Merkantilisma

Merkantilisma hevur ta grundfatan, at staturin er høvuðsspælarin í altjóða politikki. Fatanin er, at í altjóða politikki eru ongar spælireglur, og tann sterkasti staturin yvirlivir. Tí er fremsta mál hjá statinum at tryggja sína egnu tilveru. Støðan hjá statinum verður sostatt ein ævigur maktkampur. Fyri at tryggja, at staturin er sterkur, er sostatt av størsta týdningi, at búskapurin í statinum er sterkur, herundir at útflutningurin er størri enn innflutningurin, soleiðis at staturin hevur eina nettoáogn heldur enn nettoskuld mótvegis umheiminum. Tað fyrsta IPE (International Political Economy) ástøði, vit hoyra um, er tann klassiska merkantilisman. Jacob Viner (1892-1970) sigur, at merkantilisma er: „a doctrine of extensive state regulation of economic activity in the interest of the national economy“.  Innan altjóða búskap kann sigast, at merkantilisman viknaði eftir 2. heimsbardaga tá liberalisman mentist av álvara í Evropa og Norðuramerika. Tá heimsbúskapurin kom í kreppu fyrst í 1970’unum, fekk merkantilisman høvdið fyri seg aftur, tá undir navninum neomerkantilisma.

Merkantilisman var leiðandi ástøði í øldir, men viknaði síðst í átjandu øld, tá Adam Smith (1723-1790) fanst harðliga at henni. Hann helt ikki, at tað gagnaði statinum sum heild at nýta protektionismu, sosialismu og politiska uppíblanding í vinnuna sum amboð. Merkantilisma reistist tó skjótt aftur eitt sindur broytt undir navninum búskaparlig nationalisma. „Whereas classical mercantilism focused on gaining wealth and power through unequal foreign trade, economic nationalism focused on the internal development of the national economy".  Í ein ávísan mun var hetta ástøði ein reaktión uppá liberalismuna, sum hevði fingið stóra undirtøku millum manna í Evropa. Lond sum USA og Týskland óttaðust ta búskaparligu styrkina hjá Stórabretlandi og valdu búskaparliga nationalismu sum amboð til at verja seg ímóti tí agressiva liberala politikkinum hjá Stórabretlandi. Forsprákarar fyri hesum politikki vóru Alexander Hamilton (1755-1804), sum var fyrsti fíggjarmálaráðharri í USA, og Friedrich List (1789-1846), sum var ein týskur-amerikanskur búskaparfrøðingur. Teir vóru ikki ímóti einum fríum marknaði sum so, men meintu, at protektionisma var neyðug fyri at verja støðuna hjá statinum og fyri at stimulera lokalan ídnað. Hamilton argumenteraði fyri at reka ein politikk, sum kundi verja framleiðsluvirkini í landinum.

Eisini List var fyri, at staturin skuldi leggja seg útí búskaparlig viðurskifti og stuðla lokalum ídnaði. Hóast hann var atfinningarsamur mótvegis liberalismuni, so góðtók hann logikkin aftanfyri frían handil. Hann meinti tó, at ein fortreyt fyri fríum handli var, at lond vóru á sama menningarstigi. Tí var tað neyðugt hjá londum, sum ikki vóru frammaliga í ídnaðarligari menning, at reka ein protektionistiskan handilspolitik og at stuðla lokalum ídnaði. Hann helt, at ein dag fór at bera til hava fullkomnan fríhandil, men fyri at tað skuldi henda „the less advanced nations must first be raised by artificial measures to that stage of cultivation to the which the English nation has been artificially elevated“.  Tí var hann av tí áskoðan, at ávís lond, til dømis Týskland, skuldu hava møguleika til við protektionismu at menna seg til ídnaðarlond. Hann mælti til, at staturin var sera aktivur í stýring av búskaparligari menning, eins og hann stuðlaði útbúgving, teknologiskari menning og ídnaði annars.

Keldur

Búskapur
Politisk hugsjón


Sosialliberalisma

Sosialliberalisma er ein politisk hugsjón, ið er ein samanrenning av liberalismu og sosialismu. Sosialliberalsimu stendur fyri eini javnvág ímillum markanðin og statin og ímillum einstaklingin og samfelagið. Kann eisini lýsast sum neyðsemja ímillum kapitalismu og redistributión.  Serligur dentur verður t.d. lagdur á at taka sær av teimum veikastu í samfelagnum. Verkið A Theory of Justice eftir John Rawls (1921-2002) hevur havt stóra ávirkan á menningina av sosialliberalismuni. Upprunarliga bygdi og byggir sosialliberalisman á, at staturin hevði skyldu til: 1) at verja samfelagið móti álopum frá øðrum londum, 2) at verja hvønn einstakan borgara móti órættvísi og kúgan frá øðrum borgarum, og 3) at fáa í lag ávísar almennar stovnar, sum einstakligar ikki hava møguleika fyri at røkja. Endamálið var og er, at tað búskaparliga lívið, t.e. vinna, keyp og søla, skal fara fram í friði og náðum, og staturin skal ikki leggja uppí. Tann fría kappingin ber so við sær, at vørurnar gerast so góðar og bíligar sum yvirhøvur møguligt. Tann marknaðarbúskaparliga sosialliberalisman er nær knýtt at tí politisku. Eins væl og fólk skulu hava frítt at velja, hvørjar vørur tey skoyta um at keypa, so skulu tey frítt sleppa at seta fram síni sjónarmið.

Sosialliberalisman er ein politisk hugsjón, sum brýtur bæði við sosialismuna og liberalismuna – í hvussu er í teirra uppruna sniði. Sosialliberalisman er fyri, at samfealgið byggir á privatan ognarrætt til framleiðslutólini og á fyritaksemi hins einstaka. Sosialliberalisman er ímóti, at tað almenna eigur og drívur framleiðslutólini, men er fyri eini almennari stýring fyri at tryggja sunnan fíggjarligan vøkstur og sosiala trygd.  Allir samfelagsborgarar skulu eiga sama møguleika fyri at arbeiða seg fram til at gerast ánari og medánari av framleiðslutólunum. Sosialliberalisman leggur sera stóran dent á persónligt frælsi. Sosialliberalisman byggir á fultkomligt frælsi. Samfelagið er einstaklingar og ongar fyriskipanir mega forða einstaklinginum í fríðari kapping og vinna sær fram.

Liberalisman kyknaði upp í USA við t.d. Thomas Jefferson aftan á frælsibardagin 1775-1782. Eftir fronsku kollveltingina í 1789 breiddi hon seg í Evropa og gjørdist grundarlagið undir fólkastýrinum, sum loysti av einaræðisstýriskipanina. Mest kendu teoretikarrarnir eru Adam Smith og Thomas Robert Malthus.

Politiskir flokkar

 Føroyar: Sjálvstýri
 Danmark: Radikale Venstre
 Grønland: Demokraatit
 Ísland: Björt framtíð
 Noreg: Venstre
 Svøríki: Liberalerna
 Finnland: Svenska folkpartiet i Finland
 Åland: Liberalerna på Åland
 Estland: Miðflokkurin
 Litava: Arbeiðaraflokkurin
 Niðurlond: Democraten 66
 USA: Demokratiski Flokkurin

Sí eisini

 Liberalisma
 Marknaðarbúskapur

Keldur

Politisk hugsjón


Vár Berghamar Jacobsen

Vár Berghamar Jacobsen (fødd 1965) er ein føroyskur leiklistafrøðingur, sjónleikari og ummælari úr Havn. Hon er útbúgvin kandidatur í leiklistfrøi av lærda háskúlanum í Århus (Århus Universitet). Hon er dóttir rithøvundan Steinbjørn B. Jacobsen. Vár hevur spælt við í fleiri barnasjónvarpsrøðum hjá Kringvarpi Føroya, t.d. í jólakalendarum. Vár hevur starvast í Sjónvarpi Føroya (Barnasjónvarpið frá 1. august 1998 til 31. juli 2004. Síðan starvaðist hon í Útvarpi Føroya frá 1. august 2004 til 30. juni 2012, í Barnaútvarpinum frá 2004 til 2008 og síðan í morgunsendingini Góðan Morgun Føroyar frá 2008 til 2012. Hon hevur undirvíst í leiklist í Hoydølum 2001/02 og í Miðnámsskúlanum í Suðri 2003/04, 2004/05 og 2013/14. Hon hevur eisini undirvíst á Miðnámsskúlanum á Kambsdali síðan 2012 og í miðnáksskúlanum í Hoydølum síðan 2013.

Vár hevur eisini virkað sum dómari í t.d. teknikappingum hjá Fólkaheilsuráðnum. Til tíðir er hon eisini upplesari í útvarpinum. Maður hennara er Páll Danielsen, sjónleikari. Í 1999 kom fløgan Søguskrínið út, har tey bæði lesa søgur.

Vár hevur skrivað og leikstjórnað "Likkulikkuleia", talan var um 80 sendingar í alt. Hon skrivaði tær fyrstu 16 sendingarnar í 1998 og tað var víst í jan 1999. síðani vóru nýggjar 16 sendingar skrivaðar og sendar í 1999. Og tvey umfør í 2000 ( í alt 32 sendingar afturat). Í 2002/2003 skrivaði og leikstjórnaði hon Leskilikkuleia, tilsamans 16 sendingar.

Hon hevur skrivað útvarpsleikin "Luddi og Lundisa", ið var sendur í Útvarpi Føroya í 2004 og 2005. Hon hevur leikstjórnað Jólakalendaran "Pinki", sum Marjun Syderbø Kjelnæs skrivaði til barnaútvarpið í 2005. Hon hevur skrivað útvarpsleikin: "Hvar eru børnini", sum var sendur í 2005.

Leikritið til jólakalendarin "Jól í Grannalagnum" var skrivað og sent í útvarpinum hjá Kringvarpinum í 2007, og ein fløga við sangunum var givin út sama ár. Kalendarin var sendur aftur í útvarpinum í 2013.

Vár hevur eisini skrivað jólakalendaran og sangleikin, Jól í grannalagnum, sum hon skrivaði í 2007, beiggi hennara, Kári Jacobsen, gjørdi tónleikin, Finnur Hansen stóð fyri tí tekniska. Jól í grannalagnum var spældur í útvarpinum hjá Kringvarpi Føroya í desember 2013. Vár greiddi frá í morgunsendingini hjá útvarpinum, hvussu hon fekk íblástur til søguna. Hon skrivaði leikin í august, tá alt var summarligt, men hon gekk túrar í Viðalundini í Havn hvønn morgun, og fekk íblástur har. Hon spældi sær við orðinum at granska, har var ein granskari, sum var ein kona og ein granskoðari, sum var maður hennara. The Grand Old Lady og the Grand Old Man vóru eisini persónar í søguni, og tey áttu ein Grand Danois hund, sum høvdu orðið gran í navninum ella eyknavninum. Jólaperur vóru keyptar á Grand Canaria, og Grand Canyon var eisini nevnt. Og so var ein ljósasløkkjari í søguni. Høvuðspersónarnir eru tvíburðar og verða nevndir Stjørnuskotið.

Verk

Útvapsleikir og jólakalendarar til útvarpið
Likkulikkuleia, skrivað leikritið og leikstjórnaði. Í alt 80 sendingar. Víst frá januar 1999, tvey umfør á tvær ferðir 16 sendingar, og síðan tvey umfør í 2000, í alt 32 sendingar afturat. Í 2002/2003 skrivaði og leikstjórnaði hon Leskilikkuleia, tilsamans 16 sendingar.
Luddi og Lundisa, Vár skrivaði leikritið. Útvarpsleikurin var sendur í Útvarpi Føroya í 2004 og 2005
Jól í Grannalagnum, Vár skrivaði leikin í 2007, hann varð sendur sama árið og ein fløga varð givin út sama ár. Jólakalendarin varð endursendur í 2013.

Sjónvarpssendingar
Garasjan
Jól í grannalagnum

Keldur

Føðingar í 1965
Føroyskir sjónleikarar
Føroyskir rithøvundar


Dove Cameron

Dove Olivia Cameron (fødd Chloe Celeste Hosterman; 15. januar 1996) er ein amerikanskur sjónleikari og sangari. Hon er mest kend fyri at spæla høvuðsleiklutin í Disney Channel sjónvarpsrøðini Liv and Maddie.

Filmar

Tónleikaútgávur

Sølustakløg

Syngur við á øðrum útgávum

Keldur

Slóðir úteftir
 Dove Cameron á Internet Movie Database

Amerikanskir sjónleikarar
Amerikanskir sangarar
Føðingar í 1996


JT electric

JT electric er ein føroysk fyritøka, ið varð stovnað í 1972 av Jóannesi Thomsen. Fyritøkan hevur heimstað á Kambsdali og framleiðir og uppfinnur útgerð og tøkni til alivinnuna og fiskivinnuna í Føroyum og til alheimsmarknaðin, eitt nú trolkamera, undirsjóvarljós og fóðurskipan. Í 2014 fekk fyritøkan eina heiðursløn í Íslandi fyri at menna eitt trolkamera, sum kann nýtast í harða umhvørvinum runt um Føroyar, Ísland og Grønland. Í juni 2002 flutti fyritøkan í nýggj og størri høli, sum gjørdu tað gjørligt at økja um framleiðsluna. Stjóri í fyritøkuni er Rói Kalsø. Umleið 20 fólk starvast hjá JT electric.

Keldur

Slóðir
Heimasíðan hjá JT electric

Føroyskar fyritøkur
Føroysk framleiðsla
1972


Landstingsvalið 2014

Landstingsvalið í Grønlandi 2014 verður tað 12. av slagnum í Grønlandi, og varð hildið hin 28. november 2014. Orsøkin til at val var útskrivað, var tann, at tað í 2014 kom fram, at Aleqa Hammond, sum var landstingsforkvinna Grønlands, hevði brúkt almennar pengar til egið brúk tvær ferðir, einaferð til eina ferð fyri familjuna og einaferð til eina privata veitslu, talan var um 106.000 krónur, sum landstingsgrannskoðararnir kravdu at hon rindaði aftur. Sambært landstingsgrannskoðarunum, stavaði meginparturin av útreiðslunum frá apríl 2013, og hóast teir bóðu um at fáa rætt lag í óskilið beinanvegin, so var tað ikki fyrrenn í august 2014, at Aleqa Hammond rindaði pengarnar aftur. Málið elvdi til mikið rok í Grønlandi, og misálit var reist móti Hammond. Hon yvirlivdi misálitið við einari atkvøðu í meirluta sum feldi uppskotið. Men hon valdi at søkja um farloyvi, meðan málið um hennara peningaviðurskifti vóru kannað. Farloyvi varð játtað henni, men síðan tóku tríggir ráðharrar – tveir úr Siumut og ein úr Atassut seg úr stjórnini, og hin 1. oktober tók Atassut seg úr stjórnini. Seinni sama dag skrivaði Aleqa Hammond út nýval.

Úrslit

Flestar persónligar atkvøður
 Sara Olsvig, IA, (5.825 atkvøður)
 Kim Kielsen, Siumut (4.604 atkvøður)
 Hans Enoksen, Partii Naleraq (2425 atkvøður)
 Nivi Olsen, Demokratarnir (1.428 atkvøður)
 Andreas Rene Uldum. Demokratarnir (1.003 atkvøður)
 Aqqaluaq B. Egede, IA (996 atkvøður)
 Naaja H. Nathanielsen, IA (470 atkvøður)
 Karl-Kristian Kruse, Siumut (341 atkvøður)
 Knud Kristiansen, Atassut (311 atkvøður)
 Mala Høy Kuko, Atassut (303 atkvøður)

Keldur

Politisk val í Grønlandi
2014


Reinsaríið

Reinsaríið er eitt spælistað í Tórsgøtu í Havn, ið læt upp alment 1. oktober 2014 við einum tiltaki, har livandi tónleikur var á skrá saman við røðum. Punkbólkurin 200 spældi løgini Við Love skal land byggjast og Makka rætt. Niclas og Lena spældu tvey løg, meðan húspianisturin hjá kommununi, Bárður Johannessen, ið eisini hevur verið verkætlanarleiðari í verkætlanini spældi jazzkendar tónar saman við Ólavi Olsen á flugelhorn. Heðin Mortensen, borgarstjóri, staðfesti í røðu síni, at tað hevði verið vert at bíða eftir hesum spælistaðnum, og at gamli dreymurin um at gera Tórsgøtu til mentanargøtuna í býnum burturav, nú var vorðin veruleiki. Í gøtuni eru nú Reinsaríið, Perlan, Margarinfabrikkin, Tjóðpallurin, Posthúskjallarin, Miðlahúsið umframt fleiri mat- og skeinkingarstøð.

Reinsaríið varð handað Tórshavnar kommunu 12. september 2014.

Bogi Andreasen var í september 2014 settur í starv sum samskipari fyri Reinsaríið og Perluna.

Søgan hjá bygninginum
Við avtøku kongliga handilsins varð m.a. sonevnda 'Nýggja Pakkhús' í Vágsbotni (Frederiksvaag) selt á uppboði í 1857. Keyparin var handilshúsið C. F. Siemsen í Hamburg.

Í 1894 seldi keypmaðurin Johannes Hansen, týskur varakonsul, pakkhúsið fyri Siemsen til føroyska handilshúsið M. C. Restorff & Sønner. Konsul Hansen, sum hann kallaðist, var í starvi hjá Siemsen, og seinni keypti hann sjálvur fyritøkuna. Hann myndaði Siemsen í Havn, og harav stavar navnið Hansens pakkhús.

Í 1923 seldi M.C. Restorff & Sønner ognina til Thorshavns Mælkeforsyning & Margarinefabrik, Meiaríið. Keypssáttmálin nevnir ognina 'Hansens pakkhús'. Tey høvdu eitt nú framleiðslu av sápu í pakkhúsinum. Meiaríið helt fram í bygninginum og hevur havt vaskarí og reinsarí fram til 1970-árini. Maria Olsen hevði Reinsaríið í erva til fyri fáum árum síðan, meðan Postverk Føroya hevði eina pakkadeild í neðra.

Tað er sjáldsamt við eini húsaogn uppi í tí nýggjara býnum, har søguligu sporini ganga meira enn tvær øldir aftur til tað gamla samfelagið. Pakkhúsið er harnæst ein vitnisburður um virksemið hjá kongliga handlinum og hjá eitt av fyrstu útlendsku handilshúsunum í fríhandilstíðini, Siemsen, og síðan hjá eitt av fyrstu stóru føroysku handilshúsunum, Restorff - tá ið Føroyar gjørdust fiskivinnutjóð. Bygningurin hevur v.ø.o. staðið uppi og verið í brúktur í fleiri søgulig skeið.

Tórshavnar kommuna hevur átt bygningin síðan 1986.

Keldur

Tórshavn
Tórshavnar kommuna
Spælistøð í Føroyum
Bygningar og bygningsverk í Føroyum


Perlan í Vágsbotni

Perlan (í Vágsbotni) var eitt spælistað í Havn til húsið varð tikið niður  17. september 1983. Perlan var ein bygningur, ið stóð beint niðanfyri Havnar kirkju, sum nú er dómkirkja Føroya, og yvir av táverandi Sjómansheiminum, sum nú eitur Hotel Tórshavn. Hon stóð á trýkantinum millum Mylnugøtu og brekkuna niðan á Bryggjubakka. Í 2015 var ein stór trappa gjørd á staðnum, sum samstundis varð fríðka.

Jazzfelagið í Havn, sum blómaði miðskeiðis í sjeytiárunum, helt til í Perluni og skipaði fyri nógvum framførslum við føroyskum og útlendskum tónleikarum.

Matstova var í Perluni, og listamálarar sum Mikines og William Heinesen hava málað uppi á loftinum í bygninginum, sum fyritøkan Z. Heinesen átti.

Í desember 2009 læt upp eitt nýtt spælistað í Havn við sama navni sum gamla Perlan, tað liggur í Tórsgøtu, millum Miðlahúsið og Reinsaríið.

Sí eisini
 Trappan í Vágsbotni

Keldur

Tórshavn
Spælistøð í Føroyum


Perlan

Perlan í Tórsgøtu
Perlan í Vágsbotni
Perlan (Reykjavík)


Paradox

Paradox var eitt Punk Rock-orkestur úr Føroyum. Orkestrið spældi saman frá 2004 til teir góvust at spæla nøkur fá ár seinni. Í 2006 góvu teir út fyrstu tónleikaútgávuna Falling in love sum var á enskum, teir spældu á fleiri konsertum í Føroyum.

Orkestrið upploystist, tá ið Heini, betri kendur sum Corfitz, gjørdist guitarist í orkestrinum The Dreams saman við stórabeiggjanum Eirikur, sum spælir bass í The Dreams.

Limir
 Heini Gilstón Corfitz Andersen (nevndur Corfitz) – guitar og sang
 Búgvi Jónleifson Magnussen – trummur og percussion
 Andreas Tykjær Restorff – bass

Diskografi

Í sambandi við fløguútgávuna vóru fýra stakløg útgivin í 2006:
The Innocense Of Childhood, My own words, Perfect way og Inside of me.

Falling in love

Sangir

Føroyskir tónleikabólkar


Pontifícia Universidade Católica de Minas Gerais (PUC-MG) í Brasil varð sett á stovn í 1958 og er ein lærdur háskúli í Belo Horizonte í Minas Gerais landslutinum í Brasil.

Sí eisini

 Brasil

Lærdir háskúlar í Brasil


Ravmagn

Ravmagn er orkukelda, sum drívur t.d. maskinur og gevur okkum hita og ljós. Tað eru elektrónir, smáir bitlar, sum koma frá atomunum. Hvør elektrón hevur eina heilt lítla elektriska løðing - eitt sindur av ravmagni. Eitt snarljós, sum fer eftir luftini ella slær niður, er eitt tað greiðasta dømi, vit hava um ravmagnsvirksemi. Ravmagnið er annars ósjónligt, men tað arbeiðir óført fyri okkum alla tíðina. Tá ið vit t.d. tendra eina ravmagnslampu, fara umleið ein millión milliónir elektrónir gjøgnum peruna um sekundið. Ravmagnið fer í hús og verksmiðjur í leiðingum, sum liggja inni í loftum og veggjum og tryggja, at ravmagnið streymar, tá ið vit tendra slitilin. Ravløð fáa megi frá evnatilgongdum og goyma ravmagnið, so at tað kann flytast. Sólarkyknur taka orku frá sólini og gera hana til ravmagn. Ravmagnið ger eisini tey bákn, sum varpa sjónvarps- og útvarpssendingar, og tað fær eisini teldur at arbeiða. Ravmagnið fer í hús í leidningum, sum fyrr hingu í pellum. Nú eru teir vanliga niðurgrivnir. Summi ravmagnsverk brekka olju ella kol, og summi brúka kjarnorku. Orkunýtsluna mála vit í kilowatttímum (kWh).

Ravmagn er í tveimum líkum: streymur, sum fer runt í leidningum, og støðuravmagn, sum er staðbundið, til dømis í einum kambi. Ravmagnið streymar úr kraftstøðini til eitt tól ella lampu og aftur hagar, tað kom. Gníggjar tú eina ballón móti troyggjuni, tekur ballónin eyka elektrónir til sín og verður negativ. Henda løðing verður rópt støðuravmagn, tí at hon ikki flytur seg. Hon kann taka til sín smá pappírspetti ella hár. Tvey sløg eru av ravmagnsløðingum: positivar og negativar. Sum oftast eru líka nógvar í einumhvørjum tilfari, so at tær ganga út móti hvør aðrari. Tilfar, sum letur streymin ganga, verður rópt leiðari. Metal og kopar flest eru leiðarar. Streymurin gongur gjøgnum metalini, tí at elektrónirnar sita leysar og kunnu flytast. Allir leiðarar hava eina ávísa mótstøðu, ið vendir móti streyminum. Mótstøðan minkar í einki, tá leidningurin verður nógv køldur. Leiðarin er nú vorðin ein serleiðari, har ið streymurin kann ganga, men við ongari mótstøðu.
Avbyrgjarar, t.d. papp og plast, loyva ikki streyminum at ganga, tí elektrónirnar eru fastari bundnar at atomkjarnanum. Ravmagnið krevur, at leidningarnir halda fram, at streymurin skal ganga. Hetta eitur ein ravmagnisringur. Fer ringurin, steðgar streymurin. Smáir og stórir ravmagnsmotorar driva nógv sløg av maskinum. Í motorinum er ein snælda, sum situr í einum sigulsøki. Tá ið streymur fer gjøgnum snælduna, noyðist hon at mala. Ravmagns-gerar gera streym úr røringarorku, tá ið ein spoli snarar millum pólarnar í einum sigli. Einfaldar, smáir gerar, sum til dømis gera streym til eina súkklulykt, eita dynamo ella máttlar. Stóru gerarnir á ravmagnsverkunum snara við guvutyrlum við guvu frá olju- ella kolbrennarum. Teir gera heilt stórar nøgdir av ravmagni.

Battarí ella ravløð gera ravmagn, sum streymar ein veg - javnstreymur. Ravlaðið skumpar streymin úti í ravmagnsringinum. Tá ið tú setur eitt ravlað í til dømis eitt gongulurt, fer evnisliga tilfarið at loysa og andgera elektrónir. Tær gera streym, tí at tær verða skumpaðar úti í ravmagnsringinum. Elektriska spenningin mála vit í voltum, umleið 1,5 V fyri ravlaðið. Elektrónirnar streyma frá negativa pólinum gjøgnum gongulurtið og aftur til positiva pólin. Um ravlað verður bundið í øvugtan veg, fylla elektronirnar holini, og streymurin steðgar. Dagliga hava vit ørgrynni av ravmagnstólum uttan um okkur - fartelefonir, sjón- og útvarp, bandupptakarar og teldur. Øll hesi ravmagnstól hava rensl, har ið ravmagn fer ígjøgnum. Í renslunum eru ersmáir elektroniskir staklutir, ið minka, kvetta ella magna streymin, og soleiðis skapa bákn. Tað kann vera ljóð í einari fartelefon ella tal í einari teldu.

Gomlu grikkarnir sóu longu fyri 2500 árum síðan, at eitt silkiklæði, sum varð gníggjað við einum ravpetti, skjótt varð fult av støðuravmagni. Amerikamaðurin Benjamin Fraklin (1706-1790) sá sum tann fyrsti umleið 1750, at snarljós eisini er ravmagn og greiddi frá, hvat ið ein ravløðing er. Franklin setti drekar, meðan toran gekk (nú er tað strangliga bannað). Italiamenninir Luigi Aloisio Galvani og Alessandro Volta gjørdu fyrstu ravløðini.

Orkunýtsla
Orkunýtsluna mála vit í kilowatttímum (kWh). Dátur frá World Bank frá 2011 vísa, at m.a. norðmenn eru millum tey, sum brúka mest orku fyri hvønn íbúgva, 23 174 kilowatttímar á hvørjum ári, meðan finnlendingar og sviar brúka ávikavist 15 738 og 14 030 kilowatttímar. Til samanberingar brúkar ein dani bara 6 122 kilowatttímar. Men her skal leggjast aftrat, at stórur partur av orkuni á Skandinavisku hálvoynni stavar frá varandi orku, so sum vatnorku, og tí geva tølini ikki rættvísa mynd av CO2-útlátinum. Landið, sum uttan samanbering brúkar mest streym fyri hvønn íbúgva er, er Íslandi. Ikki minni enn 52 374 kilowatttímar fyri hvønn íbúgva, og einki annað land kemur nær námid. Aluminiumsframleiðslan í Íslandi brúkar sera nógva orku, og tey trý reinsingarstøðini brúka meira enn fimm ferðir so nógva orku til framleiðsluna, sum allir íslendingar til samans. Amerikanarar brúka góðar 13 246 kilowatttímar um árið. Haiti er landið, sum brúkar minst, 32 kilowatttímar fyri hvønn íbúgva um árið.

Referansar

Alisfrøði
Ljós


Bilar

Bilin brúka vit mest t.d. at koyra til arbeiðis, at keypa og tá ið vit ferðast. Nógvir serbilar eru eisini, t.d. kappkoyringarbilar, sjúkrabilar, løgreglubilar, hýruvognar og sløkkibilar. Nýmótans bilar brenna diesel ella bensin eins og fyrstu bilarnir, ið vórðu gjørdir síðst í 1880. Men í útsjónd líkjast okkara bilar ikki teimum, sum vórðu gjørdir fyri bara 20 árum síðan. Settu vit allar bilar í heiminum á rað, høvdu teir rokkið av jørðini upp á mánan, og riðilin gerst longri hvønn dag. Motorurin er framman í flestum bilum. Hann dregur beinleiðis á framhjólunum, afturhjólunum ella á øllum fýra hjólum. Oftast eru fýra ella fimm gervi, sum verða nýtt alt eftir ferðini og vegnum. Í lágum gervi mala hjólini seint og fáa eyka megi at fara í gongd ella at koyra niðan brekku. Tá ferðin er nógv, í 4. ella 5. gervi, mala hjólum skjótt. Teldur gera framtíðarbilin eftir royndum í vindtunnlum. Hann verður á tremur av elektronikki, sum ger alt møguligt, eitt nú kann hann finna stytstu leið heim. Verksmiðjurnar nýta nýtt plasttilfar og eru farnar at gera royndir við motorum úr keramikki.

Bilar eru til so mangt. Flestu persónbilar eru rúmligir og koyra skjótt borið saman við tað, teir brenna. Kappkoyringarbilar og teir dýrastu bilarnir leggja dent á ferð og maglæti. Porsche er gott dømi um marglætisbil. Hann er gjørdur í hond næstan allur, sum hann er, og er ein av vakrastu og dýrastu bilum í heiminum, t.d. 10 Porsche 918 Spyder. Kappkoyringabilar, sum t.d. Ferrari, eru gjørdir at koyra skjótt og eru ikki sum aðrir bilar. Teir hava sterkar, stórar motorar, og skrokkurin er úr serliga løttum tilfari. Teir eru so lágir, at teir hava so at siga onga luftmótstøðu, og bilstjórin má tí næstan liggja niðri. 8-10 strokkar í tí øgiliga sterka motorinum gera, at kappkoyringarbilurin fer upp um 500 km/tíman. Trivaligu kringlubremsurnar kunnu minka ferðina á bilinum úr 300 km/tíman niður í 60 km/tíman eftir minni enn trimum sekundum. Dekk til kappkoyringar eru púra sløtt, tað gevur minst mótstøðu, men tey eru ógvuliga breið, so tey hava vegtak kortini. Stuttleikabilar hava stóran motor, rundað snið og vanliga bara rúm fyri tveimum fólkum.

Toyota er heimsins størsti bilframleiðari.  Eftir at hava verið tann bilaframleiðarin, sum seldi flest bilar frá 2012 til 2015, bleiv Toyota yvirhálað av Volkswagen í 2016.

Søga

Fólk flentu í kíki at fyrstu royndunum í 1880-árunum at gera bilar. Myndugleikarnir kravdu, at maður skuldi ganga við reyðum flaggi framman fyri bilin. Karl Benz (1844-1929) gjørdi í 1885 ein bil, sum summi siga vera tann fyrsta, men hann hevði bara trý hjól. Fyrsti bilurin við 4 hjólum var danskur. Tað var Hammel-bilurin frá 1886. Hann koyrir enn, og er nú t.d. eisini at síggja á Teknisk Museum. Fransmaðurin Nicolas-Joseph Cugnot (1725-1804) gjørdi longu í 1769 fyrsta eimaktfarið, ein traktor at draga kanónir. Eitt slíkt eimlokomotiv dró ferðafólkavognar millum t.d. Nørre og Fredrikshavn frá 1862. Í 1890-árunum gjørdu René Panhard (1841-1908) og Émile Levassor (1843-1897) fyrsta bilin, har motorurin var framman fyri ferðafólkið. Soleiðis er nú enn í flest øllum bilum. Longu í 1903 koyrdu teir skjótastu bilarnir upp í 100 km/tíman, men teir vóru ógvuliga dýrir og steðgaðu ofta upp. Nú eru bilarnir bíligari og meira álítandi. Henry Ford (1863-1947) í Michigan gjørdi í 1908 fyrsta flutningsbandið í heiminum og kundi tí gera bilar so bíliga, at vanlig fólk høvdu ráð at keypa teir. Hvønn dag koyra milliónir av fólki um allan heimin í bili.

Søgugongd

 1765: Nicholas Cugnot byggir tvey dampstýrd akfør, ið skulu brúkast at flyta vápn.
 1835: Dampbussar verða tiknir í nýtslu til ferðafólkaflutnings í Onglandi.
 1885: Gottlieb Daimler og Wilhelm Maybach byggja akfar við motori á tveimum hjólum.
 1885: Carl Benz byggir eitt trýhjólað akfar við motori.
 1893: Charles og Frank Duryea byggja tann fyrsta amerikanska bilin við motori.
 1896: Henry Ford byggir sín fyrsta bil.
 1903: Ford Motor Company verður stovnað í Detroit, Michigan í USA.
 1908: Ford T bilmerkið kemur á marknaðin.
 1933: Fyrsti Drive-In-biografurin í USA stovnaður.
 1968: Bilar seldir í USA skulu hava trygdarseðlar (nýtt krav).
 1971: Japan gerst heimsins næststørsti bilframleiðari eftir USA.
 1973: Fyrsta altjóða orkukreppan í kjalarvørinum av Yum Kippur-krígnum í Ísrael.
 1976: Ráðið fyri Ferðslutrygd sett á stovn í Føroyum.
 1979: Iranska kollveltingin elvir til nýggja oljukreppu.
 2003: Álitið um Nullhugsjónina hjá RFF almannakunngjørt.
 2007: Ferðslutrygdarætlan fyri Føroyar sett í verk.

Bilsøgan í Føroyum

Fyrsti bilurin kom til Føroya 6. mai 1922, men verulig ferð kom ikki á bilasøluna fyrr enn seinast í 1960-árunum. Ferðslan á vegunum í Føroyum frá tí, at fyrsti bilurin kom til landið og so upp í 1960-árini, kann als ikki sammetast við ta ferðslu, sum vit kenna í dag. Bilarnir vóru sera fáir, og sama var við vegunum í bygd og bý. Heldur ikki vóru nógvir vegir millum bygda, og tað bar als ikki til at nýta bilin at ferðast úr einum enda á landinum í hin. Við tað at ferðslan var lítil, vóru eisini fáar ferðsluvanlukkur í mun til fólkatalið. Men í mun til bilatalið og koyrdar km var ikki heilt einki av ferðsluvanlukkum. Tá ið komið varð í 1970-árini, er føroyska samfelagið fyri stórum broytingum, og eftir fáum árum fekk tá tann vanligi føroyingurin væl meira av peningi um hendi í gerandisdegnum. Hetta bar m.a. við sær, at bilatalið fór at vaksa í stórum. Í 1969 vóru 3001 bilar skrásettir í Føroyum, men bara fimm ár seinni er talið meira enn tvífaldað: í 1974 eru 6825 bilar skrásettir. Longu í 1981 fór bilatalið upp um 12.000, so tað varð ferfaldað eftir bara 12 árum. Samstundis, sum hetta hendi, kom verulig gongd á at útbyggja vegasambandið: vit fáa brýr og tunlar, og bilaferjur fara at sigla millum oyggjarnar.

Ì 1980-árunum liva føroyingar yvir evni, og tá kemur uppaftur meira ferð á bilasøluna. Bara í 1984 vera 2093 nýggj akfør skrásett, og í 1985 eru 15.000 akfør í Føroyum. Og bilatalið veksur enn skjótari næstu fimm árini, tí 1. januar 1990 eru skrásettt 18.000 akfør í Føroyum, og bilatalið er næstan tvífaldað í tíggju ár. Hetta árið eru 3551 vøru- og lastbilar, 118 bussar, 233 hýravognar, 13.986 vanligir persónbilar og bara 113 motorsúkklur. Síðani koma kreppuárini, og eini 6000 fólk flyta av landinum. Fólk hava ikki ráð at umvæla eldri bilar, og teir verða settir, og tí minkar talið av akførum. Alt virksemið steðgar, og stóru lastbilarnir verða seldir av landinum. Næstu fimm árini gerast akførini 5000 færri í Føroyum. Ì 1995 er skrásett 15.504 akfør, men tá ið vit koma til ár 2000 ár, táttar bilatalið longu í 20.000 akfør. Vøru- og lastbilarnir í 2013 vóru 516, vøruvognarnir 3560, bussarnir 108, motorsúkklurnar 725, hýruvognarnir 101 og persónbilarnir 20.507. Haraftrat eru onnur akfør skrásett, sum ikki dagliga koyra í gøtunum millum annað ellisakfør og brandbilar. Verður alt talt við eisini prutlini, sum eru 1614 í tali, kampingbilar og kampingvognar, so nærkast vit 31.000 akfør við nummarplátu. Til hvørt motorakfar vóru 2,1 fólk, og til hvønn persónbil vóru 2,9 fólk.

Hagtøl

Í 1960 vóru 111 persónbilar í Føroyum, í 2013 er talið 20.504 bilar. Sambært fólkateljingini hjá Manntali í 2014, so er bilur næstan í hvørjum húski. 85 % av øllum í landinum hava ein ella fleiri bilar. Sambært fólkateljingini sæst, at í øllum økjum í Føroyum hava umleið helvtin av øllum húskum ein bil. Bara í Eysturoynni og Norðstreymi er tað undir helvtin av húskinum, sum bara hevur ein bil. Afturfyri eru tað fleiri húski her, sum hava tveir ella tríggjar bilar. Húskini í Eysturoynni hava flestar bilar. 90 % av øllum húskum í Eysturoynni hava ein ella fleiri bilar.

Síðani 6. juli í 2013 til 6. juli 2014 eru níggju deyð  í ferðsluni í Føroyum - ein kvinna og átta menn. Samanborið við grannalond okkara eru flest deyð í ferðsluni í Føroyum í mun til fólkatalið (18 deyð/100.000 íbúgvar). Í Danmark, Noregi og Svøríki eru umleið 3-3,7 deyð seinastu árini fyri hvørjar 100.000 íbúgvar. Síðan fyrstu deyðsvanlukkuna í ferðsluni í 1928, eru 281 føroyingar deyðir í ferðsluni. 202 menn og 79 kvinnur. Av hesum vóru 100 børn ella ung, yngri enn 18 ár.

Kelduávísingar

Akfør


Jean-Claude Duvalier

Jean-Claude Duvalier, eisini kendur sum Baby Doc (Bébé Doc) (3. juli 1951 - 4. oktober 2014), var einaræðisharri í Haiti í 15 ár: 1971-1986.

Hann kom til valdið sum 19 ára gamal í 1971, tá pápi hansara, Francois Duvalier (Papa Doc), doyði. Eins og pápin, stýrdi hann fátæka landinum í Karibia við harðari hond. Í 1986 mátti hann rýma orsaka av fólksligum uppreistri. Hann fór til Fraklands, har hann livdi í útlegd í 25 ár. Í 2011 vendi hann aftur til Haiti. Hann sjálvur segði, at endamálið við at venda aftur til Haiti var at heiðra tey yvir 300.000 fólkini, sum doyðu í ógvuliga jarðskjálvtanum 12. Januar 2010.  Afturvendan hansara spældi ikki stillisliga av, og fáar dagar eftir at hann hevði sett bein síni í Port-au-Prince, varð Duvalier ákærdur fyri m.a. mutur og brotsverk móti mannaættini.

Fyrrverandi einaræðisharrin doyði 4. okt. 2014, 63 ára gamal. Hann doyði av einum hjartatilburði.

Keldur

Einræðisharrar
Statsleiðarar
Føðingar í 1951
Andlát í 2014
Haiti


Márdýr

Márar (frøðiheiti: Mustelidae) leypa langt og eru sera snúðnir, tá ið teir jagstra t.d. íkornar, mýs, kaninir og fugl. Flestu márasløgini eru avbera skjót ránsdýr, serliga vislur sum t.d. brúður, márar, ildari, minkur og roysikøttur. Tey hava hvassar tenn og eru smidliga vaksin. Márar eru eisini óførir at veiða, har ið trongt er. Teir síggja og hoyra væl og hava framúr tev, so teir kunnu snodda seg fram á fongdýrið. Tenninar eru spískar og góðar at taka við. Minsti márurin, brúðurin, er bara 20 cm long; kortini tekur brúður dýr, ið er nógv størri, enn hon er sjálv, t.d. kaninir. Roysikøttur, eisini nevndur hermalín, er átøkur brúður. Hús- og skógarmárur halda til uppi í trøunum. Báðir eru morreyðir. Onnur márdýr eru grevlingur, minkur og otur. Ungarnir verða lagdir væl í fjaldum reiðri. Fáar vikur gamlir fara teir úr reiðrinum og fara við leiki at venja seg til góð veiðidýr. Í Føroyum eru eingir márar. Men eisini í Føroyum varð roynt at ala mink, men tað datt niðurfyri.

Súgdjór


Minkur

Amerikanskur minkur, ofta bert nevnt minkur (frøðiheiti: Neovison vison), er lítið ránsdjór í márættini. Minkur verða 45-50 cm langur. Hann kemur upprunaliga úr USA og Kanada, men nógvastaðni í Norðurevropa eru eisini villir minkastovnar. Hetta eru minkar, ið eru slopnir úr aligørðum og hava nørt seg. Hann heldur til við vøtn og áir. Í Føroyum hava verið minkagarðar frá 1959 til 1970 og aftur frá 1988 til 1990, men minkar, sum eru rýmdir, hava ikki megnað at lívbjargað sær her. Villur er hann vakurt morreyður við dimmari rót, hann er hvítur um høkuna og kann hava hvítan blett á bringuni. Hann er lágføttur, og ímillum tærnar er nakað av fiti. Kroppurin er 40 cm til 50 cm langur, og halin er 14 til 24 cm. Kallminkurin vigar 1,0 til 1,5 kg, tvær ferðir so nógv sum kvennminkurin. Hann kemur úr USA og Kanada og hevur ongantíð verið búfastur í Føroyum, Íslandi, Grønlandi ella Skandinavia. Hann varð fluttur inn sum alidjór, av tí at skinnið var nógv vert, og sumstaðni er hann rýmdur og er vorðin villur stovnur. Eisini í Føroyum varð rount at ala mink, men tað datt niðurfyri í 1990. Í Grønlandi hava minkagarðar ongantíð verið, og teir minkar, sum fara á land har av fiskiskipum, ið koma úr Kanada, lívbjarga sær ikki. Í Íslandi hevur tað at reka minkagarð verið stórur ídnaður síðan 1931, ofta sum hjávinna á bóndagørðunum, og longu í 1932 rýmdu teir fyrstu minkarnir. Nú er ein villminkastovnur, sum heldur til um at kalla alt Ísland.

Minkur lagar seg yvirhøvur eftir umstøðunum. Hann tekur tað, hann kemur framá. Minkurin fram við Íslands strendur livir mest av krabbadjórum, fugli og fiski. Inni í landinum etur hann um veturin smáan skógarmýs og laksafisk, men um summarið og várið tekur hann ungar og egg, um heystið mest skógarmýs, men eisini smákykt, sum til dømis humlaflugu. Í Reykjavík komu tey á fyrsta sinni fram á ungar undan villminki í 1937, og teir trivust so væl, at minkur nú á døgum er vanligt djór víða hvar fram við Íslands áir og strendur. Hann livir einsamallur í einum øki, og hann leggur undir einum bakka ella í onkrari holu. Makingartíðin er frá fyrst í mars og inn í apríl, og kvennminkurin makast við fleiri kallminkum. Kvennminkur er kviðin í ein mánað, men gitna eggið festist ikki í lívmóðrina fyrr enn um 15-50 dagar aftan á makingina. Ungarnir verða lagdir í mai til juni í einum væl kløddum bóli. Í leguni eru 5 til 10 ungar, teir eru blindir og næstan naknir. Kvennminkurin elur ungarnar upp. Teir súgva mammuna í 6 til 8 vikur og eru fullvaksnir, tá ið líður á heystið, og kynsbúnir, tá ið teir eru ársgamlir. Villur minkur verður sjáldan eldri enn 4 ára gamal.

Tey ala mink í minkagørðum í Norðuramerika og Norðurevropa, tí at skinnið er nógv vert. Villminkastovnurin í Íslandi er vaksin stútt og alsamt síðan 1930-árini. Loyvt er at veiða hann alt árið, men síðani 1992 er íslendska stjórnin givin at lata samsýning fyri mink, ið er skotin inni í landinum, og samsýningin fyri mink, ið er skotin í landinum annars, er 25 % minni nú.

Sí eisini

 Márdýr
 Ránsdýr

Gnagdýr
Súgdjór


Janus Wiberg Mortensen

Janus Wiberg Mortensen (føddur 21. desember 1990 á Tvøroyri) er ein føroyskur tónleikari og fótbóltsleikari, miðvallaleikari og í læru sum maskinsmiður (2014). Í oktober 2014 gav hann út sína fyrstu fløgu við heitinum Breathing. Janus er sonur Dianu Wiberg og Oluf Mortensen av Tvøroyri, sum er løgreglumaður og fyrrverandi fótbóltsleikari við TB. Janus er føddur á Tvøroyri, flutti til Danmarkar, til Keypmannahavnar, við foreldrunum sum ársgamal, meðan foreldrini lósu niðri, og so fluttu tey aftur til Føroya, til Havnar, tá ið Janus var fýra ára gamal. Í løtuni býr hann á Toftum. Janus var gestur í útvarpssendingini Brunsj hjá Kringvarpinum hin 6. oktober 2014, vertur var Eyðfinn Jensen. Í sendingini greiddi hann frá, at tað var Robert Mc Birnie, ið hevði eggjað honum til at gera nakað við tónleikin, eftir at hann hevði sungið í Norðurlandahúsinum í einum tiltaki, sum flokkur hansara luttók í, Robert var lærari hansara tað árið. Janus segði eisini, at hann hevði spælt tónleik nakrar ferðir saman við Jens Marna Hansen.

Lívsleið

Lívsleið innan tónleik

Tónleikaútgávur
2014 - Breathing, 4 sangir, Lena Andersen hevur yrkt sangirnar, Kristoffer Mørkøre hevur gjørt løgini og staðið fyri upptøkunum.
2017 - Mítt vakra Føroya land, staklag. Orð: Norðleif Wiberg Holm og Jens Marni Hansen, lag: Janus Wiberg Mortensen og Jens Marni Hansen, Hans Poulsen hevur framleitt og ljóðblandað í IntroVers studio á Toftum, Janus Wiberg Mortensen syngur sangin, Margretha Højgard Poulsen syngur kór.

Lívsleið sum fótbóltsleikari
2014 - B68
2012-2013 - B71
2011 - AB
2010 - FC Hoyvík
2009 - AB
2008 - B36
Barnaárini - HB

Keldur

Føðingar í 1990
Føroyskir sangarar
Føroyskir fótbóltsspælarar
B36 leikarar
B71 leikarar
B68 leikarar


Pólrevur

Pólrevur, fjallarevur ella arktiskur revur (frøðiheiti: Vulpes lagopus) er eitt ránsdjór í hundaættini. Hvítur fjallarevur nevnist hvítrevur, og bláligur fjallarevur nevnist blárevur. 95 % av øllum revum í heiminum eru hvítrevar. Fjallarevur er at síggja um alla pólleiðina; hann eigur einans norðuri í kuldalondum. Hann eigur á Íslandi, Grønlandi, Svalbarði, Jan Mayen, í Alaska, Norðurkanada, Noregi, Sámalandi, Norðurfinnlandi, Norðurrusslandi og Norðursiberia.  Føði hansara er fjølbroytt, og ofta tekur hann tað, sum hann kemur framá. M.a. etur hann síl, krabbadjór, fugl og smálomb.

Pólrevur er antin heilt ljósur ella bláligur - hvítrevur og blárevur. Blárevur er á liti millum dimt stálblátt og blámorreytt alt árið, tó ljósnar hann í summarsólini, men rótin er altíð dimm. Hann losar frá apríl til august, og summarfeldurin er meira morlittur. Nýggi vetrarfeldurin veksur aftur í september. Nú á døgum er hann bara óblandaður á Kommandorskioyggjunum í Beringssundi. Alla aðrastaðni kemur hvítrevur innan av meginlandinum og makast við blárev. Hvíti liturin kemur fram av stýrdum arvaeginleika. Blá- og hvítrevur eru nakað tað sama til støddar, upp í 75 til 90 cm langir, tá er halin helmingurin av longdini. Teir viga 4-5 kg, mest um veturin, og kallrevurin er størri.  Hvítrevur hevur blikahvítan brodd um veturin, rótin er gráhvít, og uttast á halasnippinum eru altíð svørt hár. Vetrarfeldurin veksur í september til november, og hann kastar ullina í apríl til august. Um summarið er halin á hvítrevi ljósari, og hann er ljósari undir búkinum, feldurin er morreyður og verri enn so litfríður sum summarfeldurin á blárevi. Í vetrarfeldinum á fjallarevi eru 75 % av ullini rót (uml. 20 % av ullini á reyðrevi er rót), hetta ger, at hann kemur undan, hóast kuldin fer niður um -40 °C.

Lívsháttur

Føðin hjá pólrevi í Íslandi er fjølbroytt og lagað eftir árstíðini. Hann tekur fugl, egg og ungar teirra, bleikju og síl, nýlembd lomb, krækling, krabba og ræ, helst av fugli og reindjóri. Í Norðurrusslandi og Grønlandi er mesta føðin hjá pólrevi hálvhvítur læmingi, men sum ískoyti tekur hann tað, sum hann kemur fram á. Blá revur fær sær føðina við strendurnar og undir fuglabjørgunum, tað, hann har finnur av deyðum fiski, igulkerum, fugli, kræklingum og skriðkyktum, men hann leitar eisini eftir føði inni í landinum, til dømis eftir ungum og eggjum, haruungum, berum og skordýrum. Um veturin livir pólrevurin av frystum ræ. Pólrevar halda seg tveir og tveir ella einsæris. Teir makast í mars, og bæði ala hvølparnar upp. Tær fyrstu tvær vikurnar eru hvølparnir blindir, og teir verða verandi í holuni tann fyrsta mánaðin ella har á leið.  Við strendur heldur blárevur seg á einum øki; harafturímóti hevur hvítrevur meira lyndi til at reika víða um eftir tí, sum stendur honum í boði úti á frostmýruni. Fíggindar hjá pólrevi eru m.a. haukur, úlvur, snjóugla, ørn og veiðifalkur.

Pólrevur gongur kviðin í 7-8 vikur, og í løguni eru oftast 5-7 hvølpar, teir kunnu tó vera upp í 10-12, og teir verða lagdir í mai ella juni.  Hvølparnir eru fullvaksnir, tá ið teir eru uml. 10 vikur gamlir. Pólrevur er kynsbúgvin, tá ið han er ársgamal, og, eru árini góð, leggur revtíkin, tá ið hon er ársgomul. 3 til 5 ár eru ímillum tey góðu læmingaárini, og hvussu gongst hvølpunum hjá pólrevi, veldst um hesi árini; góð læmingaár, góð pólrevaár. Hvítrevur leggur fleiri hvølpar enn blárevur, tí grundarlagið undir føðini hjá blárevi broytist ikki so nógv sum hjá hvítrevi. Pólrevur kann gerast upp í 8 ára gamal, men hann verður sjáldan eldri enn 4.

Útbreiðsla og veiða

Pólrevur er vanligt dýr um allan pólleiðina á øllum arktisku oyggjunum og á landøkjunum norðan fyri skógarmarkið. Blárevur er sermerktur oyggja- og strandarrevur; hvítrevur, harafturímóti, er upprunaliga frostmýrurevur. Hann heldur til inni í landinum og reikar hagar, hann sleppur eftir ísinum. 95 % av øllum revum í heiminum eru hvítrevar í t.d. Grønlandi, Kanada og í Alaska. Upprunaligi fjallarevurin verður hildin at vera komin innan av frostmýrunum seinni. Í Vesturgrønlandi er meiri blárevur, men í Eystur- og Norðurgrønlandi er størri parturin av pólrevi hvítrevur. Hann er sæddur á ísinum tætt við Norðpólin og miðskeiðis ímillum Grønland og Ísland, haðani hann upprunaliga man vera komin til Íslands. Í vestara helmingi í Íslandi er mest til av blárevi, men av øllum pólrevunum í Íslandi eru 68 % blárevar, t.e. sama býtið sum í Suðurgrønlandi. Sunnanfyri er hann suður á 53 °N í Norðuramerika og 65 °N í Siberia (Russlandi), og hann hevur ongantíð verið búfastur í Føroyum.

Hóast pólrevurin í Norra hevur verið friðaður síðan 1930, eru bara eini 50 revar í stovninum. Nógvir granskarar hava undrað seg um, hví hesin lítli knái revurin ikki megnar at nøra seg. Villir pólrevar verða fangaðir og verða sleptir í eina alistøð, har teir fáa tann mat og tann frið, sum er so neyðugur fyri, at makingin skal eydnast. Hvølparnir verða so lagdir í friði og náðum, og so skjótt sum teir eru til reiðar, verða teir sleptir út aftur. Í Íslandi verður stovnurin eftir veiðuni at meta hildin at vera 2-3000 fjallarevapør. At stovnurin er minkaður hesi seinastu 50 árini, verður hildið at vera, tí at seyðahaldið er umskipað, soleiðis at færri seyðir doyggja úti um veturin. Tú kanst veiða so nógv av íslendskum revi, tær lystir, men síðani 1992 er íslendska stjórnin givin at lata samsýning fyri teir fjallarevarnar, ið skotnir verða inni í landinum, og samsýningin fyri fjallarev, ið er skotin í landinum annars, er 25 % minni enn nú. Veiðitíðin í Grønlandi er frá 16. sept. - 15. okt. til 19. mars - 14. apríl, alt eftir hvar í landinum tú ert. Í Íslandi verða 450 fjallarevar veiddir um árið og í Grønlandi 4-6000 revar, av teimum eru 3500 blárevar.

Revagarðar hava verið bæði í Føroyum, Noregi, Íslandi og Grønlandi.

Flokking

Tað eru eini 11 ymisk undirsløg.

 Slag: Alopex lagopus (pólrevur)
 Alopex lagopus lagopus (eigur í Noregi, Norðurfinnlandi og Vesturrusslandi)
 Alopex lagopus beringensis (eigur í Barentshavi)
 Alopex lagopus fuliginosus (eigur á Íslandi)
 Alopex lagopus groenlandicus (eigur á Grønlandi)
 Alopex lagopus hallensis (eigur í Eysturrusslandi)
 Alopex lagopus innuitus (eigur í Alaska)
 Alopex lagopus pribilofensis (eigur í Alaska)
 Alopex lagopus semenovi (eigur í Norðurrusslandi)
 Alopex lagopus sibiricus (eigur í Siberia)
 Alopex lagopus spitzbergensis (eigur á Svalbarði, Bjarnoyggin og á Jan Mayen)
 Alopex lagopus ungava (eigur í Norðurkanada)

Sí eisini

 Revur
 Arktis

Kelduávísingar

Súgdjór


Reindýr

Reindýr (frøðiheiti: Rangifer tarandus) er einasta hjartarslag, har bæði bukkurin og hindin eru hornut. Kalldýrið nevnist bukkur, og kvenndýrið hind. Rein stavar frá norrøna orðinum hreinn.  Reindýr eru í USA, Kanada, Noregi, Finnlandi, Mongolia og á bæði Íslandi, Svalbarði og Grønlandi. Bæði bukkurin og hindin kasta hyrningin einaferð um árið frá hávetri til tíðliga á sumri, men ikki samstundis, nær veldst um aldur og kun. Bukkurin hevur størri hyrning. Bæði hind og bukkur hava horn, eisini nevnd hyrning. Bukkurin hevur fingið nýgnaddaðan hyrning aftur, tá ið tiðtíðin er í sept. Reindýr er morreytt um summarið, men gráhvítt um veturin, ljóst undir búkinum, randað við dimmari rípu. Halin er eisini hvítur og afturpartin. Feldurin er ógvuliga tættur, og nógv luft er í broddinum. Stórur bukkur vigar uml. 300 kg og er 140 cm upp á háryggin, men hindin er minni, hon vigar eini 80 kg. Kleyvarnar á reindýri er sterkt bygdar og kunnu spílast sundur, so at reindýrið betur fær gingið á bleytum lendi ella kava, og lagkleyvarnar standa í sporinum.

Lívsháttur

Reindýr ganga í fylgjum. Tey ynda tær víðu víddirnar undir landísinum. Stovnarnir vaksa og minka í stórum alt eftir, hvussu føðivánirnar eru tey ymsu árini. Reindýrini halda seg spjaddari um summarið, einsæris, bukkarnir í smáum fylgjum, og hindirnar við summarkálvum saman við kálvunum, ið kálvaðir vórðu árið fyri. Her berjast tveir bukkar um, hvør skal ráða. Tá ið líður ímóti riðtíð, taka reindýrini seg saman aftur, tey kunnu so halda saman allan veturin. Í Íslandi kappast reindýrini um vetrarføðina við rossini, sum liggja úti. Reindýr føða seg mest við øllum tøkum urtum, grasi og bløðunum av smárunnum. Skróvturra skón etur tað ikki um summarið, men um veturin og í vátveðri, tá ið skónin blotnar, er hon týdningarmikil føði.

Riðtíðin er í september til oktober, hindirnar ganga kvidnar í hálvan áttanda mánað, so tær kalva í mai ella juni. Kviðin hind kastar ikki hyrningin, fyrr enn hon hevur kálvað, og tað gevur henni føðifyrimun. Hyrningurin hjá hindini er minni enn tann hjá bukkinum. Teir stóru bukkarnir skava, men so koma tær kvidnu hindirnar, ið enn bera hyrning, og reka teir burtur. Bukkarnir eru búnir at springa frá tí, teir eru hálvt annað ára gamlir, men teir sleppa sjáldan framat, fyrr enn teir eru fleiri ára gamlir, og tá hava teir fingið sær eitt fylgi av hindum. Bukkarnir eru ramligastir 8 ára gamlir.

Útbreiðsluøki og veiða

Reindýr eru í Kanada, Alaska, Aleut, Washington, Idaho, Noregi, Finnlandi, Íslandi, Sámalandi, Siberia, Russlandi, Mongolia og á bæði Svalbarði og Grønlandi. Í Grønlandi ella Kalaallit Nunaat er reinin á vesturstrondini frá Paamiuut til Upernavik, eisini í Inglefieldslandi, hagar hon verður hildin upprunaliga at vera komin úr Nunavut í Kanada. Reindýr hevur áður verið í Landnyrðingsgrønlandi, rangifer tarandus eogroenlandicus, men hon doyði út seinast í 19. øld. Tær vóru minni og verða hildnar upprunaliga at vera komnar av Svalbarði í Noregi. Í 1952 vórðu reindýr flutt úr Noregi og slept á eina oyggj í Nuukfirði í Grønlandi. Hvørki í Føroyum ella á Íslandi hava nakrantíð verið vill reindýr, men tey hava fleiri ferðir verið slept í Íslandi, fyrstu ferð í 1771 (3 úr Finnlandi á Hlíðarenda í Fljótshlíð), aðru ferð í 1777 (23 úr Noregi á Hvaleyri við Hafnarfjørð), aftur í 1784 (35 úr Finnlandi á Eyjafjørð), og seinast í 1787 (35 úr Finnlandi á Vopnafjørð).  Nú eru reindýrini á Eysturlandinum, mest eystanfyri Vatnajøkull og í ein landnyrðing úr Vatnajøkli. Stívliga 3000 reindýr eru í Íslandi í juli 2013.

Tann uppslepti reindýrastovnurin í Eysturgrønlandi trívist yvirhøvur væl og var 118.000 dýr í 2010  Stovnurin er fyri stórum broytingum, tí at hagin verður ov nógv bitin, og tí at vánalig ár hava verið uppímillum, t.d. minkaði stovnurin ógvisliga í 1980-árunum. Allastaðni, har ið reindýrið heldur til, verður lendið uttanum friðað. Tá dýrini hava bitið alt niður og flyta til nýggj øki, flytur friðingin við. Av tí at afturgongdin tey seinastu 30 árini hevði verið so stór, vórðu vill reindýr alfriðað í Vesturgrønlandi frá 1. august í 1993. Fyri hetta var veiðitíðin í Vesturgrønlandi 1. aug. til 1. okt. og í Norðurgrønlandi 1. sept. til 1. nov. Ongantíð skuldu fleiri dýr verða veidd, enn etin vórðu, t.e. 10.000-20.000 tom reindýr um árið til fólkamat. Í Íslandi verða 500-1000 reindýr skotin um árið til matna, tey eru tó løgd undir kvotu, sum verður ásett á hvørjum ári. Veiðitíðin er 1. aug. til 15. sept. Reindýraskinn er heitasta tilfar, sum til er, til soviskinn.

Fram við Íshavinum í Vestursiberia tíðnar kavin ógvuliga seint; har er frost einar 8 mánaðir av árinum, og jørðin er altíð botnfryst, so vatnið sleppur ikki at seta niður ígjøgnum; har eru tí stórar mýrar við nógvum vøtnum; hesar mýrarnar nevna russar tundra. Hópur av reindýrum gongur í mýrunum. Ofta eru tey illa stødd av mýggjabitum, sum stinga so illa, at tey vita sær einki til ráða at taka uttan leypa á áir og vøtn og liggja har í langa tíð, bert múlanum uppundan. Fólkið, sum býr har norðuri í Vestursiberia, nevnist samojedar; teir liva fyri tað mesta av reindýrahaldi og reindýraveiðu. Sámar hava búð í Sápmi síðan okkara tíðarrokning byrjaði. Hesi fólkini hava eisini veitt reindýr í øldir.  Teir vóru friðarlig veiðifólk, ílatin reinskinnklæði, sum fluttu stað úr stað.

Undirsløg

16 undirsløg finnast. Dømi um útdeyð undirsløg eru bæði rangifer tarandus dawsoni úr Graham Island í Kanada og rangifer tarandus eogroenlandicus úr Grønlandi.

 Ætt: Cervidae (hjartardýr)
 Slag: Rangifer tarandus (reindýr)

 Rangifer tarandus buskensis (Russland)

 Rangifer tarandus caboti (Nýfundland og Labrador)
 Rangifer tarandus caribou (Kanada, og Washington og Norðuridaho í USA)

 Rangifer tarandus granti (Alaska og Yukon)
 Rangifer tarandus fennicus (Russland og Finnland)
 Rangifer tarandus groenlandicus (Grønland og Nunavut)
 Rangifer tarandus osborni (British Columbia í Kanada)

 Rangifer tarandus pearsoni (Russland)

 Rangifer tarandus pearyi (Nunavut í Kanada)

 Rangifer tarandus phylarchus (Russland)

 Rangifer tarandus platyrhynchus (Svalbarð)

 Rangifer tarandus tarandus (Russland)

 Rangifer tarandus terraenovae (Nýfundland og Labrador)
 Rangifer tarandus sibiricus (Siberia)
 Rangifer tarandus dawsoni (Útdeytt, uml. ár 1910)

 Rangifer tarandus eogroenlandicus (Útdeytt, uml. ár 1900)

Kelduávísingar

Jóturdýr
Súgdjór


Rogier Blokland

Rogier Philip Charles Eduard Blokland (f. 16. februar 1971 í Dordrecht) er niðurlendskur málvísindamaður og professari í finsk-ugriskum á universitetinum í Uppsala.

Lívsleið og gransking
Blokland las á universitetinum í Groningen, tók magistaraprógv í 1997 og doktaraheiti í 2005 við Cornelius Hasselblatt. Aftaná starvaðist hann sum dosentur, gestadosentur og  vísindaligur medarbeiðari á ymiskum universitetum, millum annað í Tallinn, Tartu, á Ernst-Moritz-Arndt-universitetinum í Greifswald og á Humboldt-universitetinum í Berlin.

Frá 2005 til 2006 var hann í starvi í professaraembætinum í finsk-ugriskum málum (Cornelius Hasselblatt) í Groningen og frá 2009 til 2010 røkti hann professaraembætið í finsk-ugriskum/uralskum (fyrr Eugen Helimski) á universitetinum í Hamburg. Í 2011 tók hann við starvinum sum amanuensis í professaraembætinum í finsk-ugriskum málum (Elena Skribnik) á Ludwig-Maximilians-universitetinum í München.

Í 2014 varð Rogier Blokland settur í professaraembætið í finno-ugriskum málum á stovninum fyri samtíðarmál á universitetinum í Uppsala. Undan honum starvaðist Lars-Gunnar Larsson í professaraenbætinum.

Granskingaráhugamálini hjá Blokland eru tey eystursjóvarfinsku, permisku og sámisku málini, har ímillum tekst hann serliga við málføri og skjalfestingar.

Útgivið (úrval)
Einevnisrit
2009 The Russian loanwords in literary Estonian. Wiesbaden

Ritstjórn
2007 Language and Identity in the Finno-Ugric World. Maastricht (saman við Cornelius Hasselblatt)
2002 Finno-Ugrians and Indo-Europeans: Linguistic and Literary Contacts. Maastricht (saman við Cornelius Hasselblatt)

Grein
2012 Borrowed pronouns: evidence from Uralic. Finnisch-ugrische Mitteilungen 35: 1–35.
2011 Komi-Saami-Russian contacts on the Kola Peninsula. Language Contact in Times of Globalization, ritstj. Cornelius Hasselblatt, Peter Houtzagers & Remco van Pareren. Amsterdam & New York. 5–26 (saman við Michael Rießler)
2010 Vene mõju eesti keeles. Keele rajad. Pühendusteos professor Helle Metslangi 60. sünnipäevaks, ritstj. Ilona Tragel. Tartu. 35–54 (saman við Petar Kehayov)
2003 The endangered Uralic languages. Language Death and Language Maintenance. Theoretical, practical and descriptive approaches, ritstj. Mark Janse & Sijmen Tol. Amsterdam. 107–141 (saman við Cornelius Hasselblatt)
2002 Phonotactics and Estonian etymology. Finno-Ugrians and Indo-Europeans. Linguistic and Literary Contacts, ritstj. Rogier Blokland & Cornelius Hasselblatt. Maastricht. 46–50.
2000 Allative, genitive and partitive. On the dative in Old Finnish. Congressus Nonus Internationalis Fenno-Ugristarum IV. Tartu. 421–431 (saman við Nobufumi Inaba)

Leinki
 Rogier Blokland á heimasíðuni hjá LMU München
 Rogier Blokland á heimasíðuni hjá universitetinum í Uppsala

Føðingar í 1971
Niðurlendskir málfrøðingar


Anna Maria Olsen

Anna Maria Olsen er ein føroysk songkvinna. Hon var ein av limunum í kvinnutónleikabólkinum Divaz til bólkurin skifti navn til Flamma, tá var hon ikki við longur. Hon gav út sína fyrstu fløgu í egnum navni í oktober 2014, tá fløgan Sálareygað kom út. Talan er um eina fløgu við tólv sálmum á føroyskum, sum Anna Maria hevur sungið í Vesturkirkjuni, har upptøkurnar fóru fram. Pápi hennara, tónasmiðurin Knút Olsen, hevur gjørt nøkur av løgunum á fløguni og spælir harmoniku á fløguni. Finnur Hansen stóð fyri upptøkunum og spælir eisini okkurt ljóðføri, meðan Leif Hansen spælir orgul á fløguni. Anna Maria syngur við á fløguni Haldurs Cafe, og ein av sangunum á fløguni Asbest hjá Mpiri. Hon hevur eisini sungið saman við Jens Marna Hansen, t.d. sangin You'r the Greatest, sum finst sum videolag á Youtube, tað er BenHan Studios, ið hevur gjørt videofilmin til lagið. Anna Maria er systir Jensinu Olsen. Tær báðar hava sungið saman m.a. í sendingini Mælt hjá Kringvarpinum, har tær sungu sangin Men lívið lær.

Útgávur

Egnar útgávur
2014 - Sálareygað

Við Jan Petersen
 2014 - Enter -  Anna Maria syngur sangin Sum í fongsli, Haldur Suni Johansen eigur orðini, meðan Ingun Simonsen eigur lagið.

Við Mpiri
2003 - DQ (saman við Jensinu Olsen)

Heiður
2011 - Tilnevnd Planet Awards

Keldur

Slóðir
Facebook-síðan hjá Annu Mariu Olsen

Føroyskar songkvinnur


Knút Olsen

Knút Olsen (føddur í Sandavági 20. november 1945) er ein føroyskur tónasmiður, tónleikari, organistur og lærari. Hann tók læraraprógv á Føroya Læraraskúla í 1969 og hevur verið lærari í Hvalvík, Leirvík, Tjørnuvík og í Tórshavnar kommunuskúla. Hann hevur fingist nógv við tónleik og er framvegis virkin bæði sum tónasmiður og tónleikari. Meðan Jógvan Waagstein og Hans Jacob Højgaard áttu mesta partin av føroysku løgunum, sum vóru skrivað í fyrra helmingi av 20. øld, eigur Knút bróðurpartin av tí, sum skrivað er seinastu 30 - 40 árini. Harvið kann sigast, at Knút í tónleikasøguligum høpi hevur útfylt eitt tónleikaligt tómrúm, sum var í føroyskum sangi frá miðskeiðis i sjeytiárunum. Sjálvt um stílurin hjá Knúti er siðbundin, og fyrimyndinar eru at finna í skandinaviskari, serliga danskari lagaskriving, so hevur tónasmiðurin skapað sín heilt egna stíl, sum han varðveitir í nærum øllum sínum løgum.
Umframt at skriva løg til meira verðsligar tekstir hevur Knút eisini skrivað hópin av sálmaløgum. Fleiri av teimum eru vorðin fastur partur av føroyskum sálmasangi.
Knút hevur eisini skrivað nógv løg til barnasangir, og í 1998 fekk hann Barnabókaheiðursløn Tórshavnar Býráðs. Tá segði nevndin soleiðis: "Knút Olsen hevur í verki sýnt gott oyra og listarligt snildi at gera løg til føroyskar barnarímur og yrkingar. Løgini rigga væl til tekstin og fáa fram sangfýsni barnanna".
Knút er faðir Jensinu Olsen og Annu Mariu Olsen, ið báðar eisini fáast við tónleik og eru songkvinnur.

Tónaskaldi, Kári Bæk, hevur lýst løgini hjá Knút Olsen soleiðis:

"Tey eru leikandi løtt, ljós og so einføld, at tað er sum at tú altíð hevur kent tey. Løgini hjá Knút Olsen eru lívsjáttandi. Tú kanst ikki hugsa tær, at nøkur onnur løg hóska betri til hesar yrkingar. Og tað er ikki einfalt at gera slík løg!"

Útgávur

Egnar útgávur
 Mai-mynd løg eftir Knút Olsen - Tarira & Mpiri

Eigur nøkur løg á hesum útgávum
2014 - Sálareygað, Anna Maria Olsen syngur 12 sálmar á føroyskum, Knút Olsen eigur fleiri av løgunum.

Hevur gjørt løg til sálmar og sangir
Á barnaárum ungu
Algóði Gud, tú ver mær hjá
Ei størri undur hevur heimur skoðað
Ein kvinna, ið var havd á mongum munni
Enniberg
Føroya fólk
Føroyar mín móðir
Heimferð
Hoyr gleðiboðskap tann, sum hægstur er
Hví ert tú, sál mín
Hví liva vit várt lív á foldum?
Hvør tann, ið trýr, tá ið hann hoyrir orðið
Hvør vakurt er ikki sólarris
Í henda halga Harrans sal
Í tólv ár blóðsjúk kvinna
Í Trøðum á Sandi
Jesus mildi, vís títt vald
Jólaklokkan aftur ringir
Juni
Kristus sum reisti sítt ríki á jørð
Lívið alt skiftir sum veður og vindur
Liðin eru barnaár
Mítt fagra land
Mær leingist at fevna teg grønkandi vár
Nú komin er til handa
Nú strýkur vár um heimlandsvøll
O, veldis Gud, eg undrandi má skoða
Regn
Sandavágur, heimbygd mín
So mangan eg síggi, at bylgjurnar bróta
Sólin skínur á bláan sjógv
Sum snarljós bjart í eystri skín
Summar
Tey bóru børn til Jesus
Til tín eg leiti, loysnari mín góði
Tjaldur, ver vælkomið til okkum heim
Tú gakk tær fram við ánni
Tú heimsins ljós, Guds sólin skær Tú, Gud, ert mikil, annað alt er smátt
Tú, Jesus, ert vegur til himmalsins heim
Vár
Ver tú, Gud Faðir, Faðir mín
Ævig, dýrmett, hægsta vera

Heiður
1998 - Barnamentanarheiðursløn Tórshavnar býráðs

Keldur

Føroysk tónaskøld
Føroyskir tónleikarar
Føroyskir lærarar
Føðingar í 1945


Korn

Korn er vanligasta landbúnaðarvøran til mannføði. Eitt korn er eitt fræ. Umframt vanliga grasið eru kornsløgini eisini grassløg. Tey trý týdningarmestu kornsløgini eru mais, rís og hveiti. Tey verða velt í nøkunlunda somu nøgd. Vórðu tey javnt býtt til hvørt mansbarn á foldum, høvdu 80 kg verið í part av hvørjum slagnum. Týdningarmesta kornslagið eftir mais, rís og hveiti er bygg. Heimsframleiðslan av henni er minni enn helmingurin av tí, ið dyrkað verður av hvørji av teimum trimum undannevndu. Rugur og havri hava upp aftur minni týdning. Teir verða í høvuðsheitum nýttir til dýrafóður. Tropisku kornsløgini durra og hirsa verða harafturímóti í høvuðsheitum nýtt til mannaføði í Afrika og í Asia, og har eru tey stórur partur av føðini.
Kornsløg, ið verða allýst sum fullkorn eru hveiti, rugur, bygg, havri, rís og hirsi.

Gluteninntoleransa (cøliaki) er ein lutfalsliga vanlig sjúka. Fólk við cøliaki tola ikki matvørur, sum innihalda gluten, og kunnu gerast sera sjúk av hesum. Gluten finst í øllum teim vanligastu sløgunum av korni – rugi, bygg, hveiti og havra, og er sostatt at finna í sera nógvum matvørum.

Kornsløg

Vanligastu kornsløgini.

 Rís: Tvey sløg eru, mýrirís og fjallarís. Mýrisrísið hevur nógv størra týdningin.

Hveiti: Tvey høvuðssløg eru, summar- og vetrarhveiti. Vetrarhveiti verður sádd um heystið, summarhveiti um várið.
 Mais: Mesta maisøkið er í eystastu statunum í USA. Har veksur umleið helmingurin av heimsins mais.

Rugur verður m.a. brúktur til rugbreyð.
 Havri verður mest brúkt til dýraføði

 Bygg verður mest brúkt til dýraføði.

 Hirsa

 Spelt
 Rúghveiti
 Durra

Plantufrøði
Matur og drekka


Rís

Rís er eitt kornslag. Tvey sløg eru: mýrirís og fjallarís. Mýrisrísið hevur nógv størra týdningin. Mýrisrís er aðalkosturin hjá millum triðjingi og helmingi av heimsins íbúgvum. Tí er rís eitt sera týdningarmikið kornslag. Rís skal hava í minsta lagið 21 ºC í meðal teir fimm vakstrarmánaðirnar, og tí veksur hetta helst í subtropunum og tropunum. Vanliga verður rísið sáað í teigum, og meðan sáðið spírar, verður markin gjørd til reiðar. Hon verður pløgd, taðað og sett undir í vatni. Síðan verða smáu rísplanturnar settar niður. Hetta er hart arbeiði, sum so at siga allastaðni enn verður gjørt av mannahondum. Alla vakstrartíðina skulu markrnar standa undir í vatni, og tí eru lágir vallgarðar uttanum tær, sum forða vatninum at renna frá. Eftir fimm mánaðum er rísplantan fullvaksin, og tá verður vatnið veitt burtur, meðan rísið búnast. Heystingin verður nógvastaðni enn gjørd í hond. Hetta er serliga galdandi fyri sera tætt fólkaðu økini í Asia, har illa ber til at t.d. nýta maskinur, tí markirnar eru so smáar, og ei heldur eru ráðini at keypa amboð.

Uml. fýra fimtapartar av heimsins rísi verður velt í Asia. Týdningarmestu vakstrarøkini eru t.d. við Ganges í bæði Bangladesj og India, í ósalendinum við Yangtsekian í Kina, Reyðu Ánna í Vjetnam, Mekong í Kambodia, Irrawaddy í Myanmar og lágu strandarslættarnir í Indonesia. Onnur rísøki av týdningi eru Podalurin í Italia, Mississippiósin í Arkansas og Nildalurin í Egyptalandi. Meðan flest øll onnur kornsløg bæði verða nýtt til mannaføði og til dýrafóður, verður rísið so at siga einans nýtt til mannaføði.

Plantufrøði
Matur og drekka


Hveiti

Hveiti er eitt kornslag. Tvey høvuðssløg eru, summar- og vetrarhveiti. Vetrarhveiti verður sádd um heystið, summarhveiti um várið. Vetrarhveitin kastar mest av sær, men tá ið vetrarnir eru alt ov kaldir, kann sákornið misfarast av frosti. Tí er tað vandin fyri baldrutum vetrum, ið ger av, hvat slagið ið velt verður. Hveiti veksur allastaðni, har hitin heitasta mánaðin kemur upp á 17 til 18 ºC, og har í minsta lagi 30 cm av avfalli koma niður í vakstrartíðini. Men mesti parturin av allari hveiti verður veltur í tempraðum og subtropiskum øki millum 30º og 50º á norðaru jarðarhálvu, og millum 30º og 40º á sunnaru. Inni í landinum í USA, t.d. í Nebraska og Oklahoma, eru akrar so langt eygað sær. Mest verður dyrkað av hveiti. Landbúnaðurin er sera framkomin. Henda ovurhonds nógva grøðin verður mest dyrkað á teimum víðu fløtunum í Miðvestri, millum ánna Mississippi og Klettafjøll. Í nógv túsund ár eru fræ úr teimum bestu plantunum vald burturúr. Í USA er komið fram til serligt hveitislag, sum stendur ímóti bæði soppum og skordýrum, og eisini fruktar væl.

Á fløtunum í USA, Ukraina, Argentina, Kina, Russlandi og Australia verður velt ekstensivt við stórum maskinum og lítlari arbeiðsorku. Vanliga er tað so har, at hveiti verður velt á sama stað ár undan ári. Í tættari bygdum økjum í Pakistan, Eysturevropa, India og Kina verður hveitin dyrkað intensivt. Tá verður nógv arbeiðsorka løgd í smærri markir og í skiftisvelting við annan gróður, t.e. at skift verður millum hviti og ymiskan annan vøkstur. Á tann hátt verða evnini í jørðini nýtt betur, og vandin fyri sjúkum minkar.

Myndir

Framleiðslulond

Kelduávísingar

Plantufrøði
Matur og drekka


Mais

Mais er eitt kornslag, og víða hvar í verðini hevur mais stóran týdning. Hon veksur við næstan somu treytum sum hveiti. Mais krevur tó eitt sindur meira hita. Ilt er at seta tøl á, tí nógv eru sløgini, og tey eru sera ymisk, tí tey hava lagað seg til ymisk vakstrarlíkindi, ella eru líkindini lagað til teirra. Eitt nú eru tey maissløg, sum vaksa í Danmark, krossað av øðrum maissløgum og soleiðis tillagað vakstrarlíkindunum í Danmark. Mesta maisøkið er tó í landslutunum Iowa, Illinois og Wisconsin í USA. Onki land flytur út so nógva maisi sum USA og har verður velt meira enn helvtin av øllum maisi í heiminum. Har veksur umleið helmingurin av heimsins mais. Mesta fólkið í t.d. Iowa livir av jørðini. Har vaksa m.a. bæði mais og hveiti. Bøndurnir velta óføra nógv av mais; einki land í USA heystar so nógva mais sum Iowa. Tað mesta av korninum verður selt til onnur lond. Óføra væl fruktar á fløtuni í Iowa; har veksur t.d. bæði mais og hveiti. Á slættlendinum í USA velta teir eisini t.d. havra, rug og hveiti; summir bøndur hava eisini víngarðar. Har kann sigast, at jarðarbrúkið er fjøltáttað, og tríggir fjórðingar av maisini verðar nýttir til djórafóður.

Sama mannagongdin er í t.d. Argentina í Suðuramerika, har maisin verður dyrkað millum býirnar Rosario, Bahia Blanca og Buenos Aires. Eisini har verður maisin nýtt at fita neytini av fløtunum vestanfyri. Úr Argentina verður nógv mais eisini seld til djórafóður til m.a. Norðuramerika og Vesturevropa.

Plantufrøði
Matur og drekka


Jógvan í Skorini

Jógvan í Skorini (føddur 9. august 1986 á Eiði) er ein føroyskur lærari og politikari (Tjóðveldi). Han hevur verið borgarstjóri í Eiðis kommunu síðan 1. januar 2013, og gjørdist tá Føroya yngsti borgarstjóri.
Jógvan í Skorini hevur undirvíst í skúlunum á Oyrarbakki og í Hoyvík.

Keldur

Borgarstjórar í Føroyum
Føroyskir lærarar
Eiðisfólk
Føðingar í 1986


Sionisma

Sionisman (á hebraiskum ציונות), ið er uppkallað eftir fjallinum Sion, arbeiddi fyri at seta á stovn ein jødiskan stat, ið skuldi staðfesta politisku, mentanarligu og trúarligu sjálvstøðu jødanna.  Longu í 1800-talinum vóru stórir trupulleikar: jødar vórðu ikki javnsettir við onnur í samfelagnum, sjálvt um teir royndu at laga seg eftir teimum umstøðum, teir livdu undir. Serliga var hetta galdandi í Eysturevropa og í Russlandi, har jødar vóru fyri álvarsligum ágangi. Hetta gjørdi sítt til, at longsulin eftir einum jødiskum heimlandi kyknaði teirra millum. Av hesum spretti ein politisk rørsla, sionisman.  Eysturríkski jødin Theodor Herzl skrivaði í 1895 bókina "Tann jødiski staturin" (upprunaheiti Der Judenstaat), har hann viðger, hvussu neyðugt tað er, at jødar fáa sítt egna heimland.  Hann staðfestir, at best hevði verið, um hesin statur kundi verið í Palestina, men annars kundi hann eisini verið aðrastaðni. Nevnd verða fleiri støð, m.a. Sinaihálvoyggin. Fyrst í 1920-árunum vóru nógvir jødar í Russlandi og Evropa fyri atsókn, og eini 17.000 lótu lív. Nógvir ungir jødar rýmdu tá úr Russlandi til Ísrael, har teir vónaðu at kunna liva í friði og frælsi. Jødar fóru hugaliga í gongd við at dyrka landið, og teir vóru væl móttiknir. Men longu í 1929 hoyra vit um stríð millum arábar og jødiska niðursetufólkið.

Kelduávísingar

Jødadómur
Politisk hugsjón
Ísrael


Kol

Kol er eitt slag av legugrýti, ið stavar frá steinrunnum í plantuleivdum. Kol hevur verið høgt líka síðan miðøld; í Føroyum tó síðan 17. øld. Nøkur nám, sum tey føroysku, eru opin út í lendið, men aðrastaðni liggja tey flestu námini langt undir jørð. Nú á døgum verður nógv framkomin útgerð nýtt í flestu kolanámum í t.d. USA og Evropa. Kol liggur ofta í lindum millum aðrar jarðlindir. Í Suðuroy eru flestu staðir tvær kolalindir, við leirlindum bæði undir, yvir og ímillum. Skilt verður millum tvey sløg av føroyskum koli, strípukol og nýrakol. Fólk hava í øldir brent kol til matgerð og hita. Alla 19. øld var kol størsta orkukeldan í heiminum. Dampmaskinurnar, ið elvdu ídnaðarkollveltingina, vóru kolfýrdar. Enn verður nógv kol brent, eisini í elverkum at gera streym. Kol er eisini týdningarmikið ráevni í mongum ídnaði, serliga stál- og jarnídnaði. Kol er uml. 80 til 90 % reint kolevni ella karbon. Tað verður eisini nevnt steinrunnið brennievni, tí tað er komið av plantum, sum vuksu fyri nógvum mió. árum síðan. Í føroyskum koli eru m.a. leivdir av ovurstórum furutrøum, sum vuksu her fyri einum 50 mió árum síðan. Enn er nóg mikið av koli til orku í mong hundrað ár aftrat. Men mong stúra, tí kol dálkar illa, tá ið tað verður brent.

Liggur kolið ovarlaga, verður tað brotið í opnum námum. Fyrst verður grivið omanav, og so verður kolið brotið. Men oftast liggja kolalindirnar so djúpt, at hetta ikki ber til. Tá verður ein gong grivin niður á kolið, og síðan verður grivið inn eftir kolalindunum. Væl inn í okkara øld varð kol mest nýtt at hita upp við og at kynda undir guvumaskinum í verksmiðjum, skipum og tokum. Seinastu tíðina hava diesel- og olja-motorar tikið yvir. Nú hevur kol trý høvuðsnýtsluøki: sum brenni í hitakraftverkum, at bræða jarn við og sum ráevni í karbokemiska ídnaðinum, t.v.s. at vinna úr tí ymiskar evnafrøðiligar sambindingar, sum verða nýttar at gera t.d. oljur, litevni, plast, sproytievni, kunsttøð, o.a.

Upprunin til kol

Kolið, vit brenna, er fleiri millióna ára gamalt. Tað er komið til fornum gróðri á okkara leiðum í einum heitum og gróðrarmiklum tíðarskeiði í jarðarsøguni. So hvørt sum fræ, leyv, deyðar greinar og viðarbular savnaðust í skógarlendinum, kom rot í. Sum frá leið, kom hetta tilfar undir farg av tyngdini á grótinum, sum legðist omaná, vatnið varð kroyst burtur úr tí, og so við og við gjørdist tað fyrst til mógv og seinni til kol, sum treytað av hvussu høgt trýstið og hitin hava verið, verður flokkað í fimm ymisk kolasløg. Fyrsta kolið var sumstaðni til longu fyri 300 mió árum síðan. Trø og plantur skolaðu við ánni út í vatnið, og lógu seinni undir í runu. Tá ið planturnar tornaðu so líðandi í rununi, vórðu tær til mógv. Turkaður mógvur verður torv. Føroyingar skóru nógv torv fyrr. Nakað av mógvinum gjørdist av trýsti og hita til brúnkol. Brúnkol varð m.a. høgt í Jútlandi Seinna heimskríggji. Føroyska kolið er á markinum ímillum steinkol og brúnkol. Í Suðuroy hava teir høgt kol í Randabotni og í Hvalba. Teir góvust í Rangabotni í 1970, men í Hvalba verður høgt eitt sindur enn. Í mong hundrað ár máttu menn høgga kolið við hond. Nú brúka teir trýstluftborar og teldustýrdar gravkýr.

Fólk hava, har sum kolið er, í fleiri túsund ár havt kol til brenni. Tey funnu kolamolar í homrum og bóru til hús. Men tey høgdu ikki kol, sum tey gera nú. Bretar vóru fyrstu menn, sum fóru at høgga kol at selja; tað var fyrst í 18. øld. Kolið varð selt til húsbrúk í teimum stóru býunum. Seinast í 18. øld kom trongdin eftir koli at økjast, tí tá var dampmaskinan, sum gongur við koli, tikin í nýtslu í ídnaðarhúsum, smiðjum og vevstovum um alt landið. Tá fóru menn av álvara at grava seg niður í jørðina eftir koli, og kolagrevstur kom at vera ein týðandi táttur í tí enska búskapinum. Kol hevur til okkara dagar verið høvuðsbrenni í heiminum, men verður nú meira og meira otað burtur av gassinum og oljuni.

Kol


Aluminium

Aluminium (symbol Al) er tað metalið, mest er av í jarðarskorpuni, t.d. er tað í leiri.  Kortini eru ikki meira enn 200 ár síðan, farið varð at útvinna og nýta tað. Danski evna- og alisfrøðingurin Hans Christian Ørsted (1777-1851) fann og gjørdi aluminium í 1824. Í fyrstuni var aluminium ógvuliga dýrt, og tað varð hildið at vera fínari enn bæði silvur og gull. Aluminium er lætt, ljósagrátt metal. Tað verður nógv brúkt nú á døgum. Vit brúka tað t.d. til grýtur og pannur, til húsatekjur, til íløt at hava øl og sodavatn í og til alufilm, sum vit pakka mat í. Aluminium hevur nakrar frálíkar eginleikar, sum hava gjørt tað mest nýtta metalið í okkara tíð. Tað er sera lætt, tað rustar ikki og tað er lætt at arbeiða við. Aluminium er eisini góður elleiðari, tað vigar lítið or tærist ikki lættliga. Tað verður nýtt til orkuflutning, í bilum, í bygningsídnaðinum og brúkaravørum annars, til dømis í grýtum og vaskimaskinum.  Týdningarmesti aluminiumsmálmurin er eitt leirslag, sum eitur bauxit. Tað hevur fingið navnið av franska býnum Les Baux, har tað fyrst varð funnið. Nú kemur helmingurin av bauxittinum úr Kina og Avstralia.  Fyrr varð aluminium nógv brúkt í flogídnaðinum at gera flogfør úr, men nú brúka tey heldur titan, tí tað er eisini lætt, og so er tað nógv sterkari enn aluminium. Titan verður brúkt til fylgisveinar, rakettir og rúmdarfør.

Útvinningin er í tveimum umførum. Fyrst verður málmurin knústur, síðan verður hann vaskaður og viðgjørdur evnafrøðiliga til at fáa ilsku burtur. Tað, sum eftir er, er alumina, sum er aluminium og oxygen. Undir hesi tilgongdini minkar vektin við einum helmingi. Tí verður hetta gjørt, har ráevnið verður útvunnið. Aluminiumið og oxygenið verða sundurskild við elektrolýsu. Tá verður streymur sendur gjøgnum ein tanga við bræddum alumina. Aluminiumið verður tá drigið at negativa pólinum og oxygenið at tí positiva. Til hetta nýtist nógvur streymur, og tí eru hesi aluminiumsvirki vanliga løgd, har bílig vatnorka er at fáa, eitt nú í Noregi og í Íslandi. Aluminium bráðnar við 660,3 ºC.

Keldulisti

Frumevni


Bummull

Bummull er ársplanta og verður umleið hálvanannan metur høg. Fruktin er eitt hylki við svørtum fræ, og úr frænum ber til at vinna olju. Á hylkjunum eru hvítar tægrir, sum kunnu nýtast til klæði. Bummullarplantan setur tær treytir til vakstrarumhvørvið, at hitin er omanfyri 22 ºC í vakstrartíðini, sum er uml. 200 dagar. Avfalsnøgdin skal vera millum 60 og 100 cm í vakstrartíðini. Er hon minni, er neyðugt at veita vatn á. Í búningartíðini og tá ið hon verður heystað, tørvar henni nógva sól og turrveður. Bummull verður dyrkað bæði í subtropiska og tropiska økinum. Í tropunum verður hon sáað, beint áðrenn regntíðin byrjar. Í subtropunum verður hon sáað um várið. Alla vakstrartíðina skal lúkast, og planturnar skulu sproytast móti skaðakyktum. Bummullin skal heystast, fyrsta ið hylkini sprotna, tí ullin spillist, kemur hon undir regn. Best er at taka bummullina við handmegi, tí tá ber til at taka óbúna frukt standa eftir til seinni. Men avtøka av trælahaldi og høgar lønir hava havt við sær, at í USA eru gjørdar maskinur at heysta hylkini við. Tá ið bummullin er heystað, skal fræið skiljast frá ullini. Hetta verður gjørt við maskinum. Síðan verður ullin send á spunavirkini, har hon verður spunnin og síðan vovin til bummullarklæði. Úr fræunum verður pressað olja, sum verður nýtt til matolju og margarin. Pressaða fræið verður nýtt til dýraføði. Gamla bummullarlandið er Suðurríkini í USA (t.d. í Georgia og Alabama), takkað veri bíligari arbeiðsmegi í trælatíðini. Tá varð bummullin serliga velt í landsynningsstátunum, men vegna niðurpíning av jørðini og trupulleikar við snultiklukkum er framleiðslan alsamt flutt longur vestur. Seinastu árini hava bæði India og Kina kappast við USA um fyrstaplássið. Aðrir stórir framleiðarar eru Pakistan, Brasil, Usbekistan og Turkaland.

Fyrsta vøran, sum maskinurnar gjørdu sjálvar, var klæði úr bummull. Fyrstu verksmiðjurnar vóru vatnmyllur, sum gjørdu klæði úr bummull. Har var nógvur gangur, og maskinurnar vóru vandamiklar. Har arbeiddu helst børn og konufólk, tí tey fingu minni í løn enn menninir. Í Miðamerika, Suðuramerika og India hava tey dyrkað bummull í mong túsund ár. Bummullin varð fyrst spunnin til tógv og síðan vovin til klæði. Grikkar fluttu í árinum 325 f.Kr. bummull úr India til londini við Miðjarðarhavið. Bara ríkir grikkar og rómverjar høvdu ráð at ganga í bummullklæðum. Í 8. øld høvdu spaniólar lært seg at dyrka bummull. Arábar høvdu valdið í Spania um hetta mundið, og spaniólar høvdu sæð, hvussu teir gjørdu. Sum tíðin leið, fóru fólk norðari eisini at ganga í bummull-klæðum. Tá ið ullin fór at tróta í Stóra Bretlandi í 19. øld, keyptu teir ull úr øðrum londum. Um syðru Mississippi-leiðina í USA vaks nógv bummull; hana keyptu bretar heim at virka til klæðir. Aðrir menn spunnu bummull, men bretar fingu av tí ráliga veðurlagnum tann fínasta tráðin og tí tey bestu pløggini. Bummullin varð uppskipað í Liverpool, og verður tað enn, tí komu tey størstu bummullsvirkini at standa um Liverpool-leiðina. Stóra Bretland fekk óarbeidda bummullvøru úr teimum stóru lundunum í t.d. Alabama. Henda bummullvøran varð so tilgjørd og seld í Evropa.

Í bummull-lundunum í USA arbeiddu trælir.

Framleiðslulond

Fólkalýðveldið Kina framleiddi 6,6 milliónir tons av bummull í 2011 og var harvið heimsins størsti framleiðari. Aðrir stórir framleiðarar eru India (næststørsti framleiðarin), USA (3.), Pakistan (4.) og Brasil (5.).

Keldulisti

Plantur
Plantufrøði


Sambandsríki

Eitt sambandsríki ella samveldisríki er, at londini eru skift sundur í fleiri ríki. Hesi ríki hava egið lóggávuvald og senda umboð til sambandstingið, so at øll kunnu verða við at gera av, hvussu landið skal verða stýrt. USA, Týskland, Russland, Sveis, Brasil, Avstralia og Kanada eru dømi um sambandsríki. Tá hava einstøku landslutirnir hvør sína stjórn, og har kann verða lóggivið á ávísum økjum. Eitt nú kann vera loyvt at koyra bil 16 ára gamal í einum landsluti, men tú skalt vera 18 ára gamal í einum øðrum. Í USA ráða ríkini sjálv í sermálum, tey eru t.d. ríkisløgregla, vegakervi, útbúgving, íbúðarmál og sjúkrahúsfyrisiting. Harumframt er ein sambandsstjórn, sum ger tær lógir, ið galda skulu um alt sambandsríkið. Felagsmál, sum sambandsstjórin í USA ræður fyri, eru t.d. verjumál, uttanríkispolitikkur, tjóðargarðar, gjaldoyra og heilsuverk. Onkuntíð er ósemja ímillum summi ríki og sambandstingið. Í Quebec í Kanada, har fólkið talar franskt, hevur til dømis sterk tjóðskaparrørsla tikið seg upp.

Myndarøð

Stýrisskipanir
Ríkisstjórn
Stjórnmálafrøði
Tjóðskapur


Kakao

Kakaoplantan hoyrir til í tropiska regnskóginum. Árshitin skal í meðal vera umleið 25 ºC og helst ikki víkja frá meira enn 10 ºC hvønn vegin. Avfallið skal vera uml. 200 cm, væl javnað alt árið. Fruktin á kakaotrænum er eitt uml. 20 cm langt hylki. Í hylkinum liggja kakaobønirnar við fruktkjøti uttanum. Tá ið hylkini eru tikin, verða tey klovin, og fruktkjøt og bønir verða løgd út at turka í sólin. So skorpnar fruktkjøtið burtur, og bønirnar gera og missa beiska smakkin, sum annars er at teimum. Síðan verða bønirnar reinsaðar og fyltar í sekkir, lidnar til útflutnings. Í innflutningslondunum verður fitievnið vunnið úr bønunum. Tað verður m.a. nýtt til smyrsl. Av tí, sum eftir er, verður gjørt kakaopulvur, soleiðis sum vit kenna tað. Týdningarmestu kakaolondini í 2012 eru Fílabeinsstrondin, Indonesia, Gana, Nigeria, Kamerun, Brasil og Ekvador.

Keldulisti

Matur og drekka
Plantur
Plantufrøði


Paulus ápostul

Paulus ápostul (f. 10-5 f.Kr. í Tarsus, d. 67 e. Kr. í Róm), eisini kent sum Paulus úr Tarsus (á grikskum Σαῦλος Ταρσεύς), verður tann ápostulin, sum fyrst og fremst fær tann kristna boðskapin út í nógv lond og til nógv fólkasløg.  Paulus ápostul æt upprunaliga Sául ella Saulus (hebraiskt: שָׁאוּל). Eftir at hann tók við kristnari trúgv, broytti hann navnið til Paulus. Páll æt hann fyrr, sum orðið pálsmessa sýnir. Kall Paulusar var at kunngera evangeliið millum heidningarnar. Paulus er m.a. kendur fyri tær mongu kristnu samkomurnar, han læt stovna í londunum við Miðjarðarhavi. Tað var eisini í hesum sambandi, hann skrivaði síni mong brøv; Nýggja Testamenti hevur 27 ymiskar bøkur og brøv. Av hesum standa 13 brøv í Paulusar navni. Kjak er um, Paulus hevur skrivað øll hesi brøvini, tí tá í tíðini var vanligt at skriva tekstir í navninum á persóninum, sum var íblásturin til tekstin. Brøv Paulusar geva okkum eina góða mynd av teimum fyrstu árunum hjá kristnu kirkjuni. Hesi brøv verða hildin at vera tann elsti parturin av Nýggja Testamenti.

Saulus, sum seinni fekk navnið Paulus, var uttan iva ein av teimum sum, eftir at Jesus var farin til himmals, hevði størstu ávirkanina á kristnu boðanina og tulkingina av kristni trúnni. Lív hansara og tað, sum hann skrivaði, er vorðið nógv granskað. Fólk hava kjakast um tað, og tað hevur eisini verið brúkt til andaligan íblástur. Tað, vit vita um Paulus, er frá brøvum hansara og Ápostlasøguni. Tann seinna helvtin av Ápostlasøguni snýr seg mest um Paulus. Hann var føddur í Tarsus, einum lítlum býi við Miðjarðarhavið á suðurstrond Lítla Ásia.  Í dag er Tarsus ein bygd í Turkalandi. Paulus livdi um somu tíð sum Jesus. Foreldur hansara vóru jødar. Vit vita, at Paulus var væl lærdur maður, og helst hevur hann lært at lesa jødisku bíbliuna, Tora, í sýnagoguni.

Paulus sigst hava verið lítil á vøkstri, skallutur og hjólbeintur, og hann hevði langa smala nøs. Eygnabrýrnar vóru nærum samanvaksnar.  Eingin veit við vissu, hvussu Paulus doyði, men sannlíkt er, at hann varð hálshøgdur í Róm í 67 e.Kr., dømdur til deyða fyri trúgv sína.

Uppvøksturin í Suðurturkalandi

Hildið verður, at Paulus varð føddur í býnum Tarsus í Lítla Ásia í 5 f.Kr., har sum hann eisini vaks upp.  Tarsus var ein vakur og mætur býur. Í dag er Tarsus ein bygd í Suðurturkalandi. Paulus var jødi, men var eisini føddur rómverskur borgari. Paulus hevði jødiska navnið Saulus. Hann var kallaður upp eftir kong Saul, sum var fyrsti jødiski kongurin. Familjan hoyrdi til diasporajødarnir, tað vil siga, teir búðu uttanfyri Ísrael. Paulus varð kallaður Saul, men tá ið hann byrjar tænastu sína í millum heidningarnar, nýtir Lukas navnið Paulus. Familjan hevði rómverskan borgararætt. Hóast Paulus sum ungur livdi í einum jødiskum umhvørvi, kendi hann bæði ymiskar mentanir og átrúnaðir. Tarsus var tá, sum aðrir stórir býir í Miðalhavsøkinum, kendur fyri mentanarligt og átrúnaðarligt fjølbroytni. Paulus varð føddur inn í eina hellenistiska mentan, sum er ein griksk mentan. Hetta var veruleikanum ein tíð, tá grikskt varð blandað við rómverska og orientalska mentan. Eins og í dag var eisini eitt slag av átrúnaðarligari pluralismu í Tarsus. Paulus var eisini fariseari. Longu sum ungur fór hann til Jerúsalem at út búgva seg sum skriftlærdan hjá lærumeistara sínum Gamaliel.

Útbúgvingin í Ísrael

Paulus var ein rætttrúgvandi fariseari. Sum ungur kom Paulus í læru hjá Gamaliel, einum skriftlærdum manni í Jerúsalem. Her fekk hann innlit í alt Gamla Testamenti (Tora) og aðrar jødiskar siðvenjur. Hann skuldi verða rabbini, átrúnaðarligur lærari í sýnagoguna. Uppgávan hjá rabbinum er at vera kønir í Móselógini og at læra aðrar jødar, hvat teir kunnu gera og ikki. Paulus kann hava verið í Jerúsalem um somu tíð, sum Jesus, men tað er ikki sannlíkt, at teir hittust, ella at Paulus hevði áhuga í lívi hansara. Fyri Paulus var Jesus óivað bara ein av teimum mongu ferðaprædiku monnunum. Møguliga hevur hann heldur ikki havt áhuga í ella vitað av krossfestingini, tí hetta hendi so ofta. Paulus var ein raskur næmingur og hevði gott skil á skriftunum í Gamla Testamenti, og kom hetta honum væl við, tá ið hann eftir umvending sína kundi vísa á, hvussu boðað hevði verið um komu frelsarans feiri ferðir í Gamla Testamenti. Hildið verður, at Paulus dugdi feiri mál, hebraiskt, sum var málið gomlu skriftirnar vóru skrivaðar á, arameiskt, ið var tað málið, tey nýttu í Jerúsalem, har hann ofta vitjaði, og grikskt, ið var tað málið, ið nýtt varð, har hann vaks upp. Paulus var eisini vandur upp við teirri fjølbroyttu mentan, sum ráddi kring Miðjarðarhavið. Alt hetta gjørdi, at hann hevði allar fortreytir at gerast mikil trúboðari.

Paulus forfylgir teimum kristnu

Paulus var ógvuliga trúgvur móti læru farisearanna. Hetta var ein høvuðsorsøk til, at hann søkti at teimum kristnu. Við hóttanum um morð søkti hann at teimum kristnu, og setti mong í fangahús. Hann háðaði tey kristnu í trúgv teirra á tann krossfesta Jesus og royndi við at píska ella berja tey av at fáa tey at spotta Jesus. Eisini var hann fyri, at tey kristnu skuldu verða tikin av døgum. Sjálvur segði hann seinni, tá ið hann mintist aftur á hesa tíðina, at hann var serstakliga íðin at halda lóg fedranna og at fáa onnur at gera tað sama. Paulus viðgekk, at tá ið hann háðaði og søkti at teimum kristnu, var tað tí hann sum vantrúgvin ikki visti, hvat hann gjørdi. Paulus var á veg til Damaskus í Sýria at søkja at teimum kristnu. Har sá hann eitt bjart ljós skína av himli, og hann hoyrdi eina rødd, sum segði: "Saul, Saul, hví søkir tú at mær".  Her møtti Paulus Jesusi og gjørdist ein av teimum, sum hann fyrr hevði søkt at. Eftir hetta varð hann nevndur Paulus. Damskus var ein týdningarmikil handilsbýur. Hann verður mettur at vera ein av heimsins elstu býum. Býurin liggur á einum fruktagóðum slætta, og gjørdist tíðliga í tíðini miðstaður fyri handilsvirksemi í Eysturlondum.

Paulus verður umvendur

Eftir tiltiknu hendingina á ferðini til Damaskus, har Paulus var steðgaður av einum bjørtum ljósi og hoyrdi Jesu rødd, mátti Paulus sanna, at Jesus var tann Messias, ið lovaður var jødunum. Hann læt seg doypa í Jesu navni og nýtti nú rómverska navnið Paulus. Longu í Áps. 9 verður sagt frá umvending Paulusar, og tað verður endurtikið í 22. og 26. kap. Eftir dópin fór Paulus eins og Jesus, tá ið hann var doyptur, út í oyðimørkina at vera eina tíð, áðrenn hann steig alment fram og byrjaði at prædika. Tey fyrstu hann prædikaði fyri, tá ið hann kom aftur til Damaskus, vóru egnu landsmenn hansara. Hann greiddi frá, at Jesus var Guds sonur. Hetta var tað, ið Jesus hevði játtað, tá ið hann varð tikin til avhoyringar hjá høvuðsprestunum, og tað var tí, at hann varð dømdur til deyða. Høvuðsprestaráðið metti prædikurnar at vera gudsspottan, sum Paulus eisini helt, áðrenn hann var umvendur. Nú var støða Paulusar ein onnur. Hann, ið fyrr hevði spottað Jesus, vísti honum nú størstan heiður við at nevna hann Guds son. Hann, ið fyrr hevði søkt at Jesu lærusveinum, royndi nú at gerast vinur teirra.

Jødar lógu honum nú eftir lívinum, sum ikki var so løgið. Nú var tað Paulus, ið eftir teirra tykki spottaði Gud, og fyri tílíka gerð var revsingin deyðadómur. Paulus kom síðan til Jerúsalems, har hann hitti Pætur ápostul. Í tvær vikur vóru teir báðir saman, og Pætur, ið hevði fylgt við Jesusi, hevði nógv áhugavert at læra Paulus um Jesu lív og virki. Hetta stimbraði Paulus í avgerðini at bera gleðiboðskapin so langt út um heimin, sum til bar.

Ferðir Paulusar

Í sambandi við umvending sína varð hann kallaður at gerast heidningatrúðboðari. Seinasti parturin av Áposlasøguni er fyrst og fremst um ymissu prædikuferðir Paulusar í tænastu gleðiboðskaparins. Tað var strævið hjá Paulusi at ferðast og prædika. Náttarvøka, kuldi, svongd og tosti vóru gerandiskostur. Fleiri ferðir var hann tveittur í fangahús, har hann var sligin og bukaður, og mangan var hann í deyðavanda. Allastaðni, har Paulus kom, stovnaði hann nýggjar samkomur, og mangan skrivaði hann teimum brøv ella kom aftur á vitjan at hjálpa teimum við ymiskum, ið tørvur var á. Ikki minst hugsaði hann nógv um, hvussu tey høvdu tað andaliga. Paulus ferðaðist ikki sum best bar til. Hann byrjaði í teimum støðum, ið lógu næst Antiokia, og haðani fór hann til Lítla Ásia. Síðani fór hann til Grikkalands og Róm.

Eftir hesar prædikuferðir verður Paulus settur í fangahús í Jerúsalem, og eftir tvey ára fangilsi í Kesarea, skjýtur hann mál sítt til keisaran og verður førdur til Róm, har Ápostlasøgan endar. Rómverski herhøvdingin, Felix, og landshøvdingin, Festus, drálaðu við at fella dóm í sakini, tí teir vildu vinna vælvild hjá jødum. Hann fór sum fangi við einum skipi, sum sigldi við korni. Á Malta strandaðu teir. Komin til Róm, varð Paulus settur í varðhald, har hann skrivaði fleiri av brøvum sínum.

 Fyrsta ferð: Prædikuferðin til Kýprosar og í Lítla Ásia endar við ápostlafundinum í Ísrael, ið viðgjørdi tann týdningarmikla spurningin, um heidningar áttu at halda Móselóg. Allastaðni, har Paulus kom, stovnaði hann nýggjar samkomur.

 Onnur ferð: Steðgað verður hjá kirkjuliðunum á fyrstu prædikuferðini, og tey fáa boð frá ápostlafundinum. Ráðlegging viðvíkjandi prædikuferðum í strandalondunum við Grikkalandshav, har bíðingarstøðini eru Tessalónika, Athen, Efesus, Filippi, Berøa og Korint. Ferðin vardi óivað í nøkur ár.
 Triðja ferð: Kirkjuliðunum, ið sett vórðu á stovn á aðru ferð Paulusar, verður aftur steðgað hjá. Á triðju ferð síni ferðaðist Paulus í Ásia. Eitt skifti búði hann í Efesus.

Brøv Paulusar

Hildið verður, at Paulus hevur skrivað flestu bøkurnar í Nýggja Testamenti. Hesar bøkur verða nevndar brøv. Nýggja Testamenti hevur 27 ymiskar bøkur og brøv. Av hesum standa 13 brøv í Paulusar navni. Kjak er um, Paulus hevur skrivað øll hesi brøvini, tí tá í tíðini var vanligt at skriva tekstir í navninum á persóninum, sum var íblásturin til tekstin.  Hesi brøv fingu nøvn eftir, hvørjum tey vóru ætlað. Soleiðis eitur brævið til samkomuna í Róm Bræv Paulusar ápostuls til Rómverja, ofta stytt til Rómverjabrævið, og brøv til samkomuna í Korint Fyrra bræv Paulusar ápostuls til Korintmanna og Seinna bræv Paulusar til Korintmanna, ofta stytt til Fyrra Korintbræv og Seinna Korintbræv. 1 bræv hevur hann skrivað til kirkjuliðið í Róm, 2 brøv hevur hann skrivað til kirkjuliðið í Kortint, 1 bræv hevur hann skrivað til kirkjuliðið í Galatalandi, 1 bræv hevur hann skrivað til kirkjuliðið í Efesus, 1 bræv hevur hann skrivað til kirkjuliðið í Filippi, 2 brøv hevur hann skrivað til kirkjuliðið í Tessalónika, 1 bræv hevur hann skrivað til kirkjuliðið í Kolossa, 2 brøv hevur hann skrivað til Timoteusar, 1 bræv hevur hann skrivað til Titusar og 1 bræv hevur hann skrivað til Filemons.

Støð, har Paulus skrivaði síni brøv: Turkaland (Galatabrævið og 1. Korintbræv), Lýðveldið Makedónia (2. Korintbræv og Titusbrævið) , Grikkaland (1. Tessalónikabræv og Rómverjabrævið) og Róm (Filippibrævið og Filemonsbrævið).

Brøv, ið Paulus skrivaði

 Rómverjabrævið
 Hebreararbrævið*

 1. Korintbræv
 2. Korintbræv
 Galatabrævið
 Efesusbrævið*
 Filippibrævið
 1. Tessalónikabræv
 2. Tessalónikabræv*
 Kolossabrævið*
 1. Timoteusarbræv*

 2. Timoteusarbræv*
 Titusbrævið*
 Filemonsbrævið

* kjak er um, Paulus hevur skrivað hesi brøvini.

Kelduávísingar

Kristindómur
Trúboðarar
Bíbilskir persónar


Ætlanarbúskapur

Ætlanarbúskapur byggir á tankarnar hjá Karl Marx um felags ognarætt til framleiðslutólini. Ymsar eru fatanirnar av politikki og búskapi. Tí eru eisini ymsar búskaparligar grundskipanir. Skilt verður í høvuðsheitum ímillum tríggjar grundskipanir: ætlanarbúskap, blandbúskap og marknaðarbúskap. Hendan búskaparskipanin hevur serliga verið roynd í m.a. gamla Sovjetsamveldinum, í Norðurkorea, í Kuba og í Eysturevropa. Grundleggjandi er, at avgerðir um framleiðslu, vøruprísir og íløgur verða tiknar av myndugleikum út frá tí, at hetta skal gagna samfelagnum, og ikki við vinningi fyri eyga. Ástøðiliga skal ætlanarbúskapurin tryggja samfelagsligu áhugamálini, soleiðis at íbúðir og matvørur eru bílig, at bara verður framleitt tað, ið brúk er fyri og bara neyðugar íløgur verða gjørdar.

Fyri nøkrum árum síðani var tað vanligt í teimum sokallaðu sosialistisku londunum, at politikarar ella myndugleikar stýrdu búskapinum. Marknaðarkreftirnar fingu ikki høvi at virka. Politikarar gjørdu av, hvussu nógv og hvat skuldi verða framleitt av teimum ymsu vørunum, og gjørdu soleiðis av, hvat og hvussu nógv brúkast skuldi í landinum. Ætlanir vóru gjørdar fyri allar framleiðslur. Heilt niður í smálutir varð roknað út, hvat hetta og hatta virkið skuldi framleiða. Ætlanir vóru eisini gjørdar fyri ár fram í tíðina. Hetta vóru m.a. tær sokallaðu fimmára-ætlanirnar. Tað, sum var at fáa í handlunum, var tað, sum politikararnir høvdu gjørt av skuldi framleiðast. Vandin fyri at ov nógv ella ov lítið var til av einari vøru var ógvuliga stórur. Óvanligt var heldur ikki, at fólk, hóast tey áttu pengar, máttu bíða í áravís fyri at fáa eitt sjónvarp ella ein bil, t.d. í Sovjet og Eysturevropa.

Sí eisini

 Marknaðarbúskapur
 Merkantilisma
 Sosialisma

Búskaparfrøði
Búskapur
Politisk hugsjón
Kommunisma


Valurin

Valurin er fiskimanna- og arbeiðarabýlingurin mitt á Tvøroyri, ið vaks fram eftir at kommunan keypti Doktaratrøðna í 1880. Her savnaðust ognarloysingar, ið bara høvdu hendurnar at líta á, og bústaðarviðurskiftini vóru ikki altíð av teimum bestu. Av tí at kirkjan stóð her, nevndu hetlendingar, ið her komu, staðið fyri Kirkwall. Upprunin til heitið er Hválur ella Válur, eisini Háluer, t.e. nakað tað sama sum heyggjur.

Tvøroyri


Fakfeløg

Fakfeløg arbeiða fyri rættindum hjá limunum, t.d. lønarviðurskiftum sum tímalønin, um longdina av feriu og pausum, ið limirnir hava rætt til, um eftirløn, frítíðarløn og annað. Felagið førir samráðingar vegna limirnar við arbeiðsgevarafelagið ella við lønardeildina hjá Fíggjarmálaráðnum ( í Føroyum) um tað er landið, ið er arbeiðsgevarin. Um fakfelagið og arbeiðsgevarin ikki finna fram til eina semju kann fakfelagið hótta við at fara í verkfall. Tá ið eitt ella fleiri fakfeløg fara í verkfall, liggur samfelagið ofta lamið, við tað at handlarnir ikki fáa vøru og fólk ofta ikki sleppa at ferðast frítt, tí at skip ikki sigla. Felag fyri fólk í somu vinnugrein. Upprunin til fakfeløg kann førast aftur til Stórabretland í 18. øld. Í Norðurlondum stovnaðu arbeiðarar fakfeløg frá mitt í 19. øld. Norðurlond hava í dag størsta prosentpartin av arbeiðarafjøldini sum limir í einum fakfelag. Í Svøríki vóru 68,5 prosent av øllum arbeiðstakarum limir í fakfelag.

Arbeiðararørslan í Føroyum
Flestir løntakarar í Føroyum eru limir í fakfelag. Víða um landið eru smá feløg, sum so flestøll eru savnað í landsfelag. Í 1910 gingu gøtumenn á odda at seta Føroya Fiskimannafelag á stovn, og í november í 1911 var tað komið í lag. Hinvegin tóku reiðararnir seg eisini saman í felag og stovnaðu Føroya Reiðarafelag í 1908.  Fyrsta arbeiðsmannafelag, Enigheden, varð stovnað í 1915, og fyrsta kvinnufelagið, Fiskepigernes Fagforening, í 1922, bæði á Tvøroyri. Endamálið er at røkja áhugamál limanna og at vinna teimum betri arbeiðskor. Gjøgnum tíðirnar hava løntakar í Føroyum eins og í øðrum londum vunnið sær rættindi, ið tey ikki høvdu fyrr, t.d. Er arbeiðvikan nú 40 tímar hjá limum í Føroya Arbeiðarafelag og 39 tímar um vikuna hjá Starvsmannafelagnum. Menn og kvinnur fáa nú somu løn sambært sáttmálunum. Limir í Føroya Arbeiðarafelag hava rætt til 5 vikur feriu, meðan limir í Starvsmannafelagnum hava rætt til 5 vikur feriu og 5 dagar feriudagar um árið. Limir í Føroya Arbeiðarafelag hava rætt til 10% í eftirløn frá arbeiðsgevaranum (2014), meðan limir hjá Starvsmannafelagnum hava rætt til 14% í eftirløn frá arbeiðsgevaranum umframt at arbeisgevarin rindar 1% av lønini í tryggingargrunn. Eftirlønin er rættiliga ymisk hjá ymisku fakfeløgunum, limir í Pedagogfelagnum fáa ávikavist 12% til pedagogar og 10% til hjálparfólk, tó hava hjálparfólk ikki rætt til eftirløn tað fyrsta ári ið tey eru í starvi (tølini eru frá 2014, tey kunnu verða brott síðan hetta varð skrivað, sáttmálar og lønartalvur eru tøkar á heimasíðunum hjá fakfeløgunum og hjá arbeiðsgevarafeløgunum). Øll fakfeløg hava ásetingar um yvirtíð, har ið limir teirra hava rætt til hægri løn um arbeitt verður longri enn tað ásetta tímatali ella um arbeitt verður í vikuskiftinum ella um kvøldarnar ella um náttina. Fakfeløg hava sáttmálar við avvarndi arbeiðsgevarafelag ella við Fíggjarmálaráðið, og so hava tey eisini lønartalvur, har í starvsfólk vera plaseraði í lønarflokkar og stig. Nøkur fakfeløg hava eisini ásetingar um viðbøtur, sum ávís starvsfólk kunnu hava rætt til, talan kann vera um ískoti fyri førleikagevandi skeið ella útbúgvingar ella um ískoyti fyri t.d. skitið arbeiði vm.

Føroysk fakfeløg

Nøkur av elstu fakfeløgum í Føroyum:

 Færøernes Skipperforening (seinni Føroya Skipara og navigatørfelag) (1895)
 Føroya Reiðarafelag (1908) (arbeiðsgevarafelag)
 Føroya Fiskimannafelag (1911)
 Arbeiðsmannafelagið Enigheden (1915) á Tvøroyri
 Havnar Arbeiðsmannafelag (1916) í Tórshavn
 Tveraa Arbejdsgiverforening (1918) á Tvøroyri (arbeiðsgevarasíðan)
 Arbeiðsmannafelagið Framtíðin (1920) í Vági
 Fiskepigernes Fagforening (1922) á Tvøroyri - sum føroya fyrsta arbeiðskvinnufelag
 Klaksvíkar Arbeiðsmannafelag (1923)
 Famjins Arbeiðarafelag (1924)
 Føroya Arbeiðarafelag FA (1925) - ið er skipað og formligt samstarv millum arbeiðarafeløgini

Nøkur av størstu fakfeløgum í Føroyum:

 Føroya Arbeiðarafelag (1925). 8000 limir.

 Føroya Fiskimannafelag (1911). 3000 limir.

Starvsmannafelagið (1961). 1300 limir.

 Føroya Handverkarafelag (1957). 1200 limir.

 Havnar Arbeiðsmannafelag (1916). 1200 limir.

 Klaksvíkar Arbeiðsmannafelag (1923). 800 limir.

Føroya Skipara- og navigatørfelag (1895). 800 limir.
 Maskinmeistarafelagið (1941). 730 limir.

 Føroya Lærarafelag (1898). 710 limir.

 Felagið Føroyskir Sjúkrarøktarfrøðingar (1988). 700 limir.

 Føroya Pedagogfelag (1982). 600 limir.

 Føroya Handverks-meistarafelag (1957). 430 limir.
 Fjallbrúður (1937), arbeiðskvinnufelag í Vági. 110 limir.
 S & K Felagið

Keldur

Yrkisfelag


Emma Watson

Emma Charlotte Duerre Watson (fødd 15. apríl 1990 í Paris) er ein ensk sjónleikarinna og modell. Hon er mest kend fyri at spæla leiklutin sum tann klóka og raska gentan Hermione Granger í Harry Potter-filmunum. Saman við vinunum Ron og Harry eri tey ein trýkleyvari, ið royna at forða fyri, at tað ónda fær valdið í tí gandakenda universinum kring Hogwarts.

Slóðir úteftir
 Internet Movie Database

Enskir sjónleikarar
Modellir
Føðingar í 1990


Sandra Beijer

Sandra Beijer (fødd 10. august 1984 í Stokkhólmi) er ein svenskur rithøvundur og bloggari.

Bøkur
2013 - Djuret
2014 - Det handlar om dig

Slóðir úteftir
 niotillfem

Svenskir bloggarar
Svenskir rithøvundar
Føðingar í 1984


Rustur

Rustur er reyðbrúnur á liti. Hann er evnasamband ímillum hydrogen (H), oxygen (O) og jarn (Fe). Rustur er poknutur; hann kann ikki forða fyri, at jarnið innanfyri fær samband bæði við vætu og luft. Tí etur rusturin seg longri inn í tilfarið. Hildið verður, at umleið fjórðingurin av øllum jarni endar sum rustur. Vit vita, at jarn rustar, verður tað ikki vart fyri vætu og luft. Ætla vit at minka rustpláguna, mugu vit forða luftini at sleppa at jarninum. Vit mugu annaðhvørt mála jarnið ella leggja onnur harðførari evni uttan á tað, til dømis sink (Zn), nikkul (Ni) ella krom (Cr).

Evnafrøði


Trø

Trø eru sera ójøvn í stødd: kalifornska stórfuran verður 90 m høg, men á føroyska urtapílinum eru leggirnir oftast fjaldir í mosanum. Trøini eru ógvuliga týdningarmiklar plantur. Ljóssamrunin í bløðunum ger, at tey taka koltvísúrni CO2 úr luftini og lata frá sær súrevni. Soleiðis halda trøini ávísa javnvág við neyðugum evnum í luftini, vit anda í okkum. Trærøturnar eru tættar og langar og binda moldina, at hon ikki verður skolað burtur av regni. Bløðini á trøunum lata úr sær ómetaliga nógva vatnguvu, sum aftur hevur alstóran týdning fyri veðurlagið um allan heim. Um 40 mió ferkilometrar av jarðarflatuni eru skógvaksnir. Trøini føða eisini nógvar mió dýr, og vit fáa timbur til húsabygging og innbúgv. Hvørt ár nýta vit mong túsund tons av viði til m.a. brenni, innbúgv og pappír. Sum íbúgvatalið í heiminum veksur, verður meiri skógur høgdur nú enn fyrr. Helst í Latínamerika verður nógvur frumskógur høgdur og brendur.

Pílur, eik, bók og mong onnur trø verða nevnd leyvtrø. Leyvtrø eru eyðkend á bløðunum, hvussu tey eru vaksin, og hvussu tey standa á greinunum. Tey hava nógv breiðari bløð enn nálatrø. Um okkara leiðir missa leyvtrøini bløðini um heystið, men syðri eru mong trø grøn alt árið. Baraldur, grann, lerkur og fura eru nálatrø. Nálatrø eru eyðkend á sínum sermerktu nálum; tey hava nálavaksin bløð. Fræini sita í konglum, ið eru trækendir og harðir. Nálatrø missa ikki nálirnar um veturin. Lerkatræið er tó undantak, tað missir nálirnar um heystið. Øll trø spretta úr lítlum fræ. Í hvørjum fræ eru føðsla og ílegur til nýggja træið. Fræið tekur at spíra, tá ið hiti og væta í jørðini eru passalig. Telja vit viðingarnar, vita vit, hvussu gamalt træið er.

Træplantur
Plantur