Gunnar Hoydal

Gunnar Hoydal (føddur 12. september 1941 í Keypmannahavn, deyður 15. apríl 2021) var føroyskur rithøvundur og arkitektur.

Lívsleið
Gunnar Hoydal varð føddur í Keypmannahavn í 1941, men vaks upp í Klaksvík og í Havn.
Hann fór ungur til Danmarkar at ganga í skúla, og í 1967 var hann útbúgvin arkitektur. Í 1972 var hann settur í starv sum býararkitektur í Tórshavn, og røkti hann hetta starv í mong ár. Gunnar hevur skrivað og givið út yrkingar, stuttsøgur, skaldsøgur, leikir, ferðafrásagnir, listabøkur, ritroyndir og sangir, sum systirin Annika Hoydal syngur. Evnisvalið spennir víða – frá tí kensluborna til tað satiriska, frá tí persónliga til tað samfelagsliga. Gunnar hevur verið sera virkin á mentanarøkinum. M.a. hevur hann verið formaður í Rithøvundafelag Føroya, formaður í Listafólkasambandinum (LISA), limur í Mentunargrunni Løgtingsins, formaður í Fjølriti og Arkitektafelag Føroya. Umframt at skriva hevur hann eisini týtt útlendskar bókmentir til føroyskt. Í 2011 kom bókin Huckleberry Finn eftir Mark Twain út á føroyskum, Gunnar hevði týtt til føroyskt.

 1972 Settur sum býararkitektur í Havn.
 1981 - 1986 Formaður í Rithøvundafelagi Føroya.
 1982 - 1988 Stovnari og fyrsti formaður í listafólkasambandinum LISA.
 1984 - 1988 Limur í Mentunargrunni Løgtingsins.
 1986 - 1994 Formaður í Ljósritagrunninum/Fjølriti.
 1990 - 1995 Formaður í Arkitektafelagi Føroya.
 1998 - Formaður í Rithøvundafelagnum.

Heiðurslønir og tilnevningar
 1982 - Bókmentavirðisløn M.A. Jacobsens fyri fagrarbókmentir.
 1989 - Í uppskoti til bókmentavirðisløn norðurlandaráðsins
 1993 - Í uppskoti til bókmentavirðisløn norðurlandaráðsins
 2002 - Mentanarvirðisløn Landsins
2010 - Skaldsøga hansara Í havsins hjarta var tilnevnd til Bókmentavirðisløn Norðurlandaráðsins

Útgávur

 1972 - Myndasavn (bók um listamannin Ingolf Jacobsen á Kamarinum)
 1976 - Den gode vilje (leikur til danska sjónvarpið, saman við Steinbjørn B. Jacobsen)
 1982 - Av longum leiðum (stuttsøgur og ferðafrásagnir)
 1983 - Mit eget land (sangir saman við Anniku Hoydal)
 1988 - Hús úr ljóði (yrkingar)
 1989 - Ingálvur av Reyni (listabók saman við øðrum)
 1990 - Dulcinea (sangir saman við Anniku Hoydal)
 1991 - Undir Suðurstjørnum (skaldsøga)
 1995 - Janus Kamban (listabók)
 1997 - Skeyk (sangleikur saman við øðrum)
 1999 - Havið (sangir saman við Anniku Hoydal)
 1999 - Dalurin Fagri (skaldsøga)
 2001 - Land í sjónum (tíðartekstir)
 2007 - Í havsins hjarta (skaldsøga)

Ávísingar úteftir
Til minnis um Gunnar, Listaportal, 16. apríl 2021

Keldur

Hoydal, Gunnar
Føroyskir skaldsøguhøvundar
Føðingar í 1941
Føroyskir yrkjarar
Føroyskir týðarar
Føroyskir arkitektar
Havnafólk


Andreas Frederik Djurhuus

Andreas Frederik Djurhuus, róptur Andreas Post (3. august 1906 í Vági - 5. juni 1984 har), var postavgreiðslumaður í Vági og løgtingslimur (Sambandsflokkurin).

Djurhuus, Andreas Frederik
Vágbingar
Føðingar í 1906
Andlát í 1984


Martin Næs

Martin Næs (9. juli 1953 í Vági), fyrrverandi landsbókavørður, tónleikari og rithøvundur. Martin var føddur í Vági í 1953, men flutti til Havnar trettan ára gamal. Hann er útbúgvin bókavørður og er landsbókavørður á Føroya Landsbókasavni. Martin hevur verið virkin innan mentanarlívið. Hann hevur m.a. verið nevndarlimur og formaður í Rithøvundafelag Føroya. Martin hevur givið út yrkingasøvn, barnabøkur, skaldsøgu og greinasavn. Eisini hevur hann týtt, serliga úr íslendskum máli. Hann lýsir m.a. náttúruna, barnalyndið og samskiftið millum menniskju. Yrkingarnar 8 og Bláur himmal eru úr savninum „Úr,“ sum kom út 1979.

Lívsleið

 1966 - Flutti til Havnar
 1970 - Realprógv í Havn
 1973 - Studentarprógv í Havn
 1978 - Prógv sum bókavørður í Keypmannahavn, flutti til Føroyar aftaná sum Landsbókavørur
 1979/81 - Arbeiðir á Byarbókasavninum í Havn
 1981/83 - Arbeiðir á Landsbókasavninum
 1983/85 - bókavørður, Amtsbókasafnið Akureyri og Barnaskóla Akureyrar
 1985/? - Arbeiðir á Landsbókasavninum

Útgivið

 1972 - Friður (yrkingasavn)
 1975 - Marran sigur S (yrkingasavn)
 1979 - Úr (yrkingasavn)
 1979 - Per og eg (barnabók)
 1981 - Færøsk litteratur - udvikling og vilkår (Danmarks Biblioteksskole)
 1984 - Símun Sámal (barnabók)
 1990 - Spell at sólin kom upp (barnabók)
 1990 - Torbjørg og kúgvin (barnabók)
 1990 - Tvey (skaldsøga)
 1995 - Hvør eigur flaggknappin ? (greinasavn)

Heiðurslønir

 1981 - Barnabókaheiðursløn Tórshavnar býráðs fyri Per og eg og Úr.
 1995 - Bókmentavirðisløn M.A. Jacobsens.

Kelda

 2005 - Kraks Blå Bog 2005/06, s. 875.

Næs, Martin
Føroyskir skaldsøguhøvundar
Næs, Martin
Føroyskir bókavørðar
Vágbingar
Havnafólk


Bjarni Niclasen

Bjarni Niclasen (2. mai 1919 í Kunoy - 12. juli 1980), læraraskúlalærari á Føroya Læraraskúla. Komin til mans var hann fiskimaður eitt skifti, fór so á Føroya Læraraskúla og tók prógv har í 1946. Eitt skifti var hann lærari ymsastaðni í Danmark, flutti so heim aftur til Føroya í 1956 og gjørdist lærari við Tórshavnar millum- og realskúla. Í 1962 gjørdist hann lærari, á Føroya Læraraskúla, og her starvaðist hann, til hann vegna sjúku legði arbeiðið frá sær miðskeiðis í sjútiárunum. Hann doyði í 1980.

Niclasen var virkin skúlabókahøvundur, sum skrivaði lærubøkurnar "Rúmdin", 1961, "Evnafrøði", 1963, og "Alisfrøði 1-3" 1979-1982. Umframt legði hann úr hondum mikið týðaraverk. Fornsøgur høvdu hansara stóra áhuga, og hann flutti yvir á føroyskt "Heimskringlu", ið kom í trimum bindum 1961-1964, "Laksdøla søgu", 1965, og "Njáls søgu", 1966: har umframt týddi hann víkingaskaldsøguna "Ormur Reyði 1-2", 1978-1980, og gitnu skaldsøgu William Heinesens "Den sorte gryde", sum á føroyskum fekk heitið "Í Sortanum", 1975.

Útgivið

 1968 - The Fifth Viking Congress, Tórshavn, juli 1965 (greinasavn).

Heiðurslønir

 1979 - Bókmentavirðisløn M.A. Jacobsens fyri yrkisbókmentir.

Niclasen, Bjarni
Niclasen, Bjarni
Føroyskir týðarar
Andlát í 1980


Eyðun Andreassen

Eyðun Andreassen (27. februar 1945 í Skúvoy) er professari og fólkaminnisfrøðingur, tjóðminnafrøðingur.

Útgivið

 1981 - Fjernsyn på Færøerne
 1986 - Úr Søgn og Søgu
 1992 - Folkelig Offentlighed. En Undersøgelse af Kulturelle Former på Færøerne
 1997 - Føroyskur Dansur
 1999 - Traðarbókin

Heiðurslønir

 1987 - Bókmentavirðisløn M.A.Jacobsens fyri yrkisbókmentir

Heiðursrit
Í 2005 varð heiðursrit útgivið honum til heiðurs. Tað var bókin Eyvinur, Heiðursrit til Eyðun Andreasen, sum Anfinnur Johansen, Jens Cramer og Malan Marnersdóttir hava ritstjørnað. Føroya Fróðskaparfelag gav bókina út.

Kelda

 2005 - Kraks Blå Bog 2005/06, s. 51

Føðingar í 1945
Føroyskir rithøvundar
Føroyskir professarar
Fólkaminni
Skúvoyingar
Havnafólk


Heðin M. Klein

Heðin Magni Kristin Súni Klein (* 28. februar 1950 við Gjógv) lærari, yrkjari og politikari. Heðin var føddur á Landssjúkrahúsinum í Havn í 1950, vaks upp við Gjógv. Hann fór til Havnar at ganga í skúla 15-ára gamal og tók læraraprógv í 1972. Heðin hevur í mong ár starvast sum lærari, fyrst á Sandoyar Meginskúla 1972-1983, flutti síðan til Havnar, har hann var lærari á Eysturskúlanum frá 1983 til 1998. Frá 1998 til 2004 starvaðist hann sum dagligur leiðari í Føroya Skúlabókagrunni (Nám), síðan 2004 hevur hann aftur starvast sum lærari í Eysturskúlanum. Heðin hevur verið virkin innan mong øki. Hann hevur sitið í bygdaráði, á løgtingi og í landsstýrinum umboðandi Tjóðveldisflokkin. Hann hevur verið í nevndini og verið formaður í Norrøna Felagnum í Føroyum, í nevndini fyri Skúlabókagrunnin og í nevndini og formaður fyri Rithøvundafelagið (1994-97 og 2006-07). Heðin hevur skrivað og givið út nøkur yrkingarsøvn. Eisini hevur hann lagt útgávur til rættis, týtt og ummælt. Í sínum yrkingum lýsir og viðger Heðin m.a. náttúruna, mannalyndi og eksistensiellar spurningar. Yrkingin Onkuntíð er úr savninum „Væmingar og vaggandi gjálv,“ sum kom út í 1969. Summar yrkingar hansara eru tolkaðar á øðrum málum, eitt nú á íslendskum, nýnorskum, donskum, enskum, týskum, svenskum, russiskum, finskum, italskum og serbo-kroatiskum.

Útgivið

Egnar útgávur
 1969 - Væmingar og vaggandi gjálv, yrkingar,  Næmingafelag Føroya Læraraskúla.
 1983 - Strandvarp, yrkingar, Egið forlag.
 1985 - Ljóðsins Ljóð, yrkingar, Egið forlag.
 1994 - Veggjagrøs, yrkingar, Forlagið Fannir.
 2004 - Móti tøgnini, egnar yrkingar og týðingar eftir Olav H. Hauge, Mentunargrunnur Studentafelagsins.
  2012 - Vatnskorpur fyri tøgnina, egnar yrkingar og týðingar eftir Paul Celan.
 2014 - Afturljóð - úrvaldar yrkingar 1969 til 2014, Mentunargrunnur Studentafelagsins.
 2015 - Tað orðið - ein yrking, Mentunargrunnur Studentafelagsins
2016 - Orð av øðrum, greinir, Mentunargrunnur Studentafelagsins
2019 - Mær er so ymiskt, ørindakrotan, Sprotin
2020 - Tað orðið, onnur økt útgáva, Sprotin
2021 - Millum blundirnar, Sprotin

Týddar útgávur
Flytifuglur (1972), savn við útlendskum yrkingum, saman við Steinbjørn B. Jacobsen
 Ein vakran summardag (1990) eftir Max Bollinger og Jindra Capek, Bókadeildin.
Okkurt óreint í kálinum (1992) eftir Diz Wallis, Bókadeildin.
Faðir mín, Sólin (1992) eftir Nils-Aslak Valkeapää – saman við Róa Paturssoni, Norðurlandahúsið.
Tá ið dýrini bardust (1993) eftir Diz Wallis, Bókadeildin.
Nú ríður tú heim (2005) yrkingar eftir Olav H. Hauge, Bókadeildin.
 Tala tú eisini (2014) yrkingar eftir Paul Celan
 Jón Arason (2015) skaldsøga eftir Gunnar Gunnarsson, Sprotin
Vøluspá (2017), Mentunargrunnur Studentafelagsins
So vøkur tú ert (2018), ungdómsskaldsøga eftir Brynjulff Jung Tjønn, Bókadeild Føroya Lærarafelags
Tín angist er lýsandi vorðin (2019), yrkingar eftir Nelly Sachs, Sprotin
Í umfari (2020), týddar yrkingar, Sprotin

Heiðurslønir
 1985 - Bókmentavirðisløn M.A. Jacobsens fyri fagrar bókmentir
 2016 - Bókmentavirðisløn M.A. Jacobsens fyri fagrar bókmentir

Keldur

Føroyskir yrkjarar
Klein, Heðin M.
Føroyskir politikarar
Løgtingslimir
Politikarar úr Tjóðveldi
Fiskimálaráðharrar í Føroyum
Føroyskir lærarar
Gjáarfólk


Jørgen M. Olsen

Jørgen M. Olsen (14. august 1912 í Eiði - 6. februar 1986) í Vágur

Atta ára gamal flutti hann suður til Vágs, har hann gekk í barnaskúla. Farin úr skúlanum lærdi hann til skómakara hjá pápa sínum.

Hann og konan Margretha vóru ofta úti á Vágsfirði í báti og hugdu niður á botn gjøgnum ein serligan kaga. Tey funnu m.a. útav, at sildin svav við høvdinum niðureftir.

Jørgen hevði biograf í Vági í fleiri ár. Jørgen druknaði á Vágsfirði einaferð í 1986.

Hann gav út bókina Náttúrunar børn í 1982.
Sínum egnu børnum skrivaði hann uppalandi barnasøgur, og seinni eru tríggjar teirra komnar á prenti: »Krypilin«, 1976, »Pisuvarðin«, 1976 og »Grannaklandur« 1977.

Útgivið
 1982 - Náttúrunnar børn - Myndir úr Føroya náttúru. Children of Nature - Scenes from Faroese Nature. Naturens Børn - Billeder fra Færøsk Natur
 1988 - Ottemandsfarerens sønner - Heinastova
 2022 - Die färöischen Fischer - Engelsdorfer Verlag, Leipzig.

Heiðurslønir
 1983 - Bókmentavirðisløn M.A. Jacobsens fyri yrkisbókmentir

Slóðir
 Myndir

Keldur

Olsen, Jørgen M.
Føroyskir rithøvundar
Andlát í 1980-árunum


Eyðun Johannessen

Eyðun Johannessen (føddur 28. apríl 1938 í Havn) er føroyskur sjónleikari og leikstjóri. Børn hansara Annika Johannessen og Olaf Johannessen eru eisini sjónleikarar. Eyðun ferðaðist runt við Arto í Føroyum í 1957. Hann lærdi til sjónleikara 1958-60 á Kongaliga Teatrinum í Keypmannahavn og á Odense Teaters Elevskole, umframt at hann var lestrarferðir í Warszawa, Berlin og London. Í 1960'árunum stríddist hann fyri at betra um viðurskiftini hjá sjónleiki og sjónleikarum í Føroyum, hann var leiðari fyri Sjónleikarhúsið í Havn og stríddist fyri at seta á stovn ein tjóðpall í Føroyum. Í 1970 gjørdist hann leikstjóri, sjónleikari og lærari í drama á sjónleikaraskúlanum í Århus Teater.
Hann stovnaði Føroya fyrsta yrkissjónleikarahóp Grímu í 1977, eftir at hann hevði verið virkin yrkissjónleikari, leikstjóri og dramalærari í sjónleikarhúsinum í Århus, Århus Teater, í fleiri ár. Hann var rektari á sjónleikaraskúlanum í Århus 1979-86. Árini 2000 til 2004 búði hann aftur í Føroyum, har hann stjórnaði Grímu.
Eyðun Johannesen hevur mest verið virkin á palli í sjónleikarhúsum, men hann hevur eisini roynt seg sum filmsleikara í eitt nú donsku sjónvarpsrøðini Rejseholdet 1983-85.

Heiður og virðislønir
 2001 - Mentanarvirðisløn Landsins
 1997 - Fekk tilluta lívslanga veiting frá Statens Kunstfond

Kelda

 2005 - Kraks Blå Bog 2005/06, s. 558

Føðingar í 1938
føroyskir sjónleikarar
Føroyskir leikstjórar
Havnafólk


Ólavur Heilagi

Ólavur II (Haraldsson) hin Heilagi (Oláfr hinn helgi) (995 - 29. juli 1030) var kongur í Noregi 1015 - 1028.

Ólavur Heilagi er verndarhalgimenni hjá Føroyum, Noregi og Álandi.

Norskir kongar
Norðmenn
Kongalig
Halgimenni


Dánjal Pauli Michelsen

Dánjal Pauli Michelsen (13. januar 1855 - 22. apríl 1934) varð bóndi í Miðvági og tingmaður hjá Sjálvstýrisflokkinum. Dánjal Pauli er faðir at navnframa sálmaskaldinum Mikkjal á Ryggi.

Føroyskir politikarar
Føðingar í 1855
Andlát í 1934
Føroyskir bóndir


Lerwick

Lerwick (skotskt gæliskt: Liùrabhaig), grundlagdur uml. 1653, er størsti býur og høvuðsstaður í Hetlandi. Har búgva umleið 7.070 fólk.

Lerwick er norðasti býur í Skotlandi. Skansin Fort Charlotte ið varð bygdur í 1665 er navngivin eftir drotningini hjá Georg 3 kongi, og er ein av best vardu skansunum í Skotlandi. Navnið kemur av norrønum: Leirvík.

Úr Lerwick er ferjusamband til Aberdeen á skotska meginlandinum og Kirkwall í Orknoyggjum (NorthLink Ferries) og til smærru oyggjarnar Bressay og Out Skerries. Í nøkur ár sigldi Smyril Line uppá Lerwick, men økonomiskt grundarlag var ikki fyri hesi sigling.

Myndir

Sí eisini

Leirvík

Slóðir úteftir
 Lerwick havn, lerwick-harbour.co.uk (á enskum)
 Lerwick bátafelag, lerwickboating.shetland.co.uk (á enskum)
 Lerwick, Shetland, wikivoyage (á enskum)

Hetland
Býir í Skotlandi


Jógvan Poulsen

Jógvan Poulsen (føddur 19. februar 1854 við Svínáir, doyði 21. januar 1941 á Strondum) var ein føroyskur lærari, rithøvundur og politikari (Sambandsflokkurin).

Hann var sonur Birgithe (fødd Thomasdatter) og Poul Joensen. Foreldur hansara komu upprunaliga úr Funningi og av Eiði, men settu búgv við Svínári, ið tá var ein ung niðursetubygd.

Hann var lærari í Sjóvar sókn og tingmaður hjá Sambandsflokkinum.

Frá 1876 - 1917 helt hann skúla á Strondum, Skála og Selatrað.

Hann útgav Förisk ABC og lesingabók, eitt læruverk í føroyskum máli saman við C.L. Johannesen í 1891, men hetta gjørdist skjótt ikki í trá við nýggju rættskrivingarreglurnar hjá V.U. Hammershaimb, ið vóru samtyktar at vera galdandi, eftir at bókin varð komin út.

Føroyskir lærarar
Politikarar úr Sambandsflokkinum
Føðingar í 1854
Andlát í 1941
Løgtingslimir


Óli Niklái Skaalum

Óli Niklái Skaalum (29. apríl 1849 - 29. januar 1924) varð lærari í Hvalba og tingmaður hjá Sambandsflokkinum 1906 - 1916. Hann var útbúgvin lærari í 1872. Hann undirvísti í Sandvík til 1909 og síðan í Hvalba.

Føroyskir politikarar
Hvalbingar
Føðingar í 1849
Andlát í 1924


Føroya Lærarafelag

Føroya Lærarafelag varð stovnað í 1898. Í 1956 stovnaði Føroya Lærarafelag "Bókadeild Føroya Lærarafelags" sum hevur givið út nógvar fagurbókmentir, serliga til børn og ung.

Formenn í Føroya Lærarafelag

 1898 - 1902 Louis Bergh
 1902 - 1915 Poul Jensen
 1915 - 1927 Símun P. úr Konoy
 1927 - 1930 Peter Mohr Dam
 1930 - 1934 Mikkjal á Ryggi
 1934 - 1942 Rikard Long
 1942 - 1954 Marius Johannesen
 1954 - 1960 Poul E. Petersen
 1960 - 1963 Johs. A. Næs
 1963 - 1964 Ludvig Petersen
 1964 - 1968 Johs. A. Næs
 1968 - 1969 Hans Kristiansen
 1969 - 1980 Eilif Samuelsen
 1980 - 1984 Marita Petersen
 1984 - 1988 Trygvi Teirin
 1988 - 1992 Inga Høgenni
 1992 - 1997 Esmar Berg
 1997 - 1997 Jenny Lydersen
 1997 - 1999 Andras L. Samuelsen
 1999 - 2003 Elsa Birgitta Petersen
2003 - 2005 Jóhannes Eli Iversen
 2005 - 2010 Magnus Tausen
 2010 - 2010 Páll Poulsen (virkandi formaður frá juni til september)
 2010 - 2019 Herálvur Jacobsen
2019 - d.d.   Jacob Eli S. Olsen

Útgivið

 1998 - Lærarafólk í Føroyum

Føroya Lærarafelag
Føroysk fakfeløg


Poul E. Petersen

Poul E. Petersen (29. august 1901 í Sørvági - 25. apríl 1977) var lærari.

 1923 - 1941 Lærari í Mykinesi.
 1938 Útnevndur ítróttaráðgevi
 4. apríl 1939 - 1946 Ítróttasamband Føroya varð sett á stovn og Poul var kosin fyrsti formaður.
 1954 - 1960 Formaður í Føroya Lærarafelag.

Útgivið
Hann skrivaði fleiri bøkur til skúlabrúks, sum vóru útgivnar av Føroya Lærarafelag/Skúlabókagrunninum.

Føroyskir lærarar
Føðingar í 1901
Andlát í 1977


Ítróttasamband Føroya

Ítróttasamband Føroya varð stovnað 4. apríl 1939. Ítróttasamband Føroya verður eisini ofta nevnt við styttingini ÍSF.

Forsetar

Heiðurslimir

 Jógvan Waagstein. læriri, tónskald og fimleikalærari
 Holten Castenschiold, generalmajorur, Keypmannahavn
 Poul E. Petersen, forseti ÍSF 1939 - 1946
 Heðin Mortensen, forseti ÍSF 1980 - 2008

Keldur

Ávísingar úteftir
 Ítróttasamband Føroya

Føroysk ítróttafeløg


Marius Johannesen

Marius Theophilus Johannesen róptur Marius á Háskúlanum (5. mars 1905 í Funningi - 16. juli 1986 í Tórshavn) var ein føroyskur lærari, politikari, rithøvundur og ritstjóri. Fjúrtan ára gamal fór hann til skips og var í fýra ár sjómaður, til hann í 1923 fór á læraraskúla í Havn, har hann tók prógv í 1926. Sama ár varð hann settur í starv við skúlarnar í Mikladali og á Trøllanesi, her starvaðist hann, til hann í 1953 varð settur sum fyristøðumaður á Føroya fólkaháskúla, eitt starv hann røkti, til hann vegna aldur og við eftirløn legði frá sær í 1970.

Marius hevur røkt mong álitisstørv innan føroyska skúlaverkið, formaður Føroya Lærarafelags var hann 1942-1953 og seinni aftur stjórnarlimur eitt skifti, blaðstjóri á Skúlablaðnum 1942-1967. Hann hevur eisini tikið lut í politikki sum løgtingsvalda umboð Sjálvstýrisfloksins í Suðurstreymoy tey bæði valskeiðini 1958-1966 og sum blaðstjóri á Tingakrossi drúgt áramál.

Marius hevur sjálvur skrivað og eisini lagt til rættis hóp av bókaútgávum: Føroyska fólkaskúlanum skrivaði hann lærubøkurnar "Skrivligt føroyskt 4-5. skúlaár", 1952, og "6.-7. skúlaár", 1954. Hann hevur skrivað barnabókina "Nósi kjósagrái", 1975, "Jólabókina" 1975, "Eitt sindur um Kalsoynna", 1976, "Megnarmenn og -kvinnur", 1979, "Føroysk barnaspøl", 1979.

Størv og álitisstørv
 1930 - 1938 Borgarstjóri í Mikladals kommunu
 1942 - 1953 Borgarstjóri í Mikladals kommunu
 1942 - 1954 Formaður í Føroya Lærarafelagi
 1953 - 1970 Fyristøðumaður á Føroya Fólkaháskúla
 1958 - 1966 Løgtingslimur
 1967 - 1978 Blaðstjóri á Tingakrossi
 1981 - 1986 Ritstjóri á Varðanum

Útgivið
 1952 - "Skrivligt føroyskt 4-5. skúlaár"
 1954 - Skrivligt føroyskt 6.-7. skúlaár
 1974 - Matur og matgerð (saman við Óluvu Skaale)
 1975 - Nósi kjósagrái
 1976 - Lærarafólk í Føroyum 1870-1976 (2.útg.)
 1976 - Eitt sindur um Kalsoynna
 1979 - Føroysk barnaspøl
 1979 - Megnarmenn og -kvinnur

Heiðurslønir
 1976 - Bókmentavirðisløn M.A. Jacobsens fyri yrkisbókmentir fyri Matur og matgerð

Johannesen, Marius
Føroyskir barnabókahøvundar
Johannesen, Marius
Borgarstjórar í Føroyum
Løgtingslimir
Føðingar í 1905
Andlát í 1986
Føroyskir blaðstjórar
Føroyskir ritstjórar
Funningsfólk


Poul Petersen

Poul Petræus Johan Sigurd Daniel Olaf Petersen (3. september 1901 í Funningi - 7. januar 2001 í Funningi) var løgfrøðingur. Hann varð valdur á ting fyri Fólkaflokkin í Eysturoy.

 1940 - 1970 Løgtingslimur.
 1951 - 1971 Fulltrúi í landstýrinum.

Útgivið

 1968 Ein føroysk bygd
 1974 - 1992 Føroyar í søguni (3 bd., tvs 1975-1996)

Heiðurslønir

 1973 - Bókmentavirðisløn M.A. Jacobsens fyri yrkisbókmentir fyri bókina Ein føroysk bygd

Petersen, Poul
Petersen, Poul
Føðingar í 1901
Føroyskir løgfrøðingar
Løgtingslimir
Andlát í 2001


Jacob Lindenskov

Jacob Lindenskov ( f. 10. juni 1933 í Havn, d. 18. august 2018 í Havn), var deildarstjóri og politikari fyri Javnaðarflokkin. Hann var sonur Johannes Edvard Lindenskov og Biritu Lindenskov (f. Joensen). 10. mai 1961 giftist hann við Jónu Lindenskov (f. Jacobsen) úr Fuglafirði, tey fingu trý børn Elin, Biritu og Eirikur Lindenskov.

 1958 – 1966: løgtingsmaður
 1970 – 1990: løgtingsmaður
 1992 – 1994: løgtingsmaður, varamaður fyri Maritu Petersen
 1984 – 1987: løgtingsformaður
 1979 – 1984: fólkatingsmaður
 1987 – 1988: fólkatingsmaður
 1990 – 1993: fólkatingsmaður
 1968 – 1979: landsstýrismaður

Kelda
 2005 – Kraks Blå Bog 2005/2006, s. 719

Føroyskir politikarar
Føðingar í 1933
Løgtingsformenn í Føroyum
Føroyskir fólkatingslimir
Varaløgmenn í Føroyum
Løgtingslimir
Almannamálaráðharrar í Føroyum
Heilsumálaráðharrar í Føroyum


Sunleif Rasmussen

Sunleif Rasmussen (19. mars 1961 á Sandi), føroyskt tónaskald. Sunleif Rasmussen hevur síðan 2002 verið kórleiðari í kamarkórinum Tarira, sum varð sett á stovn sama ár.

Verk

 1995 - 1997 Symfoni nr.1 - "Oceanic Days".

Heiðurslønir og tilnevningar
 2002 - Tónleikavirðisløn norðurlandaráðsins fyri verkið Symfoni nr.1 Oceanic Days (1995-97).
 2010 - Mentanarvirðisløn Landsins
2014 - Tilnevndur FMA Ársins lag/verk í Opna bólkinum
2014 - Tilnevndur FMA Ársins fløgu í Opna bólkinum
2017 - Vann FMA virðisløn í opna bólkinum - Ársins kompositión fyri Symphony No. 2: The Earth Anew.

Keldur

 Tarira

Rasmussen, Sunleif
Rasmussen, Sunleif
Rasmussen, Sunleif
Kórleiðarar


Edward Mitens

Edward Esbern Mitens (føddur 30. november 1889 á Tvøroyri – doyði 3. juni 1973 í Havn), cand. jur. 1912, navnaskifti frá Mortensen 1923,  landsrættarsakførari, Sjálvstýrisflokkurin. Edward Mortensen, sum í 1923 fekk sær eftirnavnaskifti til Mitens, varð føddur á Tvøroyri 30/11-1889. Ungur kom hann í 1901 til Havnar at ganga í realskúla, haðan hann tók prógv í 1905. Úr Havn gekk leiðin niður á Sorø lærda skúla, har hann tók studentsprógv í 1907. Beinanvegin tók hann upp løgfrøðislestur við lærda háskúlan í Keypmannahavn, og hann tók prógv sum cand. jur. Í 1912.

Aftan á lokið prógv las hann eitt stutt skifti á lærda háskúlanum í Oxford í Onglandi, var aftur í Keypmannahavn nakrar mánaðir og kom so í 1913 til Føroya; her arbeiddi hann fyrst sum sýslumaður, so sum sakførarafulltrúi, frá 1924 sum sakførari og frá 1934 sum landsrættarsakførari.

Blaðungur kom hann upp í politikk. Hann sat á fólkatingi 1915-18 og á løgtingi umboðandi Sjálvstýrisflokkin í Suðuroyar valdømi frá 1916 til 1939, tvey skeið 1928-31 og 1936-39 var hann tingformaður.

Í 1939 varð hann settur í nýskipaða starvið sum skrivstovustjóri løgtingsins, og í hesum starvi sat hann, til hann legði frá sær vegna aldur, tó burtursæð frá tíðarskeiðinum 1954-58, tá hann sat í landsstýrinum umboðandi Sjálvstýrisflokkin. Í landsstýrinum umsat hann mentanarmál og var íðin talsmaður fyri stovnsetan av føroyskum útvarpi.

Mitens var eisini bókmentahugaður maður; hann skrivaði í 1916 stuttan bókling um lívssøgu og virki V.U. Hammershaimbs, og seinni legði hann til rættis minningarrit um Fríðrik Petersen og Rasmus Effersøe.

Høvuðsútgávuverk Mitens man vera Føroyskt lógsavn. Umfatandi serstakar føroyskar lógir og administrativar fyriskipanir 1687-1953, 1953, við uppískoyti 1959, sum fevnir um tíðina 1953-59. Hjálparmaður hansara var Chr. Lørup Sørensen.

Manna millum man kendasta verk hansara vera endurminningarrøðin Eg minnist, 1960-69, um barnaárini, skúlaog læruárini, tíðina sum sýslumaður, fólkatingsmaður og sakførari, løgtingsmannaárini 1946-39 og tíðina sum skrivstovustjóri løgtingsins.

Edward Mitens doyði í 1973.

 1916 - 1940 Løgtingsmaður.
 1928 - 1931 Løgtingsformaður.
 1936 - 1939 Løgtingsformaður.
 1954 - 1959 Landsstýrismaður.

Útgivið

 1950 - Færøernes selvstyre. Trykt i: Ugeskrift for Retsvæsen 1950.
 1951 - Færøernes selvstyre. Trykt i: Ugeskrift for Retsvæsen 1951.

Føroyskir politikarar
Føðingar í 1889
Løgtingsformenn í Føroyum
Politikarar úr Sjálvstýrisflokkinum
Andlát í 1973


Sámal Petersen

Sámal Petersen (f. 3. juli 1904 i Klaksvík, d. 7. oktober 1976) var lærari og politikari fyri Sjálvsstýrisflokkin.

Sámal Petersen umboðaði Sjálvstýrisflokkin på Løgtingi frá 1957 til 1966, og var løgtingsformaður frá 1963 til 1966. Seinni var hann landsstýrismaður í kommunu-, mentanar- og skúlamálum frá 1967 til 1972. Hann var býráðslimur í Klaksvíkar kommunu 1939–1951 og 1959–1962, og var borgarstjóri í Klaksvíkar kommunu 1939–1943, 1949 og 1959–1961.

Hann var útbúgvin lærari frá Haslev seminarium í 1928, og arbeiddi síðani sum lærari í Klaksvík til 1971.

Keldur
Løgtingið 150 – Hátíðarrit, bind 2 (2002), s. 339. (PDF)

Mentamálaráðharrar í Føroyum
Føroyskir politikarar
Skúlamálaráðharrar í Føroyum
Løgtingslimir
Klaksvíkingar
Føðingar í 1904
Andlát í 1976


Jenis av Rana

Jenis Kristjan av Rana (føddur 7. januar 1953 í Trongisvági) er ein føroyskur lækni og politikari fyri Miðflokkin. Jenis hevur læknaprógv frá 1983 og hevur verið kommunulækni í Tórshavn síðan 1995. Hann hevur verið løgtingsmaður fyri Miðflokkin síðan 1994, og býráðslimur í Tórshavn 1993–1996. Hann var limur í Marknaðarnevnd og Arbeiðaramálanevnd Løgtingsins 1994–1998, og hevur verið limur í Uttanlandsnevnd Løgtingsins síðan 1998. Floksformaður 1994–1997 og frá 2001. Formaður í Hjálparlæknaráð Føroya 1989–1995, nevndarlimur í Læknafelag Føroya 1989–1995.

Ávisingar úteftir

 logting.fo
 jenisavrana.fo
 ruv.is

Føroyskir politikarar
Føðingar í 1953
Læknar í Føroyum
Løgtingslimir
Politikarar úr Miðflokkinum


Týdningarmiklir føroyingar

Mentan

Rithøvundar

 Alexandur Kristiansen
Andrias Christian Evensen
Anna Malan Jógvansdóttir
Annfinnur í Skála
Bárður Jákupsson
Beinir Bergson
 Carl Jóhan Jensen
Christian Matras
 Dagmar Joensen-Næs
 Erlendur Patursson
Erling Poulsen
Finnbogi Ísakson
Firouz Gaïni
Flóin Flekk
 Guðrið Helmsdal
Gunnar Hoydal
 Hans Andrias Djurhuus
Hans Dalsgaard
 Hans Jacob Debes
Hans Jákup Glerfoss
Hans Marius Ejdesgaard
Hanus Kamban
Heðin Brú
Heðin M. Klein
Ismar Joensen
Janus Djurhuus
Jens Christian Svabo
Jens Pauli Heinesen
 Johanna Maria Skylv-Hansen
Johannes Andreas Næs
Jóan Christian Poulsen
Jóanes Nielsen
Jóannes Patursson
Jógvan Arge
Jógvan Isaksen
 Jógvan Símun Hansen
Jóhannes av Skarði
 Júst Olaf Jacobsen
 Jørgen-Frantz Jacobsen
 Louis Zachariasen
Karsten Hoydal
Kim Simonsen
 Kristian Osvald Viderø
Líggjas í Bø
Mads Andreas Jacobsen
Magnus Dam Jacobsen
Malan Marnersdóttir
Maria R. Mikkelsen
Marianna Debes Dahl
Marius Johannesen
Martin Joensen
Martin Næs
Maurentius Sofus Viðstein
 Mikkjal á Ryggi
Nicolina Jensen Beder
Nyholm Debess
Oddfríður Marni Rasmussen
Olav Petursson
Ólavur Michelsen
Óli Dahl
Páll Poulsen
Peter Alberg Holm
Petur Jensen
Petur Martin Petersen
Poul F. Joensen
Poul Petersen
 Rasmus Christoffer Effersøe
Rasmus Rasmussen
 Regin Dahl
Regin í Líð
 Rikard Long
Robert Joensen
Rói Patursson
 Sigri Mitra Gaïni
Símun av Skarði
Steinbjørn B. Jacobsen
Sverre Patursson
Torkil Beder
Tóroddur Poulsen
Tummas Napoleon Djurhuus
Trygvi Danielsen
Valdemar Poulsen
Venceslaus Ulricus Hammershaimb
Victor Danielsen
William Heinesen

Sjónleikarar
Annika Hoydal
Annika Johannessen
Eyðun Johannessen
Gunnvá Zachariassen
Hans Tórgarð
Hildigunn Eyðfinnsdóttir
Hjálmar Dam
Johan Dalsgaard
Katrin Ottarsdóttir
Kári Øster
Kristina Hansen
Kristina Øster
Olaf Johannessen
Ria Tórgarð
Sigri Mitra Gaïni
Súsanna Helena Patursson
Súsanna Tórgarð
Turpin Napoleon Djurhuus

Tónleikarar og tónasmiðir

Sí eisini: Tónleikur í Føroyum.
Anna Faroe
Annika Hoydal
Arnold Ludvig
Bárður á Lakjuni
Brandur Enni
Brandur Karlson Jacobsen
Edmund Jacobsen
Edvard Nyholm Debess
Eivør Pálsdóttir
Elin Brimheim Heinesen
Eyðun Nolsøe
Georg eystan Á
Guðrið Hansdóttir
Guðrun Sólja Jacobsen
Heðin Ziska Davidsen
Helgi Breiner
Heri Joensen
Høgni Lisberg
Janus Rasmussen
Jens Marni Hansen
Johan Petersen
Jógvan Hansen
Kári Leivsson Petersen
Kári Sverrisson
Kim Hansen
Knút Háberg Eysturstein
Kristian Blak
Lena Anderssen
Lív Næs
Malan Eyðunsdóttir
Mikael Blak
Niels Arge Galán
Niels Midjord
Ólavur Jakobsen
Ólavur Olsen
Peter Alberg
Petsi Tvørfoss
Petur Pólson
Rasmus Rasmussen
Rógvi á Rógvu
Rúni Brattaberg
Stanley Samuelsen
Steintór Rasmussen
Sunleif Rasmussen
Teitur Lassen
Terji Rasmussen
Tróndur Enni
Uni Árting
Uni Reinert Debess
Øssur Johannesen

Listafólk

Aggi Ásgerð Ásgeirsdóttir
Amariel Norðoy
Anker Mortensen
Anker Eli Petersen
Arnold Vegghamar
Astrid Andreasen
Bárður Jákupsson
Christen Holm Isaksen
Dennis Agerblad
Díðrikur í Kárastovu
Edward Fuglø
Eli Smith
Elinborg Lützen
Eyvindur Mohr
Fridtjof Joensen
Frimod Joensen
Frits Johannesen
Hans Hansen
Hans Pauli Olsen
Heðin Kambsdal
Ingi Joensen
Ingolf Jacobsen
Ingálvur av Reyni
Janus Kamban
Jákup Pauli Gregoriussen
Jóannis Kristiansen
Jógvan Waagstein
Kári Svensson
Marius Olsen
Niels Kruse
Ole Wich
Rannvá Kunoy
Ruth Smith
Sámal Joensen-Mikines
Steffan Danielsen
Tommy Arge
Tróndur Patursson
Vígdis Petersen
Vígdis Sigmundsdóttir
Olivur við Neyst
Øssur Mohr
Zacharias Heinesen

Søga

Beinta Broberg
Grímur Kamban
Heini Havreki
Jens Olivur Lisberg
Leivur Øssursson
Lucas Debes
Magnus Heinason
Naddoddur
Nólsoyar Páll
Sigmundur Brestisson
Tróndur í Gøtu

Politikarar
Sí eisini: Løgmenn í Føroyum, Løgtingsformenn í Føroyum

Aksel V. Johannesen
Andrass Samuelsen
Anfinn Kallsberg
Atli P. Dam
Bergur Johannesen
Edva Jacobsen
Erlendur Patursson
Helena Dam á Neystabø
Helgi Abrahamsen
Høgni Hoydal
Jóannes Eidesgaard
Jóannes Patursson
Jógvan á Lakjuni
Kaj Leo Johannesen
Kristian Djurhuus
Magni Arge
Marita Petersen
Niels Christopher Winther
Petur Mohr Dam
Rasmus Christoffer Effersøe
Rigmor Dam
Sonja Jógvansdóttir
Signar á Brúnni
Thorstein Petersen
Trygvi Samuelsen

Vísindafólk

Christian Matras
Dorete Bloch
Firouz Gaïni
Hans Jacob Debes
Jakob Jakobsen
Jens Christian Svabo
Jóhan Hendrik Winther Poulsen
Jóhannes av Skarði
Malan Marnersdóttir
Niels Ryberg Finsen
Símun av Skarði
Thorstein Petersen
Venceslaus Ulricus Hammershaimb

Prestar
Fríðrikur Petersen
Jákup Dahl
Jógvan Fríðrikson
Lucas Debes
Torkil Beder
Venceslaus Ulricus Hammershaimb
Victor Danielsen

Ítrottarfólk

Heidi Andreasen
Uni Arge
Fróði Benjaminsen
Joan Bláfoss
Malan V. Bærentsen
Gunnar Dahl-Olsen
Johan Ellingsgaard
Niclas Eysturoy
Sheila Millum Garðarnar
Hans Fróði Hansen
Kári J. á Høvdanum
Ove Joensen
Pál Joensen
Óli Johannesen
Todi Jónsson
Tóra við Keldu
Jens Martin Knudsen
Jákup Mikkelsen
Allan Mørkøre
Kurt Mørkøre
Gunnar Nielsen
Torkil Nielsen
Livar Nysted
Bjørk Herup Olsen
Katrin Olsen
Rúni Seloy
Mona Simonsen
Súsanna Skylv Sørensen
Pól Thorsteinsson
Torkil Veyhe
Helgi Dam Ziska

Listar
Verkamadurin


Russland

Russland er eitt sambandsríki í Evropa og Asia. Russland er verðins støsta land og hevur umleið 143 mió íbúgvar. Høvuðsstaður er Moskva og londinum hevur mark við 14 lond: Noreg, Finnland, Estland, Litava, Hvítarussland, Lettland, Pólland, Ukreina, Georgia, Aserbadjan, Kasakstan, Kina, Mongolia og Norðurkorea.

Søga

Fyri nøkrum árum síðan var Russland høvuðslandið í mikla kommunistaríkinum Sovjetsamveldinum. Tá ið kommunisman fall í 1991, lýstu stórir partar í Sovjetsamveldinum seg sum fræls ríki. Stjórnin í nýggja Russlandi roynir nú at laga landsins stýri til fólkaræði og umskipa og evna búskapin eftir vesturlendskum leisti.

Tá ið kommunisman kom til Russlands

Russland áðrenn kommunismuna

Áðrenn kommunistarnar tóku valdið í Russlandi, var tað eitt keisaraveldi, har Zarurin stýrdi. (Ein zarur: ein russiskur keisari). Í 1894 til 1917 ráddi Nikolaj t. 2 zarur í Russlandi. Zarurin var einaræðisharri í landinum, og soleiðis hevði verið síðan 1547, við tí fyrsta keisaranum Ivan 4.
Í 1897 var Zar-veldið mett til at fevna um eini 1,8 milliónir limir. Flestu av hesum vóru góðseigarar, embætismenn og heryvirmenn.
90% av íbúgvunum búðu á bygd í bóndafamiljum, sum góðseigarar áttu og kundi gera við, hvat teimum lysti. 75% av íbúgvunum dugdu ikki at lesa, tí at tey ráðandi vóru bangin fyri, at tað fór at ávirka hugburð fólksins.

Russland gerst ídnaðarland og jarnbreytirnar í Russlandi

Tey ráðandi royndi fyrst at fáa gongd í ídnaðin í 1890’unum. Russland hevði góðar møguleikar fyri ídnaði, tí har fanst nógv ymiskt tilfeingi, sum kol, jarn og olja. Ein týðilig forðing fyri ídnaðarvøkstri var, at tað var trupult at flyta vøru úr einum staði í annað. Av hesi orsøk var avgjørt at byggja fleiri jarnbreytir, sum til dømis Tann Transsibiriska jarnbreytin, ið er úr Moskva til Vladivostok í Sibiria. Hendan var liðug í 1916, og er heimsins longsta. Tær skuldu harumframt eisini gera tað møguligt, at leggja eitt øki í Kina undir seg, at fáa fólk til at flyta til Sibiria at grava eftir málmi. Frakland veitti Russlandi lán til jarnbreytirnar, men tað vóru mest bøndurnir sum goldu fyri tær. Við tí nýggja ídnaðinum, komu fleiri fólk at arbeiða, og lívskorini vórðu betur, hóast verkafólkið enn hvørki slapp at stovna verkamannafeløg ella fara í verkfall.

1917 – kollveltingin eydnast

Undir fyrra heimsbardaga, var Russland millum annað í kríggj við Týsklandi. Á várið 1917, tá kollveltingin byrjaði, verður mett, at Russland longu tá hevði eitt tap uppá 7 mió. hermenn sum antin vóru falnir, særdir ella tiknir til fanga.  Orsøkirnar til hendan stóra sorgarleikin eru tvær; tey høvdu ikki nóg góðan førleika og ein stórur manglandi dugur á krígsførslu. Hin orsøkin er, at tey høvdu ikki tíðarhóskandi amboð til samband sínámillum og ei heldur nóg góð vápn, nóg nógva føðslu, klæðir o.s.fr. Frá 1915 hevði Zarin persónliga leiðsluna av. Vanlukkurnar seinnameiri sóu fólkið sum ábyrgd Zarins. Fólkið misti myndugleikatrýgv til Zarin, og tey liðu hungursneyð og vóru køld. Fleiri bøndur vóru tiknir í herin, og kornframleiðslan minkaði. Tað viðførdi hungursneyð í landinum. Støðan gjørdist rættiliga hættislig, tá ið allur jarnbreytaflutningarnar steðgaði.

Februarkollveltingin
Í 1916 vóru yvir ein mió. arbeiðarar í verkfalli. Í mars 1917 kom mongdin av fólkum, ið vóru í verkfalli, í hæddina. Lívskorini gjørdist verri, tí alt breyð var uppi, og uppreistur brast á. Verkføllini og uppreistrinum vóru spontan, men eftir nakrar dagar, stovnsettu bøndurnir, ið vóru í verkfalli, og hermenninir eitt felag. Herleiðslan gav hermonnunum boð um, at seta seg upp ímóti uppreistrafjøldini og skjóta teir. Ístaðin skutu hermenninir yvirmenninar og fóru uppí uppreisturin. Eftir fáum døgum, hevði Zar-stýrið mist tamarhaldið á fólkinum. Nikolaj t. 2. noyddist at abdisera, tvs. hann fór frá valdinum.

Bolsjevikkar taka ræðið

Ymiskir politiskir flokkar vórðu loyniliga settir á stovn undir Zar-stýrinum, harímillum Bolsjevikkaflokkurin. (Bolsjevik=meiriluti). Flokkurin varð stovnaður av Vladimir Iljitsj Uljanov, betri kendur sum Lenin, ið er hansara dulnavn. Hann hevði ætlanir, um at drepa zarin, men tað týdningarmesta helt hann vera, at stovna ein flokk, ið setti limunum strong krøv, so flokkurin gjørdist betri førur fyri at megna at kollvelta samfelagið.

Lenin hevði ætlanir um, at kollvelta allan heimin, og vildi byrja við sosialistisku kollveltingini í Russlandi. Tað helt hann vera skilagott, tí hann var vísur í, at fólkið hevði fingið ein annan politiskan hugburð aftaná februarkollveltingina. Hann megnaði at sannføra Bolsjevikkaflokkin til sín framtakshugaða politikk. Í 1917 var Bolsjevikkaflokkurin einans ein lítil flokkur á uml. 25.000 limir, men í 1917 var limatalið økt til tað tíggjufaldaða, við slagorðunum: “Friður, jørð og breyð”. Flokkurin hevði meirilutan í teimum týdningarmestu sovjettunum (ráðum). Stjórnin við Lenini á odda varð tilnevnd, og har vóru millum aðrar eisini Trotskij og Stalin í. Valið til nýggja tjóðartingið hilnaðist illa hjá flokkinum, tí teir fingu bert ein fjórðing av atkvøðunum. Aðrir sosialistiskir flokkar fingu meira, men Lenin noktaði at leggja frá sær valdið, og í januar 1918 tók hann tjóðartingið av, og gjørdi, at aðrir flokkar vórðu bannaðir.

Landafrøði

Russland, ið er størsta land í heiminum, er í tveimum heimspørtum (Evropa og Ásia) og er um næstan hálva jørðina. Av tí at veðurlagið er bítandi kalt, og náttúra og landslag eru soleiðis lagað, at ikki ber til hjá fólki at búseta seg nógvastaðni, er hetta stóra ríkið ógvuliga strálbygt. Men soleiðis er ikki allastaðni, í vestara og syðra parti er nógv fruktagóð jørð, og víða um í ríkinum eru mong steinsløg í jørðini og ovurstórt náttúrutilfeingi.

Uralfjøll eru mark ímillum evropeiska og ásiatiska partin í Russlandi. Tveir triðingar av fólkinum, 100 milliónir, búgva vestan fyri Uralfjøll. Mesta fólkið í evropeiska partinum í Russland býr í stórum býum, til dømis Moskva (høvuðsstaði landsins) og St. Pætursborg ella á víða slættlendinum fram við Volga.

Nógv steinsløg eru í undirgrundini. Mesti landbúnaðurin í Russlandi er eisini evropeiskumegin, fyri norðan verða dyrkað hveiti og onnur kornsløg, fyri sunnan, har lýggjari er, verða dyrkað tubbak, aldinfrukt og mangt annað.

Russland er tað kaldasta landið í øllum heiminum. Í mestsum øllum Siberia, ið er russiski parturin í Ásia, er bítandi kalt um veturin. Norðari partur eru frostmýrar. Her hevur jørðin nógvastaðni verið fryst síðan seinastu ístíð. Sunnan fyri frostmýrarnar er heimins størsti nálaskógur (Teiga), og syðri eru turru grasfløturnar, steppur, ið eru besta landbúnðarjørðin í Russlandi.

Fólkið

Heilsa

Fjórði hvør russiskur maður doyr, áðrenn hann er komin miðskeiðis í 50-árini, og ein av stóru orsøkunum til stuttu lívstíðina er vodka. Tað kemur fram í eini kanning, sum varð almannakunngjørd í januar 2014.  Meir enn 150.000 russiskir menn luttóku í kanningini, sum vísir, at russiskir menn liva óvanliga stutt, fyrst og fremst teir, sum søgdu seg drekka tríggjar ella fleiri hálvlitursfløskur av vodka um vikuna. Deyðsorsøkirnar millum menn í 50-árunum vóru í stóran mun alkoholeitran, vanlukkur, harðskapur og sjálvmorð umframt sjúkur so sum háls- og livrakrabbi, tuberklar, lungnabruni og livrasjúkur. Russiska deyðatalið hevur verið ógvuliga skiftandi tey seinastu 30 árini í tráð við, at rúsdrekkapolitikkurin og sosialur stabilitetur broyttist undir forsetunum Mikhail Gorbatjov, Boris Jeltsin og Vladimir Putin, og fremsta orsøkin til hesi stóru skiftini er vodka. Meðan til dømis deyðatalið millum bretskar menn er minkað støðugt síðani 1980, fyrst og fremst tí so nógvir menn hava lagt av at roykja, hevur russiska deyðatalið verið upp og niður og ofta ein endurspeglan av russisku rúsdrekkanýtsluni. Tá Mikhail Gorbatjov í 1985 herdi rúsdrekkalógina, minkaði rúsdrekkanýtslan nærum 25 prosent – og tað sama gjørdi deyðatalið. Og tá kommunisman í Sovjetsamveldinum so fall, fóru rúsdrekkanýtslan og deyðatalið upp aftur.

Í kanningini, sum varð kunngjørd í læknafrøðiliga blaðnum Lancet, spurdu granskararnir 151.000 menn um, hvussu nógv vodka teir drukku og um teir royktu, og síðani fylgdu teir hesum monnunum í nærum tíggju ár . Næstan 8000 av teimum doyðu í hesum tíðarskeiðnum, og kanningin vísti, at vandin fyri at doyggja var nógv størri hjá monnunum, sum royktu og sum drukku tríggjar ella fleiri hálvlitursfløskur av vodka um vikuna, enn hjá monnum, sum royktu og bara drukku minni ein eina fløsku um vikuna.

Búskapur

Oljuídnaður

Russland er heimsins størsti framleiðari av olju, men nógv bendir á, at toppur er náddur fyri russiska oljuævintýrinum. Russland framleiddi 518 milliónir tons av ráolju í 2012 og var harvið heimsins størsti oljuframleiðari. Hóast framleiðslan vaks í 2012, so merkir hetta, at toppurin er náddur. Í 2012 vórðu framleidd 10,4 milliónir tons føt av olju um dagin, men vøksturin kann steðga í 2013 orsakað av tómum oljukeldum í Vestursibiria. Russland hevur sum mál at framleiða 10 milliónir tunnur av ráolju um dagin til 2020. Russiskir myndugleikar hava økt sín ognarlut í landsins oljuídnaði til meira enn 50 % eftir, at stóra almenna Rosneft gjørdi eina avtalu við bretska-russiska TNK-BP. Oljuprísurin vaks við 388 prosentum í árunum 2000 til 2008, um somu tíð sum Vladimir Putin var forseti Russlands í tvey tíðarskeið. Prísvøksturin var orsøkin til, at milliónir av russum fingu størri vælferð, og gjørdu um somu tíð Putin, sum í dag er forseti, sera vælumtóktan millum fólk. Men kortini skortar ikki uppá ávaringar um, at Russland er vorðið heft at oljuni, og at russiska fíggjarlógin er vorðin sera sárbar fyri broytingum í oljuprísinum. Sambært Alfa Bank var fíggjarlógin heft at einum oljuprísi uppá 117 dollararum fyri tunnuna fyri at fáa javnvág, sammett við 20-30 dollarar fyri tunnuna í árunum fram til 2007 .

Politikkur

Mannarættindi
Mannarættindafelagsskapurin, Amnesty International, óttast fyri størri valdsmisnýtslu og fleiri mannarættindabrotum eftir at stjórnin hevur handtikið yvir 200 mannarættindastríðsfólk og tíðindafólk í 2014. Amnesty sigur, at hóphandtøkan er dømið um kúgandi politikkin hjá russiska stjórnini mótvegis fólkaræðuliga andstøðuni í landinum.

Talu- og skrivifrælsi

,,Álopini á mannarættindastríðsfólk og óheft tíðindafólk, sum hava verið seinastu tíðina, vísa vandan, sum hesi eru fyri í sambandi við arbeiði sítt,” segði Amnesty International í oktober mánaði í 2009 í sambandi við 2-áradagin fyri, at óhefta tíðindakvinnan Anna Politkovskaya varð myrd . Harvið verður heitt á russisku myndugleikarnar um at steðga revsifrælsi fyri mannarættindabrot móti mannarættindastríðsfólki og fjølmiðlum. Í einum landi, har sjónvarp og fleiri aðrir fjølmiðlar eru stýrdir av statinum, er minni og minni pláss fyri óheftum tíðindaflutningi. Tey tíðindafólk, sum royna at arbeiða óheft, verða forðað í at fremja professionella arbeiði sítt og eru í vanda fyri hóttanum og at verða rættarsókt. Til dømis bleiv radiostøðin Ekho Moskvy fleiri ferðir biðin um at útflýggja útskriftir av sendingum sínum til skrivstovuna hjá statsadvokatinum í sambandi við kanningar av uppáhaldinum um, at støðin hevði sent víðgongd sjónarmið. Møguleikarnir fyri at bera fram atfinningarsom sjónarmið eru stigvíst og í alt størri mun blivnir avmarkaðir í Russlandi seinnu árini.

Í 2017 byrjaði rættarmál í russiska hægstarætti, ið skal banna Jehova vitnum, grundað á lóggávu móti yvirgangsvirksemi.

Samkynd

Altjóða felagsskapurin fyri samkynd, tvíkynd og tvørkynd, ILGA, hevur samanborið rættindini hjá hesum minnilutabólkum. Í hesum sambandi hevur felagsskapurin sett ein lista upp upp við 46 punktum yvir ymisk øki, har munur er á javnrættindum hjá samkyndum, tvíkyndum og tvørkyndum, og øðrum fólkum. Bretland veitir heili 77 % av øllum ásettu rættindunum til sínar samkyndu, tvíkyndu og tvørkyndu borgarar. Tætt í hølinum á Stórabretlandi, eru flestu londini í Vesturevropa . Longur eystur vit fara, verri verður støðan. Allar ringast stendur til í Russlandi, sum einans uppfyllir 7 % av ásetingunum hjá ILGA-Europe . Men hetta yvirlitið er gjørt áðrenn lógin í 2013 kom í gildi, sum eitt nú bannar Pride-skrúðgongum og annars allar jaligari umtalu av samkyndum í Russlandi. Í St. Pætursborg og fleiri øðrum russiskum landspørtum eru lógir samtyktar, sum banna positivari umtalu av samdkyndleika.  Grundgevingin fyri tí lógini var, at hon skal verja ung og børn. Tískil verður russiska prosenttalið uttan iva enn lægri í 2014.

Fongsul

Russland eigur í 2014 tann ivasama heiður at hava heimsins næsthægsta tal av fangum - 800 000 - harav ein triðingur er ósekur sambært mannarættindabólkum (t.d. Amnesty International).

WTO

Russland fekk í 2012 formliga limaskap í Altjóða Handilsfelagsskapinum WTO. Samráðingarnar um russiskan limaskap í WTO hava verið sera truplar. Tær byrjaðu fyri 18 árum síðani, og hesi árini hava nógvir fundir verið. Tann 10. juli 2012 samtykti tjóðartingið í Moskva, at Russland skuldi fara upp í WTO.

Arktis

Í januar 2014 gav Vladimir Putin, forseti, boð um, at russiska verjan skuldi styrkja sína støðu í Arktis. Russisku myndugleikarnir hava gjørt av at skipa eina hernaðarliga miðstøð í Arktis, og málið við tiltakinum er at verja landsins arktisku áhugamál. Tann nýggja miðstøðin verður sett saman av einari herskipadeild, einari herdeild, sum serliga verður útgjørd til arktiska krígsførslu, einari loftverjudeild og so nøkrum bygningum, sum skulu hýsa umsitingarligum uppgávum. Herskipadeildin skal hava ábyrgdina av at verja tey russisku áhugamálini í Arktis so sum farmasigling, fiskiskap, olju -og gassleiðir og landsins mark norðanfyri .

Uttanríkispolitikkur

Føroyar og Russland

Handilsviðurskifti

Føroyar hava í nógv ár arbeitt við at betra um handilsviðurskiftini við Russland. Føroyar og Russland royndu í fleiri ár at fáa ein handilssáttmála landanna millum, men tað eydnaðist kortini ongantíð at koma endaliga á mál, tí Russland millum annað knýtti ætlaða WTO-limaskapin at handilssáttmálnum. Úrslitið var, at Føroyar gjørdu ein sáttmála við Russland, sum byggir á grundregluna hjá WTO um Most Favoured Nation Treatment. Sáttmálin kom í gildi í 2006 . Roknað í mun til samlaða føroyska útflutningin fara góð átta prosent av øllum føroyskum útflutningi til Russlands, tað vísa tøl hjá Hagstovu Føroya . Og ikki nokk við tí: seinastu árini er útflutningurin til Russlands nevniliga øktur við rúkandi ferð. Áðrenn 1992 útfluttu Føroyar als einki til Russlands. Og næstu nógvu árini sveiggjaði føroyski útflutningurin til henda risastóra marknað millum tríggjar og 40 milliónir krónur. Í 2005 fór føroyski útflutningurin til Russlands upp um 100 milliónir krónur, men tað var ikki fyrr enn í 2011, at tølini fóru beint upp í  loft. Í 2011 útfluttu føroyingar fyri 420 milliónir krónur til russiska marknaðin og í 2012 útfluttu Føroyar fyri 463 milliónir krónur. Hesi bæði árini hækka tølini upp í 7,77 prosent av samlaða útflutninginum í 2011 og upp í 8,43 prosent av samlaða útflutninginum í 2012. Laksur var tað, sum Føroyar útfluttu mest av til Russlands í 2012. Samanlagt útfluttu føroyskar fyritøkur laks fyri 196 milliónir krónur til Russlands í 2012. Næst á listanum var sild, tí í 2012 keyptu russar sild úr Føroyum fyri 123 milliónir krónur. Á triðja plássi kom makrelur við 61 milliónum krónum.

Undir árliga ST-aðalfundinum í 2012 nýtti løgmaður, Kaj Leo Holm Johannesen, høvi at hava fund við russiska uttanríkisráðharran, Sergey Lavrov . Á skránni fyri fundin vóru handilsviðurskiftini millum Føroyar og Russland. Føroyski útflutningurin til russiska marknaðin er vaksandi, og ynski er frá føroyskum vinnulívi at fáa betri marknaðaratgongd. Landsstýrið arbeiðir tí fyri at at fáa ein nýggjan handilssáttmála í lag, og er hetta fyrstu ferð, at handilsviðurskiftini landanna millum, eru umrødd á ráðharrastigi. Á fundinum legði løgmaður dent á tað søguliga samstarvið millum Føroyar og Russland, og vísti á góða samstarvið á fiskivinnuøkinum, og at Føroyar vóru millum fyrstu londini í Vesturheiminum, sum gjørdu fiskivinnusáttmála við táverandi Sovjetsamveldið. Samskifti hevur áður verið millum Føroyar og Russland um ein nýggjan handilssáttmála, men russar vóru ikki sinnaðir at samráðast um nýggjan sáttmála fyrr enn Russland gjørdist limur í WTO. Fleiri enn 30 lond ynskja at gera fríhandilssáttmála við Russland í 2012; løgmaður og uttanríkisráðharrin Lavrov samdust um at byrja eina tilgongd, har fyrsta stigi er, at landsstýrið letur russisku stjórnini eina formliga áheitan um nýggjan handilssáttmála. Í hesum sambandi segði løgmaður: ”Ein nýggjur handilsssáttmáli við Russland hevur stóran týdning fyri okkara útflutning. Men vit mugu gera okkum greitt, at tað kann ganga rúm tíð áðrenn ein sáttmáli gerst veruleiki" .

Sendistovan

Føroyar fáa sendistovu í Moskva í 2014 . Løgmaður vil styrkja handilsviðurskiftini við Russland, og tí sambandi vil løgmaður hava eina sendistovu Moskva.  "Sendistovan í Russlandi verður eitt týdningarmikið amboð hjá Føroyum at styrkja handilsviðurskiftini við Russland og onnur eystanlond", segði Johannesen. "Russland hevur alsamt størri týdning fyri Føroyar og landsstýrið staðfestir, at tað er týdningarmikið at vit hava okkara egnu umboð á staðnum, sum tryggjar støðugt samband og samstarv við russiskar myndugleikar og tollsamgongur um marknaðaratgongd og um at fáa fríhandilssáttmála", sigur landsstýrið. Í hesum sambandi hugsar landsstýrið sær, at føroysk umboð í Moskva skulu byggja upp gott samband við matvørumyndugleikar, tollmyndugleikar, vinnufeløg, myndugleikar og politikarar í Moskva, Kiev, Minsk, Kaliningrad, Astana, Murmansk og Arkhangelsk . Landsstýrið segði, at Vinnuhúsið tekur undir við ætlanini at hava føroyska sendistovu í Moskva. Áhugin fyri at keypa fiskavørur úr Føroyum er vaksandi í hesum londum, serliga fáa Russland og Ukreina størri og størri týdning fyri føroyskan útflutning, eina mest uppisjóvarfisk og laks. Landsstýrið sigur, at tí er neyðugt at bøta um marknaðaratgongdina hjá føroyskum útflytarum.

"Hetta er ein stórur dagur fyri føroyskan uttanríkispolitikk. Sendistovan í Russlandi verður eitt týdningarmikið amboð hjá okkum at styrkja handilsviðurskiftini við Russland og onnur eystanlond. Málið er at fáa sendistovuna at virka í 2014", sigur Kaj Leo Holm Johannesen, løgmaður. Føroyar hava í 2013 sendistovu í Keypmannahavn, London, Reykjavík og Brússel. Sendistovan í Moskva verður sostatt fimta sendistova Føroya úti í heimi . Hesar sendistovurnar kosta áleið 12,5 milliónir krónur at reka árliga. Og nú verða tvær milliónir árliga afturat til sendistovu í Russlandi. Sendistovan fer at kosta góðar 3,25 milliónir krónur. Í fyrstu syftu bendi á, at fíggjarnevndin ikki var serliga fyri ætlaninum hjá løgmanni. Fíggjarnevndin læt bara 500 000 DKK til endamálið. Fíggjarnevndin hevur í 2012 broytt støðu, og við triðju viðgerð av uppskotinum fer løgtingið at játta 3,25 milliónir krónur.

Landsverja

Herurin hevur altíð verið stoltleiki Russlands, men so er ikki longur. Herurin fær ringa fígging, og tann fyrr so stolti russiski herurin er um at detta sundur. Teir herskyldigu verða kúgaðir og yvirmenninir eyðmýktir. Á hvørjum ári verða 300 000 ungir menn kallaðir inn til hertænastu, men stúranin fyri harðskapi og fyri at verða sendir til Kekenia hevur gjørt tað at sleppa undan hertænastu til eina tjóðarítrótt. Fleiri enn 3 000 hermenn doyggja av harðskapinum, sum gjøgnumsúrgar allan herin.

Eitt sindur um Russland

 Russland er heimsins størsta land.
 Russland hevði stóran leiklut í 2. verðinskríggji.
 Russland er m.a kent fyri Sovjetsamveldið.
 Russland er býtt upp í 5 partar.
 Russland er í tveimun heimspørtum: Evropa og í Ásia.
 Í slættaumráðinum dyrkast: Korn, eplir og Sukur.
 Hægsta fjall er Elbrus sum er 5642 m høgt.
 Størsta vatnið er Bajkalvatn sum er 31 468 km2.
 Í Russlandi eru fleiri muslimar enn í Jordan og Libia tilsamans.
 Í høvusstaðnum Moskva er kenda: Reyða Torgi.
 Í vestara og syðra parti er fruktagóð jørð, men víða um í landinum er steinlendi.
 Í Russlandi kann tað gerast ræðuliga kalt, tí landið er so nær við Norðurpólin.

Mentan

Tónleikur, dansur og ballett

Russlands mongu fólkasløg hava hvør sínar serstøku siðvenjur innan fólkatónleik. Í 19. øld var tað ein kapping í tí russiska tónleikalívinum millum «Teir fimm» (Mili Balakirev, Aleksandr Porfirjevitj Borodin, César Cui, Modest Mussorgskij, Nikolaj Rimskij-Korsakov) og Mikhail Glinka øðrumegin, og teir meira afturhaldssinnaðu Nikolaj og Anton Rubinstein hinumegin. Seinni kom Pjotr Tsjajkovskij, ein av teimum kendastu romantikarunum. Tann russiska romantiska siðvenjan varð førd víðari av Sergej Rakhmaninov inn í 20. øld.

Í 20. øld var Rakhmaninov, Aleksandr Skrjabin, Igor Stravinskij, Sergej Prokofjev og Dmitrij Sjostakovitsj russiskir komponistar í heimsflokki. Í sovjettíðini var tann klassiski tónleikurin í Russlandi undir strongum eftirliti, og var gjarna rættiliga konservativur í tráð við doktrinini um sosialistiska realismu.

Russland hevur uppalt fleiri heimskendir konsertsolistar: violinistin David Ojstrakh, cellistin Mstislav Rostropovitsj, pianistarnir Vladimir Horowitz, Svjatoslav Richter og Emil Gilels, og sopranin Galina Visjnevskaja.

Pjotr Tsjajkovskij var maðurin handan kendastu ballettirnar við Svanavatninum, Nøtuknekkaranum og Tornerósu. Tíðliga í 20. øld gjørdist ballettdansararnir Anna Pavlova og Vatslav Nizjinskij heimskendar, og seinni varð siðvenjan førd víðari av dansarum sum Maja Plisetskaja, Rudolf Nurejev og Mikhail Barisjnikov. Bolsjoj í Moskva og Mariinskij í St. Pætursborg eru heimskendir ballettpallar.

Innan poptónleikin hevði bólkurin Akvarium kultstatus frá 1970-árunum og heilt til nýggjari tíð, við skiftandi limum. Undir glasnost kundu teir eitt stutt skifti útgeva teirra tónleik á tí statsliga plátufelagnum Melodija, eftir at hava tikið upp ólógliga síðan 1972. Støðan hjá hesum orkestrinum í tí seinasta partinum av Sovjet-tíðarskeiðnum kann samanberast við støðuna hjá Beatles í Vesturheiminum um somu tíð, meðan tann mest týðandi vísusangarin tá var Vladimir Vysotskij. Í dag er gentuduo'in T.A.T.u. Russlands størsta tónleikaliga útflutningsvøran. Av russiskum rock-orkestrum er Mumij Troll kendir og hava ein rættiliga stóran skara av fjepparum í Skandinavia.

Ítróttur

Av holdítrótti er íshockey millum best umtóktu í Russland. 21 av 24 lið í Kontinental Hockey League eru russisk, og tað russiska landsliðið hevur havt stóra sukse í altjóða meistaraskapum, eitt nú við gull í HM í 2009.Fyrr var íshockeylandsliðið hjá Sovjetsamveldinum heimsins besta við sjey gull, einari silvur og einari bronsu av 9 olympiskum kappingum. Tað mest vinnandi russiska íshockeyfelagið hevur verið CSKA Moskva, sum eisini vann Europacup 20 av 22 ferðum í tíðarskeiðnum 1969-90.

Russlands harrelandslið í fótbólti var pr. september 2009 á einum sættaplássi á listanum hjá FIFA um heimsranking. Í Euro 2008 vann liðið bronsuheiðursmerki, tað var besta plasering síðan Sovjetsamveldið fall. Tað góða spælið í meistaraskapinum gjørdi eisini at fleiri russiskir leikarar nú spældu í evropiskum toppliðum, hetta er eitt nú galdandi fyri Jurij Zjirkov í Chelsea og Andrej Arsjavin í Arsenal. Hóast tað, so er russiska meistaradeildin pengasterk og heldur eitt høgt støði, og tí spæla teir flestu landsliðsleikararnir í heimlandinum. Tradisjonelt hava Moskva-feløgini CSKA, Lokomotiv, Spartak og Dynamo verið tey sterkastu, men tey seinastu árini hevur Zenit úr St. Pætursborg bjóða sterku moskovittunum av.

Av einstaklingaítróttargreinunum hevur tennis verið best dámt síðan 1990-árini, nakað sum í stóran mun kann sigast at skyldast stóra áhugan hjá fyrrverandi forseta Russlandsm Boris Jeltsin, fyri hesum ítróttinum. Seinastu árini hava teir bestu russisku tennisleikararnir verið í heimsflokki, við leikarum sum Jevgenij Kafelnikov hjá monnunum og Anastasija Myskina, Anna Kurnikova og Marija Sjarapova hjá kvinnunum. Innan vetrarítrótt hevur Russland havt stóra sukse við langrenning, kanska serliga hjá kvinnunum. Jelena Välbe og Ljubov Jegorova vóru tær mest eyðsýndu í 1990-árunum, seinni komu eitt nú Larisa Lazutina, Julija Tsjepalova og Jevgenija Medvedeva-Abruzova. Hjá monnunum hava eitt nú Aleksej Prokurorov og Mikhail Ivanov havt sera góð úrslit. Tann etniski russarin Vladimir Smirnov hevði eisini sukse í 1980-árunum og 1990-árunum, men valdi at kappast fyri Kasakhstan eftir at Sovjetsamveldið varð upployst.

Tilsamans hevur Russland vunnið 323 heiðursmerki í summar-OL og 76 heiðursmerki í vetrar-OL (íroknað Tað russiska keisararíki til og við 1912). Harafturat kemur Sovjetsamveldið við tilsamans 1204 heiðursmerkjum (bæði summar og vetur) tíðarskeiðið 1952-88, og SUS við 135 heiðursmerkjum í 1992. Um man leggur alt hetta saman, so er Russland á øðrum plássi, næst eftir USA, í samlaðum tali av heiðursmerkjum frá øllum olympiskum leikum. Um tað bert verður hugt at heiðursmerkjum, sum ítróttafólk úr russisku føderasjónini hava vunnið síðan Russland gjørdist sjálvstøðug tjóð frá og við 1994, so kemur Russland á eitt fimtapláss.

Russland (sum tá var ein partur av Sovjetsamveldinum) fyriskipaði summar-OL í 1980. Leikirnir vóru hildnir í Moskva, men minkaðu orsakað av altjóða boykottinum av Summar-OL 1980, har fleiri lond valdu ikki at luttaka. Vetrar-OL 2014 vóru hildnir í Sotsji í útsynningsparti Russlands.

Russland verður eisini vertur fyri HM í fótbólti í 2018.

Bókmentir

Í 18. øld, í russisku Upplýsingarøldini, mentist russikar bókmentir við verkum eftir Mikhail Lomonosov og Denis Fonvizin. Fyrst í 19. øld byrjaði ein tjóðskaparlig nýmótans siðvenja, har ið nakrir av teimum størstu rithøvundum í søgu Russlands útgóvu síni verk. Hetta tíðarskeiðið er eisini kent sum Gulløldin hjá Russiskum skaldskapi og byrjaði við Alexander Pushkin, ið verður sæddur sum stovnarin av tí nýggja russiska bókmentamálinum og verður ofta nevndur hin "Russiski Shakespeare". Tíðarskeiðið helt fram inn í 19. øld við yrkingum eftir Mikhail Lermontov og Nikolay Nekrasov, sjónleikir eftir Alexander Ostrovsky og Anton Chekhov, og prosa eftir Nikolai Gogol og Ivan Turgenev. Leo Tolstoy og Fjodor Dostojevskij eru blivin ummæld av bókmentafrøðingum sum teir størstu skaldsøguhøvundarnir gjøgnum allar tíðir.

Í 1880-árunum var øldin við teimum stóru skaldsøguhøvundunum farin og stuttsøgur og yrkingar gjørdist tær dominerandi sjangrurnar. Tey komandi áratíggjuni gjørdist kend sum, Silvurøldin við russiskum yrkingum, tá symbolisman kom í staðin fyri tað fyrr so dominerandi bókmentaligu realismuna. Nakrir av kendastu rithøvundunum frá hesum tíðarskeiðnum eru Valerij Brjusov, Vjatseslav Ivanov, Alexandr Blok, Nikolaj Gumiljov og Anna Akhmatova, og skaldsøguhøvundarnir Leonid Andrejev, Ivan Bunin, og Maksim Gorkij.

Keldur

Slóðir

 Economic data of Russia

Evropa
Asia


Ulla Boje Rasmussen

Ulla Boje Rasmussen (f. 12. mars 1950 í Århus) er ein danskur filmsleikstjóri. Fyrsti filmur hennara "1700 meter fra fremtiden" varð gjørdur, áðrenn tunnilin til Gásadals var gjørdur, heitið á filminum sipar til, at Gásadalur tá lá avskorin frá øðrum bygdum í Vágunum, og tann tá ætlaði tunnilin skuldi vera 1700 metrar langur. Filmarnir "Tre blink mod vest" og "Færøerne.dk" eru eisini um føroysk viðurskifti.

Filmar

 1990 - 1700 meter fra fremtiden
 1992 - Tre blink mod vest
 2003 - Færøerne.dk

Kelda

 2005 - Kraks Blå Bog 2005/06, s. 977 (Rasmussen, Ulla Boje)

Filmsleikstjórar úr Danmark
Føðingar í 1950


Nils Malmros

Nils Malmros (5. oktober 1944 í Århus) er ein danskur filmsleikstjóri og lækni. Hann hevur eitt nú leikstjórnað fimin Barbara, sum byggir á skaldsøguna hjá Jørgen-Frantz Jacobsen

Filmar

Spælifilmar
 1968 - En mærkelig kærlighed
 1973 - Lars-Ole, 5.c.
 1977 - Drenge
 1981 - Kundskabens træ
 1983 - Skønheden og udyret
 1989 - Århus by Night
 1992 - Kærlighedens smerte
 1997 - Barbara
 2002 - At kende sandheden
 2009 -  Kærestesorger
 2013 – Sorg og Glæde

Stuttfilmar
 1978 - Kammesjukjul

Keldur

 2005 - Kraks Blå Bog 2005/06, s. 763

Filmsleikstjórar úr Danmark
Læknar


Johan Christian Djurhuus

Johan Christian Djurhuus róptur Faktorin (føddur 1834 í Tórshavn, deyður 17. juni 1918 í Klaksvík) varð keypmaður og politikari Hann tók handilsútbúgving í Danmark, og gjørdist seinni keypmaður í Klaksvík. Djurhuus var kommunustýrislimur í Klaksvíkar kommunu í fleiri ár, og valdur inn á Føroya Løgting fyri Norðoyar 1885–1897.

Hann var bróðir Andreas Djurhuus og Hans Olaus Djurhuus.

Keldur
Løgtingið 150 – Hátíðarrit, bind 2 (2002), s. 273. (PDF)

Djurhuus, Johan Christian
Føðingar í 1834
Andlát í 1918
Føroyskir keypmenn
Klaksvíkingar
Havnafólk


Mentanarvirðisløn Landsins

Mentanarvirðisløn Landsins hevur verið latin siðani 1998. Talan er um tvær høvuðsvirðislønir, sum verða latnar hvørt ár, tó eru nøkur undantøk, har virðislønir ikki eru latnar. Mentanarvirðisløn landsins er á 150 000 krónur, heiðursgáva landsins er á 75 000 krónur. Av og á verður ein triðja virðisløn latin, hon kann vera til ungt listafólk ella til onkran annan serligan bólk av listarfólki og er á 50 000 kr.

Sømdargáva landsins er í løtuni 20 000 kr. sum verða latnar mentafólki soleiðis at tey fáa upphæddina útgoldnað einaferð um árið restina av lívinum. Virðislønin verður latin sambært § 7 í KUNNGERÐ NR. 90 FRÁ 28. OKTOBER 2008 UM STUÐUL TIL MENTAN OG LIST, har tað stendur soleiðis:
Landsstýrismaðurin veitir eftir tilmæli frá nevndini lívslanga heiðursgávu, nevnd sømdargáva, til navngivið listafólk, so leingi viðkomandi er á lívi.
Stk. 2. Til tess at fáa sømdargávu skal listafólkið hava útinnt listarligt avrik, ið verður mett at hava týdning fyri samtíð og framtíð. Stk. 3. So hvørt listafólk fer úr skipanini, skal støða takast til, um annað listafólk eigur at fáa lívlanga sømdargávu.

Mentanarvirðisløn landsins verður givin sambært grein 8 í áðurnevndu lóg, greinin ljóðar soleiðis:
§ 8. Landsstýrismaðurin veitir eftir tilmæli frá nevndini heiðursgávu, nevnd Mentanarvirðisløn Landsins, at heiðra føroyskt mentafólk sum tøkk fyri útinnt listarligt avrik.
Stk. 2. Bert listarlig eyðkenni kunnu galda sum metingarstøði fyri arbeiðið hjá nevndini. Til tess at kunna fáa Mentanarvirðisløn Landsins skal virðislønarevnið hava skapað listaverk á høgum støði.

Heiðursgáva landsins verður latin sambært grein í Kunngerð um stuðul til mentan og list:
§ 9. Landsstýrismaðurin veitir eftir tilmæli frá nevndini heiðursgávu, nevnd Heiðursgáva Landsins.
Stk. 2. Til tess at fáa Heiðursgávu Landsins skal virðislønarevnið hava virkað til frama fyri mentanarlig virði, sum hava týdning fyri føroyska mentan, list og mentanararv.
Stk. 3. Aðrar heiðursgávur kunnu eftir landsstýrismansins egnu avgerð latast listafólki, mentafólki ella felagsskapi.

Virðisløn til ungt listafólk. Í desember 2011 varð tað kunngjørt, at táverandi landstýrismaður í mentamálum, Bjørn Kalsø, eftir tilmæli frá tilmælisnevndini, valdi at lata virðisløn til ungt listafólk, Virðislønin er ætlað ungum listafólki sum kveikjan, stimbran og stuðlan. Hetta varð gjørt sambært grein 9, stykki 3 í kunngerðini um stuðul til mentan og list, ið heimilar at landsstýrismaðurin eftir egnum vali kann lata aðrar heiðursgávur enn mentanarvirðislønina og heiðursgávuna. Frá 2011 til 2018 hava nevndin og landsstýrismaðurin valt at heiðra ungum listafólki. Í januar 2020 (Mentanarvirðisløn Landsins 2019) valdi Jenis av Rana landsstýrismaður ikki at lata virðisløn til ungt listafólk, ið nevndin annars mælti til.

Hesar heiðurslønirnar verða givnar uttan umsókn, sum ein viðurkenning av føroyskum listafólki.

Móttakarar av Mentanarvirðislønum landsins

Mentanarvirðisløn landsins

Mentanarvirðisløn landsins er á 150.000 kr. Hesi listafólk/mentafólk hava higartil fingið Mentanarvirðisløn landsins:

 2021 – Olaf Johannessen
 2020 – Sigrun Gunnarsdóttir
 2019 – Hanus G. Johansen
 2018 –  Bárður Jákupsson
 2017 –  Barbara í Gongini
 2016 - Rúni Brattaberg
 2015 - Annika Hoydal
 2014 - Tórbjørn Olsen
 2013 - Tróndur Patursson
 2012 - Tóroddur Poulsen
 2011 - Jóanes Nielsen
 2010 - Sunleif Rasmussen
 2009 - Kári Leivsson (Kári P.)
 2008 - Ebba Hentze
 2006 - Zacharias Heinesen
 2005 - Tita Vinther
 2004 - Ongin virðisløn latin
 2003 - Hanus Kamban
 2002 - Gunnar Hoydal
 2001 - Eyðun Johannessen
 2000 - Ingálvur av Reyni
 1999 - Jens Pauli Heinesen
 1998 - Regin Dahl

Heiðursgáva landsins

Heiðursgáva landsins er 75.000 kr.
 2021 – Guðrun & Guðrun, klædnavirki
 2020 – Ósbjørn Jacobsen, arkitektur
 2019 – Simme Arge Jacobsen
 2018 – Astrid Andreasen
 2017 – Frits Johannesen
 2016 – Steinprent
 2015 – Jákup Pauli Gregoriussen, arkitektur
 2014 - Tey av Kamarinum
 2013 - Árni Dahl
 2012 - Marianne Clausen
 2011 - Kristian Blak
 2010 - Jonhard Mikkelsen
 2009 - Laura Joensen
 2008 - Martin Tórgarð
 2007 - eingin heiðursgáva latin
 2006 - Jógvan Isaksen
 2005 - Emil Juul Thomsen
 2004 - eingin heiðursgáva latin
 2003 - Ólavur Hátún
 2002 - Axel Tórgarð
 2001 - Fuglafjarðar Sjónleikarafelag

Virðisløn til ungt listafólk

Virðislønin til ungt listafólk er 50.000 kr.

 2019 – Ongin virðisløn latin
 2018 – Búi Rouch, dansari
 2017 – Konni Kass, songkvinna og sangskrivari.
 2016 - Anna Malan Jógvansdóttir, rithøvundur
 2015 - Andrias Høgenni, Filmsleikstjóri
 2014 - Mathias Kapnas
 2013 - Trygvi Danielsen
 2012 - Silja Strøm
2011 - Sakaris Stórá

Aðrar heiðurslønir frá Mentamálaráðnum

Sømdargáva landsins

Sømdargáva landsins er ein árlig upphædd á 20.000 kr., sum verður latin restina av lívinum
 2015 - Alexandur Kristiansen
 2014 - Oddvør Johansen
 2014 - Katrin Ottarsdóttir
 2012 - Ebba Hentze
 2012 - Hanus G. Johansen
 2012 - Guðrið Poulsen

Fyrr hava hesi fingið sømdargávu landsins (árið er óvist, Bjørn Kalsø nevndi tey, tá ið hann handaði sømdargávurnar fyri 2014):

 Óli Petersen
 Hanus Kamban
 Rói Patursson
 Zacharias Heinesen
 Tróndur Patursson
 Bárður Jákupsson

Málrøktarvirðisløn Landsins / Ársins móðurmálsvirðisløn
2010: Jóhan Hendrik Winther Poulsen
2012: Høgni Djurhuus
2015: Hans Mortensen
2017: Suni Merkistein

Serstøk virðisløn
Serstaka virðislønin er 50.000 kr. Hon kann eftir landsstýrismansins egnu avgerð latast listafólki, mentafólki ella felagsskapi, sum hevur virkað til frama fyri mentanarlig virði, sum hava týdning fyri føroyska mentan, list og mentanararv.
 2021: Martin Joensen, yrkjara, tónleikara, sangara og listamálara
 2020: Birita Poulsen, sopransangarinnu
2019: Forlagið Leirkerið við brøðrunum Zacharias Zachariasen og Flóvin Tyril
2006: Jón Hilmar Magnússon
2001: Ebba Hentze

Nevndin fyri Mentanargrunnin
Nevndin situr í trý ár. Landsstýrismaðurin setir nevndina. Tríggir limir eru valdir av LISA, tveri eru valdir av landsstýrismanninum. Nevndin fyri tíðarskeiðið 2020-2022:

Alda Joensen, forkvinna
Poul Geert Hansen, næstformaður
Katrina í Geil, nevndarlimur
Kim Simonsen, nevndarlimur
Robert Thomassen, nevndarlimur

Keldutilfar

Slóðir úteftir
 Logir.fo KUNNGERÐ NR. 90 FRÁ 28. OKTOBER 2008 UM STUÐUL TIL MENTAN OG LIST

Virðislønir
Bókmenta virðis- og heiðurslønir
Listar
Føroyskar bókmentaheiðurslønir
Føroyskar mentanarvirðislønir


Jógvan Ingvard Olsen

Jógvan Ingvard Olsen (f. 8. juli 1930 á Toftum) er fyrrverandi reiðari og politikari fyri Sambandsflokkin.

Jógvan Ingvard Olsen fekk skiparaprógv í 1953 og skipsføraraprógv í 1954. Hann arbeiddi sum skipari frá 1958 og sum reiðari og skipari frá 1958.

Hann var tingmaður fyri Sambandsflokkin 1970-1998, harav var hann tingformaður juli-sept. 1994 og 1995-1998. Han var landsstýrismaður í fiskivinnu- og orkumálum juni 1989 til januar 1990.

Av øðrum sessum kunnu nevnast, at hann var bygdaráðslimur í Nes kommunu 1974-1980, harav bygdaráðsformaður í kommununi 1976-1980 og jan.-aug. 1989, at hann var formaður í Lønjavningargrunninum, hann sat í umboðsráðnum fyri Tryggingarsambandið í nøkur ár og í Norðurlandaráðnum 1991-93.

Kelda
 Løgtingið 150 - Hátíðarrit. Tórshavn 2002, Bind 2, s. 322 (PDF-Download)

Løgtingsformenn í Føroyum
Politikarar úr Sambandsflokkinum
Føroyskir politikarar
Føðingar í 1930
Løgtingslimir


Jógvan Isaksen

Jógvan Isaksen (føddur 25. august 1950 í Tórshavn) er ein føroyskur rithøvundur, útbúgvin magistari í norðurlendskum bókmentum 1982, og hevur síðani 1986 verið lærari við Keypmannahavnar Universitet. Jógvan Isaksen hevur – umframt bókmentasøgu, bókmentagreinir og ummæli – skrivað 10 krimiskaldsøgur og 3 barnakrimisøgur. Fleiri krimiskaldsøgur eru týddar til onnur mál.

Heiður
1994 Bókmentavirðisløn M.A.Jacobsens fyri yrkisbókmentir
2006 Heiðursgáva landsins (75.000 kr.).
2011 Bókmentavirðisløn M.A.Jacobsens fyri hansara virksemi í Mentunargrunni Studentafelagsins við at útgeva føroyskar bøkur.

Útgivið

Krimi skaldsøgur
1990 – Blíð er summarnátt á Føroyalandi. Krimi skaldsøga (um Hannis Martinsson)
1991 – á donskum: Blid er den færøske sommernat, ISBN 87-7456-426-9
2011 – á donskum: Blid er den færøske sommernat, 2. edition, paperback. ISBN 978-87-92286-30-7
1995 - á týskum: Mild ist die färöische Sommernacht, Pettersson, Münster 1995 (1994) (= Morden im Norden 1) ISBN 3-930704-00-5
2006 - á týskum: Neuausgabe: Endstation Färöer, Grafit ISBN 3-89425-549-8
1994 – Gráur oktober. Krimi skaldsøga (um Hannis Martinsson)
1995 – á donskum: Grå oktober, ISBN 87-7456-478-1
2011 – á donskum: Grå oktober, 2. udgave, paperback. ISBN 978-87-92286-31-4
2007 - á týskum: Option Färöer. Grafit
2005 – Krossmessa. Krimi skaldsøga (um Hannis Martinsson)
2009 – á donskum: Korsmesse, Torgard, ISBN 978-87-92286-14-7
2011 – á donskum: Korsmesse, 2. udgave, paperback. ISBN 978-87-92286-39-0
 2016 – á enskum: Walpurgis Tide, Norvik Press. ISBN 978-19-09408-24-1
2007 – Adventus Domini. Krimi skaldsøga (um Hannis Martinsson)
2008 – Metusalem. Krimi skaldsøga (um Hannis Martinsson)
2011 – á donskum: Metusalem, ISBN 978-87-92286-29-1
2009 – Norðlýsi. Krimi skaldsøga (um Hannis Martinsson)
2010 – Norska Løva Krimi skaldsøga (um Hannis Martinsson)
2011 – Deydningar dansa á Sandi. Krimi skaldsøga (um Hannis Martinsson)
2012 – Tann Fimti Maðurin . Krimi skaldsøga (um William Hammer)
2013 – Prædikarin. Krimi skaldsøga (um William Hammer), Mentunargrunnur Studentafelagsins
2014 – Vølundarhús. Krimi skaldsøga (um Hannis Martinsson). Mentunargrunnur Studentafelagsins. ISBN 978-99918-75-24-8
2015 – Hitt blinda liðið. Krimi skaldsøga (um William Hammer).  Mentunargrunnur Studentafelagsins. ISBN 978-99918-75-38-5
2016 – Drotningaringurin. Krimi skaldsøga (um Hannis Martinsson). Marselius. ISBN 978-99918-79-00-0
2017 – Heljarportur. Krimi skaldsøga (um William Hammer). Marselius. ISBN 978-99918-79-01-7
2018 – Anathema. Krimi skaldsøga (um William Hammer). Marselius. ISBN 978-99918-79-03-1
2019 – Arktis. Krimi skaldsøga (um William Hammer). Marselius. ISBN 978-99918-79-04-8
2020 – Paranoia. Krimi skaldsøga (um Hannis Martinsson og William Hammer). Marselius.

Barnabøkur
1991 – Brennivargurin. Skaldsøga.
1998 – Brandstifteren, Forlaget Vindrose, ISBN 87-7456-564-8
1996 – Teir horvnu kirkjubøstólarnir. Skaldsøga.
1999 – Barbara og tann horvna bamsan.

Bøkur um føroyskan skaldskap og aðrar útgávur
1983 – Føroyski Mentunarpallurin. Greinir og ummæli.
1986 – Ongin rósa er rósa allan dagin. Um skaldskapin hjá Róa Paturssyni.
1988 – Ingen rose er rose hele dagen. Rói Paturssons digtning. Umsett og viðgjørd av høvundinum.
1987 – Amariel Norðoy. Tekstur: Jógvan Isaksen. Yrkingar: Rói Patursson. Saman við Anfinni Johansen, Dorthe Juul Myhre, Troels Mark Pedersen og Rógva Thomsen.
1988 – Í gráum eru allir litir. Bókmentagreinir.
1988 – At taka dagar ímillum. Um at ummæla og eitt úrval av ummælum.
1988 – Ein skúladagur í K. Føroyskar skemtisøgur. Í úrvali og við inngangi eftir Jógvan Isaksen.
1989 – Ingálvur av Reyni. Tekstur: Gunnar Hoydal. Saman við Dorthe Juul Myhre, Amariel Norðoy og Rógva Thomsen.
1992 – Færøsk litteratur. Introduktion og punktnedslag. Det arnamagnæanske institut.
1992 – Ingi Joensen: Reflektión. Fotobók. Saman við Dorthe Juul Myhre og Amariel Norðoy.
1993 – Í hornatøkum við Prokrustes. Stuttsøgurnar hjá Hanusi Andreassen.
1993 – Færøsk Litteratur. Forlaget Vindrose.
1995 – Treð dans fyri steini. Bókmentagreinir.
1995 – Zacharias Heinesen. Tekstur: Jógvan Isaksen. Saman við Amariel Norðoy, Dorthe Juul Myhre, Helga Fossádal og Jon Hestoy.
1996 – Á ólavsøku. Ein summarkrimi í 9 pørtum.
1996 – Var Kafka klaksvíkingur? 26 ummælir.
1997 – Tekstur til Amariel Norðoy. Norðurlandahúsið í Føroyum.
1997 – Omkring Barbara. Greinasavn. Saman við Jørgen Fisker, Nils Malmros og John Mogensen.
1997 – Homo Viator. Um skaldskapin hjá Gunnari Hoydal.
1998 – William Heinesen: Ekskursion i underverdenen. I udvalg og med efterskrift af Jógvan Isaksen.
1998 – Á verðin, verðin! Skaldsøgan "Barbara" eftir Jørgen-Frantz Jacobsen.
1999 – Jørgen-Frantz Jacobsen: Den yderste kyst - og andre essays. I udvalg og med efterskrift af Jógvan Isaksen.
2000 – Ingálvur av Reyni. Víðkað og broytt útgáva. Saman við Amariel Norðoy, Dorthe Juul Myhre og Gunnari Hoydal.
2001 – Livets geniale relief. Omkring Jørgen-Frantz Jacobsens roman Barbara.
2002 – Deyðin er drívmegin. Bókimentagreinir. Mentunargrunnur Studentafelagsins.
2004 – Mellem middelalder og modernitet - Omkring William.
2006 – Loystur úr fjøtrum - Um skaldskapin hjá Heðini Brú, Mentunargrunnur Studentafelagsins.
2008 – Dulsmál og loynigongir. Ummælir. Mentunargrunnur Studentafelagsins
2010 – Sóttrøll. Um søgur og skaldsøgur eftir Jens Paula Heinesen, Mentunargrunnur Studentafelagsins.
2014 – At myrða við skrivaraborðið. Hugleiðingar um krimi. 141 síður. Mentunargrunnur Studentafelagsins.
2019 – Ars Moriendi - Kynstrið at doyggja. Um yrkingasavnið Gudahøvd eftir Jóanes Nielsen. ISBN 978-99972-1-318-1

Keldur

Føroyskir rithøvundar
Føroyskir skaldsøguhøvundar
Havnafólk
Føðingar í 1950


ABBA

ABBA var ein svenskur tónleikabólkur, sum varð stovnaður í 1972 av Björn Ulvaeus, Agnetha Fältskog, Benny Andersson og Anni-Frid 'Frida' Lyngstad. ABBA vann Melodifestivalen 1974 við sanginum Waterloo.

Musicalfilmurin við abbatónleiki og Meryl Streep í høvuðsleiklutinum gjørdist mest sæddi filmurin í Havnar bio í 2008.

Útgávur

 1973 - Ring Ring
 1974 - Waterloo
 1975 - ABBA
 1976 - Arrival
 1977 - The Album
 1979 - Voulez-Vous
 1980 - Super Trouper
 1981 - The Visitors
 2021 - Voyage

Slóðir

Svenskir tónleikabólkar
Vinnarar av Eurovision Song Contest
Melodifestivalen luttakarar
ABBA


Vinnuvitan

Vinnuvitan (stovnað 2004) er føroyskt vikublað um føroyskt vinnulív til føroysk vinnulívsfólk og onnur við áhuga fyri vinnulívinum. Endamálið við Vinnuvitan er at kveikja og kanna vinnulívið. Vinnuvitan kemur út einaferð um vikuna.

Søgan

Í juli 2007 keypti Vinnuvitan Vikublaðið, sum kemur ókeypis út í hvørt hús í Føroyum einaferð um vikuna .

Í apríl 2008 keypti Dimmalættingin Vinnuvitan og harvið eisini Vikublaðið og Forlagið á Deild.

Í desember 2008 boðaði Dimmalætting frá, at bløðini Vinnuvitan og Vikublaðið ikki komu út aftur, tí bløðini góvu hall, og útlitini vóru sera ring júst tá, orsakað av fíggjarkreppuni, sum herjaði kring allan heimin.
Dimmalætting skrivar tó um føroyskt vinnulív, sum partur av blaðnum.
Dimmalætting eigur og rekur heimasíðuna Vinnuvitan.biz, sum er heimasíðuskipan, har øll føroysk partafeløg (p/f) og smápartafeløg (sp/f) eru skrásett. Har ber til at finna fram til hvør ið er í teimum ymisku nevndunum, hvørji partafeløg eru hvar og so framvegis. Upplýsingarnir har eru tó ikki alment tilgongiligir uttan víðari. Fólk mugu tekna hald, fyri at brúka víðkaðu leitiskipanina.

Áðrenn Dimmalætting keypti Vinnuvitan
Undir navninum Forlagið á Deild gav Vinnuvitan eisini Skipalistan og aðrar bøkur út .

Blaðstjóri: Óli á Deild Olsen

Søluleiðari: Eyðun Samuelsen

Keldur

Slóðir úteftir

 Vinnuvitan
 Vinnuvitan um felagið
 Vinnuvitan.biz

Føroyskir tíðindamiðlar
Føroyskt vinnulív


Henrik Old

Henrik James Frits Old (20. juni 1947 í Vági) er ein føroyskur politikari og skipari. Hann var løgtingsmaður frá 1984 til 2008 og varð aftur valdur inn á  Ting 29. oktober 2011. Tær fyrstu ferðirnar ið hann stillaði upp, var Føroyar býtt sundur í 7 valdømi, Henrik Old stillaði upp og varð valdur í Suðuroyar valdømi fyri Javnaðarflokkin. Tá hann stillaði upp og varð valdur í 2011 var Føroyar 1 valdømi, men hann varð stillaður upp av Suðuroyar Syðra Javnaðarfelag. Hann var aftur valdur í Løgtingið í 2015, 2019 og 2022.

Henrik Old var fiskimaður frá 1964 til hann í 1977 gjørdist skipari. Henrik Old er sonur Henrikku Jacobsen Old og Dennis William Connor Old. Fosturforeldur hansara vóru Inger og Johannes Joensen úr Vági. Henrik er giftur við Elsebeth Old, sum er dóttir Jenny Hentze og Petur í Gong.

Formanssessir

 1991 - 1992 Formaður í løgtingsins fiskivinnunevnd.
 1994 - 1995 Formaður í løgtingsins fiskivinnunevnd.
 1991 - 1992 Formaður í Tingmannaráði Útnorðurs.
 1987 - 1995 Formaður í nevndini fyri Lønjavningargrunn Skipsfiskimanna.
 1995 - ? Formaður í løgtingsins vinnunevnd.

Henrik Old stillaði upp til formansvalið hjá Fiskimannafelagnum

Í desember 2009 gjørdist greitt, at Henrik Old stillaði upp til formansvalið í Fiskimannafelagnum móti Jan Højgaard. Úrslitið gjørdist tó, at Jan Højgaard vann við 653 atkvøðum, Henrik Old fekk 380.

Keldur

 logting.fo
 portal.fo "Orrusta millum Old og Højgaard í dag"
 portal.fo "Jan vann á Henriki"

Slóðir
 j.fo

Old, Henrik
Føðingar í 1947
Føroyskir skiparar
Løgtingslimir
Politikarar úr Javnaðarflokkinum
Samferðslumálaráðharrar í Føroyum
Vágbingar


Värmlands län

Värmlands län er ein sýsla í Svøríki. Í vestri hevur Värmlands län mark við Noreg, í norðri við Dalarnas län, í eystri við Örebro län og í suðri við Västra Götalands län. Värmlands län varð stovnaður á 1779. Høvuðsstaðurin í Värmlands län er Karlstad.

Värmlands län hevði 274.582 íbúgvar í 2014 og eina vídd á 17.583 km².

Kommunur

 Arvika kommuna
 Eda kommuna
 Filipstads kommuna
 Forshaga kommuna
 Grums kommuna
 Hagfors kommuna
 Hammarö kommuna
 Karlstads kommuna
 Kils kommuna
 Kristinehamns kommuna
 Munkfors kommuna
 Storfors kommuna
 Sunne kommuna
 Säffle kommuna
 Torsby kommuna
 Årjängs kommuna

Sýslur í Svøríki


Blekinge län

Blekinge län er ein sýsla í syðra parti av Svøríki og liggur í landsynningspartinum av Götaland. Í vestri hevur Blekinge län mark við Skåne län, í norðri við Kronobergs län og í landnyrðing við Kalmar län. Blekinge län varð stovnað í 1683. Høvuðsstaðurin í Blekinge län er Karlskrona.

Blekinge län hevði 153.841 íbúgvar í 2014 og eina vídd á 3.039,4 km².

Kommunur
 Karlshamns kommuna
 Karlskrona kommuna
 Olofströms kommuna
 Ronneby kommuna
 Sölvesborgs kommuna

Sýslur í Svøríki


Frants Restorff

Frants Restorff (1871 í Havn - 1933) var bakari og stovnaði Frants Restorffs Bakarí í 1902. Pápi Frants var keyp- og útgerðarmaðurin Andreas William Restorff.

Frants Restorffs Bakarí
Bakaríið varð latið upp í 1902 og læt aftur í 2006. Virkið var fyrr sama ár selt til Grón (bakarí), men handilin virkaði tá eina tíð sum bakaríútsøla hjá hesum virki. Handilin læt endaliga aftur á sumri 2006.

Keldur

Slóðir úteftir

Restorff, Frants
Restorff, Frants
Andlát í 1933


Andreas William Restorff

Andreas William Restorff (5. mars 1846 í Havn - 25. mars 1898) var keyp- og útgerðarmaður. Pápi Andreas var M.C. Restorff, vanliga nevndur Gamli Restorff. Frants Restorff er sonur Andreas.

 1889 - 1892 Løgtingslimur.

Føroyingar
Føroyskir politikarar
Føðingar í 1846
Andlát í 1898


Martin Christian Restorff

Martin Christian Restorff (26. juni 1816 í Keypmannahavn - 24. juli 1897 í Tórshavn), vanliga nevndur Gamli Restorff, kom til Føroya í 1848 at arbeiða sum bakari og kondittari hjá Kongaliga Einahandlinum. Hann arbeiddi fyri at fáa fríhandil í Føroyum, og tá tað hendi í 1856 tók hann stig til at seta á stovn Restorff's Handil í Havn, handilin var niðri í Vágsbotni. Seinni komu fleiri av hesum handlum kring alt landið. Hann stovnaði eisini Restorff's Bryggjarí í Havn. Í 1896 á áttati ára føðingardegi hansara, heiðraði Tórshavnar býráð honum við at útnevna hann til heiðursborgara í Tórshavn. Martin er abbi Frants Restorff.

Keldur

Føðingar í 1816
Andlát í 1897
Føroysk vinnulívsfólk


Västra Götalands län

Västra Götalands län er ein sýsla í Svøríki. Í norðvestri hevur Västra Götalands län mark við Noreg, í norðri við Värmlands län, í eystri við Örebro län, Jönköpings län og Östergötlands län og í suðri við Hallands län. Västra Götalands län varð stovnaður á 1998. Høvuðsstaðurin í Västra Götalands län er Göteborg.

Västra Götalands län hevur umleið 1 615 084 íbúgvar (2013) og en vídd við 25 246,9 km².

Kommunur

Keldur

Sýslur í Svøríki


Johan Henrik Schrøter

Johan Hendrik Schrøter (25. februar 1771 í Tórshavn - 14. november 1851) var sóknarprestur í Suðuroyar prestagjaldi (2. november 1804 - 19. apríl 1826). Jørgen Frantz Hammershaimb var abbi J.H.S. Schrøter fekst við at savna kvæðauppskriftir; hann skrivaði eisini upp sagnir. Hann varð borin í heim í Havn í 1771, har faðirin, sum var av týskari ætt, var lækni. Schrøter gekk í Havnar latínskúla árini frá 1784 til 1790 og leitaði sær síðan til Danmarkar at fáa víðari útbúgving; hann varð studentur í 1791 og tók gudfrøðisprógv við Lærda háskúlan í 1796.

Frá 1797 verður hann settur sum hjálparprestur í Suðuroy, og frá 1804 situr hann sum sóknarprestur fyri oynna við sæti í Leirum í Hvalba. Aftan á at hann hevði lagt starvið frá sær, búði hann í fýra ár suðuri í Vági, flutti so í 1828 til Havnar at búgva, og her búði hann til deyðadags í 1851.

Stavseting

Føroyingasøga

Faðir vár
Faðir vár í týðing Schrøters av Matteus Evangeliinum frá 1823:

Feâjir vaar, tû sum ér ui Himlunun!
Haillit væri Navn tuit!
Kómi Ruigji tuit! Skjé tuin Villie,
sum ui Haimmalinun, so ogsó aa Jørini!
Gjév okkun ui Deâ okkara daglia Brei!
O forlaad okkun okkara Skjild,
sum víd forlaada Skjildarun okkara!
O lai okkun ikkje inn ui Fruistilse!
Men fruja okkun fraa tui Onda!
Thui tuit ér Ruigje o Méje o Harlihaid ui Evihaid! Amen!

Útgivið

 1823 - Mathæi Evangelium (týðing)
 1832 - Færeyinga Saga (týðing)

Keldur

 Dansk biografisk Lexikon
 Janus Øssursson: Føroya biskupa, prósta og prestatal. Mentunargrunnur Føroya Løgtings, 1963
 Johan Hendrik Schrøter (1771-1851), snar.fo

Føroyskir týðarar
Schrøter, Johan Henrik
Havnafólk
Schrøter, Johan Henrik
Andlát í 1851


Johan Hendrik Schrøter

Johan Hendrik Schrøter (13. februar 1842 í Trongisvági - 16. apríl 1911 í Tórshavn) var keypmaður, bóndi og sýslumaður. Hann varð borin í heim í Havn í 1771, har faðirin, sum var av týskari ætt, var lækni. Schrøter gekk í Havnar latínskúla árini frá 1784 til 1790 og leitaði sær síðan til Danmarkar at fáa víðari útbúgving; hann varð studentur í 1791 og tók gudfrøðisprógv við Lærda háskúlan í 1796.

Frá 1797 verður hann settur sum hjálparprestur í Suðuroy, og frá 1804 situr hann sum sóknarprestur fyri oynna við sæti í Leirum í Hvalba.

Aftan á at hann hevði lagt starvið frá sær, búði hann í fýra ár suðuri í Vági, flutti so í 1828 til Havnar at búgva, og her búði hann til deyðadags í 1851.

Schrøter fekst við at savna og skriva upp kvæði sagnir. Hann var fyrsti føroyingur, sum setti sær fyri at týða Bíbliuna til føroyskt.

 1873 - 1905 Løgtingslimur.
 1884 - 1887 Fólkatingsmaður.

Føroyskir politikarar
Føðingar í 1840-árunum
Andlát í 1911
Føroyskir keypmenn
Sýslumenn í Føroyum
Føroyskir fólkatingslimir
Føroyskir bóndir
Løgtingslimir


Christian Valdemar Henri John

Prins Christian av Danmark (Christian Valdemar Henri John) varð føddur 15. oktober 2005. Hann er sonur Krúnprinsessu Mary og Fríðrik krúnprins.

Prinsurin varð doyptur 21. januar 2006 í Christiansborg Slotskirke, Keypmannahavn.

Slóðir úteftir
D.K.H. Kronprinsparret - H.K.H. Prins Christian (danskt)

Christian
Danskir prinsar
Føðingar í 2005


Dalarnas län

Dalarnas län er ein sýsla í Svøríki. Í vestri hevur Dalarnas län mark við Noreg, í norðri við Jämtlands län, í ein landnyrðing og móti eystri við Gävleborgs län, í suðri víð Värmlands län, Örebro län og Västmanlands län. Dalarnas län varð stovnað í 1647. Høvuðsstaðurin í Dalarnas län er Falun.

Dalarnas län hevði 278.465 íbúgvar í 2014 og er 30.222,6 km² til víddar.

Kommunur
 Avesta kommuna
 Borlänge kommuna
 Falu kommuna
 Gagnefs kommuna
 Hedemora kommuna
 Leksands kommuna
 Ludvika kommuna
 Malung-Sälens kommuna
 Mora kommuna
 Orsa kommuna
 Rättviks kommuna
 Smedjebackens kommuna
 Säters kommuna
 Vansbro kommuna
 Älvdalens kommuna

Sýslur í Svøríki


Gotlands län

Gotlands län er ein sýsla í Svøríki. Gotland er ein oyggj í eystarta parti av Svøríki og hevur bert eina kommunu. Gotlands län varð stovnað í 1678. Høvuðsstaðurin í Gotlands län er Visby.

Gotlands län hevur umleið 57.661 íbúgvar og eina vídd á 3.140 km².

Kommuna
Gotlands kommuna


Gävleborgs län

Gävleborgs län er ein sýsla í Svøríki. Í vestri hevur Gävleborgs län mark við Dalarnas län og Jämtlands län, í norðri við Västernorrlands län og í suðri víð Uppsala län og Västmanlands län. Gävleborgs län varð stovnað í 1762. Høvuðsstaðurin í Gävleborgs län er Gävle.

Gävleborgs län hevði 277 970 íbúgvar (2013) og eina vídd á 19 629,3 km².

Kommunur
 Bollnäs kommuna
 Gävle kommuna
 Hofors kommuna
 Hudiksvalls kommuna
 Ljusdals kommuna
 Nordanstigs kommuna
 Ockelbo kommuna
 Ovanåkers kommuna
 Sandvikens kommuna
 Söderhamns kommuna

Keldur

Sýslur í Svøríki


Hallands län

Hallands län er ein sýsla í Svøríki. Í eystri hevur Hallands län mark við Kronobergs län og Jönköpings län, í norðri við Västra Götalands län og í suðri víð Skåne län. Hallands län varð stovnaður á 1719. Høvuðsstaðurin í Hallands län er Halmstad.

Hallands län hevur 306 840 íbúgvar (2013) og eina vídd við 5 687,11 km².

Kommunur
 Kungsbacka kommuna
 Varbergs kommuna
 Falkenbergs kommuna
 Hylte kommuna
 Halmstads kommuna
 Laholms kommuna

Keldur

Sýslur í Svøríki


Jämtlands län

Jämtlands län er ein sýsla í Svøríki. Í eystri hevur Jämtlands län mark við Västernorrlands län og Gävleborgs län, í norðri við Västerbottens län og í suðri víð Dalarnas län. Jämtlands län varð stovnaður á 1810. Høvuðsstaðurin í Jämtlands län er Östersund.

Jämtlands län hevur umleið 126 461 íbúgvar (2013) og en vídd við 53 752,8 km².

Kommunur
 Bergs kommuna
 Bräcke kommuna
 Härjedalens kommuna
 Krokoms kommuna
 Ragunda kommuna
 Strömsunds kommuna
 Åre kommuna
 Östersunds kommuna

Keldur

Sýslur í Svøríki


Jönköpings län

Jönköpings län er ein sýsla í Svøríki. Í eystri hevur Jönköpings län mark við Kalmar län, í norðeystri við Östergötlands län og í norðvestri víð Västra Götalands län. Í suðri víð Kronobergs län. Jönköpings län varð stovnað í 1687. Høvuðsstaðurin í Jönköpings län er Jönköping.

Jönköpings län hevur umleið 341 235 íbúgvar (2013) og eina vídd á 11 194,3 km².

Kommunur
 Aneby kommuna
 Eksjö kommuna
 Gislaveds kommuna
 Gnosjö kommuna
 Habo kommuna
 Jönköpings kommuna
 Mullsjö kommuna
 Nässjö kommuna
 Sävsjö kommuna
 Tranås kommuna
 Vaggeryds kommuna
 Vetlanda kommuna
 Värnamo kommuna

Keldur

Sýslur í Svøríki


Kalmar län

Kalmar län er ein sýsla í Svøríki. Í vestri hevur Kalmar län mark við Kronobergs län, Jönköpings län, í útnyrðingi víð Östergötlands län og í suðri við Blekinge län. Kalmar län varð stovnað í 1634. Høvuðsstaðurin í Kalmar län er Kalmar.

Kalmar län hevur 233 874 íbúgvar (31. desember 2013) og eina vídd við 11.171 km².

Kommunur

 Borgholms kommuna
 Emmaboda kommuna
 Hultsfreds kommuna
 Högsby kommuna
 Kalmar kommuna
 Mönsterås kommuna
 Mörbylånga kommuna
 Nybro kommuna
 Oskarshamns kommuna
 Torsås kommuna
 Vimmerby kommuna
 Västerviks kommuna

Keldur

Sýslur í Svøríki


Listi í stavrað

Yvirlitið, ið er skipað í bókstavarað, loyvir tær at sláa grein upp eftir byrjanarstavi.

Wikipedia


Lívrunnin evnafrøði

Lívrunnin evnafrøði er tað økið innan evnafrøði sum snýr seg um tær sambindingarnar sum innihalda karbon (kolevni) og hydrogen (vatnevni). Hetta økið verður kalla lívrunnið av tí, at man fyrr helt at tær lívrunnu sambindingarnar bert kundu fáast úr livandi organismum, og ikki skapast kunstiga á eini starvsstovu.

Lívrunnar sambindingar eru sostatt mýl, ið innihalda karbon og hydrogen, men kunnu eisini innihalda onnur frumevni. Nógvar lívrunnar sambindingar innihalda nitrogen, oxygen, halogenir og, meir sjáldsamt, fosfor og svávul.

Dømi um nøkur einfald lívrunnin mýl:

Bólkar av lívrunnum sambindingum
Tað finnast sera nógv sløg av lívrunnum sambindingum og tí er neyðugt at greina tær í ymiskar bólkar. Bólkað verður eftir hvussu mýlið er samansett og hvørji frumevni finnast í mýlinum. Frumevni festa seg ofta á ávísan hátt og hetta ger at vit fáa sokallaðir funktionellir bólkar. Tey mýlini, ið bert innihalda karbon- og hydrogenatomir, verða nevnd antin alkan, alken ella alkyn. Ein alkan hevur bert einkultbindingar, ein alken hevur eina ella fleiri dupultbindingar og ein alkyn hevur eina ella fleiri trýdupultbindingar.

Dømi um funktionellar bólkar:
 Alkan
 Alken
 Alkyn
 Alkohol
 Phenol
 Ether
 Carboxylsýra
 Aldehyd
 Keton
 Ester
 Amin
 Amid
 Halid

Navngeving
Fyri at halda skil á øllum hesum ymisku sambindingum verður IUPAC-skipanin nýtt. Hetta er ein skipan sum ásetir júst hvussu lívrunnin mýl skulu nevnast. Sambindingar sum hava verið kendar leingi og nógv nýttar hava ofta fingið eitt sokallað trivialnavn. T.d. er edikssýra eitt trivialnavn fyri ethansýru og formaldehyd er eitt trivialnavn fyri methanal.

Sí eisini
 Lívevnafrøði

Evnafrøði


Ólívrunnin evnafrøði

Ólívrunnin evnafrøði er tað økið innan evnafrøði sum snýr seg um allar sambindingar undantikið tær lívrunnu. T.v.s. allar tær sambindingar, ið ikki innihalda karbon (kolevni).

Høvuðsøkið innan ólívrunna evnafrøði:
 Miniralir, t.d. saltir, asbest, silikatir...
 Metal og metalblandingar, t.d. jarn, kopar, bronza, messing, aluminium...
 Sambindingar, sum innihalda frumevni, ið ikki eru metalir, t.d. silikon, fosfor, klor, ilt...
 Metalkompleksir

Evnafrøði


Analytisk evnafrøði

Analytisk evnafrøði snýr seg um at kannað ein prøva, við tí endamáli at staðfesta, hvussu prøvin er samansettur evnafrøðisliga.

Tvey høvuðsøki eru innan analytiska evnafrøði:
 Kvalitativ analysa: Staðfesta um eitt ávíst frumevni ella mýl finst í prøvanum.
 Kvantitativ analysa: Staðfesta nøgdina av einum ávísum frumevnið ella mýlið í prøvanum.

Evnafrøði


Frumevni

Eitt frumevni er eitt evni sum ikki kann verða býtt sundur ella broytt til onnur evni á nakran vanligan evnafrøðisligan hátt. Eitt frumevni hevur eins nógvar protonir í øllum atomunum. Talið av neutronum kann vera ymiskt, tá er talan um isotopar. Frumevnini eru bólkað í skeiðbundnu skipanini.

Sí eisini
 Atom
 Skeiðbundna skipanin

Alisfrøði
Evnafrøði


Fríðrikur (krúnprinsur)

Fríðrikur Krúnprinsur (Frederik André Henrik Christian, føddur 26. mai 1968 í Keypmannahavn) er krúnprinsur av Danmark, sonur Margrethu II Drotning og Heindrik prins (Prins Henrik). Fríðrikur krúnprinsur er giftur við Krúnprinsessu Mary og saman eiga tey fýra børn, tann elsti er Prins Christian av Danmark.

Lívssøga

Sum eldri sonur Margretu drotningar og Heindriks prins er Fríðrikur danskur ríkisarvingi. Krúnprinsurin, føddur 1968, er í móðurætt fimti maður frá Kristjani kongi 9., fyrstikongurin av Glücksborg-ættini. Hann verður tí sætta úr hesi ætt á Danmarkar trónu. Hann er somuleiðis fimmti maður frá Viktoriu drotning. Hann hevur lisið á Harvard og er cand. scient. polit. frá Århus. Harafturat hevur hann holla hernaðarliga útbúgving innan allar tríggjar greinirnar í donsku verjuni, seinast serútbúgving í froskmannaliðinum í sjóverjuni.

Afturat bókliga lesnaðinum, umfatandi hernaðarligu yrkisbreytini og teim mongu almennu skyldunum hevur Fríðrikur krúnprinsur eisini givið sær stundir til at gera vart við seg sum  fjølbroyttur ítóttar- og náttúrumaður. Hann er góður á skíðum og í tennis, hann hevur runnið maraton, siglt í HM fyri seglbátar, og so hevur hann ferðast fleiri túsund kilometrar á hundasleðu á tí stóru Sirius-rannsóknarferðini í ár 2000.

Krúnprinsurin tók saman við 6 vinmonnum lut í 4 mánaðar longu Sirius-sleðurannsóknarferðini norður um Grønland, úr Thule i í útnyrðingshorninum til Daneborg í ein landnyrðing. Túrurin var 2.795 km langur við 45 hundum, sleðum, tjøldum, matarskamti og 40 kuldastigum.

Týðandi partur av arbeiðnum hjá krúnprinsinum er at umboða Danmark og at virka til frama fyri donsk áhugamál í útlondum. Tað ger hann á almennum vitjanum hjá útlendskum statsleiðarum og tá hann tekur lut í donskum vinnuátøkum í útlondum og í tiltøkum innan ítrótt og mentan.

Børnini hjá Fríðrikki Krúnprinsi og Mary Krúnprinsessu
 Christian Valdemar Henri John, føddur hin 15. oktober 2005.
 Isabella Henrietta Ingrid Margrethe, fødd hin 21. apríl 2007.
 Vincent Frederik Minik Alexander, føddur hin 8. januar 2011, kl. 10.30 (tvíburður).
 Josephine Sophia Ivalo Mathilde, fødd hin 8. januar 2011, kl. 10.56 (tvíburður).

Útbúgvingar
Hann varð útbúgvin Cand.scient.pol. í 1995 eftir at hava lisið á Århus Univeristet og á Harvard í USA. Krúnprinsurin hevur tænt í danska herinum, flogvápninum og í sjóverjuni. Hann er offiserur í øllum trimum vernum. Í 2010 varð hann útnevndur kommandørur í Sjóverjuni og oberstur í Herinum og Flogvápninum.

Ítróttamaður
Krúnprins Fríðrikur er eisini ítóttamaður. Hann íðkar kappsigling í bátasløgunum Dreki og Farr 40. Hann hevur luttikið við DM, EM og HM. Til EM í 2003 gjørdist hann nummar fýra, á DM 2011 lá hann á einum øðrum plássi nærum alla kappingina, men endaði tó á einum fjórðaplássi.

Ávísingar úteftir

D.K.H. Kronprinsparret - Frederik André Henrik Christian, Prins til Danmark, Kronprins (danskt)

Kongalig úr Danmark
Ítróttafólk úr Danmark
Danskir prinsar
Føðingar í 1968


Atom

Eitt atom er tann minsti parturin av einum frumevni. Orðið atom stavar frá grikskum άτομος, átomos og merkir "óbýtandi". Teir gomlu grikkarnir hugsaðu sær atomið sum tann minsta eindin, nakað kundi býtast í. Í dag vita vit, at atomini eru sett saman av smáum elementarpartikklum: protonum, neutronum og elektronum. Eisini hesir elementarpartiklar eru samansettir av aftur minni partum.
Ein samanseting av atomum verður kallað ein evnasambinding. Dømi um evnasambindingar eru mýl og sølt.

Sí eisini
 Evnasambinding
 Frumevni
 Mýl
 Skeiðbundna skipanin

Evnafrøði
Alisfrøði


Mýl

Eitt mýl (molekyli) er ein samanseting av tveimum ella fleiri atomum. T.d. er eitt vatnmýl sett saman av einum oxygenatomi og tveimum hydrogenatomum. Eitt mýl er sermerkt við, at atomini hanga saman ígjøgnum kovalentar bindingar, t.v.s. at atomini hava eitt ella fleiri elektrónpør saman.

Sí eisini
 Atom
 Evnasambinding

Evnafrøði


Carboxylsýra

Ein carboxylsýra er eitt lívrunnið mýl við einum ella fleiri carboxylsýrubólkum (-COOH). Ein carboxylsýrubólkur er eitt karbonatom við einum dupultbundnum oxygenatomið (=O) og einum einkultbundnum oxygenatomið við einum hydrogen sitandi á (-OH).

Tríggjar tær einfaldastu carboxylsýrurnar:
   OH           H OH         H H OH
   |            | |          | | |
 H-C=0        H-C-C=O      H-C-C-C=O
                |            | |
                H            H H

 Methansýra   Ethansýra    Propansýra
  HCOOH        CH3COOH      CH3CH2COOH

Sí eisini
 Lívrunnin evnafrøði

Lívrunnin evnafrøði
Sýrur


Keton

Ein keton er eitt lívrunnið mýl við einum ella fleiri ketonbólkum. Ein ketonbólkur er eitt karbonatom við einum dupultbundnum oxygenatomið (=O) og karbonatomir sitandi á hinum bádum síðunum. Ketonir verða nevnd við endingini -on.

Dømi:

    CH3               CH3
    |                 |
    C=O               C=O
    |                 |
    CH3               CH2
                      |
                      CH3

   Propanon           Butanon
   (acetone)

Sí eisini
 Lívrunnin evnafrøði

Lívrunnin evnafrøði


Aldehyd

Eitt aldehyd er eitt lívrunnið mýl við einum ella fleiri aldehydbólkum. Ein aldehydbólkur er eitt karbonatom við einum dupultbundnum oxygenatomið (=O) og einum hydrogenatomið. Aldehydir verða nevnd við endingini -al.

Dømi um nøkur nógv nýtt aldehyd:

Framleiðsla

Aldehydir verða framleidd við at oxidera primær alkoholir. Man kann tó ikki nýta sterk oxidatiónsevnir til hetta, tí aldehyd oxiderast lætt víðari til carboxylsýrur. Mest nýtta oxidatiónsevni til framleiðslu av aldehydum er PCC (Pyridinium chlorchromat).

Reaktiónir

Aldehyd útinna tvey sløg av reaktiónum: Oxidatión og nukleofil additión. Oxidatión gevur eina carboxylsýru og nukleofil additión gevur ymisk evni, alt eftir hvat man adderar til aldehydið. Niðanfyri er ein listi yvir aldehyd reaktiónir og hvat produkt tær geva.

 Oxidatión gevur eina carboxylsýru
 Nukleofil additión av:
 Hydrogen (Reduktión) gevur eitt alkohol
 Vatn gevur eitt diol (dupult alkohol)
 Alkohol gevur eitt acetal
 Amin gevur eina imin
 Grignard reagensum gevur eitt alkohol

Sí eisini
 Lívrunnin evnafrøði

Lívrunnin evnafrøði


Halogen

Halogenini eru frumevnini í bólki 17 (VII) í skeiðbundnu skipanini. Tey eru: fluor (F), klor (Cl), brom (Br), jod (I), astat (At) og ununseptium (Uus). Astat er óstabilt og tí radioaktivt, og ununseptium er ikki uppdagað enn. Halogenini mangla øll eina elektron í uttasta skali og finnast tí sum einkultløddar negativar ionir (F-, Cl-, o.s.v.).

Sí eisini
 Tey óvirknu gassini
 Skeiðbundna skipanin

Evnafrøði


Evnasambinding

Ein evnasambinding er eitt evni, ið er samansett av fleiri ymiskum atomum við eini evnafrøðisligari binding. Tað er evnafrøðisliga bindingin sum ger av, hvat fyri slag av sambinding vit hava við at gera. Um atomini hanga saman við eini kovalentari binding so hava vit eitt mýl. Um atomini hanga saman við eini ionbinding, so hava vit antin eitt salt, eina sýru ella ein basa.

Sí eisini
 Atom
 Ionbinding
 Kovalent binding
 Mýl

Evnafrøði


Lívevnafrøði

Lívevnafrøði ella biokemi er læran um lívrunnin evnafrøði í livandi verum, ein brúgv millum evnafrøðina og lívfrøðina, sum granskar hvussu torgreiddar evnafrøðiligar reaktiónir liggja sum grundarlag fyri lívinum. Lívevnafrøði granskar bygnaðin og funktiónirnar hjá teimum ymisku lutunum í kyknuni, so sum proteinir, karbohydratir, fitievni og onnur lívfrøðilig mýl.

Sí eisini
 Protein
 Kveiki

Evnafrøði


Jón (evnafrøði)

Ein jón (ion) er eitt atom ella eitt mýl við eini ravmagnsløðing. Tað finnast bæði negativt og positivt løddar jónir. Ein positiv jón verður nevnd ein kation og ein negativ verður nevnd ein anion. Løðingin kemst av, at atomið ella mýlið missir ella tekur elektronir. Kationir og anionir kunnu bindast saman við ionbindingum, og samansettu evnini verða nevnd sølt. T.d. er minsta eindin í vanligum køkssalti (natriumklorid, NaCl) ein positiv natriumjón (Na+) og ein negativ kloridjón (Cl-), og minsta eindin í kalsiumkloridi   er ein kalsiumjon  og tvær kloridjonir. Jónir, sum hava fleiri atom í sær, verða nevndar samansettar jónir.

 Nakrar vanligar kationir:
Natriumjón: Na+
Blýggj(II)jón: Pb2+
 Jarn(III)jón: Fe3+

 Nakrar vanligar anionir:
 Bromidjón: Br-
Sulfidjón: S2-
Oxidjón: O2-

Nakrar vanligar samansettar anionir:
 Ammoniumjón: NH4+
 Hydroxidjón: OH-
 Sulfatjón: SO42-
Nitratjón: NO3-

Sí eisini
 Atom
 Evnasambinding
 Frumevni
 Mýl

Evnafrøði


Alisevnafrøði

Alisevnafrøði ella fysisk kemi er ein vísindagrein sum liggur millum alis- og evnafrøði. Týdningarmikil granskingarøkið eru evnafrøðilig termodynamik, evnafrøðilig kinetik, kvantevnafrøði, hagfrøðilig mekanik, spektroskopi og yvirflatuevnafrøði.

Evnafrøði


Adelborg Linklett

Adelborg Linklett (29. januar 1935 við Norðskála) er ein føroyskur sjónleikari.

Filmar
 1999 - Bye Bye Bluebird
 1997 - Barbara
 1995 - Maðurin ið slapp at fara

Linklett, Adelborg
Føðingar í 1935


John Johannessen

John Johannesen (f. 7. oktober 1977) í Tórshavn. John er tíðindafólk hjá Kringvarpi Føroya, og tá KVF broytti innanhýsis uppsetanina av starvsfólki í 2019 gjørdist John ein av føstu vertunum í Degi & Viku. John Johannesen er fyrrverandi Løgtingsmaður fyri Javnaðarflokkin í Suðurstreymoyar valdømi, hann varð valdur inn á ting í 2004. John búði í Havn fyrstu árini, men flutti síðan til Lopra í Suðuroynni at búgva við familjuni, har búði hann til hann varð liðugur við studentaskúlan. Seinastu árini hevur John Johannessen búð í Tórshavn.

Í 2020 kom John sum 42 ára gamal út sum samkyndur, og fór frá konu síni. Áður hevur John m.a. á Facebook víst stóran stuðul fyri LGBT og verið kritiskur yvir fyri røddum, ið hava talað í móti felagsskapum sum LGBT.

Familja og yrki

Foreldur: Hans Oluf Johannessen, sáli, Conny Thomsen, Jóna Olsen (fosturmamma).

Hjúnafelagi: Ongin. - Ragnhild Olsen (fyrrv.)

Børn: Hans Oluf Ragnhildarsonur Johannessen (f. 2004) og Eva Ró Ragnhildardóttir Johannessen (f. 2006) og Rani Ragnhildarsonur Johannessen (f. 2007).

Yrki: John Johannessen er málsligur studentur og hevur arbeitt sum tíðindafólk í Sjónvarpi Føroya 2001-2004 og aftur í 2017-í dag og á Sosialinum 1998-2001.

Valdur á Føroya Løgting 2004

John Johannessen varð valdur á ting við valið 20. januar 2004, tá varð hann bert 26 ára gamal.

Formanssessir, nevndarsessir vm.

 2008-11 Formaður í tingbólki Javnaðarfloksins.
 2008-11 Formaður í Uttanlandsnevnd Løgtingsins.
 2008-11 Limur í formansskapi Løgtingsins, 3. næstformaður.
 Varalimur í Útnorðurráðnum og Rættarnevndini.
 2008-11 Framsøgufólk í: Uttanríkis-, trygdarpolitisku-, verjupolitisku-, útflutningsf.-, NR-, neyðhjálp-, menningarsamstarv- og ferðavinnumálum.
2004-2008 Limur í Uttanríkisnevndini.

Harumframt var John Johannessen valdur limur í Stórnarskipanarnevndini, ið arbeiðir við at smíða Føroyum nýggja stórnarskipan, og so varð hann eitt skifti valdur limur í Nevndina fyri øktum leikluti hjá kvinnum í politikki, sum seinni fekk navnið Demokratia.

Keldur og útvortis ávísing:

 j.fo, tingmanning
 j.fo um John Johannessen
 John.fo - um John
 Logting.fo
 Logting.fo - Faldari um Løgtingið
 ssn.fo Stjørnarskipanarnevndin
 Norska Wikipedia um John Johannessen

Føðingar í 1977
Føroyskir politikarar
Løgtingslimir
Heilsumálaráðharrar í Føroyum
Tíðindafólk
Politikarar úr Javnaðarflokkinum