Josephine Baker

Josephine Baker (fødd 3. juni 1906, doyði 12. apríl 1975) var ein Amerikonsk-fødd fronsk dansarinna, songkvinna og sjónleikarinna. Hennara føðinavn var Freda Josephine McDonald, hon varð fødd í St. Louis, Missouri í 1906, í 1937 gjørdist hon franskur statsborgari. Tað var ein fyrimunur fyri hana, at hon tosaði flótandi enskt og franskt. Hon var tann fyrsta afrikansk-amerikanarin, ið spældi ein høvuðsleiklut í einum spælifilmi, tað gjørdi hon við filminum Zouzou í 1934, og tann fyrsti afrikansk-amerikanarin, ið framførdi á einari amerikanskar konserthøll, og tann fyrsta ið gjørdist heimskend sum undirhaldari. Hon er eisini kend fyri at kempa fyri mannarættindum í USA. Hon varð eisini kend fyri at vera aktiv í fronsku mótstøðurørsluni undir Seinna heimsbardaga.

Filmar
 La Sirène des tropiques (1927)
 Zouzou (1934)
 Princesse Tam Tam (1935)
 Fausse alerte (1940)
 Moulin Rouge (1941)
 An jedem Finger zehn (1954)
 Carosello del varietà (1955)

Keldur

Føðingar í 1906
Andlát í 1975
Franskir sjónleikarar
Franskar songkvinnur
Amerikanskar songkvinnur
Amerikanskir sjónleikarar
Afroamerikanarar


Salvador Dalí

Salvador Domingo Felipe Jacinto Dalí i Domènech, 1. Marqués de Dalí de Pubol (11. mai 1904 - 23. januar 1989), best kendur sum Salvador Dalí, var ein framstandandi spanskur surrealistiskur málari, føddur í Figueres í Katalonia landslutinum í Spania. Hann var best kendur fyri sínar surrealistisku málningar og standmyndir. Tað eru fleiri søvn um hann, eitt nú í Cleveland, Ohio, St. Pætursborg, Florida og í Figueres í Spania. Seinasta verkið ið hann málaði var Head of Europa, sum hann málaði til Kong Karlos av Spania, sum takk fyri at kongurin gav honum heitið Marqués de Dalí de Púbol í 1982. Kongurin vitjaði Dali tá hann lá fyri deyðanum, tá fekk hann handað listaverkið.

Keldur

Spanskir listamálarar
Myndahøggarar
Føðingar í 1904
Andlát í 1989


Leonardo da Vinci

Leonardo da Vinci (15. apríl 1452 – 2. mai 1519) var ein listamálari, myndahøggari, arkitektur, verkfrøðingur, uppfinnari, botanikari og anatomur. Hann verður roknaður at vera ein renessansumaður og eitt flogvit. Minni kent er tað, at hann eisini var ein dugnaligur tónleikari, sangari og lýruspælari. Hann svam og kavaði, sum ikki var vanligt tá í tíðini, og skrivaði um tað í sínum notatum. Verk hansara hoyrir til tað italsku hárenessansuna. Leonardo varð føddur uttanfyri hjúnalag í býnum Vinci, tætt við Firenze í Norðuritaliu. Mamman var ein bóndagenta, Katarina, og pápin var Ser Piero da Vinci, ein ríkur jørðeigari og advokatur. Leonardo vaks upp hjá pápanum. Í 1469 fluttu teir til Firenze, har teir leigaðu eitt hús á Piazza San Firenze tætt við Palazzo Vecchio. Alt lívið var Leonardo vegetarur. Frá 1469 var hann í 6 ár lærlingur og seinni hjálparmaður hjá meistaranum Andrea di Cione, betri kendur sum Andrea del Verrocchio, sum var ein av teimum dugnaligastu og mest fjøltáttaðu listamonnunum í Firenze tá. Hann var myndahøggari, málari, arkitektur, uppfinnari, granskari, skrivari, filosofur, bronsustoypari og nógv annað. Uttan iva hevur hann havt stóra ávirkan á menningina hjá Leonardo. Bert Donatello verður sæddur sum ein uppaftur størri listamaður enn Verrocchio. Leonardo arbeiddi í verksmiðjuni hjá Verrocchio saman við øðrum listamonnum, sum eisini vóru kendir tá, eitt nú Botticelli, Perugino og Lorenzo di Credi.

Í 1472 varð Leonardo upptikin í Sankt Lukas Laug sum málari Lionardo de Ser Piero da Vinci dipintore, men hóast hann nú hevði loyvi til at stovna sítt egna verkstað, so valdi hann at arbeiða á verkstaðnum hjá lærumeistaranum í minst 4 ár afturat.

Stóran part av hansara arbeiðslívi sum listamaður, starvaðist hann fyri Ludovico il Moro í Milano. Seinni arbeiddi hann í Róm, Bologna og Venesia, og tey seinastu árini starvaðist hann í Fraklandi, í heimi sínum, sum var ein gáva frá konginum Frans 1. av Fraklandi.

Leonardo er best kendur sum málari. Ein av kendastu málningum hansara er Mona Lisa. Ein annar kendur málningur hjá honum er Tann seinasta máltíðin (The Last Supper), sum er ein tann mest eftirlíknaði málningurin yvirhøvur við átrúnaðarligum motivi. Bert Skapanin av Adam (The Creation of Adam) hjá Michelangelo kemur í námind av teimum báðum heimskendu verkunum hjá Leonardo.

Keldur

Føðingar í 15. øld
Andlát í 16. øld
Italiarar
Listafólk
Verkfrøðingar
Uppfinnarar
Myndahøggarar
Arkitektar


Nobelvirðislønin í alisfrøði

Nobelheiðurslønin í alisfrøði er ein av Nobelvirðislønunum, sum er høgt í metum, og verður latin einaferð um árið av tí kongaliga, svenska vísundaakademinum. Virðislønin er á 10 milliónir svenskar krónur. Seks ferðir varð ongin virðisløn latin: 1916, 1931, 1934, 1940–1942.

Móttakarar av Nobel-heiðurslønini í alisfrøði

1901-1910
1901: Wilhelm Conrad Röntgen (1845-1923), Týskland
1902: Pieter Zeeman (1865-1943), Holland & Hendrik Antoon Lorentz (1853-1928), Holland
1903: Antoine Henri Becquerel (1852-1908), Pierre Curie (1859-1906) & Marie Curie (1867-1934)
1904: Lord Rayleigh (John William Strutt) (1842-1919)
1905: Philipp Eduard Anton von Lenard (1862-1947)
1906: Sir Joseph John Thomson (1856-1940)
1907: Albert Abraham Michelson (1852-1931)
1908: Gabriel Lippmann (1845-1921)
1909: Guglielmo Marconi (1874-1937) & Karl Ferdinand Braun (1850-1918)
1910: Johannes Diderik van der Waals (1837-1923)

1911-1920
1911: Wilhelm Wien (1864-1928)
1912: Nils Gustaf Dalén (1869-1937)
1913: Heike Kamerlingh-Onnes (1853-1926)
1914: Max von Laue (1879-1960)
1915 Sir William Henry Bragg (1862-1942) & Sir William Lawrence Bragg (1890-1971)
1917: Charles Glover Barkla (1877-1944)
1918: Max Planck (1858-1947)
1919: Johannes Stark (1874-1957)
1920: Charles Édouard Guillaume (1861-1938)

1921-1930
1921: Albert Einstein (1879-1955)
1922: Niels Bohr (1885-1962), Danmark
1923: Robert Andrews Millikan (1868-1953)
1924: Karl Manne Georg Siegbahn (1886-1978)
1925: James Franck (1882-1964) & Gustav Hertz (1887-1975)
1926: Jean Baptiste Perrin (1870-1942)
1927: Arthur Holly Compton (1892-1962) & Charles Thomson Rees Wilson (1869-1959)
1928 Sir Owen Richardson
1929: Louis de Broglie
1930 Sir C. V. Raman

1931-1942
1932: Werner Heisenberg
1933: P.A.M.Dirac & Erwin Schrödinger
1935 Sir James Chadwick
1936: Victor Hess
1937: Clinton Davisson & Sir George Thomson
1938: Enrico Fermi
1939: Ernest Lawrence
1940-42: Ongin virðislønahandan orsakað av 2. heimskríggi

1943-1950
1943: Otto Stern
1944: Isoder Rabi
1945: Wolfgang Pauli
1946: Percy Williams Bridgman
1947 Sir Edward Appleton
1948: Patrick Blackett
1949: Hideki Yukawa
1950: Cecil Powell

1951-1960
1951 Sir John Cockcroft & Ernest Walton
1952: Felix Bloch & Edward Purcell
1953: Fritz Zernike
1954: Max Born / Walther Bothe
1955: Willis Eugene Lamb & Polykarp Kusch
1956: John Bardeen, Walter Houser Brattain & William Shockley
1957: Tsung-Dao Lee & Chen Ning Yang
1958: Pavel A. Tjerenkov, Ilya Frank & Igor Tamm
1959: Emilio Segré & Own Chamberlain
1960: Donald Glaser

1961-1970
1961: Robert Hofstadter & Rudolf Mössbauer
1962: Lev D. Landau
1963: Eugene Paul Wigner, J.H.D. Jensen & Maria Goeppert-Mayer
1964: Charles Hard Townes, Nikolaj G. Basov & Aleksandr M. Prokorov
1965: Sin-Itiro Tomonaga, Julian Schwinger, Richard P. Feynman
1966: Alfred Kastler
1967: Hans Albrecht Bethe
1968: Luis W. Alvarez
1969: Murray Gell-Mann
1970: Hannes Alfvén & Louis Nèel

1971-1980
1971: Dennis Gabor
1972: John Bardeen, Leon N. Cooper & John R. Schreiffer
1973: Leo Esaki, Ivar Giæver & Brian Josephson
1974 Sir Martin Ryle & Antony Hewish
1975: Aage Bohr, Ben Roy Mottelson & L. James Rainwater
1976: Burton Richter & Samuel C.C.Ting
1977: Philip Warren Anderson, Sir Neville Mott & John H. Van Vleck
1978: Pjotr L. Kapitsa, Arno Allan Penzias & Robert W. Wilson
1979: Sheldon Glashow, Abdus Salam & Steven Weinberg
1980: James W. Cronnin & Val L. Fitch

1981-1990
1981: Kai M. Siegbahn, Arthur Schawlow & Nicolaas Bloembergen
1982: Kenneth G. Wilson
1983: Subrahmanyan Chandrasekhar & William A. Fowler
1984: Carlo Rubbia & Simon van der Meer
1985: Klaus von Klitzing
1986: Ernst Ruska, Gerd Binning & Heinrich Rohrer
1987: J. Georg Bednorz & Karl Alexander Müller
1988: Lwon Lederman, Melvin Schwartz & Jack Steinberger
1989: Norman Foster Ramsey, Hans Georg Dehmelt & Wolfgang Paul
1990: Richard E. Taylor, Jerome Isaac Friedman & Henry Kendall

1991-2000
1991: Pierre-Gilles de Gennes
1992: Georges Charpak
1993: Russell A. Hulse, Joseph H. Taylor Jr.
1994: Bertram N. Brockhouse, Clifford G. Shull
1995: Martin L. Perl, Frederick Reines
1996: David M. Lee, Douglas D. Osheroff, Robert C. Richardson
1997: Steven Chu, Claude Cohen-Tannoudji, William D. Phillips
1998: Robert B. Laughlin, Horst L. Störmer, Daniel C. Tsui
1999: Gerardus 't Hooft, Martinus J.G. Veltman
2000: Zhores I. Alferov, Herbert Kroemer, Jack S. Kilby

2001-2010
2001: Eric A. Cornell, Wolfgang Ketterle, Carl E. Wieman
2002: Raymond Davis Jr., Masatoshi Koshiba, Riccardo Giacconi
2003: Alexei A. Abrikosov, Vitalij Ginzburg, Anthony J. Leggett
2004: David J. Gross, H. David Polizer, Frank Wilczek
2005: Roy J. Glauber, John L. Hall, Theodor W. Hänsch
2006: John C. Mather, George F. Smoot – fyri teirra uppdagilsi, sum stuðlar undir ástøði um Big Bang
2007: Albert Fert og Peter Grünberg – fyri teirra gransking í nanoteknologi
2008: Yoichiro Nambu samt Makoto Kobayashi og Toshihide Maskawa
2009: Charles K. Kao (ljótransmissión í fibrum til optiska kommunikasjón), Willard Boyle & George E. Smith (hálvleiðarakresur – CCD-sensor)
2010: Andre Geim og Konstantin Novoselov - fyri slóðbrótandi gransking í tí tvey-dimensionala materialigrafinum

2011-
2011: Saul Perlmutter, Brian Schmidt og Adam Riess ("Fyri gransking í supernovaum")
2012: Serge Haroche og David J. Wineland ("Fyri slóðbrótandi eksperimentellar mátar, sum gera máting og manipulasjón møguliga av individuellum kvantemekaniskum skipanum")

Keldur

Nobelheiðurslønin
Listar
Svøríki
Virðislønir


Lizzie

Ann Elisabeth Berg (fødd 30. oktober 1982 í Tórshavn), betri kend undir listanavninum Lizzie, er ein føroysk/donsk/íslendsk songkvinna og sangskrivari.

Lizzie arbeiddi saman við tí danska framleiðaratoyminum sammen Madness 4 Real, Pitchshifters og tekstskrivaranum Jonas Kur í hálvtannað ár við hennara fyrstu fløgu, sum kom út í februar 2008. Tað fyrsta staklagið av hesi fløgu, var "Ramt i natten" (2007). Staklagið gjørdist eitt stórt hitt bæði í Danmark og í Føroyum. Í Danmark var sangurin nógv spældur bæði av útvarpsrásum og av DJ'um, og tað lá í ikki færri enn 32 vikur á tí danska Dancechart hittlistanum. Lizzie fekk í august 2008 handað fýra-dupulta platin fyri staklagið tí fleiri enn 60.000 downloads vóru seld á netinum av sanginum, og hetta gjørdi sangin til tann mest downloadaða sangin í Danmark nakrantíð. Fløgan við sama heitið fekk gull í august 2008 fyri 15.000 seld eintøk. Lizzie móttók Danish Music Awards 2009 heiðurslønina fyri Ársins danska hitt.

Tónleikaútgávur

Stakløg/stakfløgur
 "Ramt i natten" (2007)
 "Dans med mig" (2008)
 "I morgen" (2008)

CD
 Ramt i natten (2008)

Keldur

Føroyskar songkvinnur
Føðingar í 1982


Per Zachariassen

Per Zachariassen er ein føroyskur sjónvarpsframleiðari og leikstjóri. Sum ungur arbeiddi hann fyri Sjónvarp Føroya, og síðan næm hann sær útbúgving á filmsskúlanum í Keypmannahavn. Í 2013 hevði hann 20 ára royndir sum framleiðari og mennari av sjónvarpstilfari. Per Zachariassen er kendur fyri eitt nú at framleiða væl umtóktu sjónvarpssendingarnar X Factor og Talent. Í tvey ár starvaðist hann í USA, men flytir aftur til Danmarkar í samband við at Eurovision Song Contest 2014 skal haldast í Danmark. Tey sum standa fyri Eurovision í Danmark, hava biðið hann um standa fyri framleiðsluni av finaluni, sum verður víst í sjónvarpinum. Per hevði tá 20 ára royndir sum framleiðari og mennari av sjónvarpstilfari.

Framleiðari av filmum og sjónvarpssendingum

Live fra Bremen - Sjónvarpsrøð
Per var framleiðari (producer) av 19 pørtum 2009-10.

Aloha!
Aloha! var ein sjónvarpsrøð. Per var framleiðari av 17 pørtum 2009-10.

X Factor
X Factor er ein sangtalentkapping, sum verður víst í fleiri pørtum sum sjónvarpsrøð. Per hevur verið leiðandi framleiðari (executive producer) av 34 pørtum árini 2008-2010, framleiðari (producer) í 15 pørtum í tíðarskeiðnum 2008-2009 og leikstjóri (director) av 47 pørtum frá 2008-11.

Dagens mand
Dagens mand var ein sjónvarpsrøð. Per var leiðandi framleiðari í 2008.

Talent 2008
Talent var ein talentkapping, sum var víst sum sjónvarpsrøð í DR. Per var leiðandi framleiðari (executive producer) av 12 pørtum í 2008 og framleiðari (producer) av 5 pørtum eisini í 2008.

Gi' mig 5
Gi' mig 5 var ein donsk sjónvarpsrøð. Per var executive prodjúsari av 13 pørtum í 2008.

Gu'skelov du kom
Sjónvarpsrøð. Per var leiðandi framleiðari  (executive producer) av 10 pørtum  í 2008.

Scenen er din
Sjónvarpsrøð. Per var leiðandi framleiðari (executive producer) av 40 pørtum frá 2004-07.

Zulu Awards '07 - Den røde løber
Serstøk sjónvarpssending í 2007. Per var bæði leiðandi framleiðari (executive producer) og framleiðari (producer).

Zulu Awards '07
Serstøk sjónvarpssending í 2007. Per var bæði leiðandi framleiðari (executive producer) og framleiðari (producer).

Idols
Idols var tann danska versjónin av ti altjóða sjónvarpsrøðini Pop Idols, har túsundatal av fólkum royna seg til audition og síðan vóru 12 luttakarar valdir út til at kappast í live shows. Per var leiðandi framleiðari (executive producer) í 2003.

Boxen
Sjónvarpsrøð. Per var leiðandi framleiðari (executive producer) av 10 pørtum 2002-03.

Stjerne for en aften
Sjónvarpsrøð, sum var ein sangtalentkapping, sum føroyska Guðrun Sólja Jacobsen vann. Per var felags leiðandi framleiðari (co-executive producer) av 12 pørtum í 2003.

Keldur

Slóðir úteftir
 Per Zachariassen á imdb.com

Eurovision Song Contest
X Factor
Føroyskir leikstjórar


Suezveitin

Suezveitin er ímillum Reyðahav og Miðjarðarhav. Hon er longsta og týdningarmesta grivna siglingarveit í heiminum  og styttir ógvuliga nógv um siglingarleiðina úr Evropa til bæði India og Eysturásia. Veitin, sum varð grivin við franskari og bretskari hjálp, varð liðug í 1869. Síðan er hon dýpt og breiðkað, so hvørt skipuni eru vorðin størri. Suezveitin kom undir egyptiskt yvirræði í 1956. Nú á døgum er avgjaldið fyri skip, ið sigla ígjøgnum veitina, týdningarmikil inntøka hjá egyptiska ríkiskassanum. Suezveitin gjørdi at teinurin úr Stórabretlandi til India varð helvtina styttri. Suezveitin verður latin upp 17. november 1869. Longu árið eftir sigldu 486 skip ígjøgnum veitina. Tríati ár seinni sigldu 3441. 171 km langa Suezveitin bindir Miðjarðarhav í Reyðahav . Teir gróvu veitina í 10 ár, og tá ið hon var liðug, var farleiðin millum Eysturásia og Evropa 3790 fjórðingar styttri. Nú fara eini 50 skip ígjøgnum veitina um dagin . Fleiri enn 20.000 skip sigla ígjøgnum Suezveitina um árið.

Frammanundan máttu øll skip sigla suður um Afrika. Í 1856 gav egyptiski valdsharrin Sa'id Pasha franska sendiharranum Ferdnandi de Lesseps loyvi til at grava siglingarveit ímillum Indiahav og Miðjarðarhav. Lesseps stovnaði Suezveitarfelagið í 1856. Siglingarveitin varð latin upp fyri regluligari sigling í 1869 og stytti ógvuliga nógv um siglingarleiðina ímillum Ásia og Evropa. Í 1875 seldi valdsharrin í Egyptalandi, Ismail, bróðursonnur Sa'id, Stórabretlandi partabrøv síni í veitarfelagnum.

Suezveitin er sera týðandi handilsleið, og javnan hevur hon verið miðdepil í orrustum í Miðeystri. Suezveitin hevur t.d. fleiri ferðir verið afturlatin av politiskari ósemju. Seinast var í arábiska-ísraelska krígnum í 1973 .

Sí eisini
Panamaveitin

Keldur

Egyptaland


Suluríkið

Suluríkið (eisini nevnt Zululand, Sululand) var eitt kongsríki í Suðurafrika frá 1816 til 1897. Í landnyrðingspartinum í landslutinum Natal er land sulufólksins, tað lá ímillum tvær stórar áir út móti Indiska Havinum, frá Tugela-ánni í suðri til Pongola-ánna í norði. Tey eru ættað av nguni-fólkinum í Landsynningsafrika .

Søga

Frá 1816 var Shaka kaSenzangakhona (1787–1828) kongur í landinum, hann hevði verið høvdingi í einum lítlum sululandsluti. Shaka var mikil herovasti og hevði skjótt limað meginpartin av nguni-fólkinum inn í eitt nýtt, stórt suluríki . Mæti krígskongurin var gitin fyri fyri evni síni sum herovasti. Hann umskipaði suluherin og útvegaði yrkishermenn, sum altíð vórðu búnir til bardaga, og hann skipaði fyri regluligum hernaðarvenjingum, har ið hermennirnir lærdu vápnaleik, lýdni, áhaldni og at gera slysálop; nýggj spjót "iklwa" vóru tikin í nýtslu, sum góvu slurkandi ljóð frá sær, tá ið tey vóru tikin úr aftur tí stunga. Shaka var harðrendur maður, og hann gjørdist alt harðrendari og eirindaleysari sum árini liðu. Ríkið hansara var enn sterkasta ríki í syðra parti í Afrika hálvthundrað ár eftir deyða hansara. Í 1828 lótu hálvbrøður Shaka hann drepa. Ein teirra, Dingane, tók við kongsstarvinum eftir Shaka og leyp á boarar, tá ið teir rýmdu til Natal undan bretum. Oddamaðurin hjá boarum, Retief, varð dripin. Boarar hevndu seg í 1838 og vunnu á Dingane, sum flýddi norðureftir, har hann sjálvur varð dripin. Í 1879 sigraðu bretar á suluum, og í 1897 varð Sululand limað inn í Natal, sum tá var heimastýrt bretskt hjáland .

Suluskjøldurin

Suluskjøldurin, sum var lívsneyðug verja í blóðigu bardøgunum, var gjørdur av neytahúð. Fyrst varð húðin tand út og fest í vøllin við hælum, meðan hon tornaði. Síðan varð hon skorin til og fest á eina rammu og flikur vórðu skornar í miðjuna og eitt træ surrað innanfyri til handtak . Dýrahalar vórðu stundum bundnir í ovara enda á trænum til prýðis.

Bygdinar og húsini
Sulubygdirnar vóru vanliga í líðunum, sum vóru eystureftir, har lætt var at fáa brenni og vatn og góð beitilendi vóru. Smátturnar vóru átøkar býflugubýlum og stóðu í ring uttan um neytatippið. Maturin var goymdur í smáttum, sum stóðu á streyrum, so at dýrini skuldi ikki taka hann. Smátturnar vóru flættaðar av greinum og ungum bulum og strátaktar. Dururin var lágur, so neyðugt  var at gruvla út og inn. Eldstaðurin inni í smáttuni gav bæði ljós og varma, men tjúkt var inni í royki. Sulufólkið gjørdi mat í leiríløtum, kókað og steikt varð uppi yvir eldstaðnum í smáttunum, tey svóvu á strámáttum, sum vórðu rullaðar saman um dagin. Uttan um bygdina var sterk viðargirðing.

Kelduávísingar

Fyrrverandi ríkir, statir, verndarríkir, hjálond og lond
Suðurafrika


Regin Winther Poulsen

Regin Winther Poulsen (føddur 11. oktober 1994) er føroyskur politikari. Hann gjørdist formaður fyri Unga Tjóðveldið í november 2011 og bleiv endurvaldur í mars 2013. Í apríl 2012 var hann við til at fyriskipa eina mótmælisgongu móti táverandi samgongu. Tað vóru Unga Tjóðveldið og Sosialistisk Ung, ið fyriskipaðu mótmælisgonguna.

Keldur

Føroyskir politikarar
Tjóðveldi
Føðingar í 1994


Tilnevningar til Bókmentavirðisløn Norðurlandaráðsins frá Føroyum

Rithøvundafelag Føroya hevur gjørt tilnevningar til Bókmentavirðisløn Norðurlandaráðsins frá Føroyum á nærum hvørjum ári síðani 1985. Higartil hava tveir føroyingar fingið Bókmentavirðisløn Norðurlandaráðsins, William Heinesen fekk hana í 1965 fyri Det gode håb (tilnevndur frá Danmark) og Rói Patursson fekk hana í 1986 fyri yrkingasavnið Líkasum. Tóroddur Poulsen hevur verið tilnevndur seks ferðir: 1996, 2002, 2005, 2009, 2011 og 2014.  Jóanes Nielsen hevur verið tilnevndur fimm ferðir: 1988, 1994, 1999, 2004 og 2013, Carl Jóhan Jensen hevur verið tilnevndur fimm ferðir: 1991, 1998, 2007, 2008 og 2016, Gunnar Hoydal tríggjar ferðir: 1989, 1993 og 2010, Jens Pauli Heinesen tvær ferðir: 1987 og 1995 og Hanus Kamban tvær ferðir: 2003 og 2012. Tvær føroyskar kvinnur hava verið tilnevndar higartil, tað var í 2001, tá Oddvør Johansen var tilnevnd og í 2015, tá ið Sólrún Michelsen varð tilnevnd.

Tilnevningar
{| class="wikitable" colspan="2"
| style="background:#FFDEAD;" align="center"| *
|Fekk virðislønina
|}

Keldur

 Nominerede 1962-2012 (á donskum). norden.org. Norðurlandaráðið. Heintað 2013-06-19.

Føroyskar bókmentir
Bókmentavirðisløn Norðurlandaráðsins


Líkasum

Líkasum er eitt yrkingasavn, sum føroyski rithøvundurin Rói Patursson skrivaði, og sum kom út fyrstu ferð í 1985. Myndirnar gjørdi Tróndur Patursson.

Rói Patursson fekk Bókmentavirðisløn Norðurlandaráðsins fyri bókina í 1986. Dómsnevndin skrivaði: "Med lyrisk kraft och öppenhet visar han de spänningsfyllda sammanhangen mellan den färöiska verkligheten och de existentiella frågorna i vår moderna tillvaro."

Bókin er umsett til danskt, norskt og svenskt.

Útgávur
 1985. Líkasum. Tórshavn: Mentunargrunnur Studentafelagsins. 102 síður. ISBN 87-88913-01-5
 1986. Ligesom (Ebba Hentze týddi til danskt). Keypmannahavn: Vindrose. 102 síður. ISBN 87-7456-263-0
 1986. Som om (Jón Sveinbjørn Jónsson týddi til norskt). Oslo: Forlaget Oktober. 102 síður. ISBN 82-7094-342-8
 1987. Som (Jan Karlsson týddi til svenskt). Bromma: Fripress bokförlag. 111 síður. ISBN 91-7896-036-3

Keldur

1985
Bøkur
Føroyskar bókmentir
Bókmentavirðisløn Norðurlandaráðsins


Helle Thorning-Schmidt

Helle Thorning-Schmidt (fødd 14. desember 1966 í Rødovre) er ein danskur politikari, ið var forsætisráðharri í Danmark frá 3. oktober 2011 til 28. juni 2015.

Helle Thorning-Schmidt er útbúgvin cand.scient.pol. og MA í evropeiskum studium. Hon varð fyrstu ferð vald í Fólkatingið í 2005. Hon var forkvinna fyri Sosialdemokratarnar frá 2005 til 28. juni 2015.

Politiska lívsleið hennara byrjaði í 1999, tá hon gjørdist limur í Evropaparlamentinum, har hon sat til 2004. Hon varð uppstillað til Fólkatingið í Østerbrokredsen í 2003 og er síðani vald á valunum í 2005 (4 591 persónligar atkvøður), 2007 (49 926 persónligar atkvøður) og 2011 (33 564 persónligar atkvøður).

Keldur

Danskir politikarar
Fólkatingslimir
Forsætisráðharrar í Danmark
Kvinnuligir stjórnarleiðarar
Danskar kvinnur í politikki
Føðingar í 1966


Akbar Mikli

Jalaluldin Muhammed Akbar eisini kendur sum Akbar hin Stóri, føddur 15. oktober 1542 - deyður 27. oktober 1605, sonur Nasiruddin Humayun, sum hann yvirtók trúnuna eftir sum indiskur stórmogulur 1556-1605, sum er ein serstøk støða, sum vanliga verður mett sum størsti yvirharrin í stórríkinum.

Hann tók við áðrenn hann var komin til mann eftir at pápin,  Humayun doyði, og var tey fyrstu árini undir verju av fyrstanum og generalinum Bairam Khan sum tryggjaði harradømi hjá mogulunum í Norðurindia við herferðum. Í 1562 yvirtók Akbar sjálvur stýrið eftir at hava tvungið Bairam frá maktini.

Sum einaræðisharri førdi Akbar ein ídnan politikk við at krevja lond, sum gjørdi mogulríkið til tað mest týðandi í menningin av India sum ríki. Við herferðum, sum eyðkendu tað mesta av hansara stjórnartíð, vann hann eitt nú Gujarat í 1572, Bengalin í 1574 og Kashmir í 1581, sum øll vóru sett undir hansara fyrisiting. Tá hann doyði, ráddu mogularnir yvir nærum helminginum av India.

Keldur

Indarar
Føðingar í 1540-árunum
Andlát í 17. øld


Ashoka

Ashoka ella Aśoka (sanskrit: devanāgarī: अशोकः/IAST: Aśokaḥ/IPA: []; umleið 304. f.Kr.-232 f.Kr.), kendur sum Ashoka hin mikli síðan hann verður roknaður at vera ein av bestu keisarunum í India, var ein indiskur keisari (samrat) í Mauryaríkinum sum stýrdi yvir næstan øllum tí  indiska subkontinentinum ettir fleire hernaðarlig álop frá umleið 272 f.Kr. til sín deyða.

Ríkið hjá Ashoka strekti seg frá dagsins Afghanistan og Pakistan í vestri til Bangladesh og Assam í eystri, og so langt suður sum tað norðara Kerala og Andhra Pradesh (burtursæð frá Tamil Nadu). Hann vann kongsríkið sum var kent sum Kalinga, sum fyrr hevði staðið ímóti álopum frá teimum sum ráddu áðrenn Ashoka, heilt aftur til Chandragupta Maurya. Høvuðsstaðurin í Aśoka var í Magadha, har sum Bihar liggur í dag.

Keldur

Slóðir úteftir

Indarar


Roald Amundsen

Roald Engelbregt Gravning Amundsen (føddur 16. juli 1872 á Tomta í Borge í Østfold, deyður mest sannlíkt hin 18. juni 1928) var ein norskur pólfari og sjófari. Hann er mest kendur fyri at hava leitt ta fyrstu rannsóknarferðina, sum náddi fram til tað jarfrøðiliga Suðurpólin í desember 1911 og fyri at hava funnið Útnyrðingsleiðina í 1903.

Amundsen var samman við starvsfelagi sínum Fridtjof Nansen tær sonnu hetjurnar í Noregi í tíðarskeiðnum stutt eftir, at Noreg blivin sjálvstøðug tjóð í 1905. Hann var tann fyrsti persónurin, ið náddi fram til Suðurpólin og mest sannlíkt eisini til Norðpólin. Hann sigldi sum tann fyrsti, ið fólk vita um, gjøgnum Útnyrðingsleiðina, og var ein av teimum fyrstu, ið brúktu luftskip og flogfar í rannsóknarferðum til póløkini. Roald Amundsen hvarv í juni 1928 tá hann luttók í einari bjargingarroynd eftir  rivali hansara Umberto Nobile, mann gongur út frá, at flogfarið ið hann var umborð á, datt niður tætt við Bjarnoynna.

Keldur

Sjófarar
Norðmenn
Føðingar í 1872
Andlát í 1928


P-tal

P-tal bleiv innført í Føroyum í 1982. P-talið er samansett av føðingardegi og trimum tølum afturat. Allir persónar, sum í juli 1982 vóru skrásettir í Landsfólkayvirlitinum og allir persónar sum síðan 1982 eru skrásettir í yvirlitinum, hava fingið eitt P-tal. Harafturat fáa persónar, sum skulu skattast í Føroyum, eitt P-tal. Hini Norðurlondini hava cpr.nummur, sum eru føðingardagur og fýra tøl eftir tað.

Føroysk p-tøl verða roknaði eftir hesum leisti:

P-talið er uppbygt soleiðis: dd mm áá rr e
dd = dagur
mm = mánaður
áá = ár
rr = raðtal
e = eftirlitstal

Raðtalið byrjar við 00 í støkum øldum, og við 50 í óstøkum øldum. T.v.s. at P-talið hjá einum persóni, sum er føddur tann 1. januar 1967, teoretisk kann verða brúkt aftur til ein persón, sum er føddur tann 1. januar 2167.
P-talið 160595-519 vísir t.d. at persónurin er føddur antin tann 16. mai 1895 ella 16. mai 2095.
Við at brúka talið 32765432 saman við hinum tølum verður eftirlitstalið funnið. Eftirlitstalið verður brúkt til at tryggja, at hini tølini eru røtt.
Konufólk hava eitt líka eftirlitstal, og mannfólk hava eitt ólíka eftirlitstal.

Keldur
US.fo

Føroyar


Kvinna

Ein kvinna, fleirtal: kvinnur ella kona, fleirtal: konur, er eitt menniskja av kvennkyni. Vanliga verða orðini kvinna og kona brúkt um vaksnar kvinnur, meðan orðið genta verður brúkt um børn og ungdómar av kvennkyni. Orðið kvinna verður tó eisini av og á brúkt um bæði vaksnar kvinnur og gentur, eitt nú í orðum sum kvinnurættindi. Vanliga kunnu kvinnur føða børn, meðan eldri kvinnur sum er komnar yvir yvirgangsárini og summar kvinnur av øðrum orsøkum kunnu ikki føða børn.

Lívfrøði og kyn

Kynið hjá kvinnuni verður avgjørt av kromosomunum. Kvinnur hava tvey X-kromosom, meðan menn hava eitt X og eitt Y-kromosom. Kvinnur hava serstøk kynsgøgn, sum menn ikki hava, hesi eru til at reprodusera menniskuni við. Kvinnur hava eina lívmóður, har fostrið liggur og tekur føði til sín í nýggju mánaðir. Kvinnur hava eggjastokkar og eggjaleiðarar, so føra tað fruktaða eggið til lívmóðurina. Úr eggjastokkunum kemur eitt egg einaferð um mánaðin í meðal, tað kunnu eisini koma meira enn eitt, ella onki, um okkurt ikki er sum tað skal vera. Eggini koma regluliga meðan kvinnan er í fruktbara aldrinum, frá hon er umleið 13 ára gomul genta (tað kann variera nógv, 10-17 ár er mest vanligt), til hon er í 40'num, summar eru kanska heilt uppi í 50'unum. Børnini verða fødd gjøgnum skeiðina hjá kvinnuni (vagina), um tey ikki verða tikin við keisaraskurði. Fyri at ein kvinna kann gerast við barn skal sáð til frá einum manni. Náttúrligi mátin er, at kvinnan og maðurin hava samlegu og hann fær avgongu inn í skeiðina, og hagani ferðast sáðini fyrst gjøgnum lívmóðurhálsin, upp gjøgnum lívmóðurina, gjøgnum eggjastokkarnar, har tað so kann møta einum eggi og smelta saman við tí. Fruktaða eggið setur seg síðan fast í veggin í lívmóðurini, og kvinnan er vorðin við barn og heldur uppat við at fáa minstrasjón. Nú á døgum ber til á annan hátt hjá einari kvinnu at gerast við barn, tvs. uttan at hon hevur samlegu við ein mann. Hon kann antin fáa sáð sproyta inn (inseminasjón) ella kunnu nøkur egg takast úr eggjastokkunum og fruktaði uttanfyri kvinnuna, síðan verður antin eitt ella nøkur fáa fruktaði egg sett upp í livmóðurina (kunstigur befruktningur). Henda viðgerð verður ikki gjørd í Føroyum, men føroyskar kvinnur (kvinna og maður sum par), sum av onkrari orsøk ikki kunnu gerast við barn náttúrliga, kunnu fáa viðgerð móti barnloysi í øðrum londum, eitt nú í Danmark ella Íslandi.

Kvinnur hava annarleiðis skap enn menn, hava meira feitt serliga á kroppinum, lørunum og rumpuni. Kvinnur hava eisini ytri kynseyðkenni sum bróst. Bróstini hava til endamál at framleiða mjólk til tey nýføddu børnini, tey kunnu fáa bróst í eitt tíðarskeið frá nøkrum mánaðum til nøkur ár, tað er ymiskt alt eftir hvar ið kvinnan býr. Summar kvinnur geva als ikki bróst, antin tí tað av onkrari orsøk ikki ber til ella tí hon velur at lata vera. Í summum mentanum verða kvinnubróstini eisini hildin at virka eggjandi fyri mannfólk.

Keldur

Slóðir úteftir

Kvinnur
Kyn


Grikska alfabetið

Tað grikska málið verður skrivað við tí grikska alfabetinum. Tað grikska alfabetið varð ment í klassiskari tíð (umleið 9. øld á.Kr.). Bókstavirnir í tí grikska alfabetinum verða brúktir til nógv ymisk endamál, eitt nú matematisk tekin, stjørnunøvn í astronomi osfr.

Høvuðstalva
Teir griksku bókstavirnir og aðrir bókstavir, sum eru í familju við teir eru hesir (úttalan er transkiberað sambært SAMPA):

Klassiskir bókstavir

{|class=wikitable
|-
! rowspan="3" | Bókstavur
! colspan="4" | Navn
! rowspan="2" colspan="3" | Úttala
! rowspan="3" | Talvirði
! rowspan="3" | Tilsvarandi hebraiski bókstavur
! rowspan="3" | HTML-entitet
|-
! rowspan="2" | Grikskt
! rowspan="2" | Siðbundin transkripsjón
! colspan="2" | Úttala
|-
! klassisk
! moderna
! gomul
! klassisk
! moderna
|-
| Α α
| ἄλφα / ἄλφα
| Alfa
| [alfa]
| [alfa]
|
| [a] [a:]
| [a]
| 1
| א 'Aleph
| α
|-
| Β β
| βῆτα / βῆ'τα
| Beta
| [bE:ta]
| [vita]
|
| [b]
| [v]
| 2
| ב Beth
| β
|-
| Γ γ
| γάμμα / γά'μμα
| Gamma
| [gamma]
| [Gama]
|
| [g]
| [j] áðrenn [e] ella [i]; annars [G]
| 3
| ג Gimel
| γ
|-
| Δ δ
| δέλτα / δέ'λτα
| Delta
| [delta]
| [Delta]
|
| [d]
| [D]
| 4
| ד Daleth
| δ
|-
| Ε ε
| ἒ ψιλόν / ἒ'

ψιλό'ν
| Epsilon
| [e psilon]
| [e psilon]
|
| [e]
| [e]
| 5
| ה He
| ε
|-
| Ζ ζ
| ζῆτα / ζῆ'τα
| Zeta
| [dzE:ta]
| [zita]
|
| [dz]
| [z]
| 7
| ז Zain
| ζ
|-
| Η η
| ἦτα / ῆ'τα
| Eta
| [E:ta]
| [ita]
| [E:] [h]
| [E:]
| [i]
| 8
| ח Heth
| η
|-
| Θ θ
| θῆτα / θῆ'τα
| Theta
| [TE:ta]
| [Tita]
| [t_h]
| [T]
| [T]
| 9
| ט Thet
| θ
|-
| Ι ι
| ἰῶτα / ἰ'ῶ'τα
| Jota (Iota)
| [iO:ta]
| [jota]
|
| [i] [i:]
| [i] [j]
| 10
| י Yodh
| ι
|-
| Κ κ
| κάππα / κά'ππα
| Kappa
| [kappa]
| [kapa]
|
| [k]
| [k]
| 20
| ך כ Kaph
| κ
|-
| Λ λ
| λάμβδα / λά'μβδα
| Lambda
| [lambda]
| [lamda]
|
| [l]
| [l]
| 30
| ל Lamed
| λ
|-
| Μ μ
| μῦ / μῦ'| My
| [my:]
| [mi]
|
| [m]
| [m]
| 40
| ם מ Mem
| μ
|-
| Ν ν
| νῦ / νῦ'
| Ny
| [ny:]
| [ni]
|
| [n]
| [n]
| 50
| ן נ Nun
| ν
|-
| Ξ ξ
| ξῖ / ξῖ'| Xi (Xei)
| [ksi:]
| [ksi]
|
| [ks]
| [ks]
| 60
| ס Samekh
| ξ
|-
| Ο ο
| Ὂ μικρόν / ὂ'

μικρό'ν
| Omikron
| [omikron]
| [omikron]
|
| [o]
| [o]
| 70
| ע `Ain
| ο
|-
| Π π
| πῖ / πῖ'
| Pi
| [pi:]
| [pi]
|
| [p]
| [p]
| 80
| ף פ Pe
| π
|-
| Ρ ρ
| ῥῶ / ῥ'ῶ'
| Rho
| [rO:]
| [ro]
|
| [r]
| [r]
| 100
| ר Resh
| ρ
|-
| Σ σ
| rowspan="2" | σῖγμα / σῖ'γμα
| Sigma
| rowspan="2" | [si:gma]
| rowspan="2" | [sigma]
| rowspan="2" |
| rowspan="2" | [s]
| rowspan="2" | [s]
| 200
| rowspan="2" | ש Sin / Shin
| σ
|-
|   ς
| (enda-Sigma)
|
| ς
|-
| Τ τ
| ταῦ / ταῦ'
| Tau
| [tau]
| [taf]
|
| [t]
| [t]
| 300
| ת Taw
| τ
|-
| Υ υ
| ὒ ψιλόν / ὖ'

ψιλό'ν
| Ypsilon
| [y:psilon]
| [ipsilon]
| [u]
| [y] [y:]
| [i]
| 400
| frá Waw
| υ
|-
| Φ φ
| φῖ / φῖ'| Fi (Phei)
| [fi:]
| [fi]
| [p_h]
| [f]
| [f]
| 500
| rowspan="4" | Ósemja er um upprunan
| φ
|-
| Χ χ
| χῖ / χῖ'
| Chi (Chei)
| [Ci:]
| [Ci]
| [k_h] [ks]
| [C]
| [C]
| 600
| χ
|-
| Ψ ψ
| ψῖ / ψῖ'| Psi (Psei)
| [psi:]
| [psi]
|
| [ps]
| [ps]
| 700
| ψ
|-
| Ω ω
| ὦ μέγα / ὦ' μέ'γα
| Omega
| [O:mega]
| [omeGa]
|
| [O:]
| [o]
| 800
| ω
|-
|}Gamlir bókstavir'''

Keldur

 Greek Unicode Issues

Grikska alfabetið


Føroysk Wikipedia

Føroysk Wikipedia er tann føroyskmæltað útgávan av tí alheimsfevnandi alfrøði-verkætlanini Wikipedia. Fyrsta greinin varð skrivað hin 30. mai 2004 av týskaranum Arne List, sum upprættaði eina grein um Føroyar. Tríggjar vikur seinni, hin 20. juni 2004, varð forsíðan á tí føroysku Wikipedia upprættað av føroyska dulnevnda brúkaranum Quackor og pr. 6. apríl 2013 vóru tilsamans 6.000 greinar á føroysku Wikipediu, tað vóru 279.154 rættingar, í meðal vóru tað framdar 16,90 rættingar pr. síðu. Tað vóru 9.011 skrásettir brúkarar, harav 47 brúkarar vóru aktivir teir seinastu 30 dagarnir, har vóru 40 bottar, 8 umboðsstjórar (administratorar) og tveir embætisstjórar (bureaukratar). Føroyska Wikipedia hevur nú  greinar (hetta talið verður dagført sjálvvirkandi).

Hin 29. mai 2014, dagin fyri 10 ára stovningardagin hjá føroysku Wikipediu, var grein nummar 10.000 skrivað, tað var ein grein um Reimund Langgaard, sum er løgtingsmaður fyri Sambandsflokkin.

Grønlendsk Wikipedia (:kl:) hevði hin 30. mai 2014 tilsamans 1 606 greinar, Íslendsk Wikipedia (:is:) hevði tá 37.500 greinar, Donsk Wikipedia (:da:) hevði tá fleiri enn 188 000 greinar, meðan Norsk Wikipedia (:no:) (bokmål) hevði 420.628 greinar. Nynorsk Wikipedia hevði 113.896 hin 30. mai 2014. Svensk Wikipedia er tann størsta av teimum norðurlendsku, hon kom upp á 1 millión greinar, sum tað fyrsta av teimum norðurlendsku málunum í juni 2013. Í mai 2014 hevði tann svenskmælta Wikipedia 1.622.700 greinar.

Nøkur hagtøl um føroysku Wikipedia
 30. mai 2004 verður fyrsta greinin skrivað á føroysku Wikipedia, tað er greinin Føroyar, sum týskarin Arne List upprættaði
 20. juni 2004 varð forsíðan á føroysku Wikipediu upprættað av føroyska brúkaranum Quackor, og føroyska Wikipedia varð rættiliga sett á stovn
 September 2005 - 1000 greinar
 Juni 2006 - 2000 greinar
 Apríl 2008 - 3000 greinar
 Mars 2010 - 4000 greinar
 Juni 2011 - 5000 greinar
 6. apríl 2013 - 6000 greinar
 23. november 2013 - 7000 greinar
 18. februar 2014 - 8000 greinar
 16. apríl 2014 - 9000 greinar
 29. mai 2014 - 10 000 greinar
 14. februar 2015 - 11 000 greinar
 16. mai 2016 - 12 000 greinar
 25. mai 2019 - 13 000 greinar

Keldur

Wikipedia
Wikipedia


Magnus Johannessen

Magnus Johannessen er ein føroyskur jazz tónleikari og tónasmiður. Hann hevur arbeitt innan tónleik í fleiri ár í Føroyum, Danmark og Íslandi. og lisið tónleik eitt nú á IMU school of Music í Reykjavík. Hann hevur luttikið á fleiri tónleikaútgávum, og hevur eisini givið út egið tilfar. Í 2001 varð hann tilnevndur Tónleikavirðisløn norðurlandaráðsins.

Útgávur
Tórshavnar Big Band, 2011, Kringvarp Føroya, studioalbum
Magnus, 2010, Tutl, studioalbum
Greengate, 1999, Tutl, studioalbum

Heiður
 Tilnevndur Tónleikavirðisløn norðurlandaráðsins 2001

Keldur

Slóðir úteftir

Almenna heimasíðan hjá Magnus Johannessen

Føroyskir tónleikarar
Føroysk tónaskøld
Havnafólk
Føðingar í 1960-árunum


Vincent van Gogh

Vincent Willem van Gogh (30. mars 1853 – 29. juli 1890) var ein niðurlendskur post-impressjónistiskur listamálari. Hann er ein av teimum mest týðandi listafólkunum í evropeiskari listasøgu. Hann teknaði longu sum smádrongur, men fór ikki at mála fyrr enn hann var síðst í 20'num. Tað seinasta 10-áraskeiðið av lívinum málaði hann einar 860 oljumálningar og gott 1300 vatnlitsmyndir, tekningar o.a.; hetta var áðrenn hann gjørdist sinnissjúkur og at enda doyði at einum skotsári. Tað var hildið, at hann skeyt seg sjálvan, sjálvt um man ikki fann nakað skotvápn. Hann var maniodepressivur og fekk psykosu.

Van Gogh var ikki blivin kendur, tá hann doyði, tað bleiv hann ikki fyrr enn seinni. Hann hevur havt stóra ávirkan á onnur listafólk í 20. øld.

Verk

Keldur

Slóðir úteftir

 Van Gogh Museum, Amsterdam
 Van Gogh Gallery, The Complete Works

Niðurlendskir listamálarar
Føðingar í 1853
Andlát í 1890


Henning Larsen

Henning Larsen (20. august 1925 í Opsund - 22. juni 2013 í Keypmannahavn) var ein danskur arkitektur. Hann markeraði seg bæði í Danmark og í øðrum londum og er serliga kendur fyri eitt nú bygningin hjá Uttanríkisráðnum í Riyadh.

Hann var útbúgvin á Kunstakademiets Arkitektskole í Keypmannahavn í 1952. Hann fekk eisini undirvísing á The Architectural Association, London og *The MIT School of Architecture, Boston.

Í 1959 stovnaði hann sína egnu teknistovu, sum eitur Henning Larsen Architects.

Bygningar

 1957 Vangeboskolen, Holte
 1961 Roskilde Kapelkrematorium (við útbygging í 1996)
 1965 Klostermarkskolen, Roskilde
 1968 Universitetscenteret í Dragvoll við NTNU, Trondheim, Norge
 1979 Danska Ambassadan, Riyadh
 1979-81 HTG, studentaskúlin í Høje-Taastrup
 1982-87 Handelshøjskolen og Dalgas Have bústaðir, Frederiksberg
 1982-84 Uttanríkisráðið, Riyadh
 1984-85 Gentofte Bibliotek
 1994 Enghøj Kirke, Randers
 1997 tilbygningur til Ny Carlsberg Glyptotek
 1995 Handels- & Ingeniørhøjskúlin í Herning
 1995 Egebjerggård, Ballerup
 1994-1999 tilbygningur til Malmø Stadsbibliotek, Malmø
 1999 Nordeas høvuðssæti, Keypmannahavn
 1999 Mærsk Mc-Kinney Møller Instituttet, Syddansk Universitet, Odense
 2000 Kombinerað summerhús og atelier, Drosselvej 1, Vejby Strand
 2001 Ferring International Center, Ørestaden
 2004 Operahúsið á Holmen, Keypmannahavn
 2006 Bølgen í Vejle
 2008 Terminal 4 í Kastrup Lufthavn

Heiður
1965: Eckersberg Medaillen
1981: Betongtavlen (norsk heiðursløn) fyri Universitetiå í Trondheim, Dragvoll
1984: Træprisen
1985: C.F. Hansen Medaillen
1985: Heiðurslimur (Honorary Fellow) í The American Institute of Architects (AIA)
1986: Prins Eugens Medalje
1987: Lívlanga veiting fyri list frá Statens Kunstfond
1987: The Daylight and Building Component Award
1987: The International Design Award, Ongland
1987: Arkitekturvirðisløn Nykredits (Nykredits Arkitekturpris)
1987: Velux Fondens Arkitekturpris
1987 og 1990: Danske Arkitekters Landsforbunds Arkitekturpris
1987 og 1990: Marble Architecture Award, Carrara
1988: Domino's 30" Award, Top 30 Architects for 1988, USA
1989: Aga Khan Award for Architecture
1990: Heiðurslimur (Honorary Fellow) af The Scottish Incorporation of Architects
1990: Heiðurslimur í Bund Deutscher Architekten
1991: Heiðurslimur (Honorary Fellow) í The Royal Institute of British Architects (RIBA)
1991: Murerprisen
1992: Läkerols Kulturpris
1997: Kasper Salin-prisen (svensk heiðursløn) fyri Malmö stadsbibliotek.
2000: Heiðurslimur í Det Kongelige Akademi for de Skønne Kunster
2005: Riddari av 1. grad av Dannebrogordenen (15. januar)
2012: Praemium Imperiale

Keldur

Slóðir

Arkitektar
Danir


Smærru Antilloyggjar

Smáu Antilloyggjar, ið eru í einum boga úr Puerto Riko í Stóru Antilloyggjum fyri norðan og at strondini í Suðuramerika, eru partur av Karibiaoyggjum í Karibiska Havinum.

Oyggjarnar hava verið evropeisk hjálond, men nú eru tær flestu fræls ríki. Tær frælsu oyggjarnar eru St. Kitts og Nevis, Antigua og Barbuda, Dominika, St. Lusia, St. Vinsent og Grenadinoyggjar, Barbados, Grenada og Trinidad og Tobago. Nógvar oyggjar eru enn undir Stórabretlandi, Fraklandi, Hollandi ella USA: Amerikonsku Jómfrúoyggjar, Anguilla, Aruba, Bretsku Jómfrúoyggjar, Bonaire, Curacao, Guadeloupe, Martinque, Montserrat, Saint Martin, Sint Maarten, Sint Eustatius, Saint Barthélemy og Saba.

Fólkið er ættað úr Afrika, Evropa og Asia, og burtur úr tí er sprottin egin og lívlig mentan, sum leggur stóran dent á tónleik og dans. Bananir, sum vaksa væl í nógvum hita og nógvum regni, eru týdningarmikil útflutningsvøra. Men javnan er vandi fyri, at banangrøðin misferst, tá ið ódnir herja. Fyrr fóru fólk ímillum oyggjarnar í báti, og enn verður mesta vøran flutt við skipi, tí at tað er bíligasti flutningsháttur. Stórar útflutningshavnir eru t.d. Castries í St. Lusia. Í fleiri oyggjum eru ongar jarnbreytir lagdar, og høvuðsvegirnir eru mest fram við strondini, og tí er vegasambandið inn í oyggjarnar vánaligt. Í Antigua, Barbados, Martinique og mongum øðrum oyggjum eru nú lagdir stórir flogvøllir. Stór flogfør kunnu seta seg.

Mesti ídnaðurin í Smáu Antilloyggjum er í Trinidad og Tobago. Olja og gass eru í undirgrundini, og har eru virki, sum vinna úrdráttir úr oljuni og gassinum, og eisini er jarn- og stálídnaður. Tá ið Barbados er frá, eiga hini londini so at siga eingi ráevni, og høvuðsinntøka teirra er landbúnaður, t.d. bananir, sukur, bummull og kakao. Seinastu árini hevur verið roynt at gera útflutningsídnaðin fjølbroyttari. Í St. Vinsent og Grenadinoyggjar er gjørd stór kvørn, og í Martinique oljureinsiverk. Á mongum oyggjum hevur ymiskur smáídnaður tikið seg upp.

Karibia


Granskaraútbúgving

Ph.d.  er granskaraútbúgving, sum tekur trý ár og endar við verju av ritgerð um evni, sum er viðgjørt tey trý árini útbúgvingin er. Tað kann eisin ivera talan um eina 4 ára útbúgving, tá er kandidatparturin við í ph.d.-partinum. Ph.d. er stytting fyri philosophiae doctor (tað er doktari í heimspeki). Hetta er vanliga ein 3 ára granskaraútbúgving, sum í dag er kravd fyri at kunna fáa starv sum t.d. granskari á universitetum og granskingarstovnum. Eisini fleiri virkir, serliga tey sum arbeiða við menning av nýggjum vørum og tænastum, seta fólk við ph.d.-útbúgving í starv. Fólk verða vanliga sett í eitt 3 ára starv hjá einum universiteti, einum sektorgranskingarstovni ella á einum virki og innskrivað til lestur við eitt universitet. Tað ber til at søkja um at verða innskrivað(ur) til ph.d.lestur á Fróðskaparsetrinum. Mett verður, at tað eru eini 25 fólk í Føroyum í løtuni, sum eru í gongd við ph.d.útbúgving og líka nógvir føroyingar í gongd uttanlands eisini. Í sambandi við umsóknir um stuðul og annað, verður hetta 3 ára skeiðið og arbeiðið vanliga kalla ein ph.d.-verkætlan ella ein granskaraútbúgving.

Útbúgving


OECD

OECD (stytting fyri Organisation for Economic Co-operation and Development, føroyskt: Felagsskapurin fyri búskaparligum samstarvi og menning) er ein felagsskapur hjá teimum ríkastu londunum í heiminum.

Altjóða felagsskapir


Gudfrøði

Gudfrøði (latín theologia) er ein frøðigrein um læru, innihald og upphav kristindómsins. Orðið theologia kemur frá grikska orðinum Θεός (theos), sum merkir gud, og λογία (logia) kemur frá griska orðinum logos (frøði). Tá ið sagt verður, at ein lesur gudfrøði, verður vanliga hugsa um alt, sum hevur við tað kristnu trúnna at gera so sum einglar, menniskja, synd o.s.fr. Granskanin av Gud Faðirinum (theologia proper) er tó kjarnan. Tá ein lesur gudfrøði skal ein millum annað eisini læra hebráiskt.

Kristindómur


Nobelvirðislønin

Nobelvirðislønin er ein heiðursløn, ið verður latin einaferð um árið á deyðsdegnum hjá Alfred Nobel, hin 10. desember. Heiðurslønin varð fyrstu ferð latin í 1901. Heiðurslønamóttakararnir í alisfrøði og evnafrøði verða valdir av Kungliga vetenskapsakademiens nobelkommitté, í fysiologi og medisini av Karolinska institutets nobelkommitté, í bókmentum av Svenska akademiens nobelkommitté og Friðarheiðursløn Nobels av Norske Stortings Nobelkomité. Allar hesar virðislønirnar verða latnar av ognini hjá Nobel Stýrinum. Í 1968 kom ein eyka heiðursløn, sum Sveriges Riksbank setti á stovn, tað er Nobelvirðislønin í búskapi, sum eisini verður latin á hvørjum ári av Vetenskapsakademien.

Allar Nobelheiðurslønirnar verða latnar í Stokkhólmi í Svøríki uttan Friðarheiðursløn Nobels, sum verður latin í Noregi. Orsøkin er tann, at Noreg og Svøríki vóru saman í einum felagsríki, tá Alfred Nobel andaðist hin 10. desember 1896, og Svøríki stýrdi uttanríkispolitikkin. Nobel meinti tí, at vandin fyri mutri var minni, um tað var Noreg, ið stóð fyri handanini av friðarheiðurslønini.

Ein uppgerð í 2014 vísir, at nærum triði hvør móttakari av teimum fimm Nobel-lønunum í heilivági, alisfrøði, evnafrøði, bókmentum, búskapi og við Friðarheiðurslønini koma úr USA. Íalt hava 876 persónar fingið henda heiður. Av teimum eru 254 úr USA. Amerikanarar eru tí á fyrsta plássi yvir lond, sum hava fingið flestar Nobel-heiðurslønir, meðan Stórabretland og Týskland kappast um 2. og 3. plássið. Men um ein samanber talið av heiðurslønum við talið av íbúgvum í einum landi, sær listin munandi øðrvísi út. Tíðindafólk hjá JyllandsPosten hava gjørt eitt yvirlit, har ein sær, at um ein roknar Føroyar sum eina sjálvstøðuga tjóð, verða vit tað landið í heimi, sum hevur flestar Nobel-heiðurslønir fyri hvønn íbúgvan.

Nobelvirðislønir
 Nobelvirðislønin í alisfrøði
 Nobelvirðislønin í evnafrøði
 Nobelvirðislønin í fysiologi ella medisini
 Nobelvirðislønin í bókmentum
 Friðarheiðursløn Nobels
 Nobelvirðislønin í búskapi

Keldur

Slóðir úteftir

Nobelheiðurslønin
Virðislønir


Deyðsorsøk

Ein deyðsorsøk ella deyðaatvold er tann atvoldin sum førir til at eitt menniskja doyr. Deyðin kann skyldast náttúrligar orsøkir sum t.d. sjúku av ymiskum slag, tað kann eitt nú vera krabbamein ella hjarta-/æðrasjúkur. Deyðin kann eisini skyldast eina vanlukku, morð ella sjálvmorð. Í londum har deyðarevsing er loyvd, kann deyðin eisini skyldast avrætting. Tá ein persónur doyr, eigur ein lækni at kanna líkið og staðfesta deyðsorsøkina. Um læknin ikki kann staðfesta deyðsorsøkina, ella um løgreglan hevur illgruna um ein ónáttúrligan deyða, so kann løgreglan krevja rættarlæknaliga líkskoðan og um, líkskoðanin heldur ikki kann staðfesta orsøkina til deyðan, kann ein líkskurður vera framdur. Í nógvum øðrum londum er tað rættiliga vanligt við líkskurði, eisini sjálvt um tað ikki er illgruni um ikki náttúrligan deyða, tá verður líkskurðurin gjørdur bert fyri at staðfesta júst hvør orsøkin var til deyðan. Í Føroyum er ikki nakar patologur í starvi, og tí má ein slíkur koma úr Danmark. Í flestu førum, tá líkskurður verður framdur í Føroyum, er tað tí at løgreglan ynskir tað, fyri betri at kunna staðfesta, hví ein persónur er deyður.

Deyðsorsøkir í Føroyum
Niðanfyri sæst eitt yvirlit yvir deyðsorsøkir hjá føroyingum í Føroyum árini 1996 til 2010. Orsøkirnar eru bólkaðar í høvuðsbólkar, soleiðis at t.d. allar krabbameinssjúlkur eru taldar saman í ein bólk, øll sløg av hjartasjúkum í ein bólk osfr. Kelda til hagtølini er Heilsulýsing Landslæknans 2011-12, sum byggir á deyðsváttanir hjá føroyingum. Føroyingar sum høvdu bústað í Føroyum, men sum eru deyðir í øðrum londum, t.d. á sjúkrahúsum í Danmark, eru taldir við, meðan útlendingar, sum eru deyðir í Føroyum, men ikki høvdu bústað her, ikki eru taldir við. Landslæknin í Føroyum hevur savnað hagtølini.

Keldur

Slóðir
Heilsulýsing Landslæknans 2011-2012 (pdf-fíla)

Deyðin
Sjúkur
Deyðsorsøkir


Gull

Gull (á latíni aurum) er frumevni nummar 79 í tí skeiðbundnu skipanini, og hevur tað evnafrøðiliga súmbolið Au: Undir vanligum trýst- og temperaturviðurskiftum er hetta Yvirgangsmetallið sum eitt sera tungt, gult metal, sum er lætt at broyta skap á.

Keldur

Frumevni


Frida Kahlo

Frida Kahlo de Rivera (fødd Magdalena Carmen Frieda Kahlo y Calderón; 6. juli 1907 – 13. juli 1954) var ein meksikanskur listamálari, fødd í Coyoacán, sum var best kend fyri sínar sjálvsmyndir.

Lívið hjá Kahlo byrjaði og endaði Mexico City, í heimi hennara, sum var kent sum Bláa Húsið. Hon fortaldi, at hon var fødd 7. juli 1910, men føðiváttan hennara avdúkaði, at hon varð fødd 6. juli 1907. Eftir øllum at døma ynskti hon at føðiár hennara skuldi vera samstundis sum meksikanska kollveltingin byrjaði, soleiðis at lív hennara byrjaði samstundis sum nútíðar Meksiko.

Meksikonsk mentan og amerindiansk mentan og siðvenja hava stóran týdning fyri listina hjá Kahlo, og av og á verður hennara list søgd at vera naiv list ella fólkslig list. Verk hennara verða eisini søgd at vera surrealistisk.

Kahlo var úti fyri einari álvarsligari ferðsluvannlukku, tá hon var 25 ára gomul, hon sat í einum bussi, sum rendi saman við einum trolleybussi. Hon var illa særd, og var plágað av pínu restina av lívinum. Eitt skifti sat hon eisini í koyristóli. Vannlukkan var eisini orsøkin til, at hon fót í holt við at mála. Hon segði, at orsøkin til at hon so ofta málaði seg sjálva var tann, at hon so ofta var einsamøll, og at "eg eri tað evnið ið eg kenni best", sum hon segði.

Hon sá nógv upp til meksikanska listamannin Diego Rivera, og í 1929 blivu tey gift. Hon kundi ikki fáa børn orsakað av vanlukkuni.

Kahlo var tað fyrsta listafólki úr Meksiko, sum seldi eitt listaverk til kenda franska listasavnið Louvre, tað hendi eftir at hon hevði eina framsýning í París í 1939.

Keldur

Slóðir úteftir

Listafólk
Meksikanar
Kvinnur
Føðingar í 1907
Andlát í 1954


Steven Spielberg

Steven Allan Spielberg, føddur 18. desember 1946 í Cincinnati í Ohio, USA, er ein amerikanskur filmsleikstjóri, filmsframleiðari og filmshandrithøvundur. Spielberg fekk sítt gjøgnumbrot við filminum Jaws frá 1975, sum var ein sera væl mótikin av almenninginum. Hugtakið og lanseringin av filminum gjørdist ein fyrimynd fyri Hollywood. Filmurin gav 100 milliónir dollarar og setti nýtt met fyri mest innspældan pening.

Spielberg er kendur fyri at hava leikstjórnað fleiri ymiskir filmar, eitt nú teir higartil fýra filmarnar um Indiana Jones (1981, 1984, 1989, 2008) og filmar sum E.T. the Extra-Terrestrial (1982), Jurassic Park (1993) og tey seinastu árini filmar sum War of the Worlds (2005) og The Terminal (2004). Schindler's List (1993), sum fekk seks Oscar heiðurslønir, er eisini tann filmurin sum er ein av best umtóktu filmum í heiminum, tá hyggjarar sleppa at velja. Filmurin er svart/hvítur dramafilmur, um ein mann frá veruliga lívinum, Oscar Schindler, sum bjargaði umleið 1100 pólskum jødum frá týning í Auschwitz undir Seinna heimsbardaga, við at hjálpa teimum til Svøríkis.

Spielberg hevur seks ferðir verið tilnevndur til eina Oscar-virðisløn fyri besta filmsleikstjóran. Gjøgnum tíðirnar er hann tann filmsleikstjórin, hvørs filmar geva tær hægstu inntøkurnar. Jurassic Park er tann av filmum Spielbergs sum hevur givið tær allarstørstu inntøkurna, umleið 920 milliónir dollarar, sum gevur filminum eitt 9. pláss millum størstu inntøkugevandi filmar í heiminum.

Filmografi

Biograf filmar

Keldur

Slóðir úteftir
Steven Spielberg á IMBD

Føðingar í 1946
Filmsleikstjórar úr USA
Amerikanarar
Oscar fyri besta filmsleikstjóra


Jon Bon Jovi

Jon Bon Jovi (føddur John Francis Bongiovi 2. mars 1962 í Perth Amboy, New Jersey, USA) og er ein amerikanskur sangari, tónleikari, sangskrivari og sjónleikari. Hann er forsangari í rockbókinum Bon Jovi, og spælir m.a guitar, klaver, munnharpu og trummir.

Hann er uppvaksin í Sayreville, og gekk á Sayreville War Memorial High School. Hann skifti navnið til Jon Bon Jovi, tá hann ognaði sær eina plátu sáttmála við Mercery Records (tann seinri Island Records). Jovisa pápi, Tony Bongiovi átti plátustudio the Power Station, har hann fekk arbeiði sum sting-í-rendan-drong. Eftir teirri ordineraðu upplatingartíð, kundi hann frítt brúka studioi, har hann benyttaði sær, at innspæla sína demo plátu – við hjálp av sínum pápabeiggja. Hendan plátan bleiv seinri útgivin í 1999, sum John Bon jovi: The Power Station Years.

Tann 29. Apríl 1989 bleiv Jon Bon Jovi giftur við gentu síni, sum hann hevði verið í parlagi við, frá ítróttartíðini, Dorothea Hurley, í Graceland Chapel í Las Vegas, Nevada. Tann 31. Mai 1993 átti hon tað fyrsta barni, dótturina Stephanie Rose, hareftir 3 synir: Jesse James Louis Bongiovi (19. februar 1995), Jacob Hurley Bongiovi (7. mai 2002) og Romeo Jon Bongiovi (29. Mars 2004).

Jon Bon Jovi hevur verið við í einari langari røð av filmum, og í ymiskum sjónvarpsrøðum. Harumframt hevur hann selt yvir 120 milliónir plátir við bólkinum Bon Jovi, har Jovi sjálvur hevur útgivið tær báðar solopláturnar, Blaze of Glory (1990) og Destination Anywhere (1997).

Jovi hevur eisini arbeitt við vælgerðandi arbeiði innan fyri m.a teir paralympisku leikirnir, Amerikanski Reyði Krossur, the Elizabeth Glaser Pediatric AIDS Foundation, og aðrar vælgerir og bólkar. Í septembur 2005 undir einum viðvirknum í einum Oprah Winfrey-show, gav bólkurin Bon Jovi eina millión amerikanskar dollarir til hennara Angel Network.[1]

Í 2004 stovnaði hann tað amerikanska fótbóltsfelagið, Philadelphia Soul (amerikanskur fótbóltur), sum hann eisini var eigari av. Felagið spælir í Arena Football League.

Amerikanskir tónleikarar
Amerikanskir sjónleikarar
Amerikanskir sangarar
Føðingar í 1962


Philadelphia Soul

The Philadelphia Soul er eitt Arena Football League felag, sum er skrásett í Philadelphia, Pennsylvania. Teir byrjaðu at spæla í 2004 og spæla amerikanskan fótbólt. Teir vunnu teirra fyrsta ArenaBowl í 2008, við at vinna á San Jose SaberCats 59-56 í ArenaBowl XXII. The Soul vann 13 dystir, og tapti 3 í 2008, og eisini vunnu teir trý playoff spøl, harundir ArenaBowl XXII. Eftir tvey umfør uttan aktivitet í 2009 og 2010, fingu teir í 2011 nýggjan venjara, Mike Hohensee og vóru við aftur, men tað gekk ikki eftir vild, og teir endaðu á aftasta plássi.

Í 2012, byrjaði Soul fótbóltsárið við nýggjum høvuðsvenjarara, Doug Plank. Teir endaðu tað vanligu kappingina við tí besta úrslitinum í deildini við 15-3. Teir lógu til uppflyting til ArenaBowl XXV, men so taptu teir móti Arizona Rattlers 72–54. Minni enn eina viku seinni segði Plank seg úr venjarastarvinum.

Amerikanskur fótbóltur


ArenaBowl XXII

ArenaBowl XXII var spælt tann 27. Juli 2008, í New Orleans Arena, í New Orleans, Louisiana (Verturin fyri ArenaBowl XXII). Tað var tann 22. og seinasta finalan um meistaraheiti í søguni hjá tí upprunaligu Arena Football League. Finalan endaði við at Philadelphia Soul vann 59-56 móti San Jose SaberCats.

Amerikanskur fótbóltur


Feðgar á ferð

Feðgar á ferð er ein skemtilig skaldsøga, sum føroyski rithøvundurin Heðin Brú skrivaði, og sum kom út fyrstu ferð í 1940.

Feðgar á ferð er umsett til átta mál. Bókin varð vald til aldarinnar bók í Føroyum.

Keldur

1940
Føroyskar bókmentir
Skaldsøgur


Iron Maiden

Iron Maiden er ein enskur heavy metal-bólkur frá Leyton í eystur London, sum bleiv stovnaður í mai 1975, av sangskrivarinum, Steve Harris. Síðan tann dag er teirra diskografi voksin til at skapað heili 36 plátur: 15 studioplátur; 10 liveplátur; 4 EP'ir; og 7 uppsamlings plátur.

Bólkurin er roknaður, sum ein av teimum mest indfluttningsríku heavy metal-bólkunum í heiminum, og hevur selt meira enn 100 milliónir plátur. Iron Maiden hevur harumframt havt stóra ávirkan á menningina av ørðum tungmálmstónleiki. Eitt dømi er tann amerikanski thrash metal-bólkurin Slayer, sum hevur útalað seg um, at Iron Maiden er ein av teimum bólkunum sum hevur ávirkað teir mest, innanfyri tónleik.

Einaferð í 70'inum útskiftið Iron Maiden nakrar limir, tað tíðarskeiði spældu teir mest í ymiskum punk klubbum ymsa staðni í London.  Tann 19. august 2005 bleiv bólkurin limur av Hollywood's Rockwalk, sum er eitt tónleikans svar uppá Hollywood Walk of Fame. Bólkurin hevur eisini ein maskot, sum verður nevndur, Eddie The Trooper, sum er teknaður av forsangaranum, Steve Harris.

Limir í bólkinum

núverandi limir
 Bruce Dickinson (1981-1993, 1999-nú)
 Adrian Smith (1980-1990, 1999-nú)
 Janick Gers (1990-nú)
 Dave Murray (1976-nú)
 Steve Harris (1975-nú)
 Nicko McBrain (1983-nú)

fyrr limir
 Blaze Bayley (1993-1999)
 Paul Di'Anno (1977-1981)
 Clive Burr (1979-1982)
 Dennis Stratton (1979-1980)
 Doug Sampson (1978-1979)

Tónleikaútgávur

Studiealbum

 Iron Maiden (1980)
 Killers (1981)
 The Number of the Beast (1982)
 Piece of Mind (1983)
 Powerslave (1984)
 Somewhere in Time (1986)
 Seventh Son of a Seventh Son (1988)
 No Prayer for the Dying (1990)

 Fear of the Dark (1992)
 The X Factor (1995)
 Virtual XI (1998)
 Brave New World (2000)
 Dance of Death (2003)
 A Matter of Life and Death (2006)
 The Final Frontier (2010)
 Book of Souls (2015)
 Senjutsu (2021)

Bretskir tónleikabólkar
Iron Maiden


Steve Harris

Steve Harris (føddur 12. mars, 1956 í Leytonstone, London, Ongland) og er sjálvlærdur bassistur. Sum tannáringur stovnaði Steve saman við Dave Murray, tungmálmsbólkin Iron Maiden í mai 1975. Teir eru teir einastu limirnir, sum hava verið skrásettir á øllum Iron Maiden plátunum. Steve Harris verður av nógvum fólki róptur at verða tann dugnaligasti bassistur í heiminum. Hann eigur eina dóttur, sum eitur Lauren Harris.

Sjálvur vil Steve Harris nokk peika uppá Geddy Lee frá Rush, sum heimsins dugnaligasti bassistur, tí Geddy hevur verið ein stór inspiratión fyri hann – hendan inspiratiónin framgongur týðiligani á Iron Maiden plátuni, The Final Frontier.

Keldur

Slóðir úteftir

Bretskir tónleikarar
Iron Maiden
Føðingar í 1956


The Final Frontier

The Final Frontier er tann 15. studio plátan, frá tí bretska heavy metal-bólkinum Iron Maiden. Tað er tann fyrsta studio upptøkan síðan A Matter of Life and Death frá 2006, og harvið er tað tann longsta tíðin ímillum tvær Iron Maiden studio plátur. Tónleikurin er komponeraður av limunum í bólkinum, meðan Steve Harris og Bruce Dickinson eru krediteraðir fyri tekstin.

Plátan var útgivin kring allan heim, tann 18. august 2010. Hon varð fyrst útgivin tann 13. august 2010, ið Týsklandi.

Sangir/løg
Satellite 15... The Final Frontier 8:40
El Dorado 6:49
Mother of Mercy 5:20
Coming Home 5:52
The Alchemist 4:29
Isle of Avalon 9:06
Starblind 7:48
The Talisman 9:03
The Man Who Would Be King 8:28
When the Wild Wind Blows 10:59

Limir í bólkinum vm.
Bruce Dickinson – sangur
Dave Murray – guitar
Adrian Smith – guitar, synthesizer (á "Satellite 15")
Janick Gers – guitar
Steve Harris – Basguitar, keyboards
Nicko McBrain – trummur, Percussion
og
Kevin Shirley – framleiðari
Melvyn Grant – plátuhúsi (cover)

Iron Maiden
Tónleikaútgávur


Vladimir Lenin

Vladímír Iljitj Lenín (russiskt: Влади́мир Ильи́ч Ле́нин, upprunaliga Vladimir Iljitj Uljanov, Влади́мир Ильи́ч Ульянов, f. 22. apríl 1870greg. í Simbirsk, d. 21. januar 1924 í Gorki) var sovjetiskur statsleiðari í tíðarskeiðnum 6. november 1917 til deyða sín. Hann var ein týdningarmikil marxistiskur revolutionerur teoretikari, hvørs íkast til ta marxistisku teoriina verður nevnt lenínisma (av hesum: marxistisk-lenínisma).

Navnið Lenin er tað revolutionera dulnevni, sum Vladimir Uljanov er best kendur undir. Hann brúkti hetta navnið fyrstu ferð í 1901, og tá brúkti hann eisini fornavnið Nikolaj. Seinni undir hansara politisku stórheitstíð bleiv hann nokk mest kendur undir sínum almenna for- og faðirsnavni: Vladimir Iljitj Lenin. Sjálvt navnið Lenin er eftir øllum at døma komið av tí sibirisku ánni, sum nevnist Lena.

Lenin verður sæddur sum høvuðsmaðurin handan russisku kollveltingina og stovnarin av tí sovjettisku tjóðini, sum undir kalda krígnum var ein av tveimum stórveldum heimsins. Hann skrivaði rættiliga nógv, umleið 15 000 normalsíður liggja eftir hann, mest um kollveltingina. Eftir kalda kríggið blivu nógvar standmyndir av Lenin knústar sundur, bæði í Sovjetsamveldinum og í Eysturevropa.

Ávísingar úteftir
Vladimir Lenin, snl.no

Keldur

Russar
Føðingar í 1870
Andlát í 1924
Rithøvundar
Politikarar úr Sovjetsamveldinum


Leyton

Leyton er eitt økið í London. Leyton liggur í eystur partinum av London. Økið liggur m.a tætt uppá Queen Elizabeth Olympic Park, sum var vertur fyri teimum Summar-OL 2012. Leyton hevur eisini gomul raðhús, bygd umleið í 1870 - 1910, sum seinni eru nútíðargjørd.

Ongland


Olympic Park

Olympiska Parkin í London, Stórabretlandi, er eitt ítróttaligt kompleks, sum er bygt til 2012 Summar Olympisku Leikirnir og 2012 Summar Paralympisku Leikirnir, sum liggur eystan fyri býin, og stoytir upp í Stratford økið. Eftir teir Olympisku Leikirnir var avgjørt, at hon skuldi skifta navn til "Queen Elizabeth Olympic Park".

Ongland
Ítróttur
Summar-OL 2012


Dagfinn Olsen

Dagfinn Olsen (føddur 16. september 1967) er ein føroyskur tónleikari og sangskrivari, hann spælir bass og onnur ljóðføri.

Lívsleið sum tónleikari
Hann byrjaði í bólkinum Springs, sum hann og floksfelagar stovnaðu á heilt ungum árum- bólkurin spældi kring landið í áttatiárinum - fløga kom út í 1989. Hann hevur útgivið fleiri sangir og eina fløgu undir egnum navni við bólkinum Dagfinn og Impulz. Dagfinn vaks upp í Havn og Hoyvík, men býr nú suðuri í Vági. Hann er útbúgvin lærari og starvast í Vágs Skúla. Hann hevur eitt nú skrivað sangir sum "Fagri flokkur", sum Kim Hansen syngur, tann sangurin er útgivin á Dagfinn og Impulz og á trimum uppsamlingsfløgum.
Onnur kend løg hjá Dagfinn Olsen eru t.d Vovið av Guði, Prikkuta Mona, Lotið, Fortíð Nútíð Altíð (Rock í Føroyum 2) og Jóansøkudreymur.
 Dagfinn hevur nakrar ferðir gjørt sangir sum skúlaflokkar, ið hann undirvísir, syngja, eitt nú sangurin "Fílafitti" (1. regla: Fýra fittar fílaføtur, fóru út at spáka ), sum 3. flokkur í Vágs skúla í 2007/08 sang, hann er útgivin á útgávuni Blandað Drops - Børn í Vágs Skúla syngja,(2021),  og var við í uppskoti til nýggja Skúlasangbók.

Tónleikaútgávur
Stovnandi limur Í Springs: Bólkur úr Hoyvík frá áttatiárunum, ið gav fløgu út í 1989

Dagfinn og Impulz

 1997 - Dagfinn og Impulz - Livdu av mánalýsi eina - Yrkingar eftir Dagfinn Olsen, Georg L. Petersen og Búa Tyril. Kim Hansen syngur Vón og Fagri flokkur, Gunhild Andreasen syngur Livdu av mánalýsi eina, Katja Simonsen syngur Svikin og Hjálpir tað nakað? - Sangir: Vón, Prikkuta Mona, Fagri flokkur, Livdu av mánalýsi eina, Yahi.

 1999- Rock í Føroyum 2. Fortíð, Nútíð, Altíð. (Lag: Dagfinn Olsen/orð: Dagfinn Olsen/Hjalmar Magnussen) Bólkur: Hvarv
 2000 - Vælskapt brek - Vovið av Gudi - Hjalmar Magnussen syngur. Bólkur: Hvarv

2021; Blandað Drops - Børn í Vágs skúla syngja. Fløga við sangum og barnasangum.

Uppsamlingsfløgur
 1999 - Komið øll við, Tutl, (Fagri flokkur)
 2002 - Popp List (Fagri flokkur)
 2005 - Alt (útgáva hjá Kim Hansen, Fagri flokkur og Vón frá fløguni Dagfinn og Impulz)

Keldur

Slóðir úteftir
 Dagfinn Olsen á Myspace.com

Føroyskir tónleikarar
Føroysk tónaskøld
Føroyskir sangskrivarar
Føðingar í 1967


WFP

World Food Programme (stytt WFP), Matvørufelagsskapur Sameindu Tjóða, varð settur á stovn í 1963. Sum neyðhjálparfelagsskapur, syrgir WFP fyri at bráðfeingis hjálp og matur kemur út til øki, sum eru hungursrakt orsakað av náttúruvanlukkum ella kríggi. Harumframt veitir WFP menningarhjálp til øki, sum støðugt eru rakt av hungri. Kanningar vísa, at um børn ikki fáa nøktandi føðsluvirði í matinum, so hava tey ógvuliga trupult við at læra. Tí er umráðandi, at tá fátøk øki verða ment við til dømis betri skúlum, má stuðul eisini verða veittur at tryggja børnunum nóg góðan mat, tí annars fáa tey ikki nóg mikið burtur úr nýggju møguleikunum, sum ein betri skúli gevur.

Føroyar hava ikki atlimaskap í WFP, men føroyska landsstýrið hevur fleiri ferðir latið bæði neyðhjálp og menningarhjálp umvegis WFP. Til dømis er menningarhjálp givin til verkætlanina Senegal Country Programmes, og neyðhjálp er t.d. farin til Perú og Gambia.

WFP verður ikki fíggjað óbiðið av ST, tískil er hjálpararbeiðið teirra treytað av, at einstaklingar, felagsskapir og einstøk lond donera pening til teirra. Mannagongdin hjá WFP hevur í mong ár verið; fyrst at staðfesta eina matvørukreppu, harnæst biðja altjóða samfeløg um fígging, síðani keypa inn matvørurnar á heimsmarknaðanum, fyri til endans at pakka, senda og luta hjálpina til tey, ið tørva hana.

Endamál

Heimsmatvørufelagsskapur ST hevur sum høvuðsendamál at nøkta tørvin á mati í hungursraktum økjum í heiminum. Um 80-90 % av orkuni hjá WFP fara til at nøkta bráðfeingis mattrot, men WFP arbeiðir eisini við langtíðar menningarverkætlanum.

Høvuðsendamálið er at:

 Bjarga mannalívum og at verja nærsamfeløg í neyðstøðum.
 Tálma hungursneyð og fyribyrgja vanlukkum.
 Byggja uppaftur eftir vanlukkur v.m.
 Avmarka talið av menniskjum, ið verða rakt av áhaldandi hungri og føðslutroti.
 Hjálpa londum í arbeiði teirra at avmarka hungur, m.a. við at stimbra staðbundna landbúnaðin.

ST


Rembrandt

Rembrandt Harmenszoon van Rijn, oftast bert nevndur sum Rembrandt (15. juli 1606 – 4. oktober 1669) var ein niðurlendskur listamálari. Hann verður vanliga mettur at vera ein av teimum bestu listamálarunum í evropeiskari listasøgu og tann týdningarmesti í niðurlendskari søgu.

Hann varð føddur sum sonur ein myllara í Leiden. 14-áragamal varð hann innskrivaður sum lesandi við lærda háskúlan í Leiden, men gavst við at lesa eftir eitt hálvt ár, fyri at gerast málari í staðin. Í 1624 varð hann í læru sum listamálari hjá Pieter Lastman í Amsterdam. Eftir 6 mánaðir vendi hann aftur til Leiden, har hann fann fram til sín egna stíl. Í 1632 flutti hann so aftur til Amsterdam, har hann arbeiddi sum portrettmálari. Hann giftist við Saskia van Uylenburgh, sum var dóttir ein borgarstjóra og systkinabarn við ein sukseríkan listahandilsmann. Í tíðarskeiðnum 1635-1641 fingu tey fýra børn, av teimum yvirlivdi bert eitt barn. Konan doyði í 1642.

Gjøgnum tíðirnar hava fólk hildið, at Rembrandt málaði yvir 600 málningar og gjørdi fleiri túsund tekningar og raderingar. Seinni greinskan, sum m.a. er gjørd av The Rembrandt Research project, er komin fram til, at talið ikki eigur at vera so høgt, men heldur umleið 300 verk, sum meistarin Rembrandt hevur málað. Eitt av teimum kendastu verkum hansara er Náttarvaktin.

Seinna kona hansara, Hendrickje Stoffels, doyði í 1663. Sonurin Titus frá tí fyrsta hjúnalagnum, doyði í  1668. Hin 4. oktober 1669 doyði Rembrandt í Amsterdam og varð grivin í Westerkerk. Einasti eftirkomari hansara tá, var dóttrini Cornelia, sum hann hevði fingið við Hendrickje.

Keldur

Niðurlendskir listamálarar
Føðingar í 1600-árunum
Andlát í 1660-árunum


Trygdarráð ST

Trygdarráðið hjá ST er týdningarmesti stovnurin í ST . Trygdarráðið er eitt ráð, ið tekur stórar avgerðir og kemur saman til fundar at fáa frið í lag, tá ið vandi er fyri, at kríggj brestur á ímillum lond. Høvuðsuppgávan hjá ráðnum er at varðveita frið og trygd. Trygdarráðið arbeiðir bæði fyribyrgjandi - við at ráða til semju, vera semingspartur og áseta meginreglur fyri friðarligum loysnum, og meira aktivt, um ein træta endar við kríggi. Tá kann Trygdarráðið senda friðarvarðveitandi herlið inn í øki og seta tvingsilsátøk og búskaparlig revsitiltøk í verk . Herliðini eru ofta úr fleiri limalondum, men eru undir ST-yvirvaldi. Ráðið kann taka avgerð um, at lond, ið kríggjast, skulu fáa í lag vápnahvíld, ella tað kann gera av at senda friðarherlið at verja friðin. Trygdarráðið skal straks koma saman, um heimsfriðurin verður hóttur.

Trygdarráðið er samansett av 15 limalondum, fimm av hesum eru fastir limir. Hini tíggju londini verða vald fyri eitt tveyára tíðarskeið í senn. Trygdarráðið kann viðmæla nýggj limalond og ráða til burturvísing av limalandi, sum áhaldandi brýtur meginreglur stovnsins.

Núverandi limir

Í trygdarráðnum eru fimtan limir. Ráðið hevur fimm fastar limir - USA, Stórabretland, Frakland, Kina og Russland - og tíggju aðrar limir, sum sita 2 ár í senn. Hinir tíggju limirnir verða valdir fyri 2 ár í senn av landabólkum: Fimm úr Ásia og Afrika, tveir úr Vesturevropa, tveir úr Latínamerika (Mið- og Suðuramerika) og ein úr Eysturevropa. Avgerðir Trygdarráðsins hava bert gildi, um í minsta lagi níggju limir atkvøða fyri. Ráðið hevur víðar heimildir, men samstundis hava føstu limirnir sonevndan sýtingarrætt (vetorætt), tað er, at tey einsamøll kunnu sýta fyri, at ein avgerð, sum øll hini annars eru samd um, verður viðtikin. Undir Kalda krígnum nýttu Sovjetsamveldið og USA mangan hendan møguleika og løgdu tí Trygdarráðið lamið í long tíðarskeið.

  USA (fastur limur)
  Stóra Bretland (fastur limur)
  Frakland (fastur limur)
  Fólkalýðveldið Kina (fastur limur)
  Russland (fastur limur)
  Argentina (1. januar 2013 – 31. desember 2014)
  Avstralia (1. januar 2013 – 31. desember 2014)
  Ruanda (1. januar 2013 – 31. desember 2014)
  Luksemborg (1. januar 2013 – 31. desember 2014)
  Suðurkorea (1. januar 2013 – 31. desember 2014)
  Litava (1. januar 2014 – 31. desember 2015)
  Kili (1. januar 2014 – 31. desember 2015)
  Kjad (1. januar 2014 – 31. desember 2015)
  Jordan (1. januar 2014 – 31. desember 2015)
  Nigeria (1. januar 2014 – 31. desember 2015)

Keldur

ST


Altjóða Dómstólurin

Altjóða Dómstólurin er einasti av seks høvuðstovnum Sameindu Tjóða, sum ikki heldur til í New York. Hann heldur til í Haag í Niðurlondum. Altjóða Dómstólurin er rættarligi høvuðstovnurin í ST skipanini. Ósemjur landanna millum kunnu verða lagdar fyri dómstólin, ið eisini er hægsti løgfrøðiligi myndugleikin í ST. Rætturin loysir løgfrøðiligar trætur millum lond og ráðgevur ST og serstovnunum í ST skipanini. Úrskurðir hjá dómstólinum eru endaligir og bindandi fyri avvarðandi lond og kunnu ikki kærast. Dómstólurin viðger mál, sum lond í semju leggja fyri hann, men kann ikki taka mál upp hjá einstaklingum, vinnufeløgum ella felagsskapum. Dómstólurin kann heldur ikki viðgera brotsverk ímóti mannaættini. Til hetta eru settir á stovn serdómstólar.

ST


Aðalfundur Sameindu Tjóða

Aðalfundurin er eitt slag av heimstingi. Øll limalondini sita á aðalfundinum, og hvørt landið, líka mikið hvussu stórt ella lítið tað er, hevur eina atkvøðu. Samtyktir hjá aðalfundinum verða gjørdar við vanligum meiriluta, tó krevja upptøkur av nýggjum limalondum og tilráðingar um frið og trygd tveir triðingar í atkvøðumeiriluta. Aðalfundur Sameindu Tjóða hittist á hvørjum ári, vanliga frá september til desember . Avgerðir, sum aðalfundurin tekur, binda ikki limalondini løgfrøðiliga, men tær verða mettar at hava stóran týdning fyri støðutakan til mál í altjóða politikki, eins og tær ofta verða mettar at verða moralskt bindandi.

Aðalfundurin hevur seks høvuðsnevndir:

 Fyrsta nevnd: Avvápnan og altjóða trygd.
 Onnur nevnd: Búskapar viðurskifti og fíggjarlig viðurskifti.
 Triðja nevnd: Almanna, hjálpar og mentanarlig viðurskifti.
 Fjórða nevnd: Serpolitisk viðurskifti og hjálandaavtøka.
 Fimta nevnd: Fyrisiting og fíggjarlóg.
 Sætta nevnd: Lógarviðurskifti.

Kelda

ST


FAO

ST felagsskapurin FAO (á enskum Food and Agriculture Organization of the United Nations, á føroyskum Matvøru- og Landbúnaðarfelagsskapur Sameindu Tjóða) arbeiðir við millum øðrum spurningum um mat og føðslu. FAO er ST-felagsskapur, ið umsitur matvøru og landbúnaðarmál. Heimildirnar og endamálið hjá FAO eru at betra føðigóðsku og lívskor kring heimin, stuðla uppundir vøkstri í globala búskapinum og tryggja veitan av matvøru til tað vaksandi fólkatalið í heiminum. FAO fremur sítt endamál við at virka sum ein altjóða vitanardepil, ið veitir ráðgeving og stuðul til limalondini. Felagsskapurin samskipar og arbeiðir móti at áseta altjóða mannagongdir og reglugerðir. FAO og limalondini samstarva eitt nú innan menningarvirksemi, og limalondini kunnu gagnnýta dátugrunnar og hagtøl, ið felagsskapurin umsitur. FAO var settur á stovn í 1945 og hevur í 2013 190 limalond.

Bert sjálvstøðugir statir kunnu fáa fullan limaskap í FAO. Stjórnarlógin hjá FAO inniheldur tó greiðar ásetingar um atlimaskap. Føroyar hava atlimaskap í FAO. Sum atlimur fáa Føroyar fulla atgongd og talurætt á ráðstevnum, aðalfundum og nevndarfundum, bert ikki atkvøðurætt. Tað er tó ikki vanligt, at atkvøtt verður um faklig ella politisk mál, ið verða viðgjørd. Føroyski áhugin er serliga fyri nevndini CoFi (stytting fyri Committee on Fisheries). Fyri Føroyar hevur tað stóran týdning at vera við í tí partinum, sum varðar av fiskivinnu. Flestu fiskivinnulond hittast javnan í CoFi at viðgera mál, sum hava felags áhuga, so sum felags meginreglur fyri burðardygga fiskivinnu. Nógvar altjóða leiðreglur um fiskivinnu og aling fáa sítt skap í CoFi, og tí er luttøka umráðandi fyri lond, sum ynskja at ávirka altjóða fiskivinnupolitikkin í framtíðini.

CoFi heldur høvuðsfund annaðhvørt ár í Róm í Italia, har FAO høvuðsskrivstovan er. CoFi hevur tvær sernevndir, onnur arbeiðir við aling og hin við handli í fiskavørum. Tær hava eisini fund annaðhvørt ár. FAO aðalskrivstovan hevur harumframt eina deild fyri fiskivinnu og aling, sum skipa fyri serfundum og ger frágreiðingar viðvíkjandi fiskivinnu eftir áheitan frá CoFi, umframt at fiskivinnudeildin annaðhvørt ár ger eina umfatandi støðulýsing av fiskivinnu og aling.

Keldur

 Almenna heimasíðan hjá FAO

ST
Fiskivinna
Alivinna


IAEA

Altjóða kjarnorkustovnurin (stytt IAEA) er ein altjóða kjarnorkustovnur undir ST. Stovnurin arbeiðir í samstarvi við limalond og samstarvsfelagar kring heimin fyri at menna og tryggja kjarnorkutøkni og fyri at tryggja, at kjarnorka ikki verður nýtt til hernaðalig endamál . IAEA varð sett á stovn sum "Kjarnorka fyri Friði" í 1957. Felagsskapurin fekk eina heldur harða byrjan, tí stríðið millum heimsveldini USA og Sovjet var hart. Men eftir Kuba-kreppuna í 1962 byrjaðu stórveldini at samstarva, og IAEA kom veruliga ígongd. Seinastu árini hevur stovnurin verið nógv frammi, serliga í samband við eftirliti av Iran og Norðurkorea.

Millumtjóða sáttmáli er gjørdur, sum bannar spjaðing av kjarnorkuvápnum. Sáttmálin staðfestir, at heimurin ikki skal hava fleiri lond við kjarnorkuvápnum, og at IAEA hevur loyvi at kanna førleikarnar í sáttmálalondunum. Pakistan, India og Ísrael hava higartil noktað at skriva undir sáttmálan, helst tí hesi londini hava kjarnorkuvápn. Norðurkorea var partur av sáttmálanum, men tók seg síðan burturúr í 1993, tá landið varð ákært fyri at menna kjarnorkuvápn . Norðurkorea, India og Pakistan hava víst á, at býtið millum lond, sum hava, og lond, sum ikki hava kjarnorkuvápn, ger at londini, sum hava kjarnorkuvápn, standa í eini hernaðarligari nógv sterkari støðu. Orrustan við Iran, snýr seg um sama grundleggjandi spurning, nevniliga rættin til at hava kjarnorkuvápn. Iranska stjórnin hevur fleiri ferðir víst á, at landið liggur í einum øki við trimum kjarnrokulondum, Ísrael, Pakistan og India og tí eisini metir seg hava rætt til at menna hesi vápn, sum ein part av iransku verjuni.

IAEA arbeiðir í stóran mun við vitanarspjaðing á kjarnorkuøkinum, soleiðis at kjarnorka, sum orkuveitandi kelda verður ment og brúkt best møguligt . 2200 serfrøðingar eru knýttir at stovninum. Aðalmálið við at hjálpa triðjaheimslondum við burðadyggari kjarnorku er at tryggja, at kjarnorkan verður framleidd á skynsaman hátt. Kjarnorka verður av mongum mett at verða einasti veruliga orkukelda, sum kann nøkta tann tørv, sum heimurin hevur. Sagt verður, at orkan kann verða nýtt til at menna menningarlond og lyfta fólk úr fátækradømi, og hon kann eisini vera friðarskapandi, tí nógv kríggj snúgva seg um atgongd til orkukeldur. Harafturat dálkar kjarnorka ikki, um alt gongur eftir ætlan.

Keldur

ST


Rúna á Heygum

Rúna á Heygum er ein føroysk songkvinna, sum hevur sungið á mongum konsertum og syngur við á fleiri føroyskum tónleikaútgávum. Hon er ein av limunum í tónleikabólkinum Terji og Føstufressar. Ein av sangunum, ið hon syngur við Terja og Føstufressum er Á ferð inn í dreymaland (Hákunardrongurin). Henda sangin framførdu Terji og Føstufressar á Summarfestivalinum í 2012. Á útgávuni Amnesty tónar frá 1991 syngur hon sangin Frælsisvónin saman við Karl Martin Samuelsen.

Tónleikaútgávur
Rúna syngur við á fleiri útgávum, sum onnur hava givið út, og á uppsamlingsfløgum/plátum/kasettubondum:

Album
 1991 - Amnesty tónar
 1991 - Hinumegin Ringvegin - Kári Petersen, Rúna syngur við á sangum nummar 3 og 6.
 1994 - Eg eri so spent til jóla
 1995 - Hjarnar
 1998 - Jólafløgan
 1998 - Myrkursins gongumenn, Jóannes Jakobsen
 1999 - Eg eri so spent til jóla
 2000 - Kenna tit Rasmus
 2000 - Vælskapt brek
 2010 - Vestmannavísur

Uppsamlingsfløgur
 2002 - Áraløg - Martin Joensen
 2004 - Kvinna - úrvaldir sangir frá føroyskum kvinnum
 2012 - Jól fyri øll: Kendir føroyskir jólasangir - Rúna syngur sangin Tá milliónir tendra ljós

Keldur

Slóðir úteftir

Føroyskar songkvinnur
Vestmenningar


Aðalskrivstovan í ST

Aðalskrivstovan (á enskum United Nations Secretariat) fevnir um øll tey, sum dagliga arbeiða fyri ST kring allan heimin. Á odda fyri umsitingini er Aðalskrivarin. Undir honum eru ráðskrivstovur við hvør sínum varaaðalskrivara. Sløk 9000 fólk starvast á Skrivstovuni, sum hevur høvuðssæti á Manhattan í New York.

Aðalskrivarin hevur ein týðandi leiklut í arbeiðinum hjá ST at fáa frið í lag kring heimin, bæði sum einstaklingur og ígjøgnum tær nevndir og ráð, sum hann setir at kanna ósemjur og finna loysnir . Aðalskrivarin kunnar Trygdarráðið um hóttanir móti altjóða friði, og aðalskrivarin gongur ofta á odda fyri at fáa ST-lond at stuðla uppílegging í stríð . Til dømis heitti aðalskrivarin aftur og aftur á limalondini um at veita hermenn til stríðið í Ruanda í 1994, tó uttan úrslit.

Kappingin um ST aðalskrivarasessin er hørð, og tað hevur víst seg at havt stóran týdning hjá ST-aðalskrivarum at hava góð viðurskifti við USA. Tveir teir fyrstu ST-aðalskrivararnir vóru úr Svøríki og Noregi, men í  dag skiftir aðalskrivarasessurin aloftast millum heimspartar .

Keldur

ST


Arabiska stavraðið

Arabiska stavraðið (arabiskt mál: أَبْجَدِيَّة عَرَبِيَّة ’abjadiyyah ‘arabiyyah) ella arabisk abjad er skriftskipan fyri tað arabiska málið. Tað er ment til júst tað arabiska málið og verður skrivað frá høgru til vinstru og hevur 28 bókstavir. Versjónir av alfabetinum eru grundarlag fyri fleiri onnur skriftmál á øðrum málum, eitt nú tað persiska alfabetið, og fleiri norðurafrikonsk mál sum t.d. somaliskt.

Arabiska stavraðið
(OBS! Tú mást hava installerað stuðul fyri arabisku skriftina á tínari teldu/teldli, fyri at kunna síggja bókstavirnir her niðanfyri, um tú ikki sært teir kanst tú royna at velja arabiskt (arabisk/arabic) undir encoding í tínum internetkaga.)

ا 'ælif
ب ba'
ت ta'
ث þa' (sum enskt th, sum í thunder)
ج ġīm (dzjīm) (ǧīm)
ح ħa'
خ khaa'
د dal
ذ ðal (sum enskt the, there ella this)
ر rā'
ز zay
س sīn (sum danska/norska ordið "sin")
ش sjīn
ص Sād
ض Dād
ط Tā'
ظ DHā'
ع ʿayn (ʔˤayn) (3ayn)
غ ghayn
ف fa'
ق qāf
ك kaf
ل lam
م mīm
ن nūn
ه ha'
و wāw
ي ja'

Tey ymisku skapini
Í seinasta teiginum Dømi um orð, eru dømini tikin úr norskum og enskum.

Keldur

Stavrað


Kinversk tekn

Kinversk skrifttekn (kinesisk) ella Hanzi (kinverskt mál: 漢字  einkult kinverskt: 汉字, pinyin: Hànzì; Hàn-folksins skrifttekn, eisini rópt sinogramm) er eitt sett á fleiri túsund fonetiskt-piktografiskum teknum, sum verða brúkt fyri at skriva á kinverskum, japonskum og koreanskum, og harumframt eldri sløg av vjetnamesiskum.

Teknsettið er í Teivan, Suðurkorea, Norðurkorea og Japan kent sum ávikavist hancha, hanja, hangul og kanji. Hvørt tekn sær stendur fyri eitt stavilsi. 30% av teknunum sum verða nýtt dagliga eru einstavilsisorð. Restin er fleirstaviliesorð har týdningurin av teknunum avhongur av, hvørjum tekni/teknum tað stendur saman við. Tey flestu orðini krevja tvey tekn fyri at kunna verða søgd.

Umframt teir regionalu variantarnir, verður tað eisini skilt millum tvey sett av teknum, eitt siðbundi og eitt einkult sett, sum ofta hevur færri pennastrok pr. tekn. Tað siðbundnað settið verður í dag brúkt í Teivan og eisini í størri mun í Hongkong, meðan tað einkla settið av teknum alment er standard í meginlands-Kina, og hjá kinverjum, sum búgva í Singapor og Maleisia.

Søgulig menning

Keldur

Kinesiskt skriftmál
Skriftskipan


Blóð

Blóð er flótandi vevnaður, sum fyllir blóðrenslið og flýtur gjøgnum kroppin. Blóðrenslið er hjarta, sum pumpar tað gjøgnum pulsæðrarnar (arteriur), tær hártunnu blóðæårarnar (kapillerini) og blóðæðrar (venur). Tann týdningarmiklasta uppgávan hjá blóðinum er at føra ilt og føðsluevni runt um allan kroppin til sellurnar og at fáa affalsevni burtur úr sellunum aftur. Eitt vaksið menniskja inniheldur 4-5 litrar av blóði.

Við stórum skurðviðgerðum, har roknað verður við at sjúklingurin missur nógv blóð, ella til heilivág, sum hjálpir móti ávísum sjúkum, letur man sjúklingin fáa frískt blóð við blóðyvirføring. Til hetta endamálið verða blóðdonorar tappaðir fyri blóð við jøvnum tíðarbilum, har umleið ein hálvur litur verður tikin.  Blóðið verður tó ikki givið í síni heild við blóðyvirføring, men verður býtt sundur í ymiskar komponentar (erythrosyttar, frískt fryst plasma, thrombosyttar), sum hvør í sínum lagi kann gevast til sjúklingar eftir teirra serstaka tørvi.

Blóð hevur 25 billiónir reyð blóðlikam (erythrosyttar), 1,5 billiónir blóðplátir (thrombosyttar), 35 milliardir hvít blóðlikam (leukosyttar) og umleið 2½ litir plasma, sum inniheldur eina røð av ymiskum eggjahvítaevni (proteinir).

Tað finst ein long røð av blóðtýpuskipanum, sum eru grundaðar á í hvussu stóran mun yvirflatuantigenini á erythrosyttunum fyrikoma. Millum tær týdningarmestu skipaninar er AB0 (har man býtir upp í fýra blóðflokkar: A, B, AB og 0 (null)) og Rhesus (har man skilur ímillum Rhesus-positiv og Rhesus-negativ).

Keldur

Lívfrøði