. Næstan beinanvegin fóru Frælsisfylking Eritrea (stytt EPLF), og aðrar rørslur at berjast fyri frælsi. Í 1991 eydnaðist EPLF umsíðir eftir frælsisbardagar í næstan 30 ár at reka etiopiska herin úr landinum. Á fólkaatkvøðu í 1993 var eisini stórur meiriluti fyri loysing.

Bráðfeingisstjórn varð skipað, og í mai 1993 var Eritrea lýst at vera frælst ríki. Limir í EPLF, við Isaias Afewerki (føddur 2. februar 1946 í Asmara, Eritrea) á odda skipaðu tjóðarting, bóðu Vesturheimin um stuðul og hjálp og settu fólkaræði í gildi. Eritrea varð fyrsta land í Afrika at broyta landamørkini, sum evropeiska hjálandaveldið hevði sett.

Eritrea
Afrika


Hamars Ness

Hamars Ness (norrønt Hamarsnes) er eitt lítið nes á útnyrðingshorninum á oynni Fetlar í Hetlandi. Norðanvert á nesinum er ein ferjuterminalur við ferjusambandi til Gutcher á Yell til Belmont á Unst.

Hetland


Toft (Hetland)

Toft er ein ferjuahavn umleið eina míl norðanfyri Mossbank á Mainland í Hetlandi. Hiðani siglur ein bilferja til Ulsta á oynni Yell. Toft er partur av Delting sóknini.

Hetland


Koreakríggið

Koreakríggið vardi frá 25. juni 1950 til 27. juli 1953. Í 1945 varð Korea býtt sundur og Sovjetsamveldið hersetti Norðurkorea, og USA hersetti Suðurkorea. Síðan 1948 hava stjórnirar í báðum londum hildið uppá, at tær eru einasti lógligi myndugleiki í øllum Korea. Tá ið hersetingardeildirnar tóku seg aftur í 1949, kyknaði marknastríð ímillum ríkispartarnar, og 25. juni 1950 brast kríggj á. Har varð í 1950 opið kríggj mill um kommunistiska Norðurkorea og kapitalistiska Suðurkorea. Kina stuðlaði Norðurkorea. Í trygdarráðnum í ST varð Norðurkorea mett at vera tað landið, sum leyp á, og
ST sendi herdeildir fyri at reka norðurkoreanar út og endurskapa frið í landinum. ST sendi herdeildir at hjálpa Suðurkorea, og túsundtals kinverskir hermenn bardust við Norðurkorea. Herovastin fyri ST-herdeildunum, Douglas MacArthur (1880-1964), vildi sleppa at herja á Kina, men ST-umboðsfólkini vóru ikki sinnað at lata kríggið breiða seg og tóku upp friðarsamráðingar. Bardagarnir vardu harafturímóti sína tíð, og eitt skifti bóru fólk ótta fyri, at okkurt av londunum fór at brúka atomvápn fyri at fáa eina avgerð. 27. juli í 1953 samdust partarnir um at binda frið, eftir at tríggjar milliónir fólk høvdu latið lív ella vórðu vorðin heimleys. Ikki fyrr enn í 1953 vórðu partarnir samdir um eina friðarlinju við 38. breiddarstig, men Korea er enn býtt sundur í tvey, og Norðurkorea er enn eitt avbyrgt, kommunistiskt einræði.

Sí eisini

 Kalda kríggið

Bardagar


Amerikanska Frælsisyvirlýsingin

Hin 4. juli 1776 góðtók Kongressin Frælsisyvirlýsingina (á enskum: United States Declaration of Independence), sum umboðsmenn fyri øll 13 hjálondini høvdu skrivað undir. Hon segði, at sameindu hjálondini vórðu og skuldu verða fræls og óheft ríki. Her kom hugsanin um menniskjarættindini í 18. øld fyrstu ferð á prent í einum ríkisrættarligum skrivi. Thomas Jefferson úr Virginia orðaði yvirlýsingina, sum í stóran mun er grundað á tey politisku ástøðini hjá bretska heimspekinginum John Locke. Frælsisyvirlýsingin varð samtykt 4. juli 1776 í Philadelphia í Pennsylvania. Amerikanska Kollveltingin var byrjað.

Tey, sum gjørdu amerikonsku stýrisskipanarlógina, gloymdu ikki, hvussu misnøgd tey høvdu verið, meðan tey stóðu undir bretska konginum. Tí vildu tey vissa sær, at hvørki einstøk bólkar ella fólk fingu ov mikið vald. Stýrisskipanin varð lagað soleiðis, at tað var samveldisstýri, har ið valdið var býtt ímillum eina samveldisstjórn og stjórnirnar í einstøku ríkjunum. Samveldisstjórnin var veik. Stýrisskipanin lutaði eisini valdi sundur ímillum lóggevandi, útinnandi og dømandi valdið. Tær kundu so royna avgerðirnar til hvør hjá aðrari. Nakrir tingmenn hildu, at miðsavnað stýri fór at taka rættindi frá borgarunum. Teir fingu lyfti um, at grundlógarískoyti í tíggju brotum skuldi verða lagt afturat stýrisskipanini. Henda lóg vissaði amerikanarum grundleggjandi rættindi sum trúarfrælsi, skrivi- og talifrælsi. Hon vissaði teimum eisini rættarviðgerð við nevningatingi og vardi teir ímóti píning.

Brot úr Amerikonsku Frælsisyvirlýsingini

"Vit halda tað vera rímiligt og sjálvsagt, at øll verða javnsett, og at vit hava fingið ávís ómissandi rættindi frá skaparanum - rættin til lívið, frælsið og stremban eftir eydnuni. Tey, ið ráða, eru vald at tryggja okkum hesi rættindi. Tá ið ein stýrisskipan verður avlagað, so at hesi rættindi verða sett í vága, hevur fólkið rætt at seta hana frá og velja nýggja, sum er grundað á meginreglur, sum tryggja fólkinum lukku og vælferð. Hjálondini hava í tolni góðtikið nógv, men nú er neyðugt at broyta gamla stýrið. Bretakongur hevur ferð eftir ferð vanvirt hugsanir okkara, og vit hava verið fyri ágangi, sum bara hevur havt fyri eyga at skipa fullkomið harðræði í hjálondunum. At prógva hetta, leggja vit sannleikan fram fyri ein uttanveltaðan heim".

Søga
Amerikonsk søga
Yvirlýsingar


Bressay

Bressay (norrønt Breiðey ella Brús(a)ey), er ein oyggj ið liggur eystanfyri Lerwick í Hetlandi. Hon myndar Bressay Sound við sínum tveimum innsiglingum til havnina í Lerwick, Da North Mooth (Norðurmunnin) og Da Sooth Mooth (Suðurmunnin). Oyggin hevur við uml. 400 íbúgvar.
Hægsta fjallið á oynni kallast Ward of Bressay og er 226 m høgt, har er ein antennuskipan ið sendir Sjónvarp og Útvarp til alt Hetland.

Oyggjar í Hetlandi


Tyrlur

Tyrlan er fjølbroyttasta maskinan, ið er á flogi. Hon flýgur frameftir, aftureftir ella eftir lið. Hon kann eisini fara beint oppeftir og niðureftir ella bara hanga í sama stað. Tyrlan kann fara uppfrá ella seta seg og henni nýtist onga flogbreyt. Tí er hon hent, har ið illa er atkomandi og á sjónum. Eisini kann hon seta seg ovast á háhúsum. Tyrlur eru í nógvum støddum. Tann minsta er ætlað eittans fólki, og tann størsta kann sum einki lyfta ein lastbil.

Tyrlan hevur ein ella tveir tyrlar, sum fáa hana uppfrá, og sum seta ferð á frameftir. Úr tyrlisbløðunum kemur megin, sum fær tyrluna á flog. Tyrlisbløðini eru úr sterkum plasti. Ukreinski amerikamaðurin, Igor Sikorsky, bygdi VS 300 í Connecticut í 1939. Hetta var fyrsta tyrlan við einum tyrli, og síðan hava tyrlur líktst henni.

Før


Korea

Korea er nes í norðara parti í Kina og gongur út í havið ímóti Japan. Kríggj var millum Suðurkorea og Norðurkorea (1950 til 1953). Síðan kríggið var av, hevur støðan verið hættislig millum londini bæði. Suðurkorea hevur havt stóran búskaparligan vøkstur, væl stuðlað av USA. Bygging er allastaðni. Bygdur verða skrivstovur og nýggj virki til tann vaksandi ídnaðin í landinum. Norðurkorea er enn kommunistiskt og fátæksligt land. Veðurlagið er tað rætta at velta rís, heitt um summarið, bítandi kalt um veturin.

Hálvoyggjar
Asia


FV Athena

FV Athena er eitt føroyskt fiskiskip, trolari, sum reiðaríðið Thor úr Hósvík eigur. Athena varð bygt í 1992. Í 2010 var hon umvæld sera nógv, eftir at ógvusligur eldur var í skipinum. Athena hevur verið sera óheppin. Tað hevur verið eldur í Athenu 3 ferðir. Einaferð í 2007, einaferð í 2010 og síðan einaferð í 2011. Skipið lá við kai í Runavík, tá eldur kom í á triðja sinni. Ógvusligur roykur var, og løgreglan metti, at roykurin var eitrandi, og tí var best at flyta fólk burtur, sum búðu tætt við og tey sum búðu hinumegin Skálafjørðin. Fólk av Skála og av Glyvrum vóru vakt á miðjari nátt hin 9. mai 2011 og flutt til bygdahúsið á Strondum.

Keldur

Skip
Føroya søga
Føroysk fiskiskip


Latínamerikanarar

Latínoamerikanarar (á enskum Hispanic ella Latino Americans) eru eitt fólkaslag sum býr í USA. Teir verða eisini nevndir hispanics og tala spansk, tí at forfedrar teirra komu úr Spania. Mangir halda enn fast við gamlan sið og egna mentan.

Tann spanskttalandi parturin av íbúgvum er í stórum vøkstri bæði í nøgd og búskapi. Í 2000 var talið 35 mió. (12,5 %), í 2010 var tað vaksið til 50.5 mió. (16,3 %) . Latínoamerikanskur matur og tónleikur er væl dámdur. Flestu tilflytararnir, sum búgva í vesturríkjunum, eru úr Meksiko. Tey fjølgast skjótt, og somuleiðis afroamerikanarar og ásiatar. Fyri 2042 verða hesi fólk stív helvtin av fólkatalinum í USA . Tey flestu hava amerikanskan ríkisborgararætt. Útlendingar í USA kunnu søkja um amerikanskan ríkisborgararætt eftir 5 árum við ikki-tíðarbundnum uppihaldsloyvi .

Til 1492, tá ið Kristoffur Kolumbus kom til Amerika, búðu bara indiánar í hesum parti í heiminum. Men eftir tað fóru fólk úr Spania at búseta seg har í stórum tali. Øldirnar eftir at Kolumbus varð komin til Amerika, ráddu spaniamenn nógvastaðni í meginlandinum. Í USA fingu sponsk mentan og spanskt mál stóra ávirkan og hava tað enn. Flestu teirra búgva í Kalifornia, Texas og Florida. Yvir 950 000 latínoamerikanarar búgva eisini í New Mexico og eru í stórum meirluta. Flestu latínoamerikanarnir, sum búgva í Florida, eru úr Kuba. Amerikanarar av kubanskum uppruna sleppa nú til Kuba at ferðast, hava teir hug til tess, og samstundis fáa teir loyvi til at hjálpa skyldfólki í Kuba við eitt nú pengum. Tað ber til, nú Barack Obama, forseti, hevur ógildað tiltøk, sum USA setti í verk ímóti Kuba, tá kommunistarnir tóku valdið har fyri 50 árum síðani .

Meginparturin av fólkinum er katolikkar (70 %), og eini 20 % eru protestantar . Hóast latínoamerikanarnir eru ein lítil minniluti í USA, so síggjast kirkjur teirra allastaðni.

Í USA hava tey bæði eina spennandi fortíð og eina upplívgandi nútíð, sum boðar frá eini ljósari framtíð.

Hagtøl

Upprunalond

Latínoamerikanarar eru komnir í stórum tali til USA, helst úr Meksiko (65 %). Hispanics eru eisini fluttir hagar úr Puerto Riko, El Salvador og Kuba.

Lutsøkir

Talvan niðanfyri vísir broytingar í fólkatalinum í 2000-2010, býtt á økir. Hagtølini vísa, at talið er vaksið mest í statunum South Carolina, Alabama, Tennessee, Kentucky, North Carolina og Arkansas.

Keldur

Amerikanarar
Fólk úr USA eftir etniskum uppruna


Vjetnamkríggið

Vjetnamkríggið vardi frá 1. november 1955 til 30. apríl 1975. Amerikanska stjórnin kvíddi fyri, at kommunisman skuldi breiða seg um alt Landsynningsasia, og í 1955 fóru teir at veita Suðurvjetnam hernaðarhjálp, so at teir kundu basa kommunistisku Viet Cong-deildunum, sum fingu stuðul úr Norðurvjetnam.

Fyrstu amerikonsku hermenninir komu til Suðurvjetnam í 1964, og seint í 1968 vóru 550 000 avstralskir, teivanskir, amerikanskir og nýsælendskir hermenn við í krígnum. Sama ár gjørdi Viet Cong stórálop, Tet-álopið, í Suðurvjetnam. Álopið miseydnaðist, men tað sannførdi fólkið í USA, at USA megnaði ikki at vinna Vjetnamkríggið. Árið eftir fóru amerikanarar at taka seg aftur úr Suðurvjetnam, og vápnahvíld varð fingin í lag í 1973. Í 1975 savnaði Norðurvjetnam alt landið undir sítt ræði.

Eftir kríggið

Tá ið kríggið í Vjetnam endaði í apríl 1975, fór landið í holtur við at endurreisa og menna illa farna búskapin, men illa gekst, tí at útlendskar fyritøkur gjørdi ikki íløgur í landinum. Túsundtals fólk flýddu undan fátækradømi og harðræði og sigldu um Suðurkinahav í søkkladnum bátum at søkja sær eydnuna aðrastaðni. Tey, ið slitu upp land, vórðu send til lond víða um allan heim. Mangir suðurvjetnamesar flýddu til Hongkong, ið var bretskt hjáland á suðurstrond Kina. Tey vórðu gird inni í trongum legum, har tey liðu hungur og hall, og kolera og aðrar ringar sjúkur gingu javnan í legunum. Í 1989 vórðu tey fyrstu 44 000 flóttafólkini noydd aftur til Vjetnam.

Bardagar
Vjetnam


Asiatiskur fílur

Asiatiskur fílur ella asiatiskur elefantur (latín: Elephas maximus) er eitt súgdjór, ið eisini ofta verður rópt indiskur fílur.

Útsjónd
Asiatiskur fílur er nakað minni enn Afrikanskur fílur, vigar upp til 5 tons, og er eyðkendur við at hava væl smærri oyru enn Afrikanski fílurin. Tað eru bert kallfílarnir ið hava stórar høggtenn (vígtenn) men hjá summum vanta tær. Kvennfílarnir hava so smáar høggtenn at tær valla síggjast.

Útbreiðsla

Einaferð strekti útbreiðsluøkið seg so langt vestur sum til Irak og Sýria og heilt eystur til Ta gulu ánna í Kina. Í dag er útbreiðslan avmarkað til 13 lond frá India í vestri til Borneo í eystri: Bangladesj, India, Sri Lanka, Indo-Kina, partar av Nepal og Indonesia (serliga Borneo), Vjetnam, Teiland, Kambodia, Laos, Burma, Kina, Butan og Sumatra.

Árin av mannaávum
Samlaði stovnurin verður mettur til millum 35 000 og 50 000 kríatúr. Eldri metingar vísa, at stovnurin fyrst í 20. øld taldi uml. 100 000 villini fílar.
Asiatiski fílurin er í dag hart kroystur av fólkavøkstri ið hevur við sær økt krav um landbúnaðarjørð. Ferðavinnan elvir eisini til trýst á fílastovnin. Í Tailandi roknar man við at uml. 100 fílakálvar verða tiknir ólógliga um árið, við tí endamáli at vísa teir fram fyri ferðafólki ið sleppa at fóðra teir. Hetta verður gjørd móti einum stovni ið einans telur uml. 5 000 fílar. Ofta verður mamman, og stundum alt fílafylgið sum tað er, dripið undir rakstrinum eftir hesum eina fílakálvi.

Undirsløg
Fýra undirsløg finnast:

(Elephas maximus indicus Cuvier, 1798)
(E. m. maximus Linnaeus, 1758)
(E. m. sumatranus Temminck, 1847)
(E. m. borneensis Deraniyagala, 1950)

Leinki úteftir
 Nevni

Fílar


Afrikanskur runnafílur

Afrikanskur runnafílur (latín: Loxodonta africana) er tann størri av tveimum sløgum av Afrikanskum fíli. Bæði hesin og hin Afrikanski skógarfílurin hava vanliga verið bólkaðir sum eitt slag, undir samheitinum "Afrikanskur fílur". Summir frøðingar halda framvegis at ov lítil prógv eru fyri at bólka Afrikanska fílin sum tvey ymisk sløg.

Fílar


Niagarafossur

Niagarafossur (á enskum Niagara Falls) er felagheiti fyri tríggir fossar ið liggja á markinum millum USA og Kanada. Í Niagaraá, sum rennur úr Erievatni í Ontariovatn, eru hinir viðgitnu Niagarafossar.

Nógv ferðafólk koma at hyggja at stórbæra fossinum. Niagarafossur er veldigur fossur, sum máar 1 m. av klettinum um árið. Niðari kletturin er bleytur, og vatnið máar hann burtur. At enda brotnar kletturin í erva, tá ið støðið er máað undan honum.

Sí eisini
 Iguazufossur
 Niagara Falls (New York)

Ávísingar úteftir
Niagara, snl.no
 The Day the Niagara Falls Froze Over, scribol.com

Landafrøði hjá USA
New York
Kanada


Herman Cain

Herman Cain (føddur 13. desember 1945 í Memphis, Tennessee; d. 30. juli 2020) var ein amerikanskur politikari. Hann býr í løtuni í Georgia. Cain hevur í fleiri ár verið formaður í Godfather's Pizza. Cain fekk stuðul frá nógvum republikonskum veljarum fyrr í 2010, men síðani fjølmiðlarnir fóru at skriva um hansara kynslív, hava nógvir veljarar vent honum bakið. Í oktober 2010 kom fram, at Cain hevði gjørt seg inn á tvær kvinnur, tá hann var stjóri í áhugafelagnum hjá amerikonsku matstovuvinnuni. Tað kom eisini fram, at kvinnurnar fingu pengar frá felagnum, tá tær fóru úr størvunum , men Cain helt kortini uppá, at hann hevði ikki gjørt nakað skeivt. Politiskir eygleiðarar í USA siga, at Herman Cain hevði mist so nógv av sínari undirtøku, at tað var ógjørligt at venda gongdini. Hann hevði tí ikki annað í at velja enn at taka seg aftur, siga teir. Hann hevur ikki verið á tí politiska pallinum fyrr, men er nevndarformaður í fyritøkuni Godfather´s Pizza.

Cain kunngjørdi í desember 2010, at hann gevst við royndini at gerast forsetavalevni hjá tí republikanska flokkinum í 2012 . Fyri nøkrum fáum vikum síðani lá Herman Cain væl fyri í meiningakanningunum, men skuldsetingar um ótrúskap hava gjørt, at teir flestu veljararnir hava vent honum bakið. Tað seinasta av álitinum fór, tá ein kvinna boðaði frá, at hon hevur verið elskarinna hansara í 13 ár. Sjálvur sigur Cain, at hann kennir kvinnuna, men at hann hevur ikki havt nakað kynsligt samband við hana. Eygleiðarar meta, at politiska yrkisleiðin hjá Cain, sum er fyrrverandi stórhandilsmaður og pizzaeigari, liggur í skeljasori, og at hann hevur ongar møguleikar at venda rákinum aftur.

Keldur

Amerikanskir politikarar
Afroamerikanarar


Afrikanskur skógarfílur

Afrikanskur skógarfílur (latín: Loxodonta cyclotis) er ein Afrikanskur fílur ið heldur til í skógunum í Kongolægdini. Hesin fílur var fyrr mettur at vera eitt undirslag av Afrikanska Runnafílinum (Loxodonta africana), men ein vísindalig kanning í 2010 staðfesti at talan er um tvey ymisk sløg. Hin umstríddi Dvørgafílurin (Pygmy Elephant) í Kongolægdini, ið ofta hevur verið mettur at vera eitt egið slag (Loxodonta pumilio) av kryptozoologum, er helst bara vanligur Skógarfílur ið er lágvaksin og/ella tíðliga búgvin vegna umhvørvisligar umstøður.

Fílar


Frælsisgudinnan

Frælsisgudinnan (enskt: Statue of Liberty) er ein standmynd á Liberty Island í New York City. Tað fyrsta, innflytarar fingu eyga á, tá ið teir sjóvegis komu til USA, var Frælsisgudinnuna við tí lýsandi kyndlinum. Hon er 46 m. høg. Standmyndin verður eisini brúkt til vita. Fraklendingar høvdu latið amerikumonnum hesa standmynd í 1886, og hon gjørdist tekin um frælsi.

Bygningar og bygningsverk í USA
Frakland
List


Geronimo

Goyaałé (á Chiricahua-málinum; merkingin er "tann, ið geispar"), betur kendur sum Geronimo (føddur 16. juni 1829 í No-doyohn Canyon, nærindis Gila Cliff Dwellings í Nýmeksiko, deyður 17. februar 1909 í Fort Sill, Oklahoma) var Chiricahua Apacheindiáni. Hann vaks upp hjá Bedonkohe ættflokkinum, ið livdi í økinum, har ain Gila River springur upp, í eystara parti av Nýmeksiko. Seinni gjørdist hann ein av oddamonnunum í Chiricahua ættarbólkinum.

Geronimo var ein av teimum seinastu upprunaamerikanarunum, ið stóð á odda í uppreistrinum ímóti
niðursetufólkunum úr Evropa. Hann stílaði fyri álopum inn í útsynningslondini í USA. Seinni varð hann tikin og settur fast í Florida. At enda varð hann burturfluttur til Fort Sill, Oklahoma, har hann varð settur í varðhaldið. Hann doyði í Fort Sill sum tjóðarhetja í 1909.

Slóðir úteftir
Geronimo, his own story, rug.nl (á enskum)
Geronimo, his own story -  Early Life, rug.nl (á enskum)
Chief Geronimo - Apache, geronimochief.blogspot.com
Geronimo Biography, thefamouspeople.com
 Remembering Geronimo on the 100th Anniversary of His Death, blogs.britannica.com

Keldutilfar

Uppruna amerikanarar


Kongolægdin

Kongolægdin er áløgulægdin ið virkar sum veiting frá Kongoánni vestarliga í ekvatorafrika. Veðurlagið er tropiskt og veitingin frá ánni skapar stór vátlendi, og her finnast nakrir av heimsins størstu, órørdu tropisku regnskógum.

Afrika


Á Skørinum

Á Skørinum er staðarnavn í Hvalba, har m.a. fótbóltsvøllurin hjá Royn og Roynhøllin eru. Staðið er mitt í bygdini, beint við sand strondina í Hvalba. Bóltfelagið Royn varð stovnað 23. oktober 1923. Roynhøllin varð bygd í 1973. Á Skørinum er heimavøllur hjá Royn, men í 2011 er vøllurin eisini heimavøllur hjá TB, tí vøllurin á Sevmýri ikki longur lýkur krøvini og tí ikki kann brúkast. Nýggjur vøllur verður gjørdur í Trongisvági.

Keldur

Útvortis ávísingar
 Royn.org

Fótbóltsvøllir í Føroyum
Hvalba


Leopardur

Leopardurin (frøðiheiti Panthera pardus) vigar eini 60 kg og er um 1,5 metrar langur. Leopardar fáa lagað seg til ymiskar umstøður, kunnu vera í heitum, slavnum skógum eins og í køldum fjallalíðum. Eisini halda teir til tætt við býir og bygdir, t.d. í Afrika. Leopardurin klívur ofta í trøum. Mangan liggur hann uppi á greinum og svevur, hvílir seg ella lúrir eftir fongi. Leopardur dregur stundum dýraleivdir upp í trøini, so ræátarar ikki taka tær.

Súgdjór


Klettafjøll

Klettafjøll (enskt Rocky Mountains) eru ein fjallarøð í Vestur-Norðuramerika sum røkkur frá Kanada til Nýmeksiko í USA. Í miklu fjallarøðini eru lívsumstøður til sera mong ymisk djór, og har eru eisini mangar ólíkar plantur. Hægsta fjallið er Mount Elbert í Kolorado, 4 401 metrar høgt.

Um 1370 m uppi broytist grasslætta-vøksturin til barald og mólsurt, og 2000 m uppi veksur furu- og grannviður. Omanfyri 3200 m veksa bara fjallagras og fjallablómur stutta summarið.

Fjøllini eru illgongd og eru tí friðskjól hjá summum djórum, til dømis jervi, bjørn, villum seyði og snjógeit, sum geypan veiðir.

Klettafjøll vórðu til, tá ið tvær plátur stoyttu saman.

Landafrøði hjá USA
Landafrøði hjá Kanada
Fjøll


Olympiskir leikir

Fjórða hvørt ár senda flestar tjóðir síni bestu ítróttafólk til Olympisku leikirnar (OL) at kappast. Fleiri enn 7.000 ítróttafolk eru við í umleið 25 ítróttagreinum. Nýggjar koma til og aðrar detta burtur. Fólk í millióntali sita við hús og fylgja við á sjónvarpsskríggja.

Tað vóru forngriksku Olympisku leikirnir fyri 2.000 árum síðan, sum birtu upp undir nútíðar leikir. Nútíðar Olympiskir leikir vóru á fyrstu sinni í Athen í Grikkalandi í 1896. Einstaklingar ella lið kappast, ikki tjóðir. Ongari tjóð ber til at vinna Olympisku leikirnar, og Altjóða Olympiska Nevndin (IOC) velur altíð ein bý at vera vertur og ikki eitt land. Ítastu kappingarfólkini vinna sær heiðursmerki í bronsu, silvuri ella gulli, men ikki pening.

Fornu Olympisku leikirnir vóru í fyrstuni havdir Zeusi til heiðurs. Teir vóru í Olympia frá 776 f.Kr. til 393 e.Kr. Í fyrstu leikunum var einans kapprenning, men seinni varð kappast í longdarlopi, diskoskasti, nevaleiki, fimmdysti, renning og kapping við rossi og stríðsvogni. Bara menn sluppu at royna seg ella at hyggja at. Kvinnurnar høvdu aðrar leikir at heiðra gudinnuna Heru.

Hátíðardámur er, tá ið Olympisku leikirnir verða settir. Týdningarmesta løtan er, tá ið Olympiski eldurin verður kveiktur við kyndli. Rennarar hava skifts at borið kyndilin við eldi úr Olympia í Grikkalandi allan vegin hagar, ið leikirnir skulu vera. Soleiðis hevur verið síðan í 1928, tá ið Pierre de Coubertin barónur (f. 1. januar 1863 - d. 2. september 1937), sum endurstovnaði Olympisku leikirnir, heitti á ítróttafólk, at "halda lív í eldinum, ið umboðar endurfødda Olympiska andan". Olympiski eldurin brennur oman fyri Olympiska ítróttastaðin.

Olympiskir vetrarleikir hava verið síðan í 1924. M.a. eru skirenning, íshockey, skílop og skoyturenning á skránni. Altíð eru nógvir áskoðarar til t.d. skilopskappingarnar í vetrar OL.

Sí eisini
 Summar-OL
 Vetrar-OL

Olympiskir Leikir


Løgregla

Løgreglufólk hava ymsar uppgávur. Tey taka m.a. brotsmenn, steðga bilum, ið koyra ov skjótt, og eru á varhaldi úti á gøtuni. Summi arbeiða eisini á skrivstovu. Tey kanna brotsverk og royna at avdúka brotsmenn. Løgreglan handtekur fólk, sum tey illtenkja at hava brotið lógina, ákæra tey og draga tey fyri rættin.

Ferðsluløgreglan hjálpir ferðsluni og ansar eftir, at fólk koyra, sum tey eiga. Ferðsluløgreglan steðgar bilum, sum koyra ov skjótt ella á annan hátt bróta ferðslureglurnar. Tey hava radara at máta, hvussu skjótt bilar og motorsúkklur koyra. Ferðslukanningar verða gjørdar ymsastaðni í Føroyum av og á, og tá steðgar løgreglan bilum og motorsúkklum. Løgreglan spyr eftir koyrikorti og kannar, um akfarið er í nóg góðum standi, og um bilstjórin møguliga hevur drukkið rúsdrekka. Tey kanna eisini, um súkklur og prutl eru í lagi. Við hvørt fara tey í skúlar at greiða frá, hvussu børn eiga at bera seg í ferðsluni.

Reglur um handtøku standa í rættargangslógini. Lata fólk seg ikki taka við góðum, kann løgreglan taka tey við hørðum. Í hesum arbeiði verða brúkt handjørn, skotvápn, hundar ella lurkar. Summi løgreglufólk hava væl vandar og dugnaligar hundar, sum eru lærdir at finna fólk og horvnar lutir. Summir eru servandir at snodda seg fram á narkotika.

Løgreglan í Føroyum

Føroyar eru eitt løgregludømi í danska ríkinum undir ríkisløgreglu-ovastanum og løgmálaráðnum í Danmark. Føroyskt-danska løgreglan er partur av altjóða løgreglusamstarvinum Interpol. Løgreglustøðir eru á hesum støðum: Tórshavn, Klaksvík, Runavík, Miðvági, Sandi og Tvøroyri . Støðarovasti ella sýslumaður hevur umsjón við løgregluni á ymsu plássunum. Ein kommiserur er fyri allar Føroyar, og hann hevur tilhald á løgreglustøðini í Tórshavn. Í politiøkinum verða somu uppgávur framdar sum í donskum politiøkjum.

Tilsamans eru 109 løgreglufólk í starvi í Føroyum, 104 mannfólk og 5 konufólk . 54 starvast í Tórshavn. Politiið í Føroyum velir tey út, ið fara skulu undir politiútbúgvingina. Hesi fara síðani undir vanligu politiútbúgvingina, sum fer fram í Danmark. Eftir lokna útbúgving koma tey aftur til Føroya at starvast. Sostatt er størsti parturin av politifólkunum í Føroyum føroyingar.

Keldur

Løgfrøði
Trygd


Hvítur nashyrningur

Hvítur nashyrningur ella Breiðsnáðaður nashyrningur (Ceratotherium simum) er eitt av heimsins størstu súgdjórum ið liva á landi, næst eftir fílum og áarrossum. Fullvaksna djórið kann er 170-183 cm til hæddar og 325-420 cm til longdar. Hannurin vigar 2-2,3 tons, meðan honin kann viga upp til 1,6 tons. Hvítur nashyrningur hevur tvey horn, tað fremra er 60 cm í miðal, men kan verða upp til 150 cm. Føðin er nærum bara gras.

Samlaði stovnurin av hvítum Nashyrningum telur bert 8500 djór. Tvey undirsløg finnast. Hjá tí syðri undirslagnum Ceratotherium simum simum er stovnurin nøkurlunda støðugur á uml. 8500 djór, meðan ta norðara undirslagið Ceratotherium simum cottoni er álvarsliga hótt við færri enn 30 eftirlivandi djórum.

Navnið "Hvítur nashyrningur" hevur onki við húðarlitin á djórinum at gera, men sigst stava frá breiðu snáðini, ið eins og hjá rossi er lagað til bit (grasbit). Á afrikaans málinum týðir orðið "weit" breitt (sama orð sum føroyskt vítt). Helst er orðið misskilt og skeivt navnborið í enskt sum "white" hvítt. Sum mótsetning til hetta, hevur svarti nashyrningurin fingið heitið svart.

Súgdjór


Ross

Ross ella hestur (kvæðamál hors) (latín Equus caballus) er eitt stórt súgdjór ið hoyrir til hópin hovdýr. Rossið varð tað seinasta stóra djórið, ið varð tamt. Tað var fyri umleið 6000 árum síðan, so rossið og menniskjað heva fylgst langa leið saman. Fyri summi er rossið frítíðarítriv og stuttleiki, fyri onnur ítróttur; og so eru tað tey, ið ikki høvdu kunnað livað uttan at hava rossið sum arbeiðsdjór og til flutnings. Menniskjan fór undir at temja rossið uml. 4000 ár fyri Krist, og 1000 ár seinni vóru tamross vanlig nógvastaðni. Í 3000 ár vóru rossini einasta álit til flutnings. Fyrr var hesturin nærri lívinum hjá teim flestu enn í dag. Hesturin varð nýttur sum ferðingarross, sum arbeiðshestur og sum stríðshestur, tá ið kríggj var. Í dag verða hestar mest nýttir til undirhalds, og mestsum ikki til arbeðis. Vituligt er, at slík dýr høvdu ymisk heiti alt eftir kyni og aldri, og tað hava tey enn. Vit hava: fyl, ungross, ryssa ella mer, greðing og hest, sum geldur greðingur oftast verður róptur. Ross eru av gløggastu djórum og løtt at ala. Ross hava gott tev, síggja og hoyra væl, so tey varnast skjótt vanda og tvíspora av stað. Ross ganga á ytsta táliðinum, og uttan um hann er harður hornhógvur. Aftantil undir ilini er gyrðin hornbølla, hóvtungan. Rossið fjaðrar á henni, tá ið tað rennur. Hestaskógvar verða negldir undir hógvarnar, so hógvarnir slítast ikki á hørðum lendi.

Nú kenna vit mest hestakreftir í motorførum, bilum og bátum o.s.fr. Hóast flestu ross í dag eru tamd, so finnast framvegis villini ross so sum tað hótta asiatiska Przewalski'sa ross sum er tað einasta sanna villrossið í dag, og so onnur villini ross ið eru eftirkomarar av leysslopnum tamrossum. Evropeiska "Tarpanrossið" ella "Evropeiska villrossið" doyði út í 1909.

Rossasløg

Nú eru fleiri enn 75 mió tom ross, skift sundur í eini 100 ymisk sløg. Ross verða skift í trý høvuðssløg - Tung ross, ið mest verða nýtt sum arbeiðsross, til dømis shirerossið; Løtt ross, mest nýtt til kappríðing, til dømis arábaraross; Smáross, til dømis hetlandsponny. Hæddin á rossinum verður máld ovast á faksið. Málini eru bandmál ella stangarmál. Hetlendska rossið er eitt tað minsta rossaslagið, bara 100 cm. høgt. Shirerossið er av størstu rossum. Tað er hægri enn 185 cm. og vigar meira enn 1100 kg.

Føroyska rossið er sambært støddini í veruleikanum ein Poni eins og Hetlandsrossið. Mest vanliga ríðingarrossið í Føroyum í dag er Íslandsrossið.

Heitið

Frá kvæðunum kenna vit orðini hestur og gangari. Hetta merkir hestur ella ríðingarhestur eftir orðabók Chr. Matras'. Í dagligari talu verður felagsheitið ross ofta nýtt fyri ryssu (honhest), greðing (hannhest) og hest (geldan greðing). Upprunin til heitið ross er ikki kendur, men sambært orðabók Gyldendals frá 1991 (isbn 87-01-41132-2) merkir orðið stríðshestur. Frá søguligum keldum vita vit, at evropear einans nýttu greðingar í kríggi. Ross hevur tí helst merkt greðingur. At ross hava verið nýtt sum ferðingarhestar ber týski býurin Rosenheim boð um. Hetta var heim hestanna, tá ið farið varð um skarðið til Italiu. Týska stavsetingin er hin sama, sum vit nýta, við dupultum s'i. Í dag finst orðið bert í Føroyum, Íslandi og Hetlandi, við somu merking, men har íslendska stavsetingin er hross, og hetlendska russie. Í grannalondum okkara verður dýrið mest rópt hest ella hestur. Tó fyri sunnan (í Stóra Bretlandi) horse. Orðið hors hevur eisini verið nýtt í Danmark, sum staðarnøvnini: Horsager, Horsevej, Horsens og Horsestigen benda á.

Til hvussu hross verður til horse hevur málfrøðingurin Marius Staksberg hesa frágreiðing: Tá ið ljóð (fonem) í málinum á henda hátt skifta pláss, plaga vit at kalla tað umkast (metatesa). (Eitt føroyskt dømi er stivli til stilvi summastaðni í landinum.) Í hesum føri er ikki greitt, hvat er eldri, r + sjálvljóð ella sjálvljóð + r, tí bæði eru sera gomul. Men kanska er horse (fornenskt og danskt hors) eldri enn hross, germanskt *hrussa- og *hursa-, av indoevropeiskum *kers- 'renna', sbr. latín currere 'renna' og cursus 'renning', men tað er ikki full semja um upprunan (sbrt. Dansk Etymologisk Ordbog, Gyldendal 1976).

Bæði orðini hestur og ross hava verið nýtt í Føroyum rættuliga leingi. Hesum bera m.a. staðarnøvnini: Rossastíggjarnir og Hestfall boð um, men júst í hvørji merking er ilt at siga. Orðið ross verður ikki nýtt í Evropa í dag. Í Týsklandi verður orðið Pferd nýtt og bert fá kenna orðið ross. Hjá okkum verða orðini ross og hestar av teim flestu nýtt við somu merking. Vit siga eins og íslendingar: Hevur tú hestar, Hava rossini fingið o.s.fr.

Hestahús

Har hesturin stendur inni, verður í dag ofta kallað fjós. Hetta er kanska tí at hesturin hevur staðið saman við neytunum ella kúnni í fjósinum, har hønurnar eisini hildu til, ella har kúgvin stóð - tí nú kemur mjólkin úr handlinum. Vanligt var tó, at hestarnir vóru úti alt árið eins og seyðurin. Tað er ikki fyrr enn í tjúgundu øld, at farið varð at leggja tak á bólini, soleiðis at hesi vóru til seyðahús.

Annars hava vit sera gott skil á, at hønurnar eru í høsnarhúsinum, gásin í gásarhúsinum, seyðurin í seyðahúsinum og kúgvin í fjósinum. So tað er onki meir náttúrligt, enn at hesturin er í hestahúsinum. Hetta heitið verður eisini nýtt í grannalondum okkara. Summum dámar betur at nevna hetta rossahús ella rossastallur. Analogt áðurnevnda stavar hetta heiti kanska úr herinum.

Súgdjór
Húsdjór


Kvæðamál

Kvæðamál er heitið ið verður brúkt í orðabókum um føroysk orð, helst gomul orð, ið finnast í føroysku kvæðunum, men sum neyvan verða brúkt í talumálinum annars.

Dømi um kvæðaorð eru:

 baldur: djarvur
 fljóð: kvinna
 hors: ross
 marur: hav
 ólivantur: fílur
 rúnarmaður: "gandakallur" (maður, ið "rúnar", gandar við rúnum)
sprund: kvinna
 vatur: vatn

Summi av hesum liva tó sum partar av samansettum orðum, t.d. marur í marbakki, marfluga, marmennil o.s.fr.

Føroysk kvæði
Føroyskt mál


Føroyskt ross

Føroyska rossið ella føroyski hesturin er eitt lítið ross, sum helst er ein poni eins og hetlandsrossið.  Tað føroyska rossið er ættað undan teimum, landnámsmenn høvdu við sær. Tey vóru smá, og eru seinni blandað við m.a. norsk og íslendsk ross. Hesi vórðu størri og betri før fyri at draga vognar og plógv.

Útsjónd og eginleikar
Tey føroysku rossini er smá og kná, hæddin er 120-132 cm. Teir vanligastu litirnir eru brúnt og svartbrúnt, men eisini eru nøkur reyð, svørt og flekkut. Fyrr í tíðini høvdu tey fleiri litir, men av tí at stovnurin minkaði so nógv, hvurvu fleiri litir. Føroyska rossið er vant at ganga úti alt árið, og klárar seg í føroysku náttúruni uttan ískoytisfóður. Er kavi so skava tey seg fram til grasið við hóvnum. Orsakað av nógva føroyska regninum hevur rossið ein tættan fitiríkan feld ið verjur móti regninum. Summarfeldurin er stutter og blankur, vetrarfeldurin er langur við serliga longum broddum.

Klyvjaross
Klyvjaross var heitið ið føroyingar nýttu um arbeiðsrossið teir brúktu til flutning o.a. arbeiði. Klyvjaross vórðu m.a. nýtt sum plógdjór, fólkaflutning og til torvflutning; tveir rossaleypar vórðu festir á rossið, ein á hvørji síðu, og síðan fyltir við torvi.

Hóttan og varðveitsla
Um ár 1800 vóru uml. 800 føroysk ross í Føroyum, men tíðliga í 20’du øld gjørdist rossið ein útflutningsvøra, bretar sum høvdu flutt ross í hópatali úr skotsku oyggjunum til arbeiðsross í kolanámunum, vendu sær nú til Føroya fyri at innflyta arbeiðsross. Hetta var ein av høvuðsorsøkunum, at rossatalið í Føroyum minkaði so skjótt.
Í 1960’unum var farið undir at finna fram til tey fáu føroysku rossini ið eftir vóru. 4 ryssur og 1 greðing funnu tey fram til og eru hesi forfedrar til øll tey núlivandi føroysku rossini, eini 60 í tali. Føroyska rossið varð lýst sum egið slag í 1978, og var hetta aftur staðfest við DNA-kanningum í 2003. Føroyska rossið er framvegis álvarsliga hótt, og talið skal upp á minst 200 áðrenn talan ikki er um álvarsliga hótt djór.

Slóðir úteftir
Føroyska rossið

Súgdjór í Føroyum
Súgdjór
Húsdjór


Protestantisma

Protestantiska læran tók seg upp í Týsklandi. Um 1560 var kristna læran í Evropa farin í tvíningar, ta protestantisku og ta katólsku. Fyrst í 16. øld hildu summi kristin, at Rómversk-katólska kirkjan ikki longur livdi eftir Jesu læru. Á odda í mótmælunum gekk týski munkurin, Martin Luther, og mong fóru í part við honum. Tey tóku seg úr rómversk-katólsku kirkjuni og byrjaðu eina rørslu, trúbotina. Trúbotin kom til Føroya í 1538. Nógvir týskir fúrstar tóku við nýggju læruni, so fingu teir loyst seg úr valdi pávans og keisarans í Rómverska ríkinum (hin katólski politiski valdsharrin).

Flestu kristnu, sum ikki eru í katólsku ella ortodoksu kirkjuni, eru protestantar. Flestir føroyingar eru limir í fólkakirkjuni, sum er protestantisk (evangelisk-luthersk). Summar protestantiskar kirkjur eru evangeliskt-lutherskar, aðrar reformertar.

Slóðir

Kristindómur


Plantur

Í øllum londum vaksa plantur, ið prýða og hugtaka fólk, og grønmeti, ið smakkar væl. Nógvur heilivágur verður vunnin úr plantum, til dømis verður hjartaheilivágur vunnin úr digitalisplantuni og morfin úr dreymsólju. Plantur kunnu vera ersmáar algur ella ovurstór furutrø, ið kunnu vera enn 100 m. Allar plantur hava tey frálíku evni at taka orku úr sólarljósinum. Henda umgerð nevnist ljóssamruni, og hann trytar øllum vøkstri. Vit vita um eini 400 000 plantusløg, tað veri seg alfagrar prýðisblómur ella grønmeti. Nógv plantusløg eru eisini ikki staðfest enn, serliga í tropulondum, sum til dømis í Brasil. Nú á døgum eru 25 000 ymisk blómur, trø og aðrar plantur um at verða týnd, tí stór øki verða oydd.

Flestallar plantur hava kynjaða nøring. Sáðið av sáðberunum gitir eggini í sáðgongini, og tey búnast so til fræ. Summar plantur, til dømis eplið, nørast ókynað. Úr seteplinum vaksa leggkýli, ið verða nýggj epli. Úr teimum veksur nýggjur slokkur aftur um várið. Úr moðurplantuni vaksa langir siðusprotar, renningar, sum festa rót, og úr teimum vaksa so nýggjar plantur. Hetta er ókynað nøring.

Sí eisini
Plantur í Føroyum

Plantur


Ber

Ber eru sevjumiklar, ektaðar fruktir og hava nógv fræ. Vínberjasløgini eru fleiri enn 5.000. Vínberini verða nýtt til vín. Turkað eita tey rosinur.

Ber


Michel Foucault

Michel Foucault (føddur 15. oktober 1926, deyður 25. juni 1984) var ein franskur heimspekingur.

Føðingar í 1926
Andlát í 1984
Fraklendingar
Heimspekingar


Madagaskar

Madagaskar er ein oyggj í Afrika. Fólkið er komið bæði úr India og Afrika. Har eru bæði katolikkar og trúbótarmenn. Madagaskar er úti fyri eysturstrond Afrika. Alt síðan frumøld hevur oyggin verið avbyrgd frá øðrum londum, og tí eru plantur og dýr her, sum ikki eru nakra aðrastaðni í heiminum. Flestu fólk í Madagaskar eru bøndur, sum hvørt ár rudda sær eitt stykki at velta í. Týdningarmesta útflutningsvøran er vanilja, ið verður nýtt til ís, koladrykkir og køkubakstur. Siður er, at konufólkini hava prýðiligt og margbroytt hársnið, ið vísir, hvørji bygd tey eru úr.

Í 1896 løgdu fransmenn oynna undir seg og høvdu hana til 1961. Tá fekk hon sjálvstýri undir navninum Malaagssy. Í 1960 fekk Madagaskar støðu sum sjálvstøðugt ríki.

Landafrøði

Úti í Indiahavinum eystan fyri Afrika er oyggin Madagaskar. Madagaskar er 5 ferðir so stór sum Ísland, á henni búgva okkurt um 20,6 mió. fólki. Oyggin er mest sum øll ein háslætti við djúpum gjáum og stórum dølum. Vindurin liggur mest sum altíð eystan úr havinum, og hann kemur við vátligari luft inn á tær brøttu líðirnar eystarumegin. Tær eru tí allar avvaksnar við tjúkkum regnskógi. Tá ið vindurin er farin um tey høgu fjøllini, sum eru eystarumegin, og komin vestur á háslættan, er tann nógvi rákin farin úr honum, og hann verður turrari og turrari, longur vestur hann kemur. Tí er eystari parturin av háslættanum savanna og vestari steppa.

Afrika
Oyggjar


Efesusbrævið

Efesusbrævið er ætlað teimum heilagu, sum eru í Efesus. Paulus ápostul starvaðist longst í hesum býi, Efesus var høvuðsstaður í landspartinum Ásia og bant saman Ásia og Evropa. Sambært innihaldinum í Efesusbrævinum sæst, at Paulus var fangi um tað mundið, tá ið hann skrivaði brævið. Saman við Filemonsbrævinum, Filippibrævinum og Kolossabrævinum hoyrir Efesusbrævið til tey brøvini, ið Paulus skrivaði, meðan hann sat fangi.

Efesusbrævið hevur ein tríeindan bygnað, tað sigur nógv um Gud sum Faðirin, sonin og heilaga andan. Efesusbrævið er kirkjuliðsbrævið fram um onnur. Tað sigur frá tí meistaraverki, sum eitur kirkjuliðið, og kirkjuliðið verður lýst við sjey myndum, sum bera vitnisburð um kirkjuliðsins dýrd. Brævið er eisini um, hvat Gud hevur hugsað, men eitt veldi arbeiðir ímóti Guds ætlanum til tess at gera tær til einkis. Brævið verður tí endað við at lýsa: tað stríð, vit skulu stríða; teimum herklæðum, ið okkum boðin verða; og tí sigri, ið vit kunnu vinna.

Kristindómur


Triðja Mósebók

Triðja Mósebók verður í hebráisku Bíbliuni nevnd Wajiiqra. Tað merkir, "og hann kallaði", og soleiðis byrjar eisini bókin. Í Septuaginta eitur hon Leviticon, og tað merkir "levitiska bókin". Hon var fyrst og fremst ein handbók hjá levitiskum prestum. Orðið Leviticus er tað sama orðið á latínskum. 3. Mósebók verður nevnd levitbókin, ikki tí at hon er so nógv um levitar, men heldur tí, at hon er um gudstænastuna, og í gudstænastuni høvdu levitar tað týdningarmesta at gera. Hon er gudstænastubókin í gamla sáttmálanum. Hon sigur frá, hvussu Ísrael skal liva sum heilag tjóð, úrskild til Harrans.

N.T. vísir meira enn 40 ferðir aftur til 3. Mósebók, og næstan øll Bíblian ber dám av henni.

Innihald

Offurtænastan í G.T. er týdningarmesta evnið í 3. Mósebók. Fimm ymiskar offurtænastur verða nevndar - sektaroffur, brennioffur, takkaroffur, grónoffur og syndaoffur. Longu í 2. Mósebók verður sagt frá, hvussu Áron og synir hansara vórðu settir í prestastørv. Í 3. Mósebók er fullfíggjað frágreiðing um prestavígsluna. Fremsta arbeiði teirra var at bera frem offur. Eisini høvdu teir annað týdningmikið arbeiði í halgidóminum og vera andligu lærararnir í Ísrael skildir burtur úr til tænastu Guds og vera Harrans boðum lýdnir.

Talan um offur gongur sum aðaltáttur ígjøgnum alla 3. Mósebók. Forskriftirnar um fagnaðarárið eru eisini í 3. Mósebók.

Kristindómur
Gamla Testamenti


Kristoffur Kolumbus

Kristoffur Kolumbus (føddur 31. oktober 1451 í Italia – deyður 20. mai 1506 í Spania) varð føddur í býnum Genova í Italia. Faðir hansara var vevari, og sum drongur hjálpti Kolumbus pápa sínum, men hetta arbeiðið dámdi honum ikki. Honum dámdi best at ganga niðri í havnini og síggja øll seglskipini, ið har lógu. Longu sum 14 ára gamal fór hann til sjós. Mest varð siglt millum londini við Miðjarðarhavið, men kanska hevur hann verið onkran túr í Norðurlondum og fram við Afrikastrondini.

Okkurt bendi á, at hann vildi gerast viðgitin og ríkur. Hann var ikki nøgdur við at vera av fátækum fólki, tí lætst hann at vera av ríkum fólki, og hann segði seg hava fingið útbúgving. Í nøkur ár búði hann í Portugal, har hann giftist eini ríkari gentu. Tá sá hann, hvussu tey ríku livdu, og hugurin at gerast viðgitin og ríkur vaks. Øll vistu, at stór ríkidømi vóru í Ásia, og nógvir vísindamenn vóru ikki í iva um, at tað bar til at koma til Ásia, um tú sigldi vestureftir. Men eingin hevði roynt at sigla tann vegin. Kolumbus varð meira og meira sannførdur um, at tað læt seg gera. Hann var so spentur at prógva tað, at hann í næstan tíggju ár royndi at fáa ymisk lond at gjalda ferðina. Og at enda eydnaðist tað at fáa sponsku kongshjúnini at játta.

Í apríl 1492 vórðu skjølini undirskrivað, og Kolumbus fór at fyrireika sína fyrstu ferð. Á síni fyrstu ferð kom hann til Bahamasoyggjarnar, Kuba og Hispaniola. Men ferðin eydaðist ikki so væl. Hann hevði nøkur innfødd við sær, tá ið hann kom heimaftur til Spania, og hann visti nógvar spennandi søgur at siga um tað, hann hevði funnið. Men tað nógva kryddvørurnar og gullið, sum hann hevði droymt um, fann hann ikki. Kolumbus var tí vísur í, at hann fór at finna ríkidømi, um hann slapp einaferð aftrat. Isabella og Ferdinand stuðlaðu honum, og hann slapp tríggjar ferðir aftrat. Á hesum ferðum fann Kolumbus Trinidad, Jameika og fleiri lond í Miðamerika. Tað stóra ríkidømi fann hann ongantíð, men til sín doyggjandi dag í 1506 var hann vísur í, at tað var Ásia, hann var komin til.

Italiarar
Sjófarar
Føðingar í 15. øld
Andlát í 16. øld


Hetlandsross

Hetlandsross ella Hetlandsponi (enskt Shetland Pony) er ein poni við uppruna í Hetlandi. Fullvaksin er hendan poniin ikki meir enn 1,07 m til hæddar. Hetta vælumtókta ponislagið er útbreitt um allan heim, men serliga í stórum tali í Stórabretlandi og Norðuramerika.

Súgdjór
Húsdjór


Golden Gate brúgvin

Golden Gate brúgvin er ein heingibrúgv um Golden Gate sundið í San Francisco, Kalifornia. Heingibrúgvin er 2737 m long og er hon ein tann longsta í heiminum.

Brúgvin varð liðug í apríl 1937 og kostaði $27 mill. Brúgvin er 2737,4 m long og 27,4 m breið, hevur seks koyribreytir og tvær gongubreytir. Siglast kann undir brúnni.

Stálveirar eru festir í brúgvartornini, sum bera brúnna.

Kalifornia


Brúgvin til Terabithia

Brúgvin til Terabithia (upprunaheiti: Bridge to Terabithia) er ein amerikanskur Disney-filmur frá 2007. Filmurin byggir á bókina hjá Katherine Paterson.

Søgugongd

Høvuðspersónurin í Bridge to Terabithia, Jesse Aarons, er í samleikakreppu. Hansara vantandi sjálvsálit og hansara kúgaða støða heima gera, at hann er misnøgdur við sín egna samleika, hann sær seg sjálvan við pápans eygum. Hann er í húsi saman við fimm konufólkum og saknar sárt at práta við pápan. Pápin arbeiðir langt heimanífrá og hevur ikki orku at vera saman við familjuni.

Jess hevur eitt yndisítriv, tað er at tekna. Við sínum tekningum fær Jess fram sítt innasta mál, tað er ofta torført hjá honum at orðføra seg, men myndir koma til hansara, tá ið eitthvørt hugtekur hann. Lærarin Julia Edmunds er ein øðrvísi persónur. Foreldrini hjá Jess halda lítið um hana, men Jess fær í Juliu ei góðan vin, sum kemur í foreldra stað, tá ið foreldrini ikki skilja hann.

Men so flytir Leslie Burke inn í grannahúsini, og hon er heilt øðrvísi enn aðrar gentur. Bæði hús, klæði og áskoðanir heima hjá Leslie og teimum eru avgjørt øðrvísi enn hjá øllum hinum í bygdini í Virginia. Í loyniliga landinum, Terabitia, mennist vinalag teirra. Hesin heimur, fyltur við hugflog og vitan, broytir hann og ger hann føran fyri at taka støðu sjálvur. Men so verður Leslie brádliga tikin frá honum.

Amerikanskir filmar


Limerick

Limerick (Írskt: Luimneach, Lom na nEach = Víðavangur rossanna) er ein miðalstórur býur og umsitingardepil í County Limerick í provinsinum Munster í miðvestur Írlandi.
Limerick hevur 92.539 íbúgvar (2009) og liggur við ánna Shannon; trýggjar brýr eru um ánna nær við miðbýin. Við forstøðum telur býurin 100.757 íbúgvar (2009).

Írland
Stórbýir í Írlandi


Kettur

Kattur (frøðiheiti Felis catus) er lítið smidligt dýr við bleytum skinni vanl. havt sum húsdjór. Eygleiða vit kettu, ið lúrir eftir t.d. fugli, síggja vit týðuliga skyldskapin við tikara og leyvu.

Ketta svevur í miðal einar 16 tímar um samdøgrið, men ikki leingi í senn. Kroppurin er lagaður at nýta nógva orku í stuttum bilum og krevur tí nógva hvíld aftaná. Ketta er eisini reinfør. Hon vaskar sær minst ein tíma til saman um dagin og sleikir skinnið reint, so tað verður blankt, slætt og mjúkt, tí tá livir tað betur. Samstundis sleppur hon av við sníkjarar, og blóðrenslið verður betri.

Í ringum ljósi eru sjónopurnar stórar, so mest møguligt ljós sleppur at eyganum. Innast í eyganum er endurskyggjandi jaður, ið kastar ljósið aftur frá eyganum. Tí lýsa kettueygu í myrkri. Í dagslýsi eru sjónopnurnar smalar, so minni ljós kemur at eyganum.

Í mong túsund ár er svørt ketta sett í samband við pátrúgv og gand. Summi halda framvegis, at hon boðar frá bæði ófrættum og eydnu.

Sløg

Okkara kettur eru ættaðar undan gráríputum villkatti, ið hevur verið í uml. 1 mió ár, tí afrikanska villkattinum.
Villkatturin líkist vanligu tomu kettuni, men er førligari, og høvið er størri. Afrikanski villkatturin hevur døkkar rendur á hala og beinum. Onnur villkattasløg eru óivað eisini upp ígjøgnum tíðirnar ald í øðrum heismpørtum. Tomu ketturnar vóru serliga havdar at taka rottur og mýs í korngoymslum. So við og við spjaddust ketturnar við menniskjum til flestu øki í heiminum, og fólk fóru at ala serlig kettusløg, til dømis halaleysa mankettu, snøgga kettu og lodna persarakettu. Tamar kettur vóru vanligar í Evropa fyri 3.000 árum síðan.

Fleiri enn 300 ymisk kettusløg eru ald við ávísum litum, men enn fleiri tilvildarlig sløg eru. Kettualarar koma javnan við nýggjum blendingum, ið teir skilja burturúr. Bombaikettan er eitt rættiliga ungt slag, ald í USA. Hon er undan burmesiskari kettu, sum fekk kettlingar við amerikanskari kettu. Hóast bombaikettan er tættullað og snøgg, hevur hon øll tey vanligu kettueyðkennini.

Kettlingar

Ketta gongur kviðin einar 9 vikur. Ketta leggur einar tvær ferðir um árið. Upp í 8-10 kettlingar kunnu vera í løguni, men vanligast eru 2-4. Nýløgdu kettlingarnir hava eingi eygu fyrstu vikuna og eru hjálparleysir. Tvær vikur gamlir royna teir at stetla. Fyrstu tíðina súgva teir mammuna, men átta vikur gamlir fara teir at eta fasta føði og súgva minni og minni. Einar 4 vikur seinni gongur kettan aftur á illum. Kettlingar spæla nógv og berjast til stuttleika ella renna eftir halanum á sær sjálvum. Endamálið er eyðsýnt. Teir búnast at veiða, at bera skjótt at, venja styrki og fimi, sum er treyt, tá ið teir skulu veiða sjálvir.

Veiða

Ketta er ófør at veiða. Hon hevur gløggar sansir, hvassar tenn og hvassar kløur og er sterk og kimlilig. Ketta veiðir helst um náttina, og hon sær væl í myrkri. Enntá tamar kettur munnu sum oftast draga at lívbjarga sær sjálvar, tær taka smáfugl, skordýr, mýs og onnur smádjór.

Ketta hevur frálíka gott tev. Tá ið hon nærkast til dømis eini mús, nýtir hon eisini oyru og eygu. Varisliga og spakuliga sníkir hon seg nær músini, loypur so við útspílaðum klóm, høggur í hana og bítur í nakkan ella høvdið at hálsbróta hana. Ketta hevur eisini sterk, long afturbein og kann tí leypa langt. Ofta sæst hon snara høvdinum til ymsar vangar, áðrenn hon loypur til tess at døma um, hvussu langt lopið er.

Súgdjór
Húsdjór


Carolina

Carolina er felagsheiti ið verður nýtt um South- og North Carolina í USA. Fólkatalið var 14,1 mió. við ársbyrjan 2011.

Landafrøði hjá USA
North Carolina
South Carolina


Kolumbia

Kolumbia (República de Colombia) er eitt land í útnyrðingshorninum av Suðuramerika. Landið hevði havt umleið 46,4 mió. íbúgvar í 2012. Høvuðsstaðurin er Bogotá og tað er eisini størsti býur í Kolumbia. Høvuðsmálið er spanskt. Síðan 1819, tá ið Kolumbia gjørdist sjálvstøðugt ríki, hevur javnan verið borgarakríggj, og seinastu árini hevur verið blóðugt stríð ímillum drøggfelagsskapir, sum stríðast um vald. Vinstravíðgongda uppreistrarliðið FARC hevur barst móti kolumbisku stjórnini síðan 1964, og tað er harvið longsta vápnaða stríðið í Latínamerika. Einki annað land í heiminum dyrkar so nógv kokain sum Kolumbia. Stóru áirnar, t.d. Orinocoá og Amasoná, eru týdningarmiklar vøruflutningsleiðir.

Landafrøði

Kolumbia er 1.138.914 km² stórt og landið hevur mark í útnyrðing við Panama, í eystri við Venesuela, í landsynning og suðri við Brasil og í útsynning við Peru  og Ekvador.

Oman úr fjøllunum renna nógvar áir. Rio Magdalena eitur longsta áin í Kolumbia. Hon kemur úr fjøllunum suðuri í landinum og rennur norður ígjøgnum Kolumbia út í Karibiahavið. Áin er 1.540 km long.

Hægstu fjøllini standa norðuri í landinum, tætt við markið til Venesuela. Teir hægstu tindarnir eru Pico Cristóbal Colón og Pico Simón Bolívar, sum báðir eru 5.775 metrar høgir.

Búskapur
Nógv veðurlagsbelti eru í Kolumbia, og tí ber til at hava ein ógvuliga fjølbroyttan landbúnað. Í mong ár var kaffi høvuðssútflutningsvøra landsins, og Kolumbia dyrkar, næst eftir Brasil, mesta kaffi í heiminum. Tá ið berini eru hentað, verða tey latin í stórar kassar og sett at turka í sólini. Av tí at kaffiprísurin alsamt er fallin á heimsmarknaðinum, hevur Kolumbia verið noytt at leggja dent á at dyrka aðra grøði til útflutnings, t.d. sukur, bananir, bummull og blómur. Oljuvinnan hevur fingið stóran týdning í búskapinum í Kolumbia, eftir tað at nógv olja varð funnin í ein landnyrðing úr Bogotá. Á oljureinsiverkum, sum tí í býnum Barrankuilla, verður ráoljan gjørd til brennievni til bilar og flogfør. Eisini er nikkul funnið og ovurstórar kolalindir, tær størstu í Latínamerika. USA, Týskland og Japan eru størstu handilsfelagar hjá Kolumbia.

Søga

Tá ið sponsku hertakararnir komu til Kolumbia í 1499, komu teir til eina siðmenning, sum átti ógvuliga nógv gull. Eisini hoyrdu teir um ein duldarfullan, horvnan bý, nevndur El Dorado, har so nógv ríkidømi var, at tað bar av øllum viti, men hann er ikki funnin enn. Spaniamenn bygdu m.a. lívliga havnabýin, Cartegna, í 16. øld. Haðan sigldu stóru sponsku galleónirnar til Evropa, fullfermdar av dýrgripum, sum vóru stolnir frá indiánunum. Gomlu býarmúrarnir og glæsiligu stórmanshúsini og kirkjurnar standa enn; eisini mongu hervirkini, sum spaniamenn bygdu at verja seg fyri sjórænarum og álopum úr grannalondunum. Lítla bygdin, San Augustin, tætt við fjøllini suðuri í landinum er gitin fyri sínar gomlu steinmyndir. Standmyndirnar eru minst 800 ára gamlar, men vit vita lítið um fólkið, ið høgdi tær. Summir serfrøðingar halda staðin hava verið halgimiðdepil, har bygdarfólkið jarðaði síni deyðu og setti høggmyndirnar á leiðini.

Mentan

Allir kolumbiar duga at dansa kumbia, enntá børnini. Dansurin hevur røtur aftur í afrikanska mentan, frá trælunum, ið vórðu førdir til Kolumbia úr Afrika í 19. øld, og í spanska og indiánska mentan. Mannfólkini eru í hvítum klæðum var trælabúnin. Konufólkaklæðini líkjast sponskum klæðum.

Keldur

Slóðir úteftir

Kolumbia
Suðuramerika


Cherokee-indiánarnir

Cherokee-indiánarnir eru av einum fólki, sum hevur verið í Amerikanska kontinentinum  í meira enn 6.000 ár. Teirra mentan verður hildin at vera vøggan hjá USA. Meginparturin av cherokee-fólkinum býr í dag í Oklahoma, tí statinum, sum í 1866 fekk navnið okla humma (Choctaw navn, ið merkir: "reyðmaður"). Umleið 3,7 milliónir búgva í Oklahoma. Av teimum eru 262,581 indiánar.

Nógv av klæðunum gjørdu teir úr skinni. Men síðan evropear tóku landið, hava teir verið noyddir at gingið í evropeiskum klæðum, sum til dømis hatti ella buksum. Bara í fáum fjarskotnum støðum og til veitslur lata tey seg enn í, sum fólkið gjørdi tá.

Uppruna amerikanarar
Fólk úr USA eftir etniskum uppruna


Føroysk mentan

Føroyska mentanin er siðirnir, listin og málið í Føroyum. Føroysk mentan hevur sín uppruna í norrønari mentan.

Bæði tey søguligu og tey landalæruligu viðurskiftini eru við til at mynda eina mentan.

Føroyska málið

Tey fyrstu niðursetufólkini, sum komu til Føroya úr Noregi, høvdu sína mentan úr heimlandinum við sær. Málið var norrønt, soleiðis sum tað varð tosað á Vesturlandinum í Noregi, men nú fólkini vóru skild sundur, gekk eisini málið sundur og broyttist ymiskar vegir. Fyrsta dømið um, at føroyskt er um at gerast sjálvstøðugt mál, finst í Seyðabrævinum frá 1298.

Føroyskt mál var langt upp í tíðina bara talumál. Eftir trúbótina gjørdust allir prestar í Føroyum danskir embætismenn og fóru at prædika og tosa á donskum. Hjá føroyingum fekk danskt støðu sum tað tignarliga og heilaga málið, og danskt varð skrivað í øllum viðurskiftum við myndugleikarnar. Føroyskt var bara heimamálið, sum vanliga fólkið tosaði sínámillum í gerandisdegnum. Onkrar royndir vórðu gjørdar at skriva føroyskt. Tann fyrsti, sum rættiliga savnaði føroysk orð og gjørdi føroyska orðabók, var miðvingurin Jens Christian Svabo. Sagt verður um hann, at hann við hesi innsavning bjargaði føroyskum undan at doyggja út. Hetta var um 1780.

Presturin Johan Henrik Schrøter beyð sær til at umseta Nýggja Testamenti til føroyskt. Hann týddi Matteusar Evangeliið, tað kom út í 1823. Mótstøðan var stór ímóti útgávuni. Prestar og flestir føroyingar hildu, at føroyskt hóskaði seg ikki í viðurskiftunum við Várharra, ella, at Gud skilti ikki føroyskt. Føroyingar høvdu tá í nærum 300 ár vant seg við, at málið í kirkjuni var danskt. Alstóran týdning fyri føroysk bíbliumál og kirkjumál fingu Victor Danielsen og Jákup Dahl. Í 1937 góvu teir út hvør sína umseting av øllum Nýggja Testamenti. Í 1949 kom øll Bíblian út í týðing eftir Victor Danielsen.

Føroyskur dansur

Eitt annað sereyðkenni fyri føroyska mentan er dansurin, sum føroyingar hava dansað langt aftur í tíðina og dansa enn. Teir hava kvøðið um stórar hetjur, sum søgur gingu frá. Hesar søgur breiddu seg í miðøldini um alt Norðurevropa og heilt til londini í Norðurhøvum. Um føroyska dansin fáa vit fyrstu ferð at vita frá íslendinginum Jóni Indiafara, tá ið hann var í Føroyum í árinum 1615.

Í 19. øld fóru menn rættiliga at skriva niður føroysk kvæði. Fornminnisgranskarar høvdu funnið fram til, at fornu hetjusøgurnar vóru best varðveittar í føroysku kvæðunum. Tí heittu teir á føroyingar um at skriva tey niður. Ein hin kendasti var Jóannes í Króki heiman av Sandi. Hann savnaði ein hóp av kvæðum saman. Í øldir hava kvæðini verið lærd munn av munni. Foreldur lærdu dóttur ella son tey kvæðini, tey dugdu uttanat. Soleiðis kundu tey varðveitast og skrivast niður.

Føroyskur tónleikur

Føroysk tónaskøld sum t.d. Sunleif Rasmussen og Pauli í Sandagerði eru viðurkend aðrastaðni enn í Føroyum, og føroyskar fløgur koma út í stórum tali. Tað er ikki sum fyrr. Tá gjørdu føroyingar lítið við ljóðføri, onkur skúlalærari átti eina violin, onkur sjómaður eina harmoniku, tað var alt. Men so við og við vaks áhugin, fólk fóru at læra seg at spæla, orkestur vórðu skipað, musikkskúlarnir komu til, og nú taka nýggir tónleikabólkar seg upp í heilum og allastaðni í landinum. Samstundis eru hornorkestrini og kórini framvegis virkin um alt landið.

Føroyingar syngja saman meira enn onnur, verður sagt, og kórsangurin er sum eitt framhald av gomlu kvøðingini. Tey eldru tónaskøldini sum Hans Jákup Højgaard og Jógvan Waagstein skrivaðu songløg og stjórnaðu sjálvir kórum. Yrkjarin Regin Dahl er eisini virkin sum tónaskald, menn hann skrivaði ongantíð løgini niður. Kórsangur verður eisini framførdur saman við ljóðførum, eitt nú á nýggjárskonsertunum hjá Føroya Symfoniorkestri í Norðurlandahúsinum.

Føroyskur sjónleikur

Fyrsta, vit vita um sjónleik í Føroyum, er frá ferðafrásøgn eftir Jens Christian Svabo í 1781. Hann sigur frá, at embætismenninir í Tórshavn stuttleika sær við at spæla sjónleik. Teir spældu leikir eftir norðmannin Ludvig Holberg, sum var vælumtóktur og kendur kommediurrithøvundur um alt Norðurevropa í 18. øld. Føroyskan sjónleik fáa vit í tjóðarskapartíðini. Fyrsta avrikið var longu á føstulávint í 1889, beint eftir at Føroyingafelag varð stovnað. Tá vóru tveir leikir frumsýndir, annar var Gunnar Havreki eftir Rasmus Effersøe og hin Veðurføst eftir Sonnu Helenu Patursson. Í 1977 fór sjónleikurin inn á eina nýggja kós, tá ein av fremstu leikstjórum okkara Eyðun Johannessen saman við øðrum stovnaði yrkisleikbólkin Grímu. Við hesum bólki hevur føroyskur sjónleikur vunnið nógv framá og er vorðin ein listagrein á høgum listaligum stigi.

Føroyskir filmar

Føroyingar síggja útlendskan film, kanska serliga amerikanskan, bæði í biohøllum og í sjónvarpi. Einasti føroyski filmsleikstjórnin, sum higartil hevur gjørt vart við seg, er Katrin Ottarsdóttir. Filmar, hon hevur leikstjórnað, eru m.a. Bye Bye Bluebird, Maðurin ið slapp at fara og Atlantic Rhapsody - 52 scener fra Tórshavn. Føroyar hava eisini verið nýttar sum leiktjøld hjá útlendskum filmsleikstjórum, m.a. í stóra filminum eftir danska leikstjóran Niels Malmros, Barbara. Barbara byggir á skaldsøgu eftir Jørgen-Frantz Jacobsen. Í hesum filmi vóru nógvir føroyingar uppií, serliga sum statistar.

Føroysk list

Tónleikur við ljóðførum kom seint til Føroya. Sama kann sigast um myndlistina. Elstu føroysku málningarnar, vit vita um, hevur Díðrikur í Kárastovu av Skarvanesi gjørt um ár 1850. Men teir fyrstu málararnir, sum Jógvan Waagstein og Niels Kruse, málaðu mest tað føroyska landslagið við sínum skiftandi ljósi og litum. Í 1948 varð skipað fyri fyrstu almennu framsýningini av myndlist í Føroyum. Tá varð hildið, at kundi ein framsýning skipast annaðhvørt ár, so var væl vorðið. Nú eru framsýningarnar tættar, og eitt stórt tal av listafólki skapa eina fjølbroytta føroyska myndlist.

Kendast eru listafólk sum t.d. Hans Pauli Olsen, Steffan Danielsen, Janus Kamban, Ingálvur av Reyni, Ruth Smith, Tróndur Patursson, Zacharias Heinesen, Sámal Joensen-Mikines og Thomas Arge. Hjá teimum, sum nú mála, er føroyska landslagið fremvegis eitt høvuðsevni, men nú verður tað loyst sundur í litir og skap, so tað ikki kenst aftur beinleiðis. Sum við nútímans yrkingum og tónleiki verður meira og meira gjørt við at skapa óbundnar og fríar myndir.

Føroyskir rithøvundar

Fosturlandssangirnir skuldu vekja fólk og lata eyguni upp fyri tí góða og vakra í Føroyum. Tað friðsæla og vakra var eisini fremst í huganum á skaldinum Hans Andreasi Djurhuus, sum skrivaði ævintýr, sjónleikir, søgur og nógvar sangir, serliga barnasangir. Men skaldskapurin broyttist, og í 1914 gav beiggi hansara, J.H.O. Djurhuus, út fyrstu føroysku yrkingarnar, sum ikki vóru ætlaðar at syngja. Tær skuldu lesast og lýsa kenslurnar hjá skaldinum sjálvum. Um ár 1900 vórðu føddir fleiri av okkara størstu rithøvundum. Poul F. Joensen í Sumba, William Heinesen og Jørgen-Frantz Jacobsen í Tórshavn, Christian Matras á Viðareiði, Heðin Brú í Skálavík og Martin Joensen í Sandvík.

Best síggja vit ta broyttu tíðina aftur í yrkingasøvnum, sum nú komu út. Tær eldru yrkingarnar høvdu rím og eitt fast snið. Tann fría nútíðaryrkingin er heilt øðrvísi. Nú sleppur hugurin at reika og fara út um vanlig mørk, og yrkjarin roynir at seta myndir saman til eina sterka, persónliga kenslu. Her kunnu nevnast nýskapandi yrkjarar sum til dømis Jóanes Nielsen, Rói Patursson, Guðrið Helmsdal og Steinbjørn B. Jacobsen.

Føroyskir miðlar

Fjølmiðlarnir hava fingið stóran týdning í okkara mentan. Í 1959 kom Útvarp Føroya aftur at bløðunum, og í 1984 fór Sjónvarp Føroya at senda. Fjølmiðlarnir bera tíðindi og lýsa viðurskifti í okkara samfelagi. Nú eru eisini teldurnar komnar, og nú sita ung og børn og leggja sínar tankar út á netið, siga frá um seg sjálv og koma í samband við allan heimin. Samstundis sita ungdómar og lurta eftir tónleiki úr øllum heimspørtum.

Føroyar
Mentan


Kylie Minogue

Kylie Ann Minogue (fødd 28. mai 1968 í Melbourne í Avstralia) er ein avstralsk songkvinna, sangskrivari og sjónleikari. Hon er heimskend og hevur vunnið fleiri heiðurslønir. Hon hevði fleiri leiklutir í sjónvarpsrøðum, longu meðan hon var barn, m.a. høvdu hon og systir hennara, Dannii Minogue, eina tónleikasjónvarpsrøð tíðliga í 1980-árunum. Tað var her, at Kylie fyrstu ferð framførdi alment sum sangari.

Lívsleiðin
Hon gjørdist heimskend, tá hon hevði ein av høvuðsleiklutunum í sjónvarpsrøðini Neighbours, sum byrjaði í 1986. Eftir at Minogue byrjaði sína lívsleið sum sjónleikarinna, fór hon í 1987 í holt við sína lívsleið sum songkvinna. Í sambandi við eina sjónvarpssending við vælgerandi endamáli, sang hon tann gamla vælkenda sangin "The Loco-Motion", tað slóðaði veg fyri einari kontrakt við plátufelagið Mushroom Records. Fyrsta pláta hennara Kylie (1988) og stakfløgan "I Should Be So Lucky" náddu báðar á ovastu rók á bretska hittlistanum.

Í 1994 útgav Minogue plátuna Kylie Minogue. Fyrsta staklagið av hesi plátuni "Confide in Me" náddi fyrsta plássið í Avstralia og annað plássið í Stóra Bretlandi, umframt at lagið var vælumtókt í fleiri Evropeiskum londum sama árið.

Í 2005 gjørdist Minogue sjúk av bróstkrabba, og orsakað av hesum, noyddist hon at avlýsa fleiri konsertir og ferðir. Árið eftir kom hon sterkt aftur eftir væleydnaða krabbameins viðgerð. Hon hevur allatíðina verið opin um sína sjúku, og hevur varpað ljós á bróstkrabba. Hon hevur eisini fingið viðurkenning fyri sítt arbeiði innan hetta øki.

Minogue hevði seinni stóra sukse í 2000 við staklagnum "Spinning Around" og fløvuni Light Years. Sangurin "Can't Get You Out of My Head" náddi fyrsta plássi í meira enn 40 londum, og fløgan Fever (2001) var eisini sera vælumtókt í nógvum londum, teirra millum USA.

Minogue hevur til nú (2011) selt meir enn 68 milliónir tónleikaútgávur (album) og umleið 55 milliónir stakløg kring heimin.

Útgávur
 Kylie (1988)
 Enjoy Yourself (1989)
 Rhythm of Love (1990)
 Let's Get to It (1991)
 Kylie Minogue (1994)
 Impossible Princess (1997)
 Light Years (2000)
 Fever (2001)
 Body Language (2003)
 X (2007)
 Aphrodite (2010)
 Kiss Me Once (2014)
 Kylie Christmas (2015)
 Golden (2018)
 Disco (2020)

Útvortis ávísing

 Kylie Minogue official website
 Kylie Minogue á Allmusic
 Kylie Minogue á MySpace
 Kylie Minogue á Twitter

Avstralskir tónleikarar
Avstralskir sjónleikarar
Avstralskar songkvinnur
Kylie Minogue
Føðingar í 1968


Arnarfjøll

Arnarfjøll (kekkiskt: Orlické hory, pólskt: Góry Orlickie, týskt: Adlergebirge) eru ein fjallagarður í Kekkia. Lítil partur av fjøllunum liggur eisini í Póllandi. Hægsta fjallið er Velká Deštná, 1.115 metrar høgt.

Myndir

Slóðir

 Orlickehory.net - kunning um Arnarfjøll (kekkiskt, enskt)
 Orlickehory.ochranaprirody.cz - Vørn av Arnarfjøllum (kekkiskt)

Fjøll í Kekkia
Pólland


Pól Arni Holm

Pól Arni Holm (føddur 10. februar 1977) á Tvøroyri var við til at stovna nú heimskenda orkestrið Týr. Hann var forsangari í Týr frá stovnanini í 1998 til 2002, eftir at fløgan "How far to Asgaard" kom út. Pól Arni syngur m.a. sangin Ormurin langi, sum er teirra egna tulking av føroyska kvæðnum við sama heiti. Pól Árni er nú í bólkinum Hamradun.

Pól Arni er nú skúlastjóri á Føroya eftirskúla, sum er fyrsti føroyski eftirskúli, stovnaður í 2020.

Føroyskir tónleikarar
Føðingar í 1977
Føroyskir mannligir sangarar
Tvørafólk


Tróndur Enni

Tróndur Enni av Tvøroyri er virkin tónleikari í Suðuroy. Tróndur spælir á fleiri ljóðføri, m.a. horn, bass og guitar. Hann hevur starvast sum tónleikalærari í Suðuroyar Musikkskúla og spælir við ymiskum tónleikarum, m.a. Una Debess, Lív Næs og Eyðun Nolsøe. Tróndur eisini við í nýggja tónleikabólkinum "Eyðun og Lærusveinarnir" saman við Eyðun Nolsøe og trummuspælaranum Brandur Jacobsen. Harumframt spælir Tróndur Enni eisini trompet við Tvøroyrar Hornorkestri, onkuntíð stjørnar hann eisini hornorkestrinum. Tróndur og Brandur Enni eru beiggjar, teir hava fleiri ferðir spælt saman á konsertum í Føroyum, tá Brandur, sum býr í Svøríki er í Føroyum. Teir spældu m.a. saman á Ó-konsertini 27. juli 2011 í Havn, á Jóansøkufestivalinum 2009 og á Saltsilokonsertini á Drelnesi í mai 2010.

Útgávur
Tróndur Enni hevur ikki givið út egna fløvu enn (januar 2013), men hann er við á fløvum og føroysku útvarpsrásirnar spæla av og á løg hjá honum, m.a. lagið "Sveimandi" sum Tróndur syngur og spælir saman við unnustu síni Lív Næs, sum eisini er tónleikari, sangari og sangskrivari.
 Dýrd, 2005, lagið Love, saman við Lenu Anderssen og lagið "Av Fólki Sum Tær" Tróndur saman við Brandur Enni.
 Keldufar, 2012, hjá Lív Næs við yrkingum hjá abba hennara Jóhannes Næs (Flóvin Flekk). Tróndur syngur saman við Lív sangin Meg droymdi. Hann spælir ymisk ljóðføri til fleiri av løgunum og syngur eisini kór til nakrar sangir.

Stakløg
Sveimandi - Saman við Lív Næs, 2011

Keldur

Útvortis ávísingar
Tróndur Enni á Myspace
Tonleikur.fo, Tróndur Enni

Føroyskir tónleikarar
Føroyskir mannligir sangarar
Føroyskir guitarleikarar
Føroyskir sangskrivarar
Tvørafólk


Dolly Parton

Dolly Rebecca Parton (fødd 19. januar 1946 í Pittman Center, ein bygd nær við Gatlinburg  í Tennessee) er songkvinna og sangskrivari úr eystara partinum av Tennessee. Hon hevur havt eitt sera virkið tónleikalív. Parton byrjaði sum sangari og sangskrivari í sekstiárunum. Gjøgnum 50 ára yrkisleið hennara innan countrytónleik, hevur hon roynt tað mesta.

Parton hevur verið gift við sama manninum, Carl Thomas Dean, í 44 ár, og tað er ein orsøk til tað, heldur hon. "Eg møtti manni mínum, áðrenn eg varð stjørna, og hann er líkaglaður við tað. Um eg varð gift við einum úr mínari bransju, hevði tað ongantíð hildið", sigur hon við heimasíðuna, Femalefirst.

Dolly Parton hevur vunnið 8 Grammy-virðislønir frá 1969 til 2011 í ymiskum samanhangum.

Útgávur
Hon hevur selt tilsamans 174 milliónur fløgur, lp-plátur vm.
1967 Hello I'm Dolly
1968 Just Between You and Me (við Porter Wagoner)
1968 Just Because I‘m a Woman
1968 Just the Two of Us (við Porter Wagoner)
1969 In the Good Old Days (When Times Were Bad)
1969 Always, Always (við Porter Wagoner)
1969 My Blue Ridge Mountain Boy
1970 The Fairest of Them All
1970 Porter Wayne and Dolly Rebecca (við Porter Wagoner)
1970 A Real Live Dolly
1970 Once More (við Porter Wagoner)
1970 The Best of Dolly Parton
1971 Two of a Kind (við Porter Wagoner)
1971 Golden Streets of Glory
1971 Joshua
1971 The Best of Porter Wagoner and Dolly Parton
1971 Coat of Many Colors
1972 The Right Combination/Burning The Midnight Oil (við Porter Wagoner)
1972 Touch Your Woman
1972 Together Always (við Porter Wagoner)
1972 Sings My Favorite Songwriter: Porter Wagoner
1973 We Found It (við Porter Wagoner)
1973 My Tennessee Mountain Home
1973 Love and Music (við Porter Wagoner)
1973 Bubbling Over
1974 Jolene
1974 Porter ‘n‘ Dolly  (við Porter Wagoner)
1974 Love is Like a Butterfly
1975 The Bargain Store
1975 In Concert (við Chet Atkins, Ronnie Milsap, Gary Stewart, Charley Pride og Jerry Reed)
1975 Best of Dolly Parton (Vol. 2)
1975 Say Forever You‘ll Be Mine (við Porter Wagoner)
1975 The Seeker/We Used to
1976 All I Can Do
1977 New Harvest - First Gathering
1977 Here You Come Again
1978 Heartbreaker
1978 Dolly Parton/Both Sides
1979 Great Balls of Fire
1980 Dolly, Dolly, Dolly
1980 Porter & Dolly (við Porter Wagoner)
1980 9 to 5 and Odd Jobs
1982 Heartbreak Express
1982 The Best Little Whorehouse In Texas
1982 Greatest Hits
1982 The Winning Hand (við Kris Kristofferson, Willie Nelson og Brenda Lee)
1983 Burlap & Satin
1984 The Great Pretender
1984 Rhinestone
1984 Once Upon a Christmas (við Kenny Rogers)
1985 Real Love
1986 Think About Love
1987 Trio (við Emmylou Harris og Linda Ronstadt)
1987 Rainbow
1989 White Limozeen
1990 Home For Christmas
1991 Eagle When She Flies
1992 Straight Talk
1993 Slow Dancing With the Moon
1993 Honky Tonk Angels (við Loretta Lynn og Tammy Wynette)
1994 Heartsongs: Live from Home
1995 Something Special
1996 I Will Always Love You and Other Greatest Hits
1996 Treasures
1997 A Life in Music - Ultimate Collection
1998 Hungry Again
1999 Trio 2 (við Emmylou Harris og Linda Ronstadt)
1999 The Grass Is Blue
2001 Little Sparrow
2001 Gold - The Hits Collection
2002 Halos & Horns
2003 Ultimate Dolly Parton
2003 Just Because I‘m a Woman: Songs of Dolly Parton
2003 For God And Country
2004 Live & Well
2005 Those Were the Days
2008 Backwoods Barbie
2008 Jesus & Gravity

Slóðir úteftir
Almenna heimasíðan: dollyparton.com

Keldur

Amerikanskir tónleikarar
Amerikanskar songkvinnur
Country sangarar
Føðingar í 1946


Detroit

Detroit er stórbýur í amerikanska statinum Michigan og liggur við ánna Detroitá. Detroit er størsti býur í statinum Michigan. Hann er kendur sum heimstaðurin hjá amerikanska bilídnaðinum. Tær tríggjar stóru bilverksmiðjurnar General Motors, Chrysler og Ford vóru allar úr Detroit. Vánalig fíggjarumsiting, minkandi íbúgvatal og víkjandi skattagrundarlag seinastu 40 árini hava fingið Detroit út á eggina. So illa stendur til í amerikanska bilbýnum, at áheitan um trotaviðgerð varð latin inn í 2013. Detroit skyldar meir enn 100 millliardir krónur. Býurin er rakur av stórum arbeiðsloysi (18 % í 2014) og ógvusligari fráflyting. Í 1950 búðu á leið 1,8 milliónir í Detroit, men í 2014 er fólkatalið bara 650.000.

Sambært Forbes er Detroit er tann býurin í USA við mest harðskapi í 2014 , og har vórðu fleiri enn 333 morð skrásett í 2013 . Lógloysið er fimm ferðir størri her enn miðaltalið fyri landið. Samanborið við t.d. New York City verða 11 ferðir so nógv fólk dripin í Detroit, eitt morð fyri 1719 íbúgvar.

Fraklendingar vórðu fyrstu evropearar, sum settu seg niður í Detroit. Hetta var í 1701. 83 prosent av fólkinum í Detroit eru svørt, og nógv teirra eru fátæk. Arbeiðsloysið í býnum er um 18 prosent, á leið tvífalt so stórt sum aðrastaðni í USA.

Búskapur

Fíggjarkreppan 2007-2009 hevur rakt Detroit ógvuliga hart. Millum býirnar sum eru harðast raktir í USA, eru Detroit. Nógv fólk í Detroit eru rakt ógvuliga hart av arbeiðsloysi. Tað er ein dómstólur sum hevur góðkent umsóknina frá býarstýrinum um gjaldsteðg í 2013; hetta er størsta trotabúgv nakrantíð í USA, og gjaldsteðgurin merkir, at kreditorarnir ikki sleppa eftir ognunum hjá býnum, meðan ein ætlan verður gjørd fyri, hvussu skuldin skal fáast av verðini. 650 000 fólk búgva í Detroit, og tey skylda tilsamans yvir 100 mia. kr gjøgnum sín borgaraskap í býnum.

Út ímóti 78.000 bygningar í býnum standa tómir í 2014, og helmingurin av teimum er mettur at kunna rapla. 40 prosent av gøtuljósunum virka ikki. Minni enn helmingurin av sjúkrabilunum í býnum virkaði bara onkuntíð seinasta ársfjórðing. Akførini hjá sløkkiliðnum eru somuleiðis í ringum standi .

Ávísingar úteftir
 Heimasíða: detroitmi.gov
 Detroit, wikivoyage (á enskum)

Keldur

Býir í Michigan


Evangeliið eftir Markus

Evangeliið eftir Markus er – eftir øllum líkindum – elsta evangeliið. Siðaarvurin er á einum máli um, at høvundurin æt Markus. Fulla navn hansara var Jóhannes Markus, og hann var ættaður úr Jerúsalem. Gitt hevur verið, at hann var hin navnleysi unglingin, sum umrøddur er í 14:51. Hús móður hansara var samkomustaður hjá oddamonnum í kirkjuliðinum eftir hvítusunnu.

Sjálvur hevur Markus havt gott samband við t.d. bæði Pætur og Paulus. Hann var m.a. við á fyrstu trúboðaraferð Paulusar. Eingin veit, hví hann skildist frá Paulusi og fór aftur til Jerúsalems, men seinni er hann komin saman aftur við Paulusi, tá ið Paulus situr fangi í Róm. Tað er púra greitt, at Markus er ávirkaður av munnligu boðan Pæturs, bæði í sniði og bygging. Tað er tí meginpartin eitt evangelium eftir Pætur, men Markus er tulkur. Pætur verður oftari nevndur her enn í nøkrum av hinum evangellinum. Hann er í 10 av teimum 16 kapitlunum, tvær ferðir verður eisini sagt frá, at Jesus vitjar heimbygd hansara Betsaida.

Vanliga verður hildið, at Markus skrivaði evangelium sítt í Róm. Menn eru ymiskir á máli um tíðarfestingina, um tað var fyri ella eftir pínsludeyða Pæturs og Paulusar. Onkuntíð í 60-árunum er tað so í øllum førum skrivað. Markus er vorðin nevndur frásøgumaðurin ímillum evangelistarnar. Tað er lív og flog yvir frásøgnunum. Markus hevur eisini mangar tilburðir, sum hinir evangelistarnir ikki hava. Hann er m.a. tann einasti, ið talar um, at Jesus, tá ið hann varð freistaður í oyðimørkini, var villdýranna millum, og at hann í harðveðrinum á umbroytingarfjallinum vórðu skínandi bjørt, "hvítari enn nakar maður á foldum, sum hevur klæði á bliki, kann fáa tey".

Evangeliið eftir Markus er tað fyrsta, og tað hevur verið ein av teimum týdningarmestu keldunum hjá Lukasi og Matteusi. Sum prógvgrund kann verða nevnt:

 Innihalið: Matteus hevur næstan alt Markusar evangeliið, 661 vers, og Lukas uml. helmingin av Markusar evangeliinum.
 Sama orðalag: Lukas og Matteus endurtaka ofta orð úr Markusar evangeliinum
 Báðir alt hvørt eftir øðrum: Lukas og Matteus fylgja oftast tilgongdini hjá Markusi.

Kristindómur


Edward Fuglø

Edward Fuglø varð føddur í Klaksvík 1965 og vaks upp har. Hann er útbúgvin á donskum listaskúla í 1991 og hevur arbeitt við pallseting í sjónleikarhúsum, sjónvarpi og filmum sum Bye Bye Bluebird (í 1999), har hann umframt pallseting eisini gjørdi búnar. Edward, sum eisini hevur teknað til bøkur og frímerki, fekk í 1995 Barnabókavirðisløn Tórshavnar Býráðs og í 2001 Norðurlendsku barnabókavirðislønina. Sama árið sniðgav hann ferðandi framsýningina Hunters of the North.

Edward er samstundis listamálari, sum leggur dent á súmbolskar myndir, ið reisa spurningar um lív og tilveru. Edward er virkin í bókahandlinum Leikalund, sum eisini er mentapallur í Klaksvík.

Í 2008 varð hann tilnevndur Barna- og Ungdómsbókmentavirðisløn Útnorðurráðsins fyri bókina Apollonia.

Í november 2013 læt Norðuratlantshúsið í Odense upp. Klaksvíkar kommuna læt eina listagávu til Norðuratlantshúsið, kommuna hevði heitt á Edward Fuglø um at prýða ein vegg í húsinum. Hann prýddi endaveggin í felagshølunum á fyrstu hædd, har ráðstevnir, fundir og onnur tiltøk koma at vera.

Í november 2013 myndprýddi hann Kærleikskúluna.

Útgávur

Bøkur sum Edvard hevur skrivað og myndprýtt
2009 - Janus er ein stjørna. Bókadeildin gav út. 32 síður.
2011 - Vampýrella. Bókadeildin gav út. 32 síður.
2011 - Janus er ein stjørna. CD við bóklingi, Klassiskur tónleikur, sum Páll Sólstein hevur komponerað. Aldubáran framførir. Jensina Olsen fortelur søguna. Tutl gav út.
2012 - Poetikus. Bókadeildin gav út. 32 síður.
2014 - Simmsalabimm. Bókadeildin gav út. 32 síður.

Bøkur sum Edvard hevur myndprýtt og/ella gjørt kápumyndina
1995 - Mangt er millum himmal og jørð. Eftir Erling Poulsen & Torkil Beder. Edvard hevur gjørt kápumyndina í litum og myndprýtt inni í bókini í svørtum/hvítum. Bókadeildin. 168 síður.
1999 - Villini súrgdjór í Útnorðri eftir Dorete Bloch. Edvard hevur myndprýtt bókina, bæði kápumynd og innan. Nám. Mál: føroyskt. 216 síður.
2007 - Kópakonan. Føroysk søgn skrivað niður av V.U. Hammershaimb, 1891. Edvard hevur myndprýtt bæði kápumynd og inni í bókini. Posta, Frímerkjadeildin. Mál:  Føroyskt, danskt, enskt, týskt og franskt. Ensk versjón: Anker Eli Petersen. Týsk versjón: Birgit Ernstsdóttir Remmel. 26 síður.
2008 - Hin heimurin 1 - Petur Jacob Sigvardsen. (Edvard hevur myndprýtt kápumyndina í litum og inni í bókini í svørtum/hvítum. Búgvin. Føroyskt mál. 250 síður.
2009 - Hin heimurin 2 - Petur Jacob Sigvardsen. (Edvard hevur myndprýtt kápumyndina í litum og inni í bókini í svørtum/hvítum. Búgvin. Føroyskt mál. 254 síður.
2009 - Revapassarin Og aðrar søgur - Agnar Artúvertin. (Edvard hevur myndprýtt kápumyndina). Gwendalyn. Føroyskt mál. 254 síður.
2011 - Vogue Knitting - Knitopedia – The Ultimate A to Z For Knitters (Edvard eigur eina tekning). Sixth&Spring Books, New York. Enskt mál. 240 síður.
2014 - Møde i mol eftir Lisbeth Nebelong, Hovedland gav út. Danskt mál. 216 síður.

Framsýningar
 Birkerød (1985)
Smiðjan í Lítluvík (1990)
Norðurlandahúsið í Havn (1993)
Býráðshúsið í Klaksvík (1998)
Norðurlandahúsið í Havn (1999)
Norðurlandahúsið í Reykjavík (2000)
Listasavnið, Tórshavn (2000),
Steningeslott Kulturcenter (2001).

Heiður
 1995 - Barnabókavirðisløn Tórshavnar Býráðs
 2001 - Fekk Norðurlendsku barnabókavirðislønina
 2008 - tilnevndur Barna- og Ungdómsbókmentavirðisløn Útnorðurráðsins fyri bókina Apollonia
 2014 - Heiðraður við Listavirðisløn Nólsoyar Páls sum er latin av Klaksvíkar býráð og og vinnulívinum í Klaksvík (75.000 krónur)

Keldur

Slóðir
EdvardFuglo.com

Føroysk listafólk
Føroyskir listamálarar
Føroyskir barnabókahøvundar
Føðingar í 1965


Matthías Jochumsson

Matthías Jochumsson (11. november 1835 – 18. desember 1920) var gudfrøðingur og starvaðist sum prestur á Akureyri í Íslandi. Har búði hann, til hann andaðist. Matthías Jochumsson var sera virkin. Hann var ritstjóri, greinaskrivari, týðari (til dømis týddi hann Shakespeare, Byron og Ibsen til íslendskt), leikritahøvundur og verður mettur sum eitt av størstu sálmaskaldum Íslands. Hann hevur m.a. yrkt íslendska tjóðsangin. Sálmurin Ó, faðir, gjör mig lítið ljós stendur í Sálmabók íslensku kirkjunnar, sum kom út í 1987. Sálmurin var yrktur í 1875.

Íslendskir prestar
Føðingar í 1835
Andlát í 1920


Sara Kadefors

Sara Kadefors er fødd 9. juli 1965 og vaksin upp í Gøteborg í Svøríki. Hon er útbúgvin journalistur og býr í Stokkhólmi. Hon starvast burturav sum høvundur. Umframt barna- og ungdómsbøkur hevur hon skrivað handrit til sjónvarpsrøðir og film. Hon hevur fingið fleiri virðislønir fyri sína skriving.

"Sandor/Ida" er ein nútímans ungdómsskaldsøga um Sandor og Idu, ið bæði eru fimtan ára gomul. Tey búgva í hvør sínum býi í Svøríki, men hittast í einum kjattrúmi á alnetinum. Tey skriva saman og gerast sálarvinir. Bæði kenna einsemi og hava ymiskar trupulleikar at dragast við. Foreldur Idu eru fráskild. Pápin býr í USA, er giftur upp aftur og hevur fingið eina dóttur. Ida og mamman búgva í eini íbúð í Stokkhólmi. Mamma Idu líður av tunglyndi og liggur mestu tíðina í songini við andlitinum ímóti bróstinum. Hjalmar P. Petersen týddi bókina úr svenskum, og Bókadeild Føroya Lærarafelags gav út í 2003.

Svenskir rithøvundar
Føðingar í 1965
Tíðindafólk


Jan Erik Vold

Jan Erik Vold varð føddur í Oslo 18. okt. 1939. Hann gjørdi vart við seg sum yrkjari í 1960-árunum. Hann er fjølbroyttur yrkjari. Tann óhátíðarligi og skemtiligi yrkjarastílurin var nýskapandi og slóðbrótandi. Hann er eisini kendur bókmentakritikari og ummælari. Yrkingin "Vi skal pumpe dig opp" er upprunaliga úr savninum "Hvitt ark", sum kom út í 1966.

Heiður

Norskir rithøvundar
Norskir yrkjarar
Føðingar í 1939


Gérard Franceschi

Gérard Franceschi (1915 - 2001), franskur myndamaður var í Føroyum fýra mánaðir í 1969 og tók myndirnar til bókina Færøerne, de magiske øer, sum umframt á donskum eisini er á føroyskum og enskum. Franceschi kom til Danmarkar í 1961 at taka myndir fyri listamannin Asger Jorn (1914-1973) til eina 32 binds bókarøð um norðurlendska fólksliga list í kirkjum, søvnum og landsløgum í 10.000 ár.

Jorn hevði sæð svørt-hvítu myndir Franceschis á framsýning í París, har hesin lýsir framskornar myndir og høggmyndir, tiknar úr eini gamlari kirkju. Jorn var sannførdur um, at franski myndamaðurin við tátíðarinnar tøkni kundi dokumentera elligamla list, innan hon hvarv og varð gloymd. Franceschi gjørdist so hugtikin av ætlan Jorns, at hann segði upp á Louvre í París og flutti til Danmarkar, har hann 1962-1977 livdi saman við tekstil-listakvinnuni Inge Bjørn í Silkeborg. Bókarøðin um fólksligu listina í Norðanlondum er komin út í sjey bindum.

Keldur

Fraklendingar
Listafólk
Føðingar í 1915
Andlát í 2001