Arlington

Arlington er eitt fylki (county) í amerikanska stakríkinum Virginia. Í fylkinum búgva umleið 236 túsund fólk. Tað liggur beint yvir av Potomacánni úr Washington DC. Landøkið var upprunaliga partur av DC, men varð Virginia afturgivið í 1847. Arlington fylki er við einum landøki á 67,3 ferkilometrar hitt minsta fylkið í øllum USA landafrøðiliga.

Í fylkinum liggur millum annað Pentagon og Arlingtons Tjóðargravlund. Arlington kirkjugarðurin er ein hermannakirkjugarður, har allir hermenn eru grivnir síðan Amerikanska Borgarakríggið í 1861-1865. Seinasta kríggið er tað í Afghanistan og Irak, og tey falnu í hesum krígnum liggja í einari serligari deild, har teirra kæru koma at minnast tey falnu og fyri at hitta onnur, sum hava fingið somu lagnu.

Myndir

Ávísingar úteftir
 Heimasíða: arlingtonva.us
Arlington (Virginia), wikivoyage.org (á enskum)

Býir í Virginia


Hovstunnilin

Hovstunnilin eitur tunnilin millum Øravík og Hov í Suðuroy. Tunnilin varð alment tikin í nýtslu leygardagin 20. oktober 2007. Tað er íslendska felagið Ístak, sum hevur staðið fyri arbeiðnum. Nýggi tunnilin er meginferðsluæðrin, ið bindur saman Suðuroyar norðaru og sunnaru helvt, og hann avloysir gamla vegin um Hovsegg, sum varð tikin í nýtslu 1. oktober 1958.
Hátíðarhald varð hildið tann dagin tá tunnilin læt upp. Tvøroyrar Hornorkestur spældi, Oyvindur Brimnes, stjóri á Landsverk bjóðaði vælkomin, røður vóru hildnar av táverandi løgmanni Jóannes Eidesgaard og av táverandi landsstýrismanni í vinnumálum Bjarna Djurholm, sum eisini slapp at skera silkibandi av, sum hekk tvørtur um tunnilsmunnan, tað gjørdi hann við grindaknívi. Eftir røðurnar gingu, runnu ella súkklaðu fólk gjøgnum tunnilin, síðan slapp fyrsti bilurin at koyra í gjøgnum tunnilin við Poul Midjord úr Hovi handan ratti. Poul Midjord var tá 85 ára gamal. Hann varð eisini fyrstur at koyra eftir  gamla vegnum um Hovsegg í oktober 1958. Seinni var hátíðarhald bæði í Øravík og á Tvøroyri.

Ferðslan økt
Tað árið tá Hovstunnilin læt upp seint í oktober 2007 koyrdu í meðal 1035 akfør um Hovsegg (tølini eru frá Landsverk). Árið eftir í 2008 var talið av bilum sum koyrdu á strekkinum millum Hov og Øravík økt við 30% til 1351 akførum í meðal um samdøgrið.

Sí eisini
 Tunlar í Føroyum

Myndir

Keldur

Suðuroy
Tunlar í Føroyum


Tuberklar

Tuberklar (tuberculosis) er smittandi sjúka elvd av tuberklabakterium: Mycobacterium tuberculosis, Mycobacterium africanum ella Mycobacterium bovis. Bakterian kann loypa á ein og hvønn part í kroppinum, men sum oftast setur sjúkan seg í lunguni. Bakterian, ið elvir til sjúkuna, varð funnin av Roberti Koch í 1882.

Eitt fólk við ikki viðgjørdari lungnatuberklasjúku kann smitta, tá ið tað harkar og hostar slím upp. Tað er fyrst og fremst fólk í húskinum, ið verða smittað. Røsk fólk eru ógvuliga mótstøðufør móti smittu, men er ein heilsuliga veikur, er lættari at verða smittaður. Eru 100 fólk í smittuvanda, verða umleið 30 smittað. Men millum hesi 30 fer bert ein til tveir persónar at fáa tuberkulosu innan 1 til 2 ár, og afturat hesum fara 1 til 2 persónar seinni at fáa tuberkulosu. Hetta merkir, at millum 100 persónar, ið vera fyri smittu við tuberkulosu fáa bert 4 sjúkuna. Restin fær ongantíð tuberkulosu.

Tuberklar í Føroyum

Í fyrra helmingi av 20. øld vóru tuberklar rættiliga vanligir í Føroyum, tað smittaði serliga illa umborð á føroysku sluppunum, har menninir búðu tætt saman. Tá ið teir komu heim smittaðu teir so konu og børn. Nógv doyðu av sjúkuni. Í nýggjari tíð er sjúkan ikki so deyðilig sum fyrr, nú eru nógv betri viðgerðarmøguleikar. Tað hava tað verið einstakir tilburðir í Føroyum í nýggjari tíð, í 2013 vóru tríggir nýggir tilburðir og nógv fólk vórðu kannað fyri sjúkuni. Tey, sum vóru sjúk, vóru ein mamma og pinkubarn hennara, sum búðu í Streymoy og eitt smábarn í Suðuroy.

Keldur

Sjúkur
Lungnasjúkur


Keldan

Keldan hevur fleiri týdningar:

 Kristilig samkoma í Skálafirði, Eysturoy, sí Keldan (samkoma)
 Frískúli í Skálafirði, Eysturoy, sí Frískúlin Keldan
 Tónleikabólkur, sí Keldan Worship

Fleiri týdningar


Áarstova

Áarstova í Havn er serstakliga kend fyri at hava verið barnaheim Hans Andrias Djurhuusar og Janus Djurhuusar. Saman ganga teir eisini undir heitinum Áarstovubrøðurnir.

Áarstova í Havn stóð millum Gongina, Knússstovu og Cáfe Natúr. Í Áarstovu vóru koyggjusengur. Roykstovan hevði moldgólv, meðan glassstovan hevði trægólv. Í erva var eitt kamar, har svóvu brøðurnir Hans Andrias og Janus.

Út móti ánni varð seinni ein útbygningur bygdur upp í húsini. Um veturin, tá landsynningur var, kundi vera so nógvur súgur, at tað breyt niðan um húsini.

Tórshavn
Bygningar og bygningsverk í Føroyum


Kópavogur

´
Kópavogur er næststørsti býur í Íslandi og er partur av Suðvesturvaldøminum í Íslandi. Kópavogur hevur 30.779 íbúgvar. Býurin liggur sunnanfyri Reykjavík í landslutinum (regiónini) Höfuðborgarsvæðið.

Kommunur í Íslandi


Arnbjørn Danielsen

Arnbjørn Danielsen (f. 1947 í Havn, deyður 1980) var ein føroyskur rithøvundur, útbúgvin cand. mag. í donskum og filmsvísindum 1979 frá Keypmannahavnar Universiteti. Arnbjørn Danielsen var politiskt virkin og var ein av oddamonnunum í at stovna Unga Tjóðveldið í 1964. Lestarárini í Keypmannahavn var hann eisini virkin á politiska vinstraveinginum og skrivaði dúgliga í útisetabløðini Fjølnir, Framanum og Oyggjaskeggja.

Arnbjørn var føddur og uppvaksin í Havn. Hann var eitt skiftið til skips, men fór so til Danmarkar at lesa. Í 1979 tók hann skúlaembætisprógv við donskum sum høvuðsgrein og filmslist sum hjágrein. Tá ið hann brádliga doyði í 1980, var hann í starvi í studentaskúlanum í Hoydølum. Arnbjørn var virkin í politiska lívinum. Hann var m.a. undangongumaður at stovna Unga Tjóðveldið í 1964, og hann var eisini virkin á politiska vinstravonginum sum útiseti í mong ár í Keypmannahavn. Danielsen skrivaði yrkingar, stuttsøgur og hugleiðingar. Hann lýsti m.a. náttúruna, barnið, kærleikan, tað at vera útlagin, mannalyndi og politikk. Smádreingir og hugflog er úr yrkingasavninum „Meðan eg tyggi norðlýsi,“ sum kom út í 1968.

Útgivið

 Várvindar, yrkingar 1966

 Lívsævintýrið, stuttsøgur 1967

 Meðan eg tyggi norðlýsið, yrkingar 1968

 Roynd 1, stuttsøgur og yrkingar 1971

Keldur

 Árni Dahl: Bókmentasøga III (1940 - 1979), Forlagið Fannir 1983

Føroyskir rithøvundar
Føðingar í 1947
Andlát í 1980


Gestir

Føroyski rock bólkurin Gestir var stovnaður í 2002. Limirnir í bólkinum vóru Ólavur Jákupsson (sang, gittar), Torfinnur Jákupsson (gittar, tekst), Knút Háberg Eysturstein (keys), Niels Jákup í Jógvanstovu (bass) og Jógvan Andreas á Brúnni (trummur). Bólkurin spælir sítt eyðkenda slag av sveimandi, huglagsríkum rocki, har føroysku tekstirnir og eginsama røddin hjá sangaranum Ólavi Jákupssyni seta sítt týðiliga frámerki. Fyrsta plátan, "Burtur frá toftunum", var útgivin í 2006 av Plátufelagnum Tutl. Enska Plan C Management er management fyri Gestir.

Fyrsta Gestir framførslan var í 2002 í Losjuni í Gøtu, har teir spældu saman við íslendska rock bólkinum Úlpa. Kvøldið eftir spældu Gestir til Tutl 25 ár konsert í Útvarpshøllini, og eitt lag frá tí framførsluni kom við á "Tutl 25 ár" savnsfløguna.

8 mánaðir seinni vunnu Gestir Prix Føroyar 2003, eftir at teir fyrst gjørdust nummar tvey í undanumfarinum og vunnu hálvfinaluna. Bólkurin spældi úti sum heima tað summarið, og seinni á árinum var fari í Lundgaard Studios í Vejen, DK. Hetta var partur av vinningum frá Prix Føroyum.
Í 2004 spældi bólkurin m.a á G! Festival og til AME (Atlantic Music Event) á spælistaðnum Vega í Keypmannahavn (saman við Eivør og Makrel). Framførslan í Vega hetta árið, var nógv róst í føroyskum fjølmiðlum. Í 2005 spældu Gestir til Prix Føroyar/AME í Norðurlandahúsinum (sum vinnarar frá 2003), eins og at ein G! Festival framførsla somuleiðis var hetta árið. Bragdið við AME framførslu í Vega í Keypmannahavn var endurtikin hetta árið (200 og Makrel vóru eisini við á teirri konsertini). Aftaná konsertina fóru Gestir enn ein túr í væl útgjørdu upptøkuhølini í Lundgaard Studios í Vejen, DK. Hesufer vóru fleiri løg tikin upp aftrat, og bólkurin brúkti restina av 2005 og fyrra helming av 2006 at arbeiða við komandi Gestir fløguni. Upptøkur vóru eisini gjørdar í London, m.a í Vestry Hall Studios.

Leingi var bíða eftir fyrstu Gestir fløguni, og mong vóru spent um hana. Umsíðir var kunngjørt, at fløgan fór at bera heitið "Burtur frá toftunum", og eisini frættist at hon fór at koma út á G! Festival 2006. Gestir vóru við á AME Í Reykjavík á vári í 2006, og í juli høvdu teir útgávukonsert á G! Festivalinum, har fløgan var útgivin av fyrsta sinni. "Burtur frá toftunum" kom á fyrsta sinni út á Plátufelagnum Tutl. Seinni hetta summarið vóru útgávukonsertir í Norðurlandahúsinum, og á Nord Atlantiske Brygge í Keypmannahavn, har strúkarar, stórskíggi og annað gott var við í framførslunum. Árið endaði við at Teitur bjóðaði bólkinum at hita upp fyri seg í Store Vega í Keypmannahavn. Nógv fólk vóru til konsertina, og eitt úrslit av henni var managementsáttmáli fyri allan heimin, bókingarsáttmáli fyri fastlands Evropa og ein møguligur bókingarsáttmáli fyri Danmark.

Í 2007 spældu Gestir á AME í NASA í Reykjavík, og í Norðurlandahúsinum í Tórshavn. Gestir opnaðu eisini stóra pall á ársins G! Festivali. Í løtuni arbeiða Gestir við nýggjum tilfari, har tekstirnir eru á enskum.

Føroyskir tónleikabólkar

Slóðir
 Phoenix FM - Interview with Gestir for Phoenix FM


Indira Gandhi

Indira Priyadarshini Gandhi (hindi: इन्दिरा प्रियदर्शिनी गान्धी) var forsætiráðharri í India.
Fødd 19. november 1917 i Allahabad, India.
Hon varð myrd 31. oktober 1984.

Tað vóru tveir av lívverjum hennara, tveir sikhar, ið skutu hana. Morðið elvdi til blóðiga uppgerð við sikhar um alt India, sum eina tíð var á markinum til borgarakríggj. Morðið var framt eftir ófrið í longri tíð millum sikhisku andstøðuna og Kongressflokkin hjá forsætisráðharranum. Fáar tímar eftir morðið varð sonur hennara, 40 ára gamli Rajiv Gandhi, útnevndur til nýggjan forsætisráðharra.

Indarar
Kvinnur
Politikarar
Kvinnuligir statsleiðarar
Statsleiðarar
Føðingar í 1917
Andlát í 1984


Frimod Joensen

Frimod Joensen er føddur í 1915, deyður í 1997. Hann var sjálvlærdur listamálari. Frimod, ættaður av Sandi, sá náttúruna við frískum, óheftum eygum. Frimod leit á tað, hann sjálvur sá og endurgevur tað í einum beinleiðis og ótilgjørdum listarligum máli. Hann málaði myndir av fólki í sínum dagliga yrki, og í summum myndum er hann sjálvur hjástaddur sum ein høvuðspersónur.

Føroysk listafólk
Føðingar í 1915
Andlát í 1997


René Descartes

René Descartes ella (latínskt) Renatus Cartesius (føddur 31. mars 1596 í La Haye (núv. Descartes), deyður 11. februar 1650 í Stokkhólmi) var franskur heimspekingur og støddfrøðingur, sum grundlegði analýtisku geometriina, sum er støðið undir teirri k-skipan, sum vit nýta í dag. Ein kendur setningur hjá honum er: Cogito, ergo sum (Principia Philosophiae, fyrsti partur, 7. táttur), sum merkir ”Eg hugsi, tí eri eg til.
Hann nýtti tað, hann nevndi ”metodiska ivan”, sum merkir, at hann ivaðist í øllum – sjálvt tí, sum øll tóku fyri givið, t.d. um nakað var til uttan fyri egoið (egið). Hesin framferðarháttur nevnist víðgongd skeptisisma. Hareftir kann prógvast a priori, t.v.s. við støði í skilinum, um Gud er til. Descartes var tískil rationalistur
Støddfrøðis- og heimspekishugtøkini ”kartesiskt” og ”kartesianskt” koma av, at Descartes eitur Cartesius á latíni.

Keldur

 René Descartes - Wikipedia (danskt)

Franskir heimspekingar
Støddfrøðingar
Føðingar í 1590-árunum
Andlát í 17. øld


Flaggdagar í Føroyum

Sambært  kunngerð nr. 52 frá 23. apríl 2003 um flagging frá landsins bygningum, eigur at vera flaggað frá landsins bygningum soleiðis:

Flaggið verður vundið á stong kl. 8, tó ikki fyri sólarris, og tikið niðuraftur fyrsta heila klokkuslag undan sólsetri, tó ikki seinni enn kl. 21.

 1. januar - Nýggjársdagur

 6. februar - Samiskur flaggdagur

 8. mars - Altjóða kvinnudagur

 12. mars - Grækarismessa

 23. mars - Norðurlandadagur

 Langifríggjadagur (á hálvari stong)

 Páskadagur

 16. apríl - Føðingardagur drotningarinnar

 25. apríl - Flaggdagur (Merkið viðurkent í 1940)

 1. mai - Altjóða arbeiðaradagur

 17. mai - Tjóðardagur Noregs

 Kristi himmalferðardagur

 26. mai - Føðingardagur krúnprinsins

 Hvítusunnudagur

 5. juni - Grundlógardagur danska ríkisins

 6. juni - Tjóðardagur Svøríkis

 9. juni - Tjóðardagur Álands

 17. juni - Tjóðardagur Íslands

 21. juni - Tjóðardagur Grønlands

 24. juni - Jóansøka

 28. juli - Ólavsøkuaftan

 29. juli - Ólavsøkudagur

 24. oktober - Dagur Sameindu tjóða

 1. november - Minningardagur teirra sjólátnu (á hálvari stong)

 6. desember - Tjóðardagur Finnlands

 25. desember - Jóladagur

Føroyskir flaggdagar
Listar


Martin Luther

Martin Luther (10. november 1483 - 18. februar 1546) var ein týskur kristin munkur, gudfrøðingur og reformatorur. Hann var ein av teimum fyrstu protestantunum.
Luther setti spurning við valdið og myndugleikan hjá pávanum við at leggja dent á Bíbliuna sum einastu galdandi keldu til andaligan myndugleika og á prestaskapin hjá øllum doyptum kristnum fólki. Sambært Luther fekst frelsa einans við trúgv á Jesus, ein trúgv, ið kirkjan onki ræði hevði yvir. protestantiska trúbótin kom við hesum lærum og broyttu søgugongdina í vesturheiminum.

Luther bleiv føddur í Eisleben, Týskland, í 1483. Sum barn gekk hann í latínskúla, og í 1501 fór hann á universitet í Erfurt. Hann fekk aldrin gjørt sítt jurastudium liðugt orsakað av einum skakandi upplivilsi, sum gjørdi, at hann legði lív sítt um.

Á eini ferð kom Luther í vanda av toruni, og hann gav eitt lyfti til Gud um, at hann vildi blíva munkur, um hann yvirlivdi hetta, og tí fór hann í 1505 av universitetinum fyri at blíva munkur.

Gerðir Luthers vóru tó langt frá lidnar, tá hann var í klostri í Erfurt. Eftir fá ár fór hann undir sítt prestastudium.

Tað er tætt samband ímillum persónliga lív Luthers og menningina í hansara andaligu tankum. Ta fyrstu tíðina sum munkur helt Luther, at fólk sjálv skuldu gera seg uppiborin til frelsuna.

Frelsan kom, tá hann fekk heilt nýggjar tankar um, hvat kristindómurin var. Hann meinti, at trúgvin á Gud var tað, sum gav frælsi, og at gerningar vóru avgerandi. Luther segði einaferð: "Guð hevur ikki brúk fyri tínum góðu gerningum, men tað hevur tann fátæki næsti tín."

Føroyskar útgávur

 Lítla katekismus (1922) - Jákup Dahl, próstur, týddi.
 Stóra katekismus (1985) - Peter Martin Rasmussen, prestur, týddi.
 Frælsi teirra kristnu (2007) - David Johannesen, prestur, týddi.
 Kirkjan í bábilskum fangilsi (2014) - David Johannesen, prestur, týddi.
 Til dagin og vegin. Tankar um trúnna (2018) - David Johannesen, prestur, týddi.
Sannleikans orð. Fortalur til Halgubók (2019) - David Johannesen, prestur, týddi.

Føroyskar bøkur um Luther og gudfrøði hansara
 C.F. Balslev: Luthers katekismus (1955, 1961 og 1979) - J.Joensen, próstur, týddi.
 Jóhannes Andrias Næs: Martin Luther (1970).
 David Johannesen: Martin Luther, søga og gudfrøði (2006).
Svend Lerfeldt: Lutherbókin (2015) - David Johannesen, prestur, týddi.

Uttanhýsis slóðir

Danskar síður:
 LutherDansk.dk Martin Luther og hans skrifter
 MartinLuther.dk Martin Luther, liv og skrifter

Síður á øðrum málum:
 Luther.de
 Luther Memorials Foundation of Saxony-Anhalt
 Martin Luther – Eine Bibliographie

Guðsfrøðingar
Týskarar


Norðurkorea

Fólkaræðiliga Lýðveldið Korea, vanliga nevnt Norðurkorea, bleiv grunnlagt í 1948 við Kim Il Sung sum ovasta leiðara. Norðurkorea er eitt sera isolera land, har eitt ferðfólk ikki kann ferðast frítt, men skal hava 1-2 ferðaleiðarar sum fylgja einum allastaðni.

Síðan í miðjuni av 1990'unum hevur Norðurkorea stríðst við avleiðingum frá fleiri náttúruvanlukkum, sum hava lagt landbúnaðin í oyði. Hetta hevur elvt til hungursneyð í landinum, og sjálvt um betringar eru hendar, er mattrot enn í landinum.

Norðurkorea hevur framt fimm royndarspreingingar við kjarnorkuvápnum og hevur roynt eina røð av rakettum. Norðurkorea hevur umleið túsund ballistiska rakettir.

Søga

Frá japanskari koloni til uppbýtt Korea
Korea var ein sjálvstøðug tjóð í mong hundrað ár áðrenn 20. øld. Landið vildi vera fyri seg sjálvt, men tað lá millum fleiri stórveldi, ið vóru gramm eftir størri økjum. Í 1910 var Korea gjørt til eina japanska koloni, og var stýrt við harðari hond. Milliónir av koreanarum mistu teirra samleika og navn, og fleiri túsund koreanskar kvinnur vóru brúktar sum “troysti kvinnur”. Hetta førdi til nógvan hatur móti japanarum.

Eftir annan veraldarbardaga vóru koreanarar glaðir um at Japan, sum hevði verið á týsku síðuni í veraldarbardaganum, hevði tapt og mist stýrið á nógvum av sínum oyggjum og økjum, har av Korea. Sjálvt um Sovjetsamveldið kom langt áðrenn Amerika til Korea, so var ein avtala gjørd millum stórveldini, at landið skuldi býtast við 38. breiddarstigið. Í Norður Korea bleiv Kim Il-sung forsetisráðharri í 1948 og formaður í arbeiðara flokkinum í 1949. Kim Il-sung var ein 33 ára gamal kommunistur, sum hevði brúkt mesta av øðrum veraldarbardaga í Sovjetsamveldinum. Har hevði hann eisini millum annað fingið hernaðar og politiska útbúgving. Kim fór beinan vegin í gongd við at skipa samfelagið av nýggjum eftir sovjetsamveldis mynstrum.

Koreakríggið
Koreakríggið byrjaði í 1950 og endaði í 1953 við vápnahvíld, men ikki eini friðaravtalu. Tað doyðu umleið 3 milliónir koreanarar í hesum kríggji. Norðurkorea fekk hjálp frá m.a. Kina og Suðurkorea fekk hjálp frá USA. Formelt sæð er tað enn kríggj millum USA og Suðurkorea á eini síðu og Norðurkorea á hinari, tí at eingin friðaravtala er undirskriva.

Eftir Koreakríggji var øll orka løgd í at skapa búskaparligan vøkstur og stýri førdi kampanjur til at fremja hetta. Ein av hesum kampanjum var Chollima kampanjan. Chollima kemur mytologiiðni og er ofta myndaður sum ein hestur við veingjum, sum ríður skjótt. Hetta skuldi ímynda tað ferð sum búskaparligi vøksturin skuldi hava.

Politikkur

Fá lond eru so diplomatisk avbyrgd sum kommunistiska Norðurkorea. Juche er politiska hugsjónin í Norðurkorea og er smíðja av Kim Il-sung. Juche stendur fyri at stóla uppá egna megi sum tjóð. Tað vil siga at man hevur sjálvforsýnandi búskap, uttanveltaðan uttanríkispolitik og harvið ein herð sum er nóg sterkur til at verja landið móti álopum. Songun er eitt hugtak, sum hevur verði brúkt tey seinnu árinið í Norðurkorea. Tað merkir stutt sagt "herurin fyrst" og hevur havt tað við sær at herurin er voksin seinnu árini og hevur fingið meira ressorsir at ráða yvir.

Eingin veit serliga nógv um ein av seinastu kommunistisku skansunum, norðurkoreanska Kim Jong-il. Hann verður so at siga bert avmyndaður av norðurkoreanskum statsmiðlum og altíð í eins klæðum og brillum. Norðurkorea hevur í áravís verið mett sum ein tann størsta hóttanin móti vesturheiminum, og óteljandi altjóða royndir eru gjørdar at steðga eitt nú ætlanunum við kjarnorkuvápnum hjá Kim Jong-il. Sum lukkað land er torført at siga nakað fyri vist, men ágangur, torturur og ekstremt fátækradømi er gerandisdagur í Norðurkorea.

Norðurkorea og Suðurkorea hava ikki sitið væl um sátt síðani Koreakríggið fyrst í fimmtiárunum, og londini hava ongantíð avtalað at binda frið. Einki samskifti er millum tey bæði londini, og tey hava heldur onga ”reyða linju” eins og USA og Sovjet høvdu undir Kalda krígnum. Í mars 2013 sleit Norðurkorea seinastu telefonlinjuna suður um markið, eftir at Suðurkorea og USA høvdu havt felags hernaðarvenjingar.

Politiskir flokkar

Koreanski Arbeiðaraflokkurin sum hevur dominerandi politiska makt. Aðrir flokkar eru Chindokio Chongu flokkurin og Koreanski Social-demokratiski flokkurin. Hesir flokkar eru í tjóðskaparligari fylking saman við Koreanska Arbeiðaraflokkinum.

Mannarættindi

Norðurkorea verður mett sum heimsins mest afturlætna land. Lógarverkið í Norður-Korea loyvir avrættingum, um illgruni eru um statskvett, svik ella terrorismu. Hinvegin eru mong dømi um, at menniskju eru vorðin avrættað, tí tey vóru virkin innan samkomur, tosaðu í fartelefon ella stjólu. Stýrið vónar, at avrættingar halda fólki aftur í at gera upreistur móti Kim Jong-un og hansara stýri .

Kelduávísingar

Korea
Norðurkorea
Asia


Skordýr

Skordýr eru dýr og hoyra undir liðadýr. Skordýr er tann størsti djórahópur sum er til. Hesin hópur av lítlum verum, fyllur heili 80 % av øllum livandi skepnum á jørðini. Umleið 1 millión sløg av skordýrum eru blivin skrásett, og støðugt fleiri vera funnin, bæði í teimum heitu londunum og í okkara Norðurlondum. Hildið er, at millum 2-30 milliónir av skordýrum eru ikki blivin skrásett enn. Skordýr verða skift sundur í 30 høvuðsbólkar. Klukkurnar eru størsti bólkurin. Sambært skordýraserfrøðingum (entomologum) eru sløgini fleiri enn 300.000. Flestu skordýr hava veingir onkuntíð í lívskringinum. Summi eru tó veingjaleys, t.d. frumskordýrini - diplúrur, fjørutrøll og silvurfiskur. Loppur eru eisini veingjaleysar. Tær hava mist veingirnar, sum tær eru mentar. Skordýr eru liðdjór, á latíni Arthropoda.

Tað eru nøkur felags eyðkenni fyri skordýr.

 Skordýr hava beinagrind uttaná.
 Hjá vaksnum skordýrum er kroppurin býttur í trýggjar partar: høvd, framkroppur og afturkroppur.
 Tað vaksna skordýrið hevur 6 bein.

Liðadýr


Sigrun Gunnarsdóttir

Sigrun Gunnarsdóttir (fødd 9. mars 1950 á Eiði) er føroyskur listamálari. Hon er uppvaksin á Eiði og er abbadóttir ein hin fyrsta føroyska listamálaran, Niels Andreas Kruse.

Sigrun hevur útbúgving frá Glyptotekinum í Keypmannahavn (1971-1973) og frá kongliga danska Kunstakademinum (1973-1980).
Hon hevur verið víða um við sínari list. Umframt í Norðanlondum, so hevur hon sýnt fram í m.a. Japan, Kina og USA. Eisini er hon umboðað á listasøvnum.

Listakvinnan
Mirjam Joensen, listfrøðingur, sigur soleiðis um listakvinnuna:

Og norski listfrøðingurin Eva Furseth, sigur m.a. um Sigrun:

Framsýningar (úrval)
 2018 - JARFO Art Gallery, Kyoto, Japan, Nordic Waves.
 2018 - Listasavn Føroya, Føroyar. Retrospective exhibition, The Greatness In Little Things.
 2017 - Dronningelund Kunstsenter, Dronningelund, Danmark. Glimt fra Færøerne.
 2017 - Augustiana Skulptur og kunstcenter, Augustenborg, Danmark. Færøskt forår på Augustiana.
 2016 - Sigrun Art Studio, Eiði, Føroyar. Tey byggja land
 2016 - Galleri Emmaus, Haslev, Danmark. Filled Tubs
 2016 - Glyvra kirkja, Glyvrar, Føroyar
 2015 - Sunshine International Museum, Beijing, Kina. Art Cares
 2015 - TCG Nordica, Kunming, Kina
 2015 - Galleri Emmaus, Haslev, Danmark
 2015 - Listasavn Føroya, Tórshavn, Føroyar. Spring Exhibition
 2014 - Sigrun Art Studio, Eiði, Føroyar
 2013 - Nagoya University of Art, Nagoya, Japan. Laterna Magica
 2013 - CASO Galleri, Osaka, Japan. Laterna Magica
 2013 - Trondheims Art Association, Trondheim, Noreg. Laterna Magica
 2013 - Gerdarsafn Art Museum, Kópavogur, Ísland. Laterna Magica
 2013 - Sørvágs kirkja, Sørvágur, Føroyar
 2012 - Vejle Art Museum, Vejle, Danmark. Laterna Magica
 2012 - Norðurlandahúsið, Tórshavn, Føroyar. Laterna Magica
 2012 - Galleri Emmaus, Haslev, Danmark
 2012 - Gallereria Finarte, Nagoya, Japan
 2011 - Galleri Emmaus, Haslev, Danmark
 2011 - Æglageret, Holbæk, Danmark
 2010 - Sigrun Art Studio, Eiði, Føroyar
 2010 - Glyvra kirkja, Glyvrar, Føroyar
 2009 - Gallerí Fold, Reykjavik, Ísland
 2009 - Galleri Emmaus, Haslev, Danmark. The daily Bread
 2009 - Gallery Spor 1, Kulturremisen, Brande, Danmark. Art Is the Heart I Unclothe and Give to You
 2009 - Listaframsýning í Gásadalsskúla, Gásadalur, Føroyar
 2008 - Leopold Museum Wien, Eysturríki. Modern Art in the Faroe Islands - Man and Nature
 2008 - Norðurlandahúsið, Tórshavn, Føroyar. Summer Exhibition
 2008 - Galleri Emmaus, Haslev, Danmark
 2008 - Nagoya University of Art, Nagoya, Japan
 2008 - Autumn Exhibition in Asker, Asker, Noreg
 2007 - Hafnarborg, Hafnarfjörður, Ísland
 2006 - Hamburg, Týskland
 2006 - Trondheims Art Museum, Trondheim, Noreg
 2006 - The North Atlantic House, Keypmannahavn, Danmark
 2006 - The City Hall, Keypmannahavn, Danmark
 2006 - Janus Bygningen, Vestjyllands Artmuseum, Danmark
 2005 - Den Frie, Keypmannahavn, Danmark
 2005-1995 - Listasavn Føroya, Tórshavn, Føroyar. Spring Exhibition
 2004 - Mikkelberg, Hattstedt, Týskland. Atlantic Visions
 2003 - Den Frie, Keypmannahavn, Danmark
 2003 - Ålands Art Museum, Mariehamn, Åland
 2003 - Hafnarborg, Hafnarfjørður, Ísland
 2003 - Norðurlandahúsið, Tórshavn, Føroyar. Summer Exhibition - Faroese Art
 2002 - The Nordic House, Tórshavn, Føroyar. Summer Exhibition - Atlantic Visions
 2002 - The City Hall,Hanstholm, On the Occasion of the Visit of the Royal Family
 2001 - Norðurlandahúsið, Tórshavn, Føroyar. Summer Exhibition - Faroese Art
 2001 - Hafnarborg, Hafnarfjørður, Ísland
 2000 - T.A.G. Gallery, American Scandinavian Society, New York, USA
 2000 - Listasavn Føroya, Tórshavn, Føroyar

Heiður
 2021 - Mentanarvirðisløn Landsins 2020.

Slóðir úteftir
 Heimasíða Sigrunar (á enskum)
 List: Sigrun Gunnarsdóttir, stamps.fo
 Sigrun málar við hjartanum, kvf.fo
 Sigrun Art Studio, whatson.fo (á enskum)
 Sigrun Gunnarsdóttir: Det universelle i kunsten, i livet og i hverdagen, pov.international, 21.09.2019  (á donskum)

Keldur

Føroyskir listamálarar
Føðingar í 1950


Liðadýr

Eitt liðadýr berður millum annað eyðkenni at tað hevur beinagrind uttaná kroppinum, sum í høvuðsdráttum er úr proteininum kitin. Liðadýr hava ikki eina beinagrind innaní.

Liðadýr


Dýr

Dýr ella djór (frøðiheiti - Animalia ella Metazoa) er ein bólkur av fleirkyknu lívverum, sum kunna røra seg runt. Dýr er eitt av teimun lívfrøðiligu ríkinum. Flestu livandi verur eru dýr. Vísindafólk halda, at til eru umleið 10 mió sløg. Dýrini eru ymisk, frá teimum smæstu, einføldu verunum, ið líkjast ørsmáum slímklattum, til tær størstu ránsdýr. Øll dýr eru skipað í fleiri bólkar. Tindasvín eru t.d. í tí bólkinum, ið livir av skordýrum. Men tað er eisini í einum undirbólki av súgdýrum innan súgdýraflokkin. Øll sugdýr eru síðan í ryggdýrabólkinum.

Dýr er livandi skapningur, sum etur, flytur seg og nørist. Tað sansar alt uttan um seg við tevi, kenslu, sjón, hoyrn og smakki. Livumfarið hjá einum dýri er, at tað verður borið í heim, veksur, verður kynsbúgvið, nørist og doyr. Tað etur, so kroppurin mennist og búnast. Føðin gevur dýrunum orku at flyta seg úr stað. Bara fáir dýrabólkar flyta seg ongantíð, til dømis standa soppar festir á steinum alt lívið. Bara ein lítil partur av øllum dýrasløgum, ið hava livað á jørðini, er til nú á døgum. Óteljandi sløg, líka frá stóru eðlunum til drontarnar, eru útdeyð. Nógv dýr, sum t.d. fílar og tikarar, eru í stórum vanda at doyggja út.

Djór


Hoyvíkar kirkja

Hoyvíkar kirkja varð vígd 4. november 2007 á 25 ára degnum fyri fyrsta prát um kirkjubygging í Hoyvík. Tað var Hans Jacob Joensen, bispur, ið vígdi kirkjuna.

Margretha drotning legði grundarsteinin hin 20. juni í 2005. Innskriftin er úr 5. Mós: Bústaður er hin ævigi Guð, og her niðri eru hinir ævigu armar.

Kirkjurúmið at innan er klætt við spónløgdum Oregon Pine viði. Gólvið sjálvt er úr askaviði.

Kirkjuklokkan
Kirkjuklokkan er gjørd í Tønsberg, Vestfold í Noregi, og hon er gjørd úr málmi. Á kirkjuklokkuni stendur eitt ørindi, sum Gunnar Hoydal hevur yrkt:

UM BYGDAN
HAGA, VÍK OG DAL
Í LJÓSINS VERKI EG
LJÓÐA SKAL

Urgan

Altartalvan
Altartalvuna málaði Sven Havsteen-Mikkelsen, listmálari, sum vaks upp í hvalastøðini í Lopra. Eivind Vilhelm, varabiskupur, og onnur tóku stig til at fáa altartalvuna til Føroya. Ætlanin var at nýta altartalvuna í einari nýbygdari kirkju, og tí hevur altartalvan hingið til láns í Meinigheitshúsinum í Havn.

Altarvindeygu
Listamálarin Hansina Iversen gjørdi umgerðina um altarið úr málaðum og brendum glasi.

Doypifunturin
Doypifunturin er gjørdur úr føroyskum gróti, og gjørdur av Grótvirkinum í Skopun.

Kirkjur í Føroyum


Muhammed

Muhammad ibn ‘Abdullāh (eisini stavað Muhammed ella Mohammed) (uml. 570/571 Mekka – 8. juni 632) er tann mest týðandi profeturin í Islam.

Bakgrund
Í umleið ár 500 e.Kr. ár var tað øgiligur ófriður í Evropa, fólk gjørdu innrás í Rómverjaríkið, og tað fór so spakuliga í sundur. Meðan alt hetta hendi runt í Evropa, var alt sera friðaligt í Arabianesi, sum er nesið, har Saudiarabia, Katar, Sameindu Emirríkini, Oman og Jemen liggja. Handilsbýurin Mekka í Saudiarabia hevði stóran týdning fyri fólkið á Arabianesinum. Býurin var tó ikki so nógv at reypa av. Tey ríku útnyttaðu tey fátøku, kvinnur og børn vóru sera illa viðfarin, átrúnaðurin í býnum hevði eiheldur so stóra ávirkan á fólkið, og tey bóðu bara til nógvar ymiskar gudar.

Í ár 570 e. Kr. varð Muhammed føddur í Mekka. Longu sum 6 ára gamal misti hann bæði foreldrini og mátti tí liva ógvuliga fátæksliga í býnum. Muhammed var altíð eitt sindur ørkymlaður um korini í býnum og helt eisini, at tað var skeivt, at fólk bóðu til allar hesar smágudarnar. Ein dagin kom eingilin Gabriel fram fyri Muhammed. Muhammed segði fólkinum í Mekka frá hesum, og at tann einasti eini gudurin var Allah, og at tað var hann, tey øll skuldu biðja til. Muhammed kom við átrúnaðinum islam.

Tekningar
Islamska trúgvin forbjóðar myndum av Muhammed, og tað vóru 12 keiputekningar av profetinum, sum hin 30. september 2005 vóru prentaðar í Jyllands Postinum sum í 2006 høvdu við sær ógvislig mótmæli móti Danmark, og eitt nú vóru ambassadurnar í Damaskus og Beirut brendar. Í februar 2006 vóru í minsta lagi 139 fólk deyð í mótmælisgongum í muslimskum londum. Kurt Westergaard var ein av teimum 12 teknarunum, hann teknaði eina mynd av Muhammed sum ein terroristur við eini bumbu í turbanini á høvdinum, eins og Aladdin hevði eina appelsin í turbanini, og tað fekk muslimska heimin upp at koyra. Morðroynd varð eisini framd ímóti teknaranum, sum varð noyddur at liva á ókendum bústaði í fleiri ár.

Fólk vóru eisini í øðini um, at ein bólkur á Facebook mælti fólki til at tekna profetin Muhammed. Amerikanska flaggið bleiv m.a. brent í Pakistan, eins og donsk og norsk fløgg eisini vóru brend.

Islam


Stella Argus

Stella Argus var føroyskt fiskiskip, kolfýrdur trolari, sum fórst við mann og mús 27. oktober ella 28. oktober 1957.

Henda túrin, skipið fórst, høvdu teir verið á garnaveiðu eftir sild norðanfyri Føroyar. Sunnudag 27. oktober fekk reiðaríið fjarrit frá skiparanum um, at teir vóru farnir at sigla inn við 828 tunnum av sild og væntaðu at vera inni mánakvøld, 28. oktober. Tá skipið ikki var komið sum væntað, var farið at leita, og hóast nógv skip fóru at leita, og flúgvari kom úr Danmark 2. november at leita, sást ongantíð nakað aftur til skipið. 3. november var givist við at leita.  Við Stella Argus fórust 22 menn í aldrinum 15 til 53 ár; av teimum vóru 8 úr Kvívík og 5 úr Vestmanna og av Válinum! Eingin veit við vissu hvat hendi, men mett verður, at skipið helst er koppað brádliga og sokkið.

Minnisvarði í Kvívík
Minnisvarði er reistur í Kvívík til minnis um teir, ið fórust í hesi vanlukku.

Teir, ið fórust við Stella Argus, vóru:

 Sjúrður Magnussen, Leynar, 30 ár.
 Emil Poulsen, Vestmanna, 34 ár
 Herávlur Nielsen, Vestmanna, 17 ár
 Hilbert Johannesen, Vestmanna, 30 ár
 Dánjal Haraldsen, Vestmanna, 26 ár
 Oskar Jacobsen, á Válinum, 47 ár
 Páll Olsen, Hósvík, 15 ár
 Joakim Hansen, Hósvík, 36 ár
 Jóannnes Rasmussen, Miðvágur, 22 á
 Óli Jóhannes Johannesen, Dalur, 20 ár
 Kitti Regin Davidsen, Sandur, 19 ár
 Sæmund Frits Jensen, Skálavík, 18 ár
 Símun M. Zachariasen, Tórshavn
 Torleif Jacobsen, Nólsoy, 20 ár
 Tórur Andreasen, Kvívík, 15 ár
 Niels Andreasen, Kvívík, 29  ár
 Andreas Dam Andreasen, Kvívík, 32 ár
 Ólavur Andreasen, Kvívík, 21 ár (Hesir 4, við efturnavninum Andreasen, Tórur, Niels, Andreas og Ólavur, vóru brøður)
 Jákup Pauli Jóannesarson Olsen, Kvívík, 20 ár
 Egil Jacobsen, Kvívík, 18 ár
 Jógvan Sofus Vang, Kvívík, 37 ár
 Emil Forná, Kvívík, 53 ár.

Keldur
 Óli Jacobsen: "Tá Stella Argus fór - eitt 50 ára minni" í Miðvikuni í Sosialinum nr. 206, 24. oktober 2007

Slóðir
Joanisnielsen.fo

Skip
Føroya søga
Føroysk fiskiskip
Burturgingin skip og bátar


Jónas Hallgrímsson

Jónas Hallgrímsson (16. november 1807 á Reyni í Öxnadal – 26. mai 1845 í Keypmannahavn) var íslendskt skald og náttúrufrøðingur. Hann var ein av stovnarum av tíðarritinum Fjölnir, og har vóru nógvar av søgum og yrkingum hansara prentaðar. Hann doyði í Keypmannahavn í 1845 av blóðeitran, sum stavaði frá fótbroti, sum hann fekk av at detta niður úr stiga. Í 1946 vóru leivdirnar av likami hansara fluttar av Assistenskirkjugarðinum í Keypmannahavn, og jarðaðar aftur á tjóðarkirkjugarðinum á Tingvøllum í Íslandi.

Íslendskir yrkjarar
Íslendskir rithøvundar
Føðingar í 1807
Andlát í 1845
Frøðingar


Back to the Heavyweight Jam

Back to the Heavyweight Jam er sætta fløga hjá týska techno bólkinum Scooter og varð givin út í 1999. Hon hevur tvær stakfløgur: "Faster Harder Scooter" og eitt remix av "Fuck the Millennium".

Spælilisti
 Keyser Soze - 1:12
 Watch Out - 4:15
 Faster Harder Scooter - 3:46
 Well Done, Peter - 3:53
 Fuck the Millennium - 4:14
 The Revolution - 4:05
 Psycho - 5:05
 The Learning Process - 4:55
 I'll Put You On The Guest List - 5:11
 Main Floor - 5:35
 Kashmir - 4:44
 No Release - 6:16

Notes
 "Keyser Soze" samplar ljóðið, ið verður nýtt til at samskifta við rúmdarverurnar úr filminum Close Encounters of the Third Kind frá 1977 , og hetta ljóðið er eisini kent sum ljóðið, ið letur eina hurð upp í James Bond-filminum Moonraker frá 1979 . Verður lagið spælt aftureftir, hoyrast orðini "Use your dildo" (Nýt dildoin hjá tær)
 Heitið "Fuck the Millennium" kemur frá einum sangi við sama navni hjá The KLF, givin út í 1997 við dulnevninum 2K. "Back to the Heavyweight JAMs" kemur eisini frá verkum hjá The KLF.
 "The Revolution" samplar "Who Do I Care" hjá Hermen.

Fløgur


Eschweiler

Eschweiler er býur í Týsklandi.

Útvortis ávísing

 Eschweiler.de - Heimasíða

Býir í Týsklandi


Siumut

Siumut er grønlenski javnaðarflokkur, stovnaður 29. juli 1977.
Stovnarar og oddamenn í flokkinum vóru Jonathan Motzfeldt, (valdur í Qaqortoq), Lars Emil Johansen (valdur í Nuuk), og Moses Olsen. Hin 2. juni 2009 gjørdist Aleqa Hammond leiðari fyri flokkin og gjørdist í apríl 2013 Grønlands fyrsti kvinnuligi stjórnarleiðari.

Politiskir flokkar í Grønlandi


Qaqortoq

Qaqortoq er ein býur í suður Grønlandi, ið á donskum varð kallaður Julianehåb.

Býir og bygdir í Grønlandi


Heimshav

Eitt heimshav er eitt størri saltvatnsøki. Meira enn 70 % (umleið 360 mill. km²) av arealinum á jørðini er dekkað av samanhangandi mongdum av saltum vatni, sum verður nevnt heimshavið. Miðaldýpdin á heimshavinum er 3.800 metrar. Heimshavið kann býtast sundur í 1 til 5 heimshøv. Atlantshavið, Kyrrahavið og Indiska Havið verða nevnd heimshøv. Harumframt verður Íshavið onkuntíð roknað sum eitt heimshav, og onkuntíð verða bæði høvini, sum eru við teir báðir pólarnar roknaði sum heimshøv. Havið við Arktis verður nevnt Norður Íshavið, meðan havið við Antarktis verður nevnt Suður Íshavið.

Høv


Dálking

Dálking; Tilfar og loftsløg, sum eiga ikki at vera har, spilla umhvørvið hjá plantum og dýrum, sum liva har. Jørðin er serlig, men viðkvom. Tá ið vit dálka við evnavørum, oyða vit lívsneyðug virði.

Dálkan stendst fyrst og fremst av ídnaðinum og ávirkar allan heimin. Evni til landbúnaðin hava eitrað moldina og verða ikki úrskild í føðsluliðunum; ídnaðarburturkast og evnafrøðiligt avlop verða tveitt í havið ella í áirnar; eitrandi loftevni úr verksmiðjum og orkuverkum og bilroykur dálka loftlagið og eru atvold til súrt regn, sum týnir skógir og vøtn og tærir bygningar. Loftdálkanin hevur eisini sett hol á ozonlagið, sum verjir jørðina fyri fagurbláu sólargeislunum. Hesir geislar kunnu elva til krabbamein hjá fólki og dýrum. Vaksandi orkunýtslan og skógartýningin økja um vakstrarhúsárinið, sum ger, at tað verður heitari á jørðini. Tað kann elva til stórar og álvarsamar veðurlagsbroytingar.

Dálkað luft
Verksmiðjur, serliga tær, sum nýta steinrunnin brennievni, goysa vandamiklan royk upp í luftina, sum ringur fyri lunguni. Hann ger eisini regnið súrt.

Brennandi skógir
Síðani 1945 eru fleiri enn 40 % av tropiska regnskóginum feld til timbur og dyrkilendi. Tá ið skógur hvørvur, hvørvur heimið hjá nógvum dýrum og plantum.

Vistfrøði


Oyðimørk

Oyðimørk: Ógvuliga turt stað, har tað regnar minni enn 25 cm árliga. Oyðimerkur eru turrastu støð í heminum. Ofta eru tað støð sum t.d. í Afrika. Oyðimerkurnar vaksa alla tíðina. Eini 20 % av jørðini eru oyðimørk.

Fólk, sum búgva nærindis oyðimørk, nýta gróðurin til føði ella brenni, so við og við verður oyðið, og torført er at fáa nakað at vaksa har aftur. Menniskju klára seg bara í tveir mánaðar við ongum mati, men bara nakrar fáar dagar við ongum vatni. Kortini búgva trýhundrað milliónir fólk í oyðimørkum . Sum til dømis dogonfólkið í Sahara.

Tær størstu oyðimerkurnar eru:

 Gobioyðimørki
 Kalaharioyðimørkin
 Libyaoyðimørkin
 Oyðimerkurnar í Avstralia
 Saharaoyðimørkin

Keldur

Landafrøði
Oyðimerkur


Vestursahara

Vestursahara er oyðimarkarland sunnan fyri Marokko í Útnyrðingsafrika. Har búgva uml. 540 000 fólk. Størsi býurin og høvuðsstaður er El Aaiún. Vestursahara er hersett av Marokko; Vestursahara bleiv í 1975 hersett av Marokko, eftir at Spania tók seg úr landinum. Vestursahara er landið har flytifólkið saharawiar hava búð síðani langt áðrenn nakar fór at gera landamørk í Afrika. Í dag býr ein stórur partur av saharawiunum í flóttafólkalegum eystanfyri Vestursahara, í Algeria. Eitt harðrent marrokanskt stýrið hevur fingið fólk at flýggja inn í oyðimørkinina í Algeria. Altjóða samfelagið góðtekur ikki at Marokko hevur lagt landið undir seg, og ST-samtyktir vísa á at tað eru saharawiar sum eru røttu eigarar av landinum.

Søga

Áður var tað undir sponskum yvirræði. Síðan 1976 hevur Marokko kríggjast her fyri at fáa yvirvaldsrætt yvir økinum og dýru steinsløgunum í landinum. Marokko hertók Vestursahara í 1979. Ímóti marokkanum er Polisario, geriljaeild av oyðimarkarfólkum, ið vilja vinna Vestursahara fult frælsi.

Landalæra

Av kendum býum kunnu nevnast

 El Aaiún / Laâyoune (størsti býur og høvuðsstaður)

 Semara

 Bu Craa

 Cabo Bojador

 Guelta Zemmur

 Ad Dakhla

 Bir Gandús

Sí eisini

 Afrika
 Marokko

Afrika


Korallrivið Mikla

Korallrivið Mikla (enskt: Great Barrier Reef) fram við landnyrðingsstrondini í Avstralia er 2000 km langt og størsta livandi fyribrigdi í heiminum. Rivið er vorðið til av elasmáum koralldýrum. Fleiri enn 2000 fiskasløg halda til her. Ógvuliga mong ferðafólk koma til Korallrivið Mikla, men nógv frítíðarvirksemið kann skjótt dálka og oyðileggja rivið. Til tess at verja tað, er tað komið undir tey øki, ið verða roknað sum felagsogn hjá mannaættini.

Sí eisini

 Avstralia
 Korallriv

Avstralia
Heimsarvar
Høv
Oyggjar
Queensland


Egyptaland

Egyptaland (arábiskt: Gumhūriyyat Miṣr al-ʿArabiyyah) er eitt stórt land í Norðurafrika. Landið hevur umleið 84.5 mió. íbúgvar og høvuðsstaðurin kallast Keiro. Keiro hevur umleið 17,8 mió. íbúgvar. Flestu fólk tala arábiskt og eru muslimar.

Søga

Sagt verður, at Egyptaland er gáva frá Nilá. Og fram við Nilá kom upp ein av fyrstu stóra mentanum í heminum undir stýri faraoanna fyri meiri enn 5.000 árum síðan. Pýramidurnar vórðu bygdar til gravstaðir hjá faraonum fyri meiri enn 4.000 árum síðan. Tær eru eitt av teimum sjey undurverkunum í heiminum úr fornøld, og tað einasta, sum er eftir.

Tá ið Aleksandur Mikli doyði í 323 f.Kr., stýrdi ein herovasti hansara, makedónarin Ptolemaios, Egyptalandi. Í 305 f.Kr. gjørdist hann kongur og flutti landsins høvuðsstað til Alexandria við Miðjarðarhav, har býurin gjørdist miðdepil fyri handilsskapi og vísindum. Frá 285 f.Kr. stýrdi hann saman við syni sínum, Ptolemaios 2., sum tók við eftir pápa sín í 282 f.Kr. Meðan Ptolemaios 2. og Ptolemaios 3. ráddu, styrknaði landsins handil upp aftur meiri, men eftirmenn teirra vóru veikir. Ptolemaiska ríkið fór til grundar, tá ið ein sameindur egyptiskur og rómverskur herfloti við Markusi Antoniusi á odda mátti lúta fyri Oktaviani, eftirmanni Cæsars í bardaganum við Actium í 31 f.Kr..

Nýggjari søga

Í 1970 andaðist Nasser forseti, og Anwar Sadat gjørdist nýggjur forseti. Sadat vendi ryggin til fyrrverandi støðuna hjá Egyptalandi, sum hevði verið í parti við Sovjetsamveldinum undir Kalda Krígnum, og fór í part við USA. Í 1973 byrjaði Egyptaland saman við Sýria Yom Kippur-stríðið fyri at fáa Sinai hálvoynna aftur, sum Ísrael hevði tikið 6 ár áðrenn hetta. Sjálvt um Egyptaland tapti kríggið vann Sadat ein týdningarmiklan politiskan siður, sum seinni førdi til at Sadat fekk Sinai aftur til Egyptalands afturímóti at geva Ísrael frið.

Sadat var á einari søguligari vitjan í Ísrael í 1977, sum førdi til 1979 friðarsáttmálan afturfyri at Ísrael tók seg aftur úr Sinai. Tað sum Sadat gjørdi førdi til stóra mótstøðu í arabiska heiminum, og førdi til at Egyptaland var koyrt úr Arabisku Liguni, tó vóru tað teir flestu egyptarar ið stuðlaðu Sadat. Hóast tað, so hendi tað, at Sadat varð myrdur av einum víðgongdum islamisti. Hosni Mubarak kom til valdið, eftir morðið av Sadat.

2011-13 Kollveltingin

25. januar 2011 byrjaðu víðfevnandi mótmæli móti stjórnini hjá Mubarak. Hin 11. februar 2011 legði Mubarak frá sær og flýddi úr Kairo. Hartrópandi hátíðarhald fór fram á  Tahrir Torginum, tá hesi tíðindini frættist. Egyptiski herurin tók síðan valdið fyri at stjórna landinum. Mohamed Hussein Tantawi, formaður fyri Hægsta hernaðarráðnum, gjørdist de facto fyribils tjóðarleiðari. Hin 13. februar 2011, upploysti herurin stjórnina og setti grundlógina úr gildi.

Ein egyptisk fólkaatkvøða um grundlógina varð hildin hin 19. mars 2011. 28. november 2011 var stjórnarval hildið í Egyptalandi fyri fyrstu ferð síðan fyrrverandi stýrið sat við valdið. Vallutøkan var høg, og tað vóru ikki stórvegis av fráboðanum um størri óreglusemi ella harskap. Mohamed Morsi varð valdur til forseta hin 24. juni 2012. Hin 2. august 2012 kunngjørdi forsætismálaráðharrin, Hisham Qandil hansara kabinett við 35 limum, harav 28 vóru nývaldir, harímillum vóru fýra frá Muslimska Brøðraskapinum.

3. juli 2013 varð eitt hernaðarkvett framt í Egyptalandi, har herurin tók valdið og koyrdi fólkaræðiligt valda Mursi forseta frá og samstundis var øll stjórnin koyrd frá.

Politikkur

Á einum stuttum fundi 24. februar 2014 varð kunngjørt, at stjórnin í Egyptalandi leggur frá sær. Og so er greitt hjá herovastanum, Abdel Fattah al-Sisi, at bjóða seg fram sum forsetavalevni. Tað var Hazem el-Beblawi, forsætisráðharri, sum boðaði frá tíðindunum um, at stjórnin leggur frá sær. Netávísin, Al Ahram, skrivar, at avgerðin varð tikin á einum 15 minuttir longum fundi. Herovastin í Egyptalandi, Abdel Fattah al-Sisi, sum flestu halda verður næsti forseti landsins, var innanríkisráðharri í stjórnini .

Lógloysi

Ansar Beit al-Maqdis hóttir við hernaðarligum atsóknum, um útlendsk ferðafólk ikki fara úr Egyptalandi í seinasta lagi hósdagin 20. februar 2014. Stjórnin í Egyptalandi tekur hóttanirnar í stórum álvara. Hazem Beblawi, forsætisráðharri, viðgongur, at Al-Qaeda-ávirkaðu islamistarnir eru vorðnir ein stór hóttan í 2014 - serliga á Sinaihálvoynni. Síðan fyrrverandi forsetin, Hosni Mubarak, noyddist frá valdinum í 2011, hevur lógloysi eyðkent støðuna á Sinaihálvoynni. Islamistiski Ansar Beit al-Maqdis hevur m.a. tikið ábyrgdini av eini bussatsókn, sum í februar 2014 kostaðu trimum koreanskum ferðafólkum og bussføraranum lívið . Støðan hjá teimum kristnu í Egyptalandi versnar eisini; nógvar søgur eru um muslimar, sum leypa á kristin í Egyptalandi. Framum aðrar bólkar í Egyptalandi, hava teir kristnu koptarnir fingið skyldina fyri, at Mohamed Mursi fall sum forseti í Egyptalandi í 2013 . Tað stendur í eini frágreiðing frá Amnesty International, sum varð almannakunngjørd í 2014 . Frágreiðingin greiðir frá sekteriskum álopum og vísir, hvussu trygdarlið hava latið vera við at forða álop á kristnar kirkjur, skúlar og tænastubygningar. Í henni stendur, at meira enn 200 ognir hjá kristnum vóru álopnar, og 43 kirkjur eru illa farnar síðan juli 2013, tá ið Morsi varð koyrdur frá.

Eitt dømi er Kasr El Dobara, ið er størsta evangeliska kirkja í Egyptalandi og liggur í Keiro. Sum granni hjá amerikonsku sendistovuni, fáa tey av og á táragass tveitt inn til sín, sum partur av dagligu bardøgunum millum islamisk mótmælisfólk og løgregluna. 38 kirkjur eru brendar í grund og 23 lutvíst oyðilagdar. Nógv heim, skúlar og handlar hjá teimum kristnu eru eisini oyðiløgd. Sostatt eru fleiri enn 60 kirkjur álopnar av víttgangandi islamistum. Men harðskapurin er víðkaður til eisini at fevna um kristnar skúlar, handlar og bústaðir hjá teimum kristnu . Amnesty International heldur, at um vilji var til staðar, kundi herleiðslan haft steðga álopunum og harðskapinum móti teimum kristnu. Muslimska Brøðralagið í Egyptalandi hevur lopið á kristnan skúla og kleystur í Egyptalandi í 2013; í hvørgum førinum verjur løgregla ella trygdarlið tey kristnu. Leygarnáttina 17. august 2013 vórðu St. Markus og El Tawfik skúlarnir í Minya álopnir av militantum, sum illgruni er um eru partur av Muslimska Brøðralagnum. Tey lupu á vaktirnar og slóu og bundu teir. Ein lærari á St. Markus skúlanum sigur, at teir tóku alt úr skúlanum og oyðiløgdu síðan bygningin.

Talið av kristnum er minkað nógv; frá at hava verið 13 milliónir kristin í 2000, verður í 2014 mett, at 4 milliónir ella færri kristin eru eftir . Koptisk kristin í túsundatali flýggja úr Egyptalandi til USA og onnur støð, heldur enn at møta mismuni í sínum heimlandi. Elligamla kristna samfelagið í Egyptalandi, koptar, er størsti minnilutin í Egyptalandi. Tey eru útvið 10 prosent av samlaða fólkatalinum á umleið 85 milliónir íbúgvar. Men síðan einaræðisharrin Hosni Mubarak varð rikin úr landinum í 2011-2014 hava støðugur samanbrestir verið millum kristin og muslimar í landinum. Stjórnin hevur eisini avmarkað útbreiðsluna av kristni trúgv. Bara forsetin hevur rætt til at geva byggiloyvi til kirkjur í Egyptalandi. Fyrsta árið í sessinum hevur Morsi bara loyvt at byggja eina kirkju .

Hamas

Alt virksemið hjá Hamas er bannað í Egyptalandi; ein egyptiskur rættur hevur 4. mars 2014 bannað øllum virksemi hjá Hamas í Egyptalandi . Avgerðin skal byggja á royndina at fáa frið í lag í Egyptalandi, og at fáa Hamas burtur úr Gazageiranum . Hamas er sprottið úr Muslimska Brøðralagnum, sum egyptiska stjórnin skýrir ein yvirgangsfelagsskap. Myndugleikarnir í Egyptalandi síggja Hamas sum ein stóran vanda fyri trygdina í landinum, og stjórnin ákærir Hamas fyri at stuðla Al-Qaeda-ávirkaðum yvirgangsbólkum á Sinai-hálvoynni. Myndugleikarnir hava longu syrgt fyri at stongja skrivstovuna hjá Hamas í Kairo . Hamas fordømir avgerðina og sigur hana fara at ganga út stríðið fyri einum palestinskum státi .

Fyrisitingarligar eindir

Egyptaland er býtt sundur í 27 landslutir (governorates á enskum). Landslutirnir eru býtt sundur í eindir (regiónir), sum hava býir og bygdir. Hvør landslutur hevur ein høvuðsstað, sum onkuntíð eitur tað sama sum landsluturin.

Fólkið

Um 99 % av fólkinum í Egyptalandi býr í Nildali og á Niloyrunum. Áin er lívæðrin í landinum og veitir landbúnaðinum, ídnaðinum og bústøðunum vatn. Tá ið Aswanbyrgingin varð bygd um Nilá, varð ovurstórt lendi sett undir vatn. Enn er tað størsta byrgda vatn í heiminum og verður kallað Nasservatn eftir forsetanum tá, Gamal Abdel Nasser. Flestu fólk tala arábiskt og eru muslimar. Egyptisk mannfólk ganga ofta í tílíkum bummullartunikum ella jelabas. Plaggið er lætt og svalligt. Miðallívsævin í landinum er 71 ár. 28,6 % av fólkinum eru ikki lesifør.

Ein stórur partur av íbúgvunum í Egyptalandi eru sunnimuslimar. Umleið 10 prosent av teimum 80 milliónum íbúgvunum eru kristin. Koptiski kristindómurin hoyrir til tey allar fyrstu kristnu trúgvandi, og teirra kirkja varð sett á stovn samsvarandi Markus evangelisti í Egyptalandi umleið ár 42 e.Kr. Koptiska kirkjan, sum nú er meira enn 1900 ára gomul, hoyrir til orientalsku ortodoksu kirkjurnar, og koptiska høvuðssætið í Alexandria hevur verið har síðan kirkjumøtið í Kalkedon í 451. Kirkjuleiðarin verður róptur "Pávin av Alexandira og Patriarkur av Heilaga stólinum hjá St. Markus".

Búskapur

Grundarlagið undir búskapinum er landbúnaður, olja, ferðavinna, inntøkurnar frá skipum (ið sigla ígjøgnum Suezveitina) og peningur frá egyptum, sum arbeiða uttanlands.

Í Egyptalandi eru mong fornminni. Hvørt ár koma fleiri mió. ferðafólk til Egyptalands at síggja á pýramidurnar og onnur fornminni, ella at sigla á Nilá.

Mangir egyptiskir bøndur, felahin, dyrka jørðina, so sum siður hevur verið leingi; teir dyrka bummull, hveiti, rís, sukur, frukt ella grønmeti. Egyptaland er tað land í heiminum, sum dyrkar mest av dadlum. Ein onnur týdningarmikil grøði er berseem, eitt smæruslag, ið verður nýtt til dýrafóður. Egyptar dyrka eisini nógva bummull. Mong fólk arbeiða í klædnaídnaðinum, tey spinna, veva og lita bumullarklæði.

Landalæra

Meginpartur av landinum er turr sandoyðimørk, og bara fram við ánni er fruktagóður geiri. Har áin rennur í havið, eru stórar fruktagóðar oyrar. Næstan alt fólkið býr í Nildali og á Niláaroyrunum.

Handil

Myndir

Sí eisini

 Afrika

Keldur

Afrika
Miðeystur


Nilá

Nilá er longsta á í heiminum og rennur úr Viktoriuvatni í Kenja og norður ígjøgnum Sahara og út í Miðjarðarhav. Hon rennur ígjøgnum Etiopia, Sudan og Egyptaland. Úr ánni fæst drekkivatn, vatn á akurlendið og fiskur. Nilá hevur verið og er ein ógvuliga týdningarmikil flutningsleið í Egyptalandi og Sudan. Harumframt ger vatnið í Nilá, at tað ber til at velta jørðina í tí turra oyðimarkarveðurlagnum. Áin er eisini væl umtókt ímillum ferðafólk. Tey sigla niðan eftir ánni í ferðamannaskipum ella seglbátum, nevndir felucca, at síggja mongu fornminnini í Egyptaland. Ein tann longsta og størsta áin í verðini er Niláin. Norðasti (niðasti) partur av Nilánni rennur gjøgnum oyðimarkarøki, sum er millum tey fjølbygdastu í heiminum. Har reka tey ógvuliga nærtøknan landbúnað. Tað ber til, tí at Niláin hevur við sær føðsluríka móru úr fjøllunum í Uganda og Etiopia, og hendan móran hevur sum frá er liðið gjørt lendið í Egyptalandi væl egnað til akrar og veltur. Men síðan Assuanbyrgingin varð bygd, førir Niláin ikki longur líka nógva móru við sær. Nú taða tey í staðin akrar og veltur við handilstøðum. Um 99 % av fólkinum í Egyptalandi býr í Nildali og á Niloyrunum. Áin er lívæðrin í landinum og veitir landbúnaðinum, ídnaðinum og bústøðunum vatn. Tá ið Aswanbyrgingin varð bygd um Nilá, varð ovurstórt lendi sett undir vatn. Enn er tað størsta byrgda vatn í heiminum og verður kallað Nassarvatn eftir forsetanum tá, Gamal Abdel Nasser.

Kelda

Áir
Afrika
Egyptaland
Sudan


Keiro

Keiro er høvuðsstaður Egyptalands. Í Keiro og økinum rundanum búgva 17,8 mió. fólk. Býurin er størstur í Afrika og ein av teimum býum sum veksur skjótast. Íbúðarneyðin er ovurstór, og mong av teimum, sum flyta til býin, mega búgva í skitnum, ovbygdum fátækrabýlingnum. Mong búgva ímillum leiðini í Býi Teirra Deyðu, sum er ovurstórur leiðisgarður í útryðjuni í býnum. Fólk hava eisini búsett seg á tekjunum á mongu háhúsunum í Keiro.

Sí eisini

 Afrika
 Egyptaland

Høvuðsstaðir í Afrika
Miðeystur
Egyptaland


Apartheid

Apartheid; Rasuskilnaðarpolitikkur. Politisk skipan, sum áður var í Suðurafrika. Býtti fólk sundur eftir húðarliti.

Sí eisini

 Suðurafrika

Afrika
Søga


Borgarakríggj

Borgarakríggj (eisini nevnt: innanlandsstríð); vápnaður bardagi ímillum bólkar, sum stríðast um vald í sama landi.

Sí eisini
 Amerikanska Borgarakríggið

Bardagar
Borgarakríggj


Rasuskilnaður

Rasuskilnaður eisini nevnt Rasisma er tann áskoðan, at eins egna fólkaslag er nógv betri og mætari enn onnur fólkasløg, og at tað rættvísgerð, at onnur fólkasløg ikki verða viðfarin eins. Nútíðar nýtsla av orðinum rasisma ella rasuskilnaður verður ofta brúkt í týdninginum "rasudiskriminatión", tvs. tá fólk verða viðfarin annarleiðis orsakað av tjóðskapi, húðarliti, trúgv ella øðrum líknandi viðurskiftum. Orðini rasisma og rasuskilnaður verða ofta knýtt at ólógligum gerningum, sum kunnu skaða onnur, tað kann t.d. vera ekstremisma, hatur, xenofobi, separatisma, hópdráp (orsakað av etniskum uppruna), terrorisma osfr. Í 19. øld var vanliga fatanin millum vísindafólk, at mannaættin var býtt sundur í ymiskar rasur (fólkasløg), og at summar rasur vóru hægri mentar enn aðrar, og at tað rættvísgjørdi, at munur var gjørdur millum hesi ymisku fólkasløgini. Nøkur dømi um rasismu og rasuskilnað er apartheit í Suðurafrika, trælahandil, tá fólk úr Afrika vóru tikin og førd til Amerika har tey vóru seld sum trælir til hvít fólk, serliga til plantasjueigarar. Eitt annað dømi er nazisman og antisemitisman í Týsklandi, sum bleiv brúkt til at rættvísgera, at jødar, samkynd, fólk við breki og onnur fólk sum onkursvegna vóru øðrvísi, vóru tikin og send í týningarlegur at arbeiða hart ella fyri at verða dripin.
Fleiri lond hava nú lógir sum skulu forða fyri, at fólk kunnu blíva viðfarin øðrvísi ella verri enn onnur orsakað av trúgv, húðarliti, etniskum viðurskiftum, seksuellari orientering osfr. Tað mótsatta av rasismu er antirasisma. ST hevur síðan 1948 arbeitt við at minka um rasismu og at gera tað ólógligt at viðfara fólk øðrvísi orsakað av tjóðskapi, húðarliti, trúgv, seksuellari orientering ella øðrum líknandi viðurskiftum.

Keldur

Slóðir úteftir

Rasuskilnaður


Latínamerika

Tey lond í Amerika, har almenna málið er spanskt ella portugisiskt. Portugal fekk Brasil, og tí er málið har portugisiskt. Spania fekk hini, og har er høvuðsmálið spanskt. Bæði málini eru ættað frá latíni, haðan navnið Latínamerika.

Vanliga nýtt sum felagsnevni á Meksiko, Miðamerika og Suðuramerika.

Amerika
Heimspartar


NATO

NATO er stytting fyri North Atlantic Treaty Organization (á føroyskum Norðuratlantiska Sáttmálafelagsskapurin) og er norðuratlantisk verjusamgonga ímillum USA og flestu lond í Vesturevropa. NATO virkar soleiðis, at eitt álop á eitt NATO-limaland, er tað sama sum eitt álop á øll NATO-limalond. Sum er hevur Danmark allan myndugleika viðvíkjandi trygdarmálum og verjumálum á føroyskum øki. Danmark er limur í NATO og limaskapur Danmarkar fevnir um Føroyar. Føroyar eru tí fevndar av verjutrygdini í NATO-sáttmálanum. Tað er Danmark, ið formliga varðar av hesum Føroyum viðvíkjandi. Í veruleikanum verða tað kortini tey sterkaru NATO-londini, ið koma til hjálpar, skuldi tørvur gjørst á tí . NATO hevur høvuðsskrivstovu sína í Brússel í Belgia.  NATO-Ráðið í Brússel er hægsta ráð í NATO. Í ráðnum eru ráðharrar úr øllum limalondunum.

Felagsskapurin fór til verka í 1949, og í 2014 eru 28 limalond . Tað nýggjasta her er, at NATO-aðalskrivarin Anders Fogh Rasmussen bjóðaði apríl 2009 tvey londum limaskap í NATO. Tey eru Kroatia og Albania. Lýðveldið Makedónia, Georgia, Ukreina, Montenegro, Bosnia og Hersegovina og Serbia hava søkt um limaskap í NATO. Onnur hava ynskt tætt samstarv við NATO, hóast ikki, í fyrstu syftu, veruligan limaskap. Bæði at fyrireika søkjaralond til NATO-limaskap og til tess at fremja betri samstarv við ikki-søkjaralond, varð Felagsskapurin fyri Friði, Partnership for Peace (PfP), stovnaður sum eitt tiltak undir NATO-skipanini.

Undir Kalda krígnum var hugsað um hernaðarligu kappingina millum NATO og Warshawasamgonguna, og vandanum fyri beinleiðis kríggi partanna millum.

Limalond
 Belgia (1949)
 Danmark (1949)
 Frakland (1949)
 Italia (1949)
 Ísland (1949)
 Kanada (1949)
 Luksemborg (1949)
 Niðurlond (1949)
 Noreg (1949)
 Portugal (1949)
 Stóra Bretland (1949)
 USA (1949)
 Grikkaland (1952)
 Turkaland (1952)
 Týskland (1955)
 Spania (1982)
 Kekkia (1999)
 Pólland (1999)
 Ungarn (1999)
 Bulgaria (2004)
 Estland (2004)
 Lettland (2004)
 Litava (2004)
 Rumenia (2004)
 Slovakia (2004)
 Slovenia (2004)
 Albania (2009)
 Kroatia (2009)
 Montenegro (2017)
 Lýðveldið Norðurmakedónia (2020)

Føroyar í NATO-samstarvi

Í samband við at NATO varð stovnað í apríl 1949, helt føroyski landstingsmaðurin, sambandsmaðurin Poul Niclasen, at málið eisini átti at verið lagt fyri løgtingið. Men forsætisráðharrin, Hans Hedtoft, helt ikki, at hetta var neyðugt. Í juli 1951 lýsti landsstýrið í Dagblaðnum, at Torshavns Marinedistrikt (seinni Færøernes Kommando) bleiv sett á stovn. Løgtingið hevði áður gjørt greitt, at Føroyar skuldu standa uttanfyri ósemjur landanna millum. Hetta bar tí við sær, at tingið var ímóti, at Føroyar skuldi limast inn í NATO. Danir gjørdu kortini av, at føroyingar skuldu fylgja við. Í 1949 fór Danmark upp í hernaðarsamgonguna NATO. Fyrst 3. desember 1952 blivu Føroyar við kunngerð í Dimmalætting frá ríkisumboðnum limaðar inn í NATO.

Í 1958 gav landsstýrið NATO loyvi at byggja á Sornfelli, afturfyri at NATO rindaði kostnaðin av oyggjarvegnum. Sama ár vóru eisini samráðingar um at byggja Loran C støðina á Eiði. Av skjølum, sum danskir myndugleikar hava sent Løgmansskrivstovuni, framgongur, at Landsstýrið í desembur 1959 góðkendi, at virksemið á Loran C-støðini á Eiði kundi byrja 15. desembur 1959. Sambært somu skjølum vóru menn frá U.S. Airforce i Føroyum fyri at kanna møguleikarnar fyri, at amerikonsk kommunikatiónsstøð kundi verða bygd í Føroyum . Málið varð lagt fyri Peter Mohr Dam, sum tá var løgmaður. Dam vildi ikki hava, at hetta mál, um at byggja eina nýggja, amerikanska, kommunikatiónsstøð í Føroyum afturat, kom alment fram. Heldur ikki vildi Dam, meðan málið enn var á fyrireikingarstigi, tosa við hinar landsstýrismenninar um tað, ella leggja tað fyri tingið . Í desembur 1960 hevði ríkisumboðsmaðurin eina samrøðu við Dam um, at umhugsað varð at byggja eina radiostøð í Føroyum, sum skuldi nýtast av flotamegini hjá NATO í Norðuratlantshavi.

Virksemið hjá NATO í Mjørkadali og á Sornfelli varð niðurlagt í 2012. Í 47 ár og tríggjar mánaðir hevur støðin í Mjørkadali gjørt uppgávur fyri NATO við eftirliti av skipum og flogførum í Norðuratlantsøkinum .

Mótmæli

Tá ið farið varð at byggja radar- og lurtingarstøð í Mjørkadali í 1963, komu mótmæli frá føroyingum. Men byggingin helt fram, og støðin fór at virka í 1963. Í Føroyum var síðani 1970-árini ein rørsla, ið nevndist "Fylkingin móti NATO", hvørs høvuðsendamál var at fáa Føroyar úr NATO. Í august 1987 kom tað amerikanska herskipið USS McCloy (FF-1038) inn á Havnina. Stór mótmælisgonga tók ímóti herskipinum, tí tað møguliga hevði kjarnorkuvápn innanborða. Eisini kom mótmælisskriv frá løgmanni vísandi til løgtingssamtyktina um Føroyar sum atomvápnafrítt øki. Umframt mótmælisgonguna var eisini ein viðmælisgonga, sum við skeltum vísti á, at "NATO tryggjar friðin”.

Søga

12. mars 1947 helt amerikanski forsetin Harry S. Truman (D) røðu í kongressini í USA. Vanliga verður sagt, at Kalda kríggið byrjar við hesi røðu. Henda røða saman við Marshallætlanini um búskaparligu endurreisnina av Evropa gjørdist m.a. grundarlagið undir hernaðarsamgonguni NATO, ið varð stovnað í 1949. Um somu tíð skipaði Sovjetsamveldið fyri, at londini í Eysturevropa fingu sosialistiskar einflokkaskipanir við ætlanarbúskapum. Í 1955 stovnaði Sovjettsamveldið saman við eysturevropeisku londunum eina hernaðarsamgongu, Warszasamgonguna. Danmark bleiv limur í Nato í 1949. Og hóast Føroya løgting bæði áðrenn og aftaná hetta hevði samtykt, at Føroyar skuldu haldast uttanfyri allar hernaðarsamgongur, vórðu Føroyar í desembur 1952 lýstar at verða limur í NATO. Hervið varð støða Føroya sum uttanveltað land slept.

Danmark tók ikki umveldisfyrivarni fyri Føroyum, tá ið tað limaði seg inn í NATO. Føroyar eru tískil partar av tí øki, ið NATO metir seg hava skyldu til at verja.

Felagsskapurin fyri Friði

Felagsskapurin fyri Friði (Partnership for Peace, stytt PfP) er ein skipan, har ið semja verður gjørd millum NATO og einstaka landið um samstarv og samskipan á ymsum økjum. Summi lond samstarva einans á fáum økjum, onnur hava eitt sera tætt og víðtøkið samstarv. Talan kann t.d. vera um beinleiðis hernaðarligt samstarv, so sum hernaðarligar venjingar, ella um avmarkað samstarv um til dømis veðurtænastu ella bjarging av fólki í vanlukkustøðu. Í 1999 sjósetti NATO eina virkisætlan fyri at fremja limaskap, sonevnda Membership Action Plan (MAP), til tess at fyrireika upptøku av nýggjum limalondum í NATO. MAP kemur ikki ístaðin fyri PfP, men byggir á PfP- luttøku sum fyritreyt.

Keldur


Hawaii

Staturin Hawaiioyggjar (Hawaiianskt: Mokuʻāina o Hawaiʻi, Enskt: State of Hawaii) er ein lutstatur í USA við 1,4 miljónum innbúgvum (2014). Hawaiioyggjar liggja langt úti í Kyrrahavinum - millum Norðuramerika og Japan – seks tíma flúgving úr Los Angeles í Kalifornia. Størsti býur og høvuðsstaður er Honolulu. Almennu málini eru tvey í tali, hawaiianskt og enskt. Í 8. øld nomu polynesar land á Hawaii. Enn búgva nógvir eftirkomarar teirra har. Hawaiioyggjar vóru til ár 1900 frælst kongaríki, men gjørdust tá tjóðveldi og komu í ríkisfelagskap við USA. Í 1959 gjørdust tær 50. veldið í USA. Flest fólk búgva á Oahu, men størsta oyggin er Hawaii.

At Hawaii eisini hevur verið bretskt hjáland, sæst m.a. væl á hawaiianska flagginum. Hawaiianska flaggið hevur bretska flaggið í ovasta vinstra teigi og síðan 6 linjur, eina fyri hvønn oyggj (Hawaiʻi, Oʻahu, Kauaʻi, Kahoʻolawe, Lānaʻi, Maui, Molokaʻi og Niʻihau). Mesta fólkið er samankomið úr ymsum heraldshornum – amerikanar, kinesar og japanar eru flestir í tali. Á Hawaii dyrka tey nógv ananas, sukur og kaffi.

Søga

Á O'ahu og øðrum oyggjum, sum polynesar búsettu seg á, var fruktagott og gott landbúnaðarlendi. Teir búsettu seg á summum oyggjum og dyrkaðu kokosnøtur, epli, bananir og tero, og veittu vatn á markirnar. Hawaiianar sigldu í kanoskapaðum bátum til fjarskotnar oyggjar. Bátarnir høvdu tvinnanda kjalir, sum vórðu bundir saman. Bátarnir høvdu eisini árar og segl. Teir førdu konufólk, menn og børn umframt bæði plantur, dýr og fræ, sum fólk høvdu fyri neyðini, tá ið tey skuldi seta búgv á oyggjunum, tey komu til. Hawaiianar vóru sjáldsama skilagóðir og dugnaligir sjómenn. Teir sigldu eftir stjørnunum ógvuliga langar leiðir, og miðjaðu seg eftir ætt og alduskoti.

Teir, sum vóru við James Cook (1728–1779) á triðju rannsóknarferð hansara, vóru fyrstu evropearar, sum komu til Hawai'i. Tá ið teir komu hagar, varð tikið ímóti Cook, sum var hann ein gudur, men aðru ferð, hann vitjaði oyggjarnar, gjørdist ósemja, og ein dagin, tá ið James Cook keglaðist við Hawaiibúgvar í Kealakekua, varð hann dripin.

Í 1959 vórðu Alaska og Hawaii 49. og 50. stakríkið í USA.

Hendingarøð

 Uml. 500 – Fyrstu niðursetufólkini koma úr Polynesia.
 Um 1250 – Farið verður at leggja stórar vatnveitingar til búnaðarjørðina í dølunum á Hawaiioyggjum.
 Um 1300 – Á Hawaii verður stættarbýti. Atvoldin til tað er búskaparlig framgongd í landbúnaðinum.
 1778 – Enski uppdagingarferðandi James Cook verður sagdur vera fyrsti evropeari á oynnum. Hann kallar tær Sandwich-oyggjarnar eftir einum av sínum sponsorum, John Montagu, 4. jalli av Sandwich.
 1779, 14. februar – James Cook dripin av oyggjabúgvunum.
 1795 – Oynnar fyri fyrstu ferð savnaðar undir krígskonginum Kamehameha I (1758–1819). Kamehameha stóð fyri mongum nýskipanum. Hann fekk tignarheiti Kamehameha Mikli.
 1810 – Kamehameha I tók at enda Kauai í 1810, ikki við vápnamegi, men við friðarsamráðingum. Tað gav honum valdið yvir øllum Hawaiioyggjum.
 1819 – Kamehameha I doyr. Eftirmaður hansara Kamehameha II (1797–1824) tekur av skipan, ið avmarkar sambandið millum konur og menn.
 1824 – Kamehameha II doyr á ferð í Stóra Bretlandi.
 1826 – USA viðurkendi Hawaii sum eitt frælst, sjálvstøðugt land.
 1840 – Kamehameha III (1814–1854) setur í gildi stýrisskipanarkongsríki; fyrsta skrivliga stýrisskipanarlógin á Hawaii.
 1848 – Kamehameha III lutar jørð sundir til fólkið.
 1851 – Kamehameha III leggur oyggjarnar undir vernd av USA.
 1865 – Fyrstu kinverjarnir koma til Hawaii at arbeiða.
 1874 – David Kalakaua verður kongur á Hawaii (til 1891).
 1887 – Kongsvaldið formliga avtikið.
 1893 – Amerikanski herflotin hersetti Hawaii við tí sum undanførslu, at tað var til fyrimuns fyri tryggleikan hjá USA. Amerikanski ráðharrin vant amerikanska flaggið á stong á Hawaii og lýsti hátíðarliga, at Hawaii nú var eitt hjáland hjá USA.
 1894 – Lýðveldið Hawaii (1894-1898) sett á stovn. Liliuokalani drotning rikin frá valdinum. USA viðurkennir lýðveldið.
 1898 – USA tekur Hawaii (4. juli). USA innlimaði alment Hawaii.
 1941 – 7. desember loypa japanar á Pearl Harbour. USA við í kríggið í parti við teimum sameindu.
 1959 – USA skipaði eina fólkaatkvøðu fyri at spyrja hawaiibúgvar, um teir ynsktu at varðveita sína støðu sum amerikanskt hjáland ella ynsktu at gerast partur av USA sum ein lutstatur. 21. august blívur Hawaii 50. statur í Sambandsríki Amerika.

Landalæra

Í miðjuni av Kyrrahavinum liggur oyggjabólkurin Hawai’i, har lendið skiftir ímillum fruktagóðan regnskóg og grótoyðu, og grótbræðing streymar úr bullandi rivum í jørðini. Oyggjarnar eru 20 í tali, men bara sjey eru bygdar. Átta tær størstu oyggjarnar í Hawaii eru einar 4.000 km í ein útsynning úr San Francisco, Kalifornia. Tann størsta oyggin eitur Hawaii, og høvuðsstaðurin eitur Honolulu. Hawaiioyggjar eru av gosgróti. Gosfjøllini hava verið mong, men nú er bara lív í tveimum. Hesi bæði rúka í heilum og taka stundum á at goysa, men eru tó vandaleys at búgva við. Uppi á gosfjøllunum standa ferðamannaheim, sum eru fullsett við ferðafólk alt árið. Tey vilja fegin á myrkari nátt síggja niður í eitt gløðandi gosop, og um dagin njóta tað fríða útsýnið av fjøllunum. Fleiri staðir er eisini møguleiki at svimja í heitum keldum. Hægsta fjallið er 4.207 metrar. Ein av teimum flottastu tropisku fossunum er at finna á Kauaʻi.

Hawaiioyggjar eru stutt norðan fyri ekvator (miðkring), og tí kundu vit hildið, at veðurlagið var heitt og kvalið; men so er ikki. Tað finst valla fagrari og frískligari veðurlag, tí havvindarnir svala so væl, so at sumrini eru ikki heitari enn tey við Miðjarðarhavið og vetrarnir nakað sum summar í Norðurtýsklandi. Tað frálíka veðurlagið og tann fruktagóða jørðin gera, at mong fólk huga sær væl at búgva í oyggjunum. Hægsta fjallið er 4.207 m. høga gosfjallið Mount Kea.

Flotahavnin Pearl Harbour er gitin frá Seinna heimskríggi.

Jarðfrøði

Hawaii eru 132 gosoyggjar. Flestu gosfjøll eru á kantinum á meginlandaplátunum, sum jarðarskorpan er býtt sundur í. Hesi gosfjøllini verða soleiðis til, at groyti spríkir upp ígjøgnum ein gosháls og haðan upp ígjøgnum rivur í havbotninum. Tá ið pláturnar í jarðarskorpuni flyta seg uppi yvir einum tílíkum goshálsi, verða nýggj gosfjøll til. Nú er goshálsurin undir oynni Hawaii.

Oyggjar

Størstu býir

Búskapur

Bøndurnir á Hawaiioyggjum velta sukurrør og ananas. Nógv ferðafólk koma alt árið til oynna Mavi og hinar Hawaiioyggjar. Ferðafólkið er nógv, sum hagar kemur, og mong eru tey, sum liva av at taka ímóti teimum. Tey arbeiða á ferðamannastovum, gistihúsum, handlum og gera smálutir at selja teimum mongu ferðamonnum, sum við flogførum og stórum skipum koma yvir um hav at sóla sær við strendurnar og at bólta sær í Kyrrahavinum.

Fólkið

Tað búgva 1,3 mió. fólk í oyggjunum. Upprunaliga búðu har bara polynesarar, men nú eru teir ikki óblandaðir, tí fólk úr øllum ættum eru komin hagar. Fjøldin av teimum er japanarar, amerikanarar, filiparar, kinesarar o.a., og allir liva teir í góðari semju sum eitt fólk. Av upprunafólkinum eru bara eini 20 000 eftir. Nógv fólk úr USA kemur eisini til oyggjarnar at halda frí.

Fólkatalsfrøði

Myndasavn

Polynesia
Kyrrahavsoyggjarnar
Oyggjar í USA


Jødadómur

Jødadómurin varð til um 2000 f.Kr., tá ið hebrear settu seg niður í tí, sum nú mest er Ísrael. Jødadómurin er upprunin at hinum báðum átrúnaðunum, ið bara hava ein gud, kristindóminum og islam. Eingin ávísur maður verður sagdur at hava stovnað jødadómin, men Ábraham var fyrsti oddamaðurin.

Jødar vænta, at sendiboð Guds, Messias, skal koma og bøta um lívkorini í heiminum. Messias skal endurstovna gamla kongsríki jøda. Ríkið fór til grundar í 6. øld f.Kr. Halga bók teirra er jødiska Bíblian - Gamla Testamentið, og týdningarmest er Toran - tær fyrstu fimm Mósebøkurnar. Eftir jødajagstranirnar í Evropa, stovnaðu jødarnir sítt egna ríki Ísrael í 1948, men enn búgva nógv flestu jødar víða um í heiminum.

Átrúnaðarligur leiðari eitur rabbinari. Hann lærir jødar lógirnar og leggur tær út. Rabbinarar granska og lesa tvær halgibøkur, Talmud og Tora, sum eru skrivaður á bókarullur. Í Talmud stendur, hvussu jødar eiga at liva, og hvussu lógirnar eru at skilja. Retttrúgvandi jødar (ortodoksir) liva eftir skriftunum og halda tey mongu boðini til lítar. Boðini eru m.a. um mat og klædnabúna, til dømis er ikki loyvt at eta skeljadýr ella svínakjøt. Jødar, ið ikki eru "rætttrúgvandi", halda ikki boðini so strangliga.

Jødar halda gudstænastu í sýnagoguni.

Jødatekn

Teknið hjá jødum er sekshyrnta dávidsstjørnan.

Í øldir, í ringum og góðum tíðum, hevur frásøgnin um makkabearar víst jødum, at einki yvirvald megnar at týna tey, sum stríðast fyri síni trúgv og at liva, sum tey sjálv vilja. Menorain er til minnis um hetta stríð og sigurin.

Halgidagar

 Hanukka: Ljósanna høgtíð, átta dagar á vetri. Tá ið makkabearaherurin tók Jerúsalem, sóu teir, at templið var illa farið og vanært. Á altarinum stóð standmynd av grikskum gudi. Judas Makkabeus vígdi hátíðarliga templið av nýggjum til Gud jødanna, meðan hann tendraði ljós á einum menora, sum er sjeygreindur ljósastaki. Hann gav boð um, at jødar sama dag á hvønn ári skuldu hátíðarhalda vígsluna, halda høgtíð, nevnd "hanukka". Í átta dagar, skuldu teir brenna ljós, eitt ljós fyri hvønn dag, og syngja Harranum tøkk og lov.
 Sabbat: Hvílidagur hjá jødum frá fríggjakvøldi til leygarkvøld.
 Purim: Høgtíð, tíðliga um várið.
 Pezach: Páskir, átta dagar á vári.
 Sukkoth: Leyvskálahøgtíð, níggju dagar á heysti til minnis um ferðina í oyðimørkini úr Egyptalandi.
 Rosh Hashanah: Nýggjárshøgtíð, tíðliga um heystið.
 Shavour: Búnaðarhøgtíð um várið.
 Jom Kippur: Iðranardagur, tíggjundi dagur í nýggja árinum. Mesta høgtíð, fastað verður í 24 tímar.

Jødadómur
Átrúnaður


Reyði Krossur

Reyði Krossur er altjóða felagsskapur, ið rekur hjálpararbeiði í friðartíð og krígstíð. Reyði Krossur er heimsins størsti hjálparfelagsskapur, ið var settur á stovn, at verja mannalív og heilsu, at tryggja virðing fyri øllum menniskjum og at fyribyrgja og linna um menniskja líðing. Í islamskum londum eitur felagsskapurin Reyði Hálvmáni. Henri Dunant stovnaði henda felagsskap at hjálpa løstaðum hermonnum í kríggi. Í seinnu helvt í 19. øld komu nógvir Reyðakrossfelagsskapir í ymsu londunum. 16. apríl í 1926 var Reyðikrossur í Føroyum settur á stovn sum amtsdeild undir Dansk Røde Kors (1876), og 31. oktober í 1992 varð navnið broytt til Føroya Reyðikrossur. Felagsins standur er nú sjálvstøðugt felag undir Dansk Røde Kors. Reyðikrossur rekur menningarhjálp og vanlukkuhjálp og arbeiðir fyri mannarættindum.

Reyði Krossur Føroya

Reyði Krossur hevur virka í Føroyum í 83 ár, og er mangt manngott arbeiði gjørt øll hesi árini. Bjargingarringar hava verið settir upp kring landið, brúkt klæðir vera savnaði inn og latin teimum, ið hava tørv á tí, endurnýtslu handlar eru, nógv skeið í fyrstuhjálp vera hildin, samarittarnir hjálpa til á tiltøkum, vitjunartænastan tryggjar góða samveru til tey, ið eru einsamøll og mangt annað verður gjørt hvønn dag her á landið. Eisini hevur Reyði Krossur Føroya lati stuðul til útheimin, bæði til menningarhjálp, eitt nú tá jarðskjálvtin rakti Haiti í 2010 og tá hungursneyðin rakti Eysturafrika í 2011. Og til menningarstuðul, sum til dømis heilsuprosjektið í Kambodja, har fleiri bygdir í norður eystur Kambodja fingu stuðul, at byggja vatnbrunnar og at fáa frálæru í reinføri.

Slóðir
Reyði Krossur Føroya á Facebook
 Almenna danska heimasíðan
 International Red Cross og Red Crescent Movement
 Altjóða Reyða Kross-nevndin

Felagsskapir


Taoisma

Taoisman, ið tók seg upp í Kina um 300 f.Kr., er vegurin (tao) til einfalt lív og levnað leys av øllum jarðligum strevi. Endamálið hjá teoistum er at liva í samljóði við náttúruna, so at javnvág verður ímillum tann óvirkna kvinnupartin av likaminum (yin) og tann virkna mannpartin (yang). Taoistar trúgva á mangar gudar, og lívsendamál teirra er at liva í samljóði við náttúruna. Kinverjin Lao-Tze stovnaði henda átrúnað um ár 300 f.Kr. Taoisman er mest í Kina og aðrastaðni í Eysturásia.

Heimspeki
Átrúnaður
Kina


Jens Stoltenberg

Jens Stoltenberg (føddur 16. mars 1959 í Oslo) var forsætisráðharri í Noregi frá 2005 til 2013. Eisini forsætisráðharri 2000–2001. Formaður Arbeiðarafloksins síðan 2002, og stórtingsmaður fyri Oslo síðan 1993. Vinnu- og orkuráðharri 1993–1996 og fíggjarráðharri 1996–1997. Stoltenberg hevur mangan nevnt móður sína sum størstu fyrimynd sína; Karin Stoltenberg hevur sagt frá, at hon ætlaði sær at vera granskari og var í holtur við at útbúgva seg innan ílegugransking, tá hon síðst í fimmtiárunum hitti Thorvald Stoltenberg og giftist honum. Tey fingu trý børn, Jens, Ninni og Camilla.

Jens Stoltenberg verður aðalskrivari í NATO; hann byrjar í starvinum tann 1. oktober 2014 og tekur við eftir danan Anders Fogh Rasmussen. Sambært vælvitandi keldum var tað týski kanslarin, Angela Merkel, sum mælti til at velja Jens Stoltenberg til aðalskrivara í NATO. Keldurnar vita eisini at siga, at Barack Obama tók beinan vegin undir við týska kanslaranum.

Sí eisini
 Jens Stoltenbergs 1. stjórn
 Jens Stoltenbergs 2. stjórn

Ávísingar úteftir
 Regjeringen - Statsministerens kontor
 Arbeiderpartiet

Norskir politikarar
Forsætisráðharrar Noregs
Stórtingslimir
Føðingar í 1959


Deyðarevsing

Deyðarevsing er revsing við lívláti. 133 ST-limalond hava avtikið nýtslu av deyðarevsing antin í praksis ella umvegis lóggávu. Bert 25 lond framdu avrættingar í 2006, og bert seks lond stóðu fyri 91 prosentum av øllum avrættingunum. Hesi vóru: Iran, sum avrættaði í minsta lagi 177 fólk, harímillum fýra ungdómar; Irak, sum avrættaði í minsta lagi 65 fólk, harímillum ein ungdóm; Sudan í minsta lagi 65 fólk; Pakistan í minsta lagi 82 fólk; USA 53 fólk og Kina, sum avrættaði í minsta lagi 1010 fólk. Avrættingar verða mettar at vera ríkisloyndarmál í Kina og tí eru veruligu tølini nógv hægri, umleið 8000 avrættingar árliga.

Iran hevur undirskrivað altjóða sáttmálan um sivil og politisk rættindi og altjóða sáttmálan um barnarættindi og hevur harvið pliktað seg til ikki at avrætta persónar fyri brotsverk, ið persónarnir framdu, tá hesir vóru undir 18 ár. Hóast hetta hevur Amnesty International síðani 1990 skjalprógvað í minsta lagi 18 avrættingar av gerningsmonnum, ið vóru undir 18 ár, tá ið brotsverkini vórðu framd. Bert í 2005 avrættaði Iran í minsta lagi 8 persónar, ið vóru undir 18 ár.

Hvítarussland er einasta land í Evropa, sum framhaldandi nýtur deyðarevsing. Í Miðasia er rákið somuleiðis við at venda, og alt fleiri lond avtaka deyðarevsing. Í juni 2007 avtók Kirgisia deyðarevsing fyri vanlig brotsverk, og í Kasakstan hevur deyðarevsing ikki verið nýtt síðani 2003.

Í Afrika vóru 23 avrættingar í 2011. Fleiri afrikonsk lond hava longu avtikið deyðarevsing. Av teimum 53 londunum í Afriku hava 12 lond heilt avtikið deyðarevsing. Senegal avtók til dømis deyðarevsing í 2004, Fílabeinsstrondin í 2000, Suðurafrika í 1997 og Angola í 1992. Lond sum Mali, Algeria, Niger og Sambia teljast millum tey 14 londini, sum ikki hava framt nakra avrætting seinastu 10 árini, hóast tey formliga ikki hava avtikið deyðarevsing. Tað eru sostatt helmingurin, 27 afrikonsk lond, sum enn fremja avrættingar.

Sambandsríki Amerika er einasta landi á amerikanska meginlandinum, ið hevur avrættað fólk síðani 2003. Tær 43 avrættingarnar, ið vórðu framdar í 2011 í USA, eru lægsta talið av avrættingum síðani mitt í 1990-unum.

Á Filipsoyggjunum varð deyðarevsing avtikin í 2006 og tað eru somuleiðis onnur framstig at hóma í Asia. Kina, ið hevur heimsmet í deyðarevsing, hevur tikið deyðarevsing upp til kjak og væntað verður, at talið av avrættingum fer at minka við 20–30 % í Kina komandi árini.

Í 1706 vórðu tvey hálvsystkin, lítið meira enn børn, hálshøgd í Tórshavn fyri blóðskemd, og hetta gjørdist samstundis seinasta deyðarevsind í Føroyum. Deyðadómur í friðartíð varð avtikin í Føroyum við gildissetingini av borgaraligu revsilógini frá 1930.

Tey londini sum í 2010 høvdu flestar avrættingar

Keldur
 Amnesty fegnast um ST yvirlýsing móti deyðarevsing - Amnesty.fo
 Deyðarevsing 2005 - Amnesty.fo
 Hernaðarlig revsi- og rættargangslóg - Logting.fo
 Capital punishment - Ensk wikipedia
 Steðgið deyðarevsing - Amnesty.fo
 Deyðarevsing í Iran - Kvinna.fo

Ávísingar úteftir
 Barnamordari avrættaður - Vikublad.fo
 Amnesty International Føroya Deild; arbeiða ímóti deyðarevsing og píning
 Capital punishment - Ensk wikipedia

Løgfrøði
Siðafrøði
Deyðsorsøkir


.us

.us er økisnavn hjá USA.

Økisnavn

sv:Toppdomän#U


.uk

.uk er økisnavn hjá Stóra Bretlandi.

Økisnavn


Hav

Hav er sjógvur landa millum, sjógvurin uttansyndis. Hav fjalir 71 % av jarðarknøttinum, og alt tað, vit rokna sum hav, hongur meira ella minni saman. Í veruleikanum er alt eitt stórt hav; men vanliga býta vit tað sundur. Vit tosa um trý heimshøv: Atlantshavið, Indiahavið og Kyrrahavið. Øll onnur høv kunnu roknast sum partar av hesum trimum; men ofta verða smærri havøki býtt frá.

Vert at vita

 Djúpasta hav í heiminum: Marian djúpálur (enskt: Mariana Trench, danskt: Marianergraven) í Kyrrahavinum (10 924 m).

Sí eisini
Sjógvur

Slóðir

Høv
Landafrøði
Vatn


Høgni Reistrup

Høgni Reistrup ella Högni Reistrup sum er navnið hann brúkar sum tónleikari (føddur 1984) er ein føroyskur sangari, sangskrivari, tónleikari og rithøvundur, útbúgvin miðlafrøðingur (cand.mag í miðlavísindum). Hann hevur givið út fýra fløgur.

Fjórða útgávan hjá Högna Reistrup við heitinum "Áðrenn vit hvørva" kom út 2. desember 2013. Útgávan er tøk á plátu, fløgu og talgilt. Upptøkurnar eru framdar í Berlin og í Reykjavík. Framleitt tilfarið á "Áðrenn vit hvörva" hava Janus Rasmussen og Ólavur Jákupsson.

Fyrsta staklagið av "Áðrenn vit hvörva" var Vegurin

Hann gav út sína fyrstu fløgu 11. juli 2007 við heitinum "Hugafar á ferð". Fløgan fekk góð skoðsmál og millum annað 4/6 stjørnur í viðurkenda danska tónleikablaðnum Gaffa. Sangurin Vit vita at so er av fyrstu útgávuni lá ovast á hittlistanum í føroysku útvarpssendingini 15 tær bestu i 8 vikur.

Høgni er eisini rithøvundur. Hann gav út bókina Valið og valdið í 2011 saman við Stefani í Skorini. Í bókini greina 17 ymiskir frøðingar løgtingsvalið við útgangsstøði í servitan teirra. Í 2012 góvu Høgni og Heri á Rógvi út bókina Exit Føroyar, ið fekk sera nógva umrøðu.

Útgávur

Tónleikaútgávur
 Áðrenn vit hvørva, 2013. Fløgan er tikin upp í Berlin og Reykjavík og ljóðblandað í Íslandi av Janusi Rasmussen. Janus Rasmussen og Ólavur Jákupsson framleiddi fløguna. Hon kom út 2. desember 2013. Á fløguni eru ellivu skeringar. Tekstirnir eru á føroyskum.
 Samrøður við framtíðina, 2011. Fløgan er tikin upp í Føroyum og ljóðblandað í Íslandi av íslendinginum Styrmir Hauksson. Janus Rasmussen framleiddi fløguna. Hon kom út í november 2011. Fløgan telur tíggju skeringar við føroyskum tekstum.
 Trý fet frá tilveruni, 2010. Tónleikurin er tikin upp í Føroyum og ljóðblandaður í Dublin av íranum Kieran Lynch. Fløgan kom út 1.mars 2010. Fløgan telur tíggju skeringar við føroyskum tekstum.
 Hugafar á ferð, 2007. Tónleikurin er tikin upp í Føroyum. Fløgan telur tíggju skeringar við føroyskum tekstum.

Bókaútgávur
2011 - Valið og valdið, Høgni Reistrup, Stefan í Skorini, (17 ymsir frøðingar greina løgtingsvalið út frá ymiskum sjónarmiðum), 258 síður, ISBN:978-99918-71-74-5
2012 - Exit Føroyar, Heri á Rógvi og Høgni Reistrup, (um fólkafráflyting úr Føroyum), Sprotin
2015 - Framtíðin er okkara, Høgni Reistrup, (um føroyskan politikk og eitt sjálvbjargið samfelag), Sprotin

Útbreiðsla
Umframt at tónleikurin er nógv spældur í Føroyum, hevur hann eisini verið at hoyrt í millum annað Íslandi, Týsklandi, Onglandi, Skotlandi, Danmørk, Grønlandi og Finnlandi.

Vinnuvirksemi
Høgni Reistrup hevur stovnað og er stjóri í fyritøkuni Guide to Faroe Islands, sum er ein marknaðarpallur fyri upplivingar til ferðafólk.

Keldur

Slóðir
 Facebook síða.

Føðingar í 1984
Føroyskir tónleikarar
Føroyskir mannligir sangarar
Sangskrivarar
Føroyskir rithøvundar
Føroysk vinnulívsfólk
Frøðingar