Rúnir

Rúnir byggja lutvíst á gamla germanska tradisjón við at høgga tekin, myndir og stavir í klettin, men eisini á bókstavarøð tey gomlu hava møtt í sambandinum við fólkasløg í Suðurevropa.

Orðið rúnir merkir loynidómur. Rúnirnar eru bókstavir, sum vórðu høgdir oftast í stein. Seinni uppi í miðøldini verða rúnirnar eisini høgdar í træ. Vit hoyra í Føroyingasøgu um Trónd í Gøtu, at hann var ein sera vitugur maður, sum eisini varð lagdur undir at duga gand. Tey, sum dugdu at lesa tá í tíðini, vórðu ofta roknaði sum køn í gandi. Í kvæðinum um Leiv Øssurson, tá Tróndur fer til Suðuroyar at finna Torgrím, verður sagt, at hann hevði rúnarkelvi við sær. Eitt kelvi er eitt runt træpetti.

Stavrað
Skandinavia
Víkingatíðin
Skriftskipan
Rúnasteinar


Sirri

Sirri er eitt føroyskt klædnamerki úr Vági.

Útvortis ávísing

 Sirri.fo

Føroyskar fyritøkur
Suðuroy


IP-adressa

Ein IP-adressa er ein talvirðisadressa (øvugt einari adressu, ið hevur snið sum eitt navn, sí økisnavn) á eini teldu, ið er íbundin eitt net, vanliga internetið. Eitt dømi um eina IP-adressu, skrivað við prikkuppskriving, er 130.255.40.253.

Slóðir úteftir
 IP-adressa
 IP Address Locator

Teldufrøði


Økisnavn

Eitt økisnavn (enskt: domain name) er eitt navn á einum øki á internetinum. Eitt tað mest nýtta økisnavnið er .com. Hvørt land hevur sítt egna økisnavn, til dømis hevur Føroyar .fo, Danmark hevur .dk, Noreg hevur .no osfr. Dømi um síður, sum enda við .fo: portal.fo, vagaportal.fo, sandportal.fo, kringvarp.fo, setur.fo. Dømi um danskar síður við .dk: eb.dk, politiken.dk, sis.ku.dk; Økisnøvnini eru ofta í einum sniði, ið sampakka fyriskipanini í RFC 1035. Økisnøvn í Føroyum verða fyrisitin av Trygdartøkni Sp/f. Men tað er FO-ráðið, ið er myndugleiki og sambært teimum av landsstýrismanninum í vinnumálum góðkendu viðtøkum, hevur fingið ábyrgdina av umsitingini og nýtsluni av landsøkinum .fo á internetinum.

Ávísingar úteftir
 FO-umsitingin

Teldufrøði


Kurt Gödel

Kurt Gödel (28. apríl 1906 - 14. januar 1978), var støddfrøðingur føddur í Eysturríki-Ungarn.

Keldur

Slóðir úteftir

Gödel, Kurt
Gödel, Kurt


David Hilbert

David Hilbert (23. januar 1862 - 14. februar 1943), var støddfrøðingur føddur í Týsklandi.

Keldur

Slóðir úteftir

Hilbert, David
Hilbert, David
Føðingar í 1862
Andlát í 1943


Íslendskt mál

Íslendskt er eitt indo-evropeiskt mál. Tað hoyrir til ta vesturnorrønu málættina saman við føroyskum, norskum og hinum nú útdeyða norn, sum norrøna málið í Hetlandi nevndist.

Sviar, norðmenn og danir skilja heilt væl hvønnannan. Teir hava størri trupulleikar við íslendskum, hóast íslendskt líkist tí skandinaviska málinum, ið varð tosað fyri túsund árum síðan. Næstringur hjá íslendskum er føroyskt, men málini eru ikki so lík, at ein íslendingur skilir ein føroying uttan trupulleikar.

Málskyldskapur

Føroyskt og íslendskt eru grannamál. Hugsa vit um uppruna, stavseting ella orðatilfar, eru tey nær í ætt. Men munurin er á reglunum viðvíkjandi framburði. Tá ið landnámsmenn í 9. øld hildu vestur í hav úr Vesturnoregi, settu summir búgv í Íslandi, summir í Føroyum, og uppaftur summir funnu sær bústað í oyggjalondum sunnan fyri Føroyar. Hesir niðursetumenn vóru ættaðir av vesturstrond Noregs og bóru sjálvsagt við sær tey bygdamál, ið talað vórðu har um leiðir. Mál teirra kalla vit norrønt.

Fyrstu øldirnar hendir valla tað nógva málinum viðvíkjandi í hesum nýbygdu londunum. Føroyingurin, íslendingurin og hetlendingurin, sum hittust um ár 1000, mundu uttan størri tvørleika skilja hvør annan. Men sum øldir liðu fleiri, tók málið at broytast í ljóði, soleiðis at smátt um smátt sprettur íslendskt úr norrønum og føroyskt úr somu rót. Stóra broytingarskeiðið verður ofta sett til hvarvið 1300 til 1500. Kemur tú í einum teksti fram á orð sum til dømis "blað", "bátur" ella "vík", so heldur tú ivaleyst tekstin at vera føroyskan. Men tað er ikki vist, at hann er føroyskur. Hann kann eins væl vera íslendskur. Men biður tú eitt íslandskt og eitt føroyskt fólk lesa hesi 3 orðini upp, so hoyrir tú mun alt fyri eitt.

Málføri

Skulu vit tosa um bygdarmál (fø. málføri, ísl. mállýskur) í Íslandi, er fyrst at siga, at munurin á málinum í teimum ymsu pørtunum av landinum er lítil. Tann munur ið er, er fyrst og fremst í framburðinum. Skilt verður t.d. ímillum harðmæli á Norðurlandinum (frá Héraðsvötnum og eystur í Vopnafjörð) og linmæli aðrastaðni í landinum. Í harðmæli eru k, p og t fráblást í innstøðu aftan á langt sjálvljóð, meðan tey eru ófráblást í linmæli, ljóðskrivað ávíkavist [kʰ, pʰ, tʰ] og [b, d, g]. Ein partur av harðmælisøkinum, serliga Eyjafjarðarsýsla, hevur raddað ljóð undan p, k og t; dømi vanta [vantʰa], lampi [lampʰi], hjálpa [jaulpʰa], meginparturin av landinum hevur óruddaðan framburð, t.d. [vandta], [lambpi] og [jaulbpa].

Sí eisini

 Brúkarakassin

Ávísing úteftir

 Íslensk málstöð.

Íslendskt mál


Filmur

Filmur er livandi myndir. Tøknin var uppfunnin í endanum av 19. øld. Teir fyrstu filmarnir høvdu ikki talu og ikki ljóð, tekstir, sum kundu greiða frá søguni, stóðu á løriftinum. Ein pianoleikari hevði undirspælið við hóskandi tónleiki, til dømis kvikum og harðligum tónleiki, tá ið onkur varð jagstraður. Áskoðarafjøldin fór skjótt at velja sær sínar yndisleikarar, og tær fyrstu filmsstjørnurnar vórðu til dømis Rudolph Valentino. Í 1927 kom tann fyrsti talufilmurin, og síðan vildi áskoðarafjøldin ikki vita av øðrum. Tøknifrøðiliga gjørdust filmarnir støðugt betri. Í Amerika gjørdu Metro-Goldwyn-Mayer Studios (MGM) og nøkur fá onnur stór filmsfeløg 95 % av øllum filmum. Í 1950-árunum fingu fólk áhuga fyri sjónvarpinum, og tað gjekk aftur á hond við filmsídnaðinum. Tey seinastu árini hevur filmurin tó ment seg aftur.

Í Hollywood vórðu flestu filmarnir gjørdir. Í syðra parti í Kalifornia var rætta veðurlagið og landslagið til filmsupptøkur. Millum 1907 og 1913 varð ein partur í Los Angeles, Hollywood, miðdepil í amerikanskum filmsídnaði. Eisini Russland, Týskland, Frakland og Japan hava gjørt filmar, sum hava havt stóra ávirkan á filmsídnaðin um allan heim, og filmsídnaðurin er alstórur.

Filmsløg

Filmur kann býtast sundur í fleiri bólkar. T.d.:

 Heimildarfilmur (dokumentarfilmur)
 Stuttfilmur
 Lýsingarfilmur
 Leikfilmur
 Animatiónfilmur
 Teknifilmur

Sí eisini

 Føroyskir filmar
 Útlendskir filmar
 Filmleikstjórar


Tal

Eitt tal er eitt abstrakt hugtak sum til dømis verður nýtt til at áseta mongd.

Her er eitt lítið yvirlit yvir tøl:
0,000 000 000 000 000 000 000 001 = 10−24 = Kvadrillióntapartur
0,000 000 000 000 000 000 001 = 10−21 = Trilliardtapartur
0,000 000 000 000 000 001 = 10−18 = Trillióntapartur
0,000 000 000 000 001 = 10−15 = Billiardpartur
0,000 000 000 001 = 10−12 = Billióntapartur
0,000 000 001 = 10−9 = Millardtapartur
0,000 001 = 10−6 = Millióntapartur
0,001 = 10−3 = Túsundapartur
0,01 = 10−2 = Hundrindapartur
0,1 = 10−1 = Tíggjundapartur
1 = 100 = Eitt
1 0 = 101 = Tíggju
1 00 = 10² = Hundrað
1 000 = 103 = Túsund
1 000 000 = 106 = Millión
1 000 000 000 = 109 = Milliard
1 000 000 000 000 = 1012 = Billión
1 000 000 000 000 000 = 1015 = Billiard
1 000 000 000 000 000 000 = 1018 = Trillión
1 000 000 000 000 000 000 000 = 1021 = Trilliard
1 000 000 000 000 000 000 000 000 = 1024 = Kvadrillión
1 000 000 000 000 000 000 000 000 000 = 1027 = Kvadrilliard
1 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 = 1030 = Kvintillión
1 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 = 1033 = Kvintilliard
eitt eitt-tal við 100 nullum eftir sær = 10100 = Googol
eitt eitt-tal við einum googol nulli eftir sær =10Googol =  = Googolplex

Sí eisini
 Rómartal

Tøl


Teljital

Eitt teljital ella eitt natúrligt tal er eitt av tølunum 1, 2, 3, ... Mongdin av teljitølum hevur í støddfrøði symbolið  .

Tað skal viðmerkjast, at nakrir støddfrøðingar (serstakliga talástøðingar) dáma betur ikki at skoða talið 0 sum eitt teljital - meðan aðrir (serstakliga mongdarástøðingar, logikkarar, teldufrøðingar) uppíroknað 0 sum eitt teljital, her hevur mongdin symbolið .


Heiltal

Eitt heiltal er eitt tal, sum kan skrivast uttan at nýta talbrot ella desimaltal. Heiltølini eru ein víðkan av teljitølunum. Mongdin av heiltølunum hevur í støddfrøði symbolið .


Rationelt tal

Eitt rationelt tal, eisini nevnt ráðið tal,  er eitt tal, sum kann skrivast við at nýta formin, , har bæði a og b eru heiltøl.

Hetta fevnir um bæði heiltøl og talbrot. Mongdin av rationellum tølum hevur í støddfrøðini symbolið .

Øll onnur reel tøl verða rópt tey irrationellu tølini.


Reelt tal

Eitt reelt tal, eisini nevnt ítøkiligt tal ella, eitt sindur misvísandi, eitt altal, er eitt tal, sum kann skrivast sum eitt endaleyst desimalbrot, t.e.

.

Mongdin av reellum tølum hevur í støddfrøði symbolið .


Lofsöngur

Lofsöngur, kennist eisini undir heitinum Ó Guð vors lands er tjóðarsangur Íslands. Orðasmiður er Matthías Jochumsson og tónlistarsmiður Sveinbjörn Sveinbjörnsson.

Á Íslenskum

 Ó, guð vors lands! Ó, lands vors guð!
 Vér lofum þitt heilaga, heilaga nafn!
 Úr sólkerfum himnanna hnýta þér krans
 þínir herskarar, tímanna safn.
 Fyrir þér er einn dagur sem þúsund ár
 og þúsund ár dagur, ei meir:
 eitt eilífðar smáblóm með titrandi tár,
 sem tilbiður guð sinn og deyr.
 Íslands þúsund ár,
 Íslands þúsund ár,
 eitt eilífðar smáblóm með titrandi tár,
 sem tilbiður guð sinn og deyr.

 Ó, guð, ó, guð! Vér föllum fram
 og fórnum þér brennandi, brennandi sál,
 guð faðir, vor drottinn frá kyni til kyns,
 og vér kvökum vort helgasta mál.
 Vér kvökum og þökkum í þúsund ár,
 því þú ert vort einasta skjól.
 Vér kvökum og þökkum með titrandi tár,
 því þú tilbjóst vort forlagahjól.
 Íslands þúsund ár
 Íslands þúsund ár
 voru morgunsins húmköldu, hrynjandi tár,
 sem hitna við skínandi sól.

 Ó, guð vors lands! Ó, lands vors guð!
 Vér lifum sem blaktandi, blaktandi strá.
 Vér deyjum, ef þú ert ei ljós það og líf,
 sem að lyftir oss duftinu frá.
 Ó, vert þú hvern morgun vort ljúfasta líf,
 vor leiðtogi í daganna þraut
 og á kvöldin vor himneska hvíld og vor hlíf
 og vor hertogi á þjóðlífsins braut.
 Íslands þúsund ár
 Íslands þúsund ár
 verði gróandi þjóðlíf með þverrandi tár,
 sem þroskast á guðsríkis braut.

Útvortis ávísingar

 Íslenski tjóðsangur

Ísland
Tjóðarsangur


Norðuramerika

Norðuramerika er ein heimspartur. Norðuramerika eru londini Sambandsríki Amerika, Kanada og Meksiko, umframt heimsins størstu oyggj, Grønland. Í seinastu ístíð lá mikil ískappi um meginlandið, sum sumstaðni brýndi niður landslagið, dýpti láglendið við Stóruvøtn og legði eitt jaður av fruktagóðari mold oman á víðu grasfløturnar í Miðvestri. Klettafjøll eru norðan úr Alaska og suður í New Mexico eru ryggurin í meginlandinum. Eystanfyri eru Appalachiafjøll, og eystan og sunnan tey er lág strond. Í Eysturkanada er Kanadaskjøldur, ein ovurstór lægd við gomlum, niðurruddum fjøllum, sum nú liggja undir mold. Oyðimerkur eru í útsynningspartinum í USA og suður í Norðurmeksiko.

Fólkið í hesum heimsparti var einaferð upprunafólk - indiánar, sum livdu av tí, náttúran gav. Næstan alt fólkið har nú á døgum eru eftirkomarar hjá niðursetufólki, sum eru flutt hagar seinastu 400 árini. Sterkasta landið, bæði tá vit hugsa um fólkatal og vælferð, er USA, ríkasta land í heiminum. Norðan fyri USA er ovurstóra Kanada. Her býr ikki so nógv fólk, tí at har er berligari, kaldari og harðførari enn hjá grannanum fyri sunnan. Bæði londini vóru einaferð bretsk hjálond, og meginparturin av fólkinum talar enskt. Í Meksiko talar fólkið spanskt, tí at fyrr var Meksiko spanskt hjáland. Hóast nógv olja og gass eru í Meksiko, er landið fátækt.

Norðuramerika er ein av ótættast bygdu heimspørtunum í heiminum. Stívliga tveir triðingar av fólkinum búgva í USA. Næstflest fólk búgva í Meksiko, minst er í Kanada. Fyrr búði mesta fólkið í USA í eystara parti í landinum, men seinastu fimmti árini eru mong flutt til lýggjaru ríkini fyri sunnan og vestan (t.d. Kalifornia, Arizona og Texas). Soleiðis hevur eisini verið í Kanada, fólk eru flutt av eysturstrondini og til Stóruvøtn og til dømis Toronto í Ontario, ella tey eru flutt til býir á vesturstrondini, til dømis Vancouver í British Columbia.

Tilflytarar eru komnir í stórum tali til Norðuramerika, helst úr Evropa, men eisini úr Suðuramerika og Asia. Øll fóru ikki, tí at tey ætlaðu tað. Svarta fólkið í Amerika er ættað frá afrikonsku trælunum, sum við valdi vórðu fluttir til Amerika frá 1619 til 1808 at arbeiða í lundunum. Trælahaldið varð ikki avtikið fyrr enn í 1865. Afroamerikanarar, sum tey svørtu verða nevnd, fáa størri og størri ávirkan í amerikanska samfelagnum.

Øll trý londini í Norðuramerika eru sambandsríki. Tað er, at londini eru skift sundur í fleiri ríki. Hesi ríki hava egið lóggávuvald og senda eisini umboð til sambandstingið, so at øll kunnu verða við at gera av, hvussu landið skal verða stýrt.

Lond í Norðuramerika

 Anguilla (hoyra til Bretland)
 Antigua og Barbuda
 Aruba (hoyrir til Niðurlond)
 Amerikonsku Jómfrúoyggjar (hoyra til USA)
 Bahamasoyggjar
 Barbados
 Belis
 Bermuda (hoyra til Bretland)
 Bretsku Jómfrúoyggjar (hoyra til Bretlandi)
 Caymanoyggjar (hoyra til Bretland)
 Dominika
 Dominikanalýðveldið
 El Salvador
 Grenada
 Grønland (hoyrir til Danmark. Landafrøðiligani partur av Norðuramerika, men søguliga og politiskt partur av Evropa.)
 Guadeloupe (hoyrir til Frakland)
 Guatemala
 Haiti
 Honduras
 Jamaika
 Kanada
 Kosta Rika
 Kuba
 Martinique (hoyrir til Frakland)
 Meksiko
 Montserrat (hoyrir til Bretland)
 Niðurlendsku Antilloyggjar (hoyra til Niðurlond)
 Nikaragua
 Panama
 Puerto Riko (hoyrir til USA)
 Sankt Kitts og Nevis
 St. Lusia
 Saint-Pierre og Miquelon (hoyra til Frakland)
 St. Vinsent og Grenadinoyggjar
 Trinidad og Tobago
 Turks- og Caicosoyggjar (hoyra til Bretland)
 USA


Carl Jóhan Jensen

Carl Jóhan Jensen (føddur 2. desember 1957) er ein føroyskur rithøvundur. Hann hevur fýra ferðir fingið Mentanarvirðisløn M. A. Jacobsens fyri fagrar bókmentir, tað var í 1989, 2006, 2015 og 2022, og fýra ferðir hava bøkur hansara verið tilnevndar til Bókmentavirðisløn Norðurlandaráðsins, í 1991, 1998, 2007, 2008 og 2016. Í 2007 var tað bókin Ó - Søgur um djelvulskap, sum var tilnevnd og í 2008 var tað yrkingasavnið September í bjørkum sum kanska eru bláar ið varð tilnevnt, í 2016 er tað fyri skaldsøguna Eg síggi teg betur í myrkri.

Lívsleið
Carl Jóhan Jensen vaks upp í Havn. Í 1973 flutti hann til Danmarkar, har hann tók studentsprógv í 1976. Síðan flutti hann heimaftur til Føroya, har hann eitt nú starvaðist sum blaðmaður. Frá 1979 til 1981 las hann føroysk á Fróðskaparsetrinum. Frá 1981 til 1987 las hann íslendskt mál og bókmentir í Reykjavík. Í 1990 tók hann prógv sum cand.phil. í føroyskum máli og bókmentum. Hann er giftur avstralsku Kate Sanderson, saman eiga tey tveir synir. Kate hevur starvast fyri Føroya landsstýri í fleiri ár, og í 2012 gjørdist hon sendikvinna Føroya í ES. Síðan 2012 hava tey búð í Brússel, vegna starv hennara.

Hann útgav sítt fyrsta yrkingasavn í 1977. Hann hevur útgivið yrkingar, skaldsøgur og eitt ritsavn. Hann hevur týtt fleiri tekstir til føroyskt, eitt nú hjá Strindberg, Ayckbourn, Dario Fo og Einar Kárason. Tekstir hjá Carl Jóhan eru týddir til onnur mál og hava verði útgivnir í tíðarritum og ritsøvnum í Danmark, Noregi, Svøríki, Niðurlondum, Týsklandi og USA. Verk hansara, ið hava verið tilnevnd Bókmentavirðisløn Norðurlandaráðsins eru týddar til eitt av norðurlendsku málunum í samband við tilnevningina. Skaldsøgan Ó er útgivin í Noregi av forlagnum Det Norske Samlaget, Lars Moa týddi til norskt.

Í oktober 2011 var Carl Jóhan Jensen ein av 10 føroyskum rithøvundum, ið var umboðaður á bókamessuni í Frankfurt, hann var umboðaður við skaldsøguni Ó. Tað var fyrstu ferð, at Føroyar luttóku á týsku bókamessuni, tað var Ísland, ið bjóðaði Føroyum við í samband við at Ísland var heiðursgestur á messuni.

Á heysti 2013 umboðaði ein av yrkingum hansara Føroyar í ES tiltakinum Transpoesie 2013, yrkingin hevur heitið Tú. Yrkingin var víst í bussum, sporvognum og í metro’ini í høvuðsstaðnum hjá ES á føroyskum og í franskari og niðurlendskari týðing. Tiltakið byrjaði við framsýning og upplestri 26. september, sum er almenni evropeiski dagurin fyri mál og málsligt fjølbroytni. Tá las Carl Jóhan Jensen yrkingar á føroyskum saman við yrkjarum úr sjey øðrum londum.

Carl Jóhan var formaður fyri Rithøvundafelag Føroya 1991–92 og 2004–2006.

Útgávur

Skaldsøgur
 1979 - Seinnapartur
 1995 - Rúm - tekstur í 14 pørtum
 2005 - Ó - Søgur um djevulskap
 2014 - Eg síggi teg betur í myrkri

Yrkingar
 1977 - Yrkingar
 1982 - Skríggj
 1984 - Messa á kvøldi og fram undir morgun
 1990 - Hvørkiskyn (yrkingarsavn)
 1997 - Tímar og rek (yrkingarsavn)
 2006 - September í bjørkum sum kanska eru bláar

Ritsøvn
 2000 - Mentir og mentaskapur (ritsavn)

Virðislønir og starvslønir
 1989 - Bókmentavirðisløn M.A. Jacobsens fyri fagrar bókmentir.
 1991 - Tilnevndur Bókmentavirðisløn Norðurlandaráðsins
 1998 - Tilnevndur Bókmentavirðisløn Norðurlandaráðsins
 2006 - Bókmentavirðisløn M.A. Jacobsens fyri fagrar bókmentir.
 2007 - Tilnevndur Bókmentavirðisløn Norðurlandaráðsins fyri Ó – Søgur um djevulsskap
 2008 - Tilnevndur Bókmentavirðisløn Norðurlandaráðsins fyri yrkingasavnið September í bjørkum sum kanska eru bláar
 2011 - 1 árs starvsløn frá Mentanargrunni Landsins
 2015 - Bókmentavirðisløn M.A. Jacobsens fyri fagrar bókmentir, fyri skaldsøguna "Eg síggi teg betri í myrkri"
 2016 - Tilnevndur Bókmentavirðisløn Norðurlandaráðsins fyri skaldsøguna Eg síggi teg betri í myrkri
 2022 - Bókmentavirðisløn M.A. Jacobsens fyri fagrar bókmentir.

Keldur

Jensen, Carl Jóhan
Føroyskir skaldsøguhøvundar
Jensen, Carl Jóhan
Tíðindafólk
Føroyskir týðarar


Petur Pólson

Petur Pólson ella Petur Pólson Jensen (18. januar 1973). Føroyskur tónleikari og yrkjari. Hann er lærari í Sandavági, har hann eisini býr.

Útgivið

 1994 - Afturvendandi endurspeglingar av komandi dreymum (yrkingarsavn)
 1997 - Ongin sól er til (yrkingarsavn)
 1998 - Doing Lounge Jesus (fløga, saman við Visible Fish)
 1999 - Guru (yrkingarsavn)
 2001 - Persona Non Grata (yrkingarsavn)
 2002 - Clickhaze - EP (cd) (fløga, saman við Clickhaze)
 2005 - Koma (fløga)
 2008 - Hamskifti (yrkingarsavn)
 2009 - Tokyó (fløga)
 2011 - Transit (fløga)
 2014 - Ave (fløga, saman við Ave)

Heiðurslønir

 1997 - M.A. Jacobsens Heiðursløn fyri "Ongin sól er til"
 2001 - Prix Føroyar (við Clickhaze)

Ávisingar úteftir

 PeturPolson.com
 Rit.fo - Petur Jensen
 MySpace.com - Petur Pólson
 Tutl.com - Koma

Føroyskir rithøvundar
Føroyskir tónleikarar
Føðingar í 1973


Jehova Vitni

Jehova Vitni er ein altjóða kristin trúarrætningur. Jehova Vitni royna at venda aftur til sið og trúgv í kristnu fornkirkjuni, trúgva at afturkoma Jesu Krists verður í næstum og trúgva ikki uppá vanligu kristnu tríeindina. Charles Taze Russell stovnaði í 1870-unum bólkin sum í dag kallar seg Jehova Vitni. Í fyrstuni vórðu tey nevnd Bíbliunæmingarnir. Men í 1931 tóku tey við bíbilska navninum Jehova Vitni. Samskipanin, sum byrjaði í smáum, er nú vaksin so mikið, at 8.683.117 vitni íðin boða í flestum londum kring heimin. Jehova Vitni eru serliga kend fyri at boða boðskap sín dyr-til-dura, har tey eisini útvega fólki, ið bjóða teimum inn, bøkur og annað tilfar. Eisini taka Jehova Vitni ikki ímóti blóði, og gera heldur ikki hernaðartænastu, sum hevur skapað stríð í ymiskum londum. Tey hátíðarhalda ikki jól, páskir ella føðingardagar, tí teir verða mettir at vera heidnir heilidagar og ikki í sambæri við kristindóm. Jehova Vitni halda, at Sátan eigur verðsliga heimin og síggja hann sum spiltan, tí avmarka tey samband við verðsliga heimin og fólkið. Fyri at fáa limir at akta, verða summir onkuntíð skildir frá øðrum fólki, um teir hava gjørt okkurt skeivt sambært Jehova Vitnum.

Flestu samkomur Jehova Vitna hava møti tríggjar ferðir um vikuna. Frálæra Jehova Vitna er grundað á Bíbliuna. Møtini byrja og enda við bøn, og á flestu møtunum er eisini "andaligur lovsongur". Atgongdin er ókeypis, og eingin innsavning fer fram. Flestu samkomur halda møti í einum ríkissali. Talan er vanliga um einfaldar bygningar, sum sjálvboðin vitni hava reist. Hvørki halgimyndir, krossar ella annað slíkt er at finna í ríkissalinum. Útreiðslur bólksins verða goldnar við sjálvbodnum gávum.

Í øllum samkomum eru elstar ella umsjónarmenn, sum stíla fyri undirvísingini í samkomuni. Teir hava samkomutænarar at hjálpa sær. Hesir menninir eru ikki hevjaðir yvir hini í samkomuni. Teir verða ikki nevndir við serligum heitum. Teir eru ikki øðrvísi ílatnir enn onnur. Og teir fáa ikki løn fyri sítt arbeiði. Hinir elstu taka sær viliga og við gleði av andaliga tørvinum í samkomuni. Teir kunnu ugga og hjálpa í truplum tíðum. Jehova Vitni halda eisini á hvørjum ári størri og minni stevnur. Tá savnast fleiri samkomur um eina serliga skrá við undirvísing úr Bíbliuni. Á øllum stevnunum er dópur av nýggjum lærisveinum fastur táttur á skránni.

Alheims høvuðsskrivstovan Jehova Vitna er í Warwick í USA. Har situr Stýrandi Ráðið, ein bólkur av royndum elstum, sum leiðir ta heimsumfatandi samkomuna. Annars eru eisini meira enn 100 deildarskrivstovur kring heimin. Á teimum arbeiða sjálvboðin við at framleiða og senda bíbilskan lesnað. Boðanararbeiðið á staðnum verður eisini skipað haðani.

Keldur

Ávísingar úteftir

 Jehova Vitni: Almenna heimasíðan

Jehova Vitni


Føroyskir filmar

Hetta er ein listi yvir føroyskar filmar ella filmar, sum hava tilknýti til Føroyar, t.d. filmar, sum føroyingar hava skrivað ella leikstjórnað ella útlendskar filmar, sum eru upptiknir í Føroyum.

Føroyskir filmar í bókstavarøð

 1988 - 1700 meter fra fremtiden, føroyskur/danskur dokumentarfilmur, longd: 1 tími, 25 minuttir, leikstjóri: Ulla Boje Rasmussen, snýr seg um fólk í Gásadali og um Gásadalstunnilin sum ikki var liðugur tá.

A

 1989 - Atlantic Rhapsody - 52 scener fra Tórshavn

B

 2003 - Brudepigen - Færgeturen - Jagten på kæledyret
 1997 - Barbara (Danmark)
 2002 - Burturhugur
 1999 - Bye Bye Bluebird

D

 1998 - Dansinn (Ísland)
 2017 - Dreymar við havið

E
 2008 - En dårlig dag - leikstjóri, handrit, framleitt vm.: Bjarki Thomsen
 2013 - Eina, Stuttfilmur við Beintu Clothier í høvuðsleiklutinum. Skrivaður og leikstjórnaður av Andrias Høgenni

F

 2003 - færøerne.dk, leikrithøvundur og leikstjóri: Ulla Boje Rasmussen, longd: 1 tími og 18 minuttir. Dokumentarfilmur um sjálvstýrissamráðingarnar í Keypmannahavn millum føroyska landsstýrið og donsku stjórnina.

H

 1976 - Heystblómur

L
 2014 - Ludo spælifilmur, leikstjórnað hevur Katrin Ottarsdóttir, 71 min.
Tey leikandi: Lea Blaaberg, Hildigunn Eyðfinsdóttir, Hjálmar Dam, Bárður Persson, Gunnvá Zachariasen.

M

 1995 - Maðurin ið slapp at fara, handrit og leikstjórn: Katrin Ottarsdóttir, longd: 57 minuttir. Spælifilmur.
 2009 - Memotekið

N

 2018 - NINA er ein spælifilmur á 80 minuttir.

P

 1975 - Páll Fangi

R

 1974 - Rannvá, leikstjóri: Miguel Marin Hidalgo

S

 1990 - Smuglarin, 30 minuttir, leikstjóri: Bjarki Thomsen
 2012 - Summarnátt, skrivað leikrit og leikstjórnað: Sakaris Stórá Soundtrack: Mikael Blak.

T
 2013 - Timerne med Christine, leikstjóri: Andrias Høgenni
 1960 - Tro, håb og trolddom (Danmark), upptøkur gjørdar í Føroyum, leikrit skrivað av Erik Balling og William Heinesen, longd: 115 min., Nordisk Film
 1992 - Tre blink mod vest

Keldur

Føroyskir filmar
Filmur
Listar


Undirhald

Undirhald er kynstri at halda fólk upptikin á ein hátt soleiðis at tey stuttleiki sær.

Dømir um undirhald eru:

 Sirkus
 Filmur
 Dansur
 Spøl
 Skemt
 Gandur
 Tónleikur
 Ítróttur
 Sjónleikur


Teldufrøði

Teldufrøði er ein vísindagrein, ið fevnur um øll øki innan teldur og dátuviðgerð.

Nakrar av greinunum innan teldufrøði eru:
 Algoritmir
 Týðaratøkni


Norðlýsið (tíðindablað)

Norðlýsið er eitt føroyskt tíðindablað ið byrjaði virksemi sítt 16. apríl 1915. Norðlýsið hevur heimstað í Klaksvík og er serliga eitt lokalblað fyri Norðuroyggjar.

Blaðstjórar
 1915–1936 Símun P. Zachariassen
 1936–1946 Hákun Djurhuus
 1962–1974 Óli Dahl
 1976–2010 Oliver Joensen
 2010–? Jastrid Gullaksen
 ?- John William Joensen

Ávisingar úteftir

 Norðlýsið

Norðlýsið
Norðlýsið


Norðlýsið

Norðlýsið hevur fleiri týdningar:
 Norðlýsið er tveymastra skonnart bygd á Tórshavnar Skipasmiðju og sjósett 5. mai 1945.
 Norðlýsið er eitt tíðindablað.

Norðlýsi hevur fleiri týdningar:
 Norðlýsi er eitt náttúrufyribrigdi, ið sæst á lofthavinum um veturin.
 Norðlýsi (krimiskaldsøga), eftur Jógvan Isaksen, um tann gravandi blaðmannin Hannis Martinsson.


Rás 2

Rás 2 er ein útvarpsrás í Føroyum. Høvuðssæti er í Vágsbotni. Rás 2 er nú partur av Miðlahúsinum í Vágsbotni. Rás 2 sendi fyrstu ferð 14. desember 1999. Í 2002 arbeiddi eitt fólk í føstum starvi umframt ein, sum var í starvsvenjing. Í september 2007 keypti P/F Miðlavarpið Rás 2. Tað var Sosialurin sum átti Miðlavarpið. Rás 2 flutti tá inn í Miðlahúsið í Vágsbotni, har sum Sosialurin eisini heldur til. Jonhard Hammer var fyrsti stjórin á Rás 2, eftir at Miðlavarpið hevði keypt útvarpsstøðina..

Sendingar

 Morgunsendingin. Senditíð: Gerandisdagar kl. 9.00-12.00.
 Ynskiløtan. Senditíð: Gerandisdagar.
 Vinnu- og bilradio. Frætt tað seinasta um nýggjar bilar, um viðgerð og umvæling av bilum, um handlar, fyritøkur og annað. Senditíð: Hósdag kl. 17.20 og Leygardag kl. 17.00.
 Hvonn Live: Stóra live-sendingin hjá Rás 2 verður send av Hvonn í Havn 10 ferðir um árið. Hvonn Live bjóðar kendar gestir, livandi tónleik, undirhald, kjak og annað. Senditíð: Leygarkvøld.
 3. hálvleikur: Fótbóltsradio fyri fótbóltsfjepparar. Tosað verður við spælarar, venjarar og dómarar um dystirnar, fjepparar senda stuttlig og speisk sms-boð til sendingina, og av og á verða fótbóltsdystir útvarpaðir. Senditíð: Sunnudagar.
 Brot úr vikuni: Leygardagar ber til at hoyra ymiskt, sum Rás 2 hevur havt á skránni gjøgnum vikuna. Senditíð: Leygardagar.

Keldur

Ávísingar úteftir

 Rás 2.

Føroyskir tíðindamiðlar
Fjølmiðlar


Lindin

Lindin er ein kristilig útvarpsrás í Føroyum.

Ávisingar úteftir
 Lindin, Kristiligt Kringvarp

Føroyskir tíðindamiðlar


Atlantic Radio

Atlantic Radio var ein útvarpsrás í Føroyum frá 6. mai 1999 og sendi 24 tímar um døgni fram til oktober sama ár. Frekvensurin var 101,5 MHz. Atlantic Radio var fyrsta privata útvarpstøð í Føroyum. Rás 2 keypti restirnar frá Atlantic Radio og byrjaði at senda í desember 1999.

Atlantic Radio breyt við allar tradisjónir innan føroyskt útvarp, og støðan fekk beinavegin risastóra undirtøku frá lurtarunum. Ungu og entusiastisku starvsfólkini vóru altíð á staðnum har nakað hendi, og sent var frá ymiskum støðum kring Havnina, og kring landið.

Atlantic radio borðreiddi eisini við einari nýggjari kjakmentan, og hugflogið og spontaniteturin høvdu frítt spæl. Men fólkini dugdu ikki at føra ein lýsingar og sponsorpolitikk, og bleiv lykilin snaraður um, aftaná eitt hálvt ár.

Sí eisini

 Lárus Robert Árason (stjóri)
 Johan í Kollafirði (vertur)
 Reidar Jacobsen (vertur)
 Høgni í Borg (vertur)
 Elin Hentze í Stórustovu (vertur)
 Ronni Poulsen (lýsingar og teknikk)
 Bárður Háberg (lýsingar, teknikk og vertur)
 Regin W. Dalsgaard (KT leiðari)

Útvortis ávísing

 atlradio.fo (síðan er nú niðurløgd)

Kelda

 Grein á Portalinum

Føroyskir tíðindamiðlar


Oyggjatíðindi

Oyggjatíðindi er eitt føroyskt tíðindablað. Tað kom út fyrstu ferð 25. november 1977. Í september 2011 avgjørdi Dan Klein, blaðstjóri á Oyggjatíðindum, at framyvir skuldi Oyggjatíðindi ikki koma út í blaðútgávu, men sum talgilt blað. Henda avgerð varð tikin fyri at tilpassa blaðið teir tendensir, sum talgildu miðlarnir hava við sær. Henda broyting hevur gjørt tað møguligt fyri fólk um allan heimin at lesa tíðindi á heimasíðuni hjá Oyggjatíðindi, umframt at keypa blaðið sum pdf-fílu. Blaðið kom út fyrstu ferð sum Pdf fíla lomgu í 2003, ein tænasta til føroyingar uttanlands.

Blaðstjórar
 1977 - 1978 Arni S. F. Joensen
 1978 (mai - desember) Sigmund Poulsen
 1978 - 1982 Lasse Klein
 síðan 1982 Dan Klein

Kelda

 Niels Thomsen og Jette D. Søllinge: De Danske aviser : 1634 -1989, bind 3, Odense 1991, s. 699

Slóðir úteftir
 Oyggjatíðindi

Føroyskir tíðindamiðlar


Fregnir

Fregnir var eitt føroyskt tíðindablað, sum kom út fra 6. apríl 2001 til 2004.

Blaðstjóri

 2001 - 2004 Jonhard Mikkelsen

Blaðfólk

 Anna V. Ellingsgaard
 Høgni Mohr
 Sjúrður Skaale
 Carl Johan Jensen
 Heri Simonsen
 Meinhard Jensen
 Sveinur Tróndarson
 Arnbjørn Dalsgarð
 Óla J. Rólantsson
 Uni Arge
 Brynhild Thomsen

Føroyskir tíðindamiðlar


G! Festival

G! Festival í Gøtu er fyrsti uttandura tónleikafestivalur í Føroyum.

Søgan

Fyrsti G! Festivalurin var í 2002. Tað vóru fólk í Tónleikasamtakinum Grót og í bólkinum Clickhaze, sum tóku stig til hendan fyrsta G! Festivalin. Fyrsti G! Festivalurin vardi einans ein dag og hevði einans ein pall, mestsum bara føroyskar tónleikabólkar og einki tjaldingarøkið. Árið eftir, í 2003 vaks tiltakið í vavi til áleið tað konseptið, sum G! hevur verið kent fyri síðani - tað strekkir seg yvir hósdag, fríggjadag og leygardag, við fleiri pallum, tjaldingarøki og stórum parti av bólkunum úr útlondum. Festivalurin vaks hvørt ár frá byrjan til heystið 2007 tá G! festivalurin fór á heysin vegna stóra fíggjarliga skuld.

Í januar 2008 kunngjørdi Jón Tyril, talsmaður fyri G! Festivalin, at eingin festivalur fór at vera í 2008. Tá summarið kom, varð tó hildin ein G! Mini festivalur, sum var ein skerd minni útgáva av G! Festival.

Í januar 2009 varð G! Festivalurin endurreistur og varð hildin aftur í Gøtu summarið 2009.

Í 2010 var G! Grunnurin settur á stovn og tók yvir fyriskipanina av G! Festival.  Stjóri í G! Grunninum er Janus Rasmussen. Í nevndini fyri G! Grunnin sita í løtuni Sigvør Laksá, formaður, Hans Jákup Mikkelsen, næst form., Oluffa Joensen, Theodor Kapnas, Jón Tyril. Alt yvirskot frá G! Festival fer óskert til arbeiðið at gera eina tónleikamiðstøð í Gøtu.

Nøkur árstøl

2003

Í 2003 framførdu eitt nú hesi: Bomfunk MC's (FI), Úlpa (ÍS), Xploding Plastix (NO), Glorybox (DK), Clickhaze (FO).

2004

Í 2004 framførdu eitt nú hesi: Kashmir (DK), Russ Taff (USA), Temple of Sound (UK), Darude (FI) og Gåte (NO).

2005

Í 2005 framførdu eitt nú hesi: Nephew (DK), Blue Foundation (DK), Beats and styles (FI), Glenn Kaiser (US), Hjálmar (ÍS), Afenginn (DK), Europe (SE), Eivør (FO), Teitur (FO).

2006

Í 2006 framførdu eitt nú hesi: Mugison (IS), Animal Alpha (NO), Beth Hart (US), Kaizers Orchestra (NO), Outlandish (DK), Infernal (DK), Eivør (FO), Teitur (FO).

2007

Í 2007 framførdu eitt nú hesi: Natasha Bedingfield (UK), Serena Maneesh (NO), The Dixie Hummingbirds (US), Nephew (DK), Hatesphere (DK), Polkaholix (DE), Eivør Pálsdóttir (FO), Teitur Lassen (FO), Boys In A Band (FO), Sic (FO), Budam (FO)

2009

Í 2009 framførdu eitt nú hesi: Spleen United (DK), Mr Flash (FR), Familjen (SE), Katzenjammer (NO), Nathan James (US), Veto (DK), The Haunted (SE) og Valravn (FO/DK)

2010

Í 2010 framførdu eitt nú hesi: Arch Enemy (SE), Moto Boy (SE), FM Belfast (IS), Eivør Pálsdóttir (FO), Nephew (DK), Lucy Love (DK), Týr (FO) og The Ghost (FO).

2011

Í 2011 framførdu eitt nú hesi: Travis (UK), The Tennessee Mafia Jug Band (US),  Annemarie Zimakoff (DK), Mugison (IS), Petur Pólson (FO), Orka (FO), Andy Irvine (IRE), Guðrið Hansdóttir (FO), Fallulah (DK), Skálmöld (IS), Hamferð (FO), Guðrun & Bartal (FO), Blind Boys of Alabama (US), MOVITS! (SE), Meshuggah (SE), Týr (FO), Sic (FO) og Nive Nielsen and the Deer Children (GR).

2012

Í 2012 framførdu eitt nú hesi: Kapten Röd (SE), Raske Penge (DK), Retro Stefson (IS), Hogni (FO), Eivør Pálsdóttir (FO), Amsterdam Klezmer Band (NL) |200 (FO), Teitur Lassen (FO), Rosa Lux (DK), Nanook (GL) Hamferð (FO) Guðrið Hansdóttir (FO), JPFT Soundsystem (DK), Benjamin (FO), Brynjolfur (FO), Gipsy Train (FO), Villu Veski (EE), Momentum (IS), SAKARIS (FO), Marius Ziska (FO), Frændur (FO), Knút (FO), Kaj Klein (FO), KGB (IS), Lív Næs (FO) og Kiasmos (FO/IS).

2013

G! festivalurin hevði m.a. hesi nøvn á skránni fyri 2013: Nephew (DK), Karin Park (SE), Ásgeir Trausti (IS), Reptile Youth (DK), Alina Devecerski (SE).

Tónleikanøvn 2007

Bólkarnir og sangararnir niðanfyri eru frá 2007:

 Afenginn (DK)
 Beats And Styles (FI)
 BlueFoundation (DK)
 Darude (FI)
 Lisa Ekdahl (SE)
 Ensimi (ÍS)
 Europe (SE)
 Glenn Kaiser (US)
 Gåte (NO)
 Kashmir (DK)
 Nephew (DK)
 Hjálmar (ÍS)
 Russ Taff (US)
 Úlpa (ÍS)
 Xploding Plastix (NO)

Tónleikabólkar úr Føroyum 2007

 200
 Braquet
 Eivør Pálsdóttir
 Gestir
 GoGo Blues
 Høgni Lisberg
 Kári Sverrisson
 Lama Sea
 Makrel
 Martin Joensen
 Páll Finnur Páll
 Sic
 Spælimenninir
 Stanley Samuelsen
 Teitur
 Týr
 Vágaverk
 Villmenn

Keldur

Slóð

 www.Gfestival.fo - Almenna hjá heimasíðan hjá G Festivalinum

Føroyskir festivalar
Føroyskur tónleikur
Gøta


Høgni Lisberg

Høgni Lisberg ella HOGNI (føddur 7. juni 1982 í Tórshavn, uppvaksin í Leirvík, búsitandi í Danmark) er ein føroyskur tónleikari. Sum fyrrverandi trummusláari í bólkinum Clickhaze, skifti Høgni kós og fór innan singer/songwriter at royna nýggjar leiðir. Sum sangari, guitarleikari og sangskrivari hevði hann nógv løg uppá hjarta, ið skuldu út. Hetta endaði so við einari fløguútgávu, ið kom út í 2003 og nevndist "Most Beautiful Things", ið fekk sera góð ummæli. Høgni hevur síðani verið virkin við framførslum heima í Føroyum og uttanlands. Hann skrivar og spælir egnan tónleik, sum hittar bæði í Føroyum og í útlandinum.

Útgávur

Egnar útgávur
 2003 - "Most Beautiful Things"
 2005 - "Morning Dew"
 2008 - "hare! hare!"
 2012 - "Under Streetlights" (staklag)
 2012 - "Con Man"
 2013 - Fólkið í Sprekkunum (staklag)
 2013 - Drukni (staklag)
 2014 - Call for a Revolution

Við Clickhaze
 2002 "EP"

Heiður
 Tilnevndur FMA 2014 sum Ársins sangari í Rock/Málm, Jazz, Blues og Folk bólkurin
 Vann FMA í Ársins útgáva í bólkinum Pop/Rock

Slóðir

 Hogni.com

Lisberg, Høgni
Lisberg, Høgni
Føroyskir mannligir sangarar
Føroyskir sangskrivarar


Fylgisveinur

Ein fylgisveinur er ein manngjørdur himinknøttur sendur í ringrás um Jørðina, mánan ella aðra gongustjørnu til dømis at gera mátingar ella at senda sjónvarps- og útvarpsbákn. Fylgisveinar, ið ganga í rúmdini, taka myndir av jørðini, og hesar myndir hjálpa veðurfrøðingum í arbeiðinum at seta saman veðurforsøgn komandi dagarnar. Fylgisveinar eru í ringrás um Jørðina, ikki hundraðtals metrar, men hundraðtals kilometrar úti í rúmdini. Haðani hava fylgisveinar ótrúligt útsýni yvir Jørðina. Summir hava myndatól og taka myndir av høvum og londum og siga frá veðrinum og øðrum viðurskiftum á Jørðini, sum broytast alla tíðina. Aðrir fylgisveinar eru millumstøðir í telesamskiftinum ímillum lond. Allir hesir fylgisveinar eru sendar upp av Jørðini. Teir eru eins og ein máni, sum er í ringrás um gongustjørnu.

Fylgisveinar


Søga

Søga er orð brúkt um upplýsingar um fortíðina. Tá orðið verður brúkt um vitanargrein, sipar søga til tulking av vitan um mannasamfeløg, og er skilt við føroyska orðið, at siga. At siga merkir at siga frá, og í hesum týdninginum merkir tað, at siga frá tí, í er hent í fortíðini.


Upphavsrættur

Upphavsrættur (á enskum: copyright) er ein avmarkaður rættur, sum fólk, sum skapa verk hava til at ráða yvir verkinum.

Upphavsrættur í Føroyum
Upphavsrættur varð yvirtikið sum føroyskt málsøki frá Danmark 1.januar 2010. Tað tók tó nøkur ár at smíða føroysku lógina, sum kom í gildi 30.apríl 2015. Í lógini verður staðfest, hvat tú kanst og ikki kanst gera við tilfar, sum onnur hava skapað. Hetta tilfar kann vera myndir, tekstir, tónleikur, filmur og telduforrit. Eftir lógini verður loyvi givið til ein felagsskap at umsita upphavsrætt í Føroyum. Fjølrit hevur loyvi frá Mentamálaráðnum at virka sum umsitingarfelagsskapur.

Keldur
Kapittul 3 "Felags umsiting av upphavsrættargjøldum" §40 "Góðkenning av upphavsrættarfelagsskapi"

Slóðir úteftir

 logir.fo
 Fjølrit

Løgfrøði


Jákup Jógvansson

Jákup Jógvansson var løgmaður í Føroyum 1677 - 1679.

Jákup Jógvansson var sýslumaður á Sandi, og var bóndi í Dalsgarði í Skálavík. Hann var sonur Jógvan Poulsen, ið var løgmaður áðrenn Jákup Jógvansson.

Keldur
 Løgtingið 150 – Hátíðarrit. Tórshavn 2002, Bind 2, S. 366. (brotið Føroya løgmenn fram til 1816) (PDF-Download)

Løgmenn í Føroyum


Suðuramerika

Suðuramerika er annað av meginlondunum á vestaru hálvkúlu jarðar, og er størri parturin av meginlandinum sunnanfyri ekvador. Tað liggur millum tvinni høv – vestanfyri er Kyrrahav og eystanfyri er Atlantshav; Norðuramerika og Karibiahav eru norðanfyri.

Mangan verða meginlondini bæði – Norðuramerika og Suðuramerika – roknaði undir einum sum Amerikansku meginlondini, og hava bæði fingið navn eftir Amerigo Vespucci, ið var fyrsti evropearin, sum vísti á at hesi meginlond ikki vóru India, men heldur ein nýggjur heimur, ið evropearar ikki kendu frammanundan.

Suðuramerika er 17,840,000 km² stórt, og tað svarar til uml. 3.5% av jarðarflatuni. Tað var í 2005 mett, at fólkatalið var hægri 371 000 000. Í vavi eru trý meginlond størri enn Suðuramerika (Asia, Afrika og Norðuramerika, men tá talan er um fólkatal, er Evropa eisini størri enn Suðuramerika, tí bert í Oseania bugva færri fólk. Antarktis er jú fólkatómt.

Jarðfrøði

Jarðfrøðisliga røkkur Suðuramerika frá Panamaveitini, sum sker seg gjøgnum Isthmus í Panama og suður í Eldlandið. Summi rokna Norður- og Suðuramerika sum eitt stórt meginland, og partarnir verða so hvør sær umtalaðis sum meginlanda-øki. Geopolitiskt verður alt Panama – eisini pettið eystanfyri Panamaveitina – mangan roknað upp í Norðuramerika, ella kanska meiri neyvt millum londini í Miðamerika.

Í jarðfrøðisligum høpi er hampuliga stutt síðan at Norður- og Suðuramerika runnu saman, tí tað eru ikki nógv meiri enn 3 milliónir ár síðan Isthmus í Panama, varð skapt. Hetta nevna jarðfrøðingar Stóra Amerikanska Samanrenningin. Andesfjøllini eru eisini rímiliga ung og tí enn seismologiskt óstøðug. Hesi fjøll ganga sum ein ryggur suður gjøgnum meginlandið vestantil. Eystanfyri Andesfjøllini er tropiskt veðurlag við regnskóg og stóra ósanum frá Amazonánni. Millum turraru økini í landinum kunnu nevnast Patagonia og tann sera karga Atacama oyðimørkin.

Nógvar oyggjar og oyggjabólkar verða eisini taldar við í Suðuramerika, tí tær mangan hoyra til statirnar á meginlandinum. Karibia verður tó roknað uppí Norðuramerikanska økið. – Kolombia, Venesuela, Gujana, Surinam og Franskt Gujana eru lond í Suðuramerika, ið liggja út móti Karibiahavi, og verða tey eisini nevnd Karibiskt Suðuramerika.

Suðuramerika hevur fleiri rekordir í landalæruhøpi: Heimsins hægsta foss Angel Falls, heimsin størstu á (ikki longstu) Amazoná, longstu fjallaketu Andesfjøll, turrastu oyðimørk Atacama, størsta regnskógin Amazonskóg, hægsta høvuðsstaðin La Paz, Bolivia, og syðsta býin Ushuaia, Argentina.

Høvuðs natúrutilfeingið er kopar, jarnmálm, tin, og olja. Nógva tilfeingi í Suðuramerika er komið væl við hjá heiminum øllum. Men mangan hevur hetta tilfeingi verðið ein forðan fyri menningini av fjøltáttaðum ídnaði. Tað hevur fort nógvan órógv í fíggjarstýringini í fleiri av Suðuramerikansku statunum, og mangan fort til politiskan ófrið.

Djóralívið í Suðuramerika er bæði áhugavert og sermerkt. Einastandandi djór finnast her, so sum llama, anaconda, pirana, jaguar, vicuna, og tapir. Í Amazonskóginum er sera høgur biodiversitetur og ein stórur partur av ymiskleikanum í djóraheiminum er her at síggja.

Nógv tað størsta landið í Suðuramerika er bæði í vídd og fólkatali Brasil og Argentina er næststørst.

Søga

Fyrstu fólkini í Suðuramerika eru helst ættað frá teimum, sum fóru um Beringssundið fyri umleið 15000 árum síðani. Hesi fólk eru so líðandi komin suður gjøgnum amerikansku meginlondini, og longu fyri 12 000 árum síðani eru fyrstu slóðirnar eftir fólki at finna syðst í Kili.

Muisca mentanin

Muisca mentanin verður elsta mentanin í Kolombia nevnd. Hetta fólk var samansett av fleiri ættbólkum, cacicazgos, ið høvdu umfatandi handil sínámillum. Tey vóru eisini gullsmiðir og bøndur.

Chavín menatin

Chavín mentanin um ár 900 f.Kr. høvdu hesi fólk handilsvirksemi og úbygdan landbúnað sambært teim metingum gjørdar eru útfrá leivdum, sum eru funnar. Lutir eru funnir á einum stað í Peru, ið nevnist Chavín de Huantar. Hetta stað er í 3,177 metra hædd. Chavín mentanin helt sær ið hvussu er í gjøgnum tíðarskeiðið 900 til 300 f.Kr.

Inka

Við høvuðssæti í mæta býnum Cusco, var Inka mentanin ráðandi í Andesøkinum frá 1438 til 1533. Teirra land var kent sum Tahuantinsuyu, ið merkir "tað fýra býtta landið”. Í Quechua, var Inka mentanin sera týðulig og vælment. Teir vóru mætir steinsmiðir, og býir teirra eru einastandi avreksverk bygd inn í fjallasíðurnar. Teir veltu jørðina í terrassum. Metalarbeiði teirra var eisini av hægstu góðsku.

Lond í Suðuramerika

  Argentina
  Bolivia
  Brasil
  Ekvador
  Gujana
  Kili
  Kolombia
  Paraguei
  Peru
  Surinam
  Uruguei
  Venesuela

Hjálond

  Falklandsoyggjar
   Franska Gujana
   Suðursandwichoyggjar og Suðurgeorgia


Afrika

Afrika er næststørsti heimsparturin í heiminum við einari vídd á 30,3 milliónir km²; Tað svarar til umleið 20% av heimsins landaøki.

Politikkur

Trupul byrjan

Politiska støðan hevur verið turbolent. Tá ið seinni heimsbardagi endaði í 1945, vóru bara trý sjálvstøðug ríki í øllum Afrika: Liberia, Suðurafrika og Etiopia. Alt Afrika annars var í høvuðsheitum býtt millum Bretland, Frakland, Belgia og Portugal. Tá ið afrikonsku londini tóku loysing, vórðu tey vanrøkt og eftirlond á mest sum øllum økjum. Flestu londini vórðu syndrað, tí hjálandastýrini høvdu sett landamørkini, sum teimum hóvaði best, og mong fólk kendu seg vitiliga skild frá sínum fólki og heimleys í nýggja landinum. Hóast einstakir menn og stovnar hava gjørt vala arbeiði fyri fólkið í Afrika, so hava tey gomlu harraveldini í Evropa lítið og einki gjørt at búgva út londini í Afrika til sjálvstýri. Komu ríki londini uppí var tað ofta til størri ógagns enn til gagns.

Tað skal tí útinnast valaverk, áðrenn livikorini í Afrika eru á hædd við livikorini í Evropa og USA. Londunum tørvar vællærdar embætismenn, teimum trýtur góðar skúlar og góð sjúkrahús, yrkislærdar arbeiðsmenn og virkisleiðarar, ídnaðarvirki tróta og meira fjølbroyttur vinnuvegur og fjølbroyttur matur. Í 1945 stovnaðu flestu ríki í heiminum felagsskapin Sameindu Tjóðir. Hesin felagsskapur hevur til endamáls at fáa frið í heiminum. Hann virkar eisini fyri at fáa burtur atvoldirnar til bardaga og ófrið. Vánalig livikor, fákunna, fátækt, o.s.fr., sum valda í stórum parti av Afrika, eru orsøk til misnøgd og støðugan ófrið. Heimsparturin Afrika eigur nógv ráevni í jørðini, sum t.d. kopar, salt, gull, diamantar, og gimsteinar.

Fólkið

Í Afrika búgva stívliga 800 milliónir fólk - áttandaparturin av fólkinum í heiminum. Fjølbygdast er við norður- og vesturstrondina, helst í fruktgóðu áardølunum við Nilá, Nigerá, Kongoá og Senegalá. Fólkið fjølgast skjótt í Afrika, tí at mong børn verða fødd í flestum londum. Húskini eru stór, og helvtin av fólkinum er yngri enn 15 ár. Flestir afrikanarar búgva á bygd, men her, sum aðrastaðni í heiminum, leitar nógv fólk sær til býirnar. Mong flyta av bygd undan fátækradømi og vinnuloysi, onnur rýma undan borgarakríggi, turki og hungursneyð.

Landafrøði

Afrika er heldur minni enn Ásia, men tríggjar ferðir so stór sum Evropa, tó er íbúgvatalið í Afrika ikki meir enn helmingur av tí, sum er í Evropa. Næststørsti heimspartur, Afrika, er ógvuliga fjølbroyttur. Norðantil er Sahara, størsta oyðimørk í heiminum. Mitt í Afrika, báðumegin Miðkring, er tropiskur regnskógur, og sunnantil eru víðir grasgrónir háslættar, ið so líðandi lækka út ímóti strondini. Stórar fjallarøðir eru eisini, til dømis Atlasfjøll fyri norðan og Ruwenzorifjøll á markinum ímillum Uganda og Fólkaræðiliga Lýðveldið Kongo.

Fjøll

Niðan frá næstan allari strondini í Afrika er nakað av láglendi, annars er landið alt mest bara háslættar við djúpum og nógvum dølum og einstøkum høgum fjallaryggjum. Mætastu fjallaryggirnir eru Atlasfjøllini fyri norðan, fjøllini í Etiopia og fjøllini í Syðra-Afrika. Hægsta fjall í Afrika er Kilimanjarofjall, eitt sloknað gosfjall í Tansania. Fyri eystan er Stóri Rivudalur: Har eru mong vøtn. Nakrar av longstu áum í heiminum eru eisini í Afrika, ímillum teirra eru Nilá, Nigerá, Kongoá og Zambeziá.

Lond í Afrika

Miðafrika

 Miðafrikalýðveldið
 Fólkaræðiliga Lýðveldið Kongo
 Kongo
 Kjad

Eysturafrika

 Burundi
 Djibuti
 Eritrea
 Etiopia
 Kenja
 Komoroyggjar
 Seyskelloyggjar
 Ruanda
 Somalia
 Tansania
 Uganda

Norðurafrika

 Algeria
 Egyptaland
 Libya
 Móritania
 Marokko
 Sudan
 Suðursudan
 Tunesia
 Vestursahara

Suðurafrika

 Angola
 Botsvana
 Lesoto
 Madagaskar
 Malavi
 Móritsius
 Mosambik
 Namibia
 Sambia
 Simbabvi
 Svasiland
 Suðurafrika

Vesturafrika

 Benin
 Burkina Faso
 Ekvatorguinea
 Fílabeinsstrondin
 Gabon
 Gambia
 Gana
 Guinea
 Guinea-Bissau
 Grønhøvdaoyggjarnar
 Kamerun
 Liberia
 Mali
 Niger
 Nigeria
 Sao Tomi og Prinsipi
 Senegal
 Sierra Leona
 Togo

Afrika


Osiania

Kyrrahavsoyggjarnar verða býttar sundur í tríggjar høvuðspartar: Mikronesia har norðuri, Melanesia har suðuri og Polynesia har eysturi. Hesir oyggjabólkar eru partar av einum uppaftur størri øki nevnt Oseania ella Osiania. Oseania stavar frá franska orðinum fyri hav Océanie . Fjúrtan sjálvstøðug lond eru har, teirra millum onkur av heimsins smæstu tjóðum: Nauru, Fiji og Tonga . Evropearar komu í Kyrrahav í 16. øld, og flestu oyggjarnar gjørdust evropeisk hjálond. Nógvar oyggjar eru enn undir til dømis Nýsælandi, Fraklandi og Bretlandi. Árinið úr Vesturheimurin er stórt: nútíðar verksmiðjur, námsvinna, ferðafólkavinna og fiskivinna.

Veðurlagið og landslagið í Oseania er líka fjølbroytt sum økið sjálvt: til dømis í Norðuravstralia vaksa regnskógir, í Nýsælandi eru jøklar, og í mongu kyrrahavsoyggjunum eru pollar og gosfjøll.

Landafrøði

Á korti og á globusi eru tær mongu sólsveiptu oyggjarnar í Kyrrahavi sum smá sandkorn, spjadd um alt tað stóra havið. Kyrrahavið er heimsins størsta hav. Tað er stívur triðingurin av allari jørðini og hálvaaðru ferðir størri enn øll heimsins lond tilsamans. Umleið 30 000 Kyrrahavsoyggjar eru, men fólk búgva bara á nøkrum fáum túsund oyggjum . Oyggjar eru um alt Kyrrahav frá Suðuramerika vestur ímóti Landsynningsásia og Avstralia. Hesar ovurnógvu oyggjar eru um stóran part í Kyrrahavi suður úr Landsynningsásia. Avstralásia er Avstralia, Nýsæland, Papua Ný Guinea og ørgrynni av oyggjum tætt við. Avstralia er einasta land, sum er stórt meginland og heimspartur, tann minsti av teimum sjey heimspørtum.  Nógvar Kyrrahavsoyggjar eru ógvuliga smáar. Tær eru fjallatindar á havbotninum. Koralriv verja oyggjarnar fyri havalduni.

Kendastu oyggjaflokkarnir eru Tongaoyggjar, Mariannuoyggjar, Sámoaoyggjar, Fijioyggjar og Hawaiioyggjar. Bretland, Avstralia, Frakland og USA hava havt oyggjarnar sum hjálond. Nú eru Fijioyggjar, Sámoaoyggjar og Tongaoyggjar fræls ríki, meðan Hawaiioyggjar eru eitt av veldunum í USA.

Oyggjabólkar

Melanesia: Papua Nýguinea, Sálomonoyggjarnar, Vanuatu og Fiji, umframt Nýkaledónia.
Polynesia:  Hawaii, Nýsæland, Páskaoyggin, Sámoa, Amerikanska Sámoa, Franska Polynesia, Cookoyggjar, Tokelau og nakrar minni oyggjar, sum t.d. Marquesasoyggjar, Tuvalu og Niue,
Mikronesia: Kiribati, Marshalloyggjar, Mikronesiasamveldið, Nauru og Palau, umframt fleiri amerikonsk hjálond, sum til dømis Guam, Norðurmarianoyggjar og Wakeoy.

Jarðfrøði

Kyrrahavsoyggjarnar eru av ymsum uppruna og skapi. Summar eru høgar og fjallbygdar, komnar upp úr stórum gosfjøllum á havbotninum; upp til 4000 m kunnu tær vera. Summar eru lágar koraloyggjar, gjørdar av koraldjórum. Koraldjórið er mest sum av berum kálki. Tað livir í rennandi heitum sjógvi, sum skal vera minst 20 °C, og á grunnum vatni, sum skal vera hægst 50 m djúpt. Koraldjórini byggja í meingi uttan um oyggjar og á grunnum. Tey ungu vaksa upp úr teimum gomlu, og rivið hækkast. Frálíka vakurt er at síggja koraldýrini, tá ið fjarar av teimum; tey líkjast trøum, sum glógvaí bláum, reyðum, korkalittum og grønum litum. Stundum sigur havbotnurin brádliga niður um 50 m dýpi, tá doyggja tey dýrini, sum eru niðan fyri 50 m; men mest sigur hann meira líðandi, so at tey ungu dýrini fáa stundir at vaksa upp úr teimum gomlu, tá verður grynnan livandi og dýpið tað sama. Viðhvørt hækkast havbotnurin undir rivinum, so at tað rísur úr kavi.

Summar koraloyggjar eru heilar, meðan summar eru ringbygdar við pollum í miðjuni og grynnum ímillum ringarnar. Onkustaðni á ringunum er lið ella sund, sum bátar kunnu sleppa ígjøgnum. Men ringt er at koma at landi, tí ofta er avvelt í brimi. Oyggjabúgvarnir eru frálíkir sjómenn. Bátarnir, teir brúka, eru grunnir stokkabátar. Stokkabátarnir eru góðir at leggja inn í brimið við, tí teir koppa ikki so lættliga, um teir koma undir eitt óløgi. Tá ið koraloyggin er komin upp úr havinum, er tað ikki leingi, fyrr enn hon er búgvin at bera frukt. Fuglar setast á hana og taða hana, fræ og gras rekst upp á land og festir røtur. Og í tí lýggja grøðiliga veðurlagi, sum har er, er hon skjótt avvaksin við kokuspálmum og alskyns fruktum.

Oyggjabúgvarnir

Fyrsta fólkið

Fyrstu niðursetufólkini komu úr Landsynningsásia til Ný Guinea. Haðani spjaddust tey so við og við til hinar oyggjarnar. Tey sigldu í sjógóðum træbátum. Bara 1000 ár eru síðan fyrstu búseting á t.d. Nýsælandi og Hawaiioyggjum. Upprunafólkið er runnið av trimum ættargreinum, blámennaættini úr Afrika, indo-evropaættini úr India og Indonesia og mongolaættini úr Eysturásia. Nakað væl fyri Kristi føðing vóru stórar fólkaflytingar í syðra parti av Ásia. Tá fóru stórar fjøldir av blámonnum heiman úr Afrika við smábátum eystur í hav. Bátarnir vóru smidliga bygdir við sjóstokkum út frá síðunum, so at teir skuldu ikki koppa. Menninir búsettust eina tíð í Indonesia. Haðani fóru teir longur eystur og komu til Ný Guinea og oyggjarnar eystan fyri hana. Har búsettust teir av øllum.

Upprunamentan

Tá ið evropararnir um ár 1500 fyrstu ferð settu fótin á land í Kyrrahavsoyggjunum, vóru tær allar bygdar. Oyggjabúgvarnir dyrkaðu jørðina og róðu út. Teir høvdu eisini hundar, svín og høsn. Jarn kendu teir ikki, men á summum av kyrrahavsoyggjunum vóru risastórar pyramidur, steinmyndir og tempul. Teir høvdu einki skriftmál. Tað tropiska havveðurlagið gjørdi, at teimum nýttist ikki klæðir, brúktu bara eitt skúrt, sum teir nevndu tapa. Tapa gera teir úr børkinum á pappír-morberjatrænum. Konufólkið bukar tann avskrædda børkin við einum serligum lurki, inntil bara trevlarnir eru eftir. Tapaskúrtið lita teir brúnt og nýta tað enn sum veitslubúna. Tann nakna kroppin tatoveraðu teir, prikaðu sjáldsom mynstur ella myndir inn í húðina . Teir vóru góðir træskurðarmenn og bátarsmiðir. Teir trúðu á forfedrarnar, helst gamlar høvdingar, og varðveittu væl minni teirra. Sum tíðin leið, løgdu ymisk long oyggjarnar undir seg. Trúboðarar kristnaðu eisini fólkið. Japanesarar, kinesarar, indarar og evroparar búsettust á summum av oyggjunum og runnu saman við upprunafólkið .

Fólkasløg

Ný Guinea og oyggjarnar eystan fyri hana eita undir einum Melanesia. Fólkið, sum býr í teimum, eitur melanesar. Melanesar eru sera átøkir skyldmonnum sínum í Afrika, hóast teir hava verið í útlegd í túsundtals ár og eru ímeðan runnir saman við nógvum øðrum fólkasløgum. Eystan fyri Filipsoyggjar er ein annar oyggjarflokkur, sum eitur Mikronesia. Fólkið í Mikronesia, sum vit kalla mikronesar, er runnið av mongolskari og evropeiskari ætt og er komið úr Eysturásia. Tær mongu smáu oyggjarnar og oyggjalondini sum eru í øllum Kyrrahavinum frá Avstralia og eystur ímóti Amerika, kallast undir einum Polynesia. Fólkið, sum býr í Polynesia, eitur polynesar. Polynesar eru upprunaliga komnir úr Suðurásia og Indonesia, haðani teir við bátum hava siglt víða um í øllum Kyrrahavinum og tikið búgv í oyggjunum; sólarrisvíkingarnir vóru teir kallaðir .

Kon-Tiki

Summir menn halda, at oyggjarnar kunnu eisini vera bygdar av fólki úr Suðuramerika. Í Perú er mannasøgn, at maður, sum æt Kon Tiki, fór um ár 500 haðani vestur í Kyrrahavið. Hann kom til nakrar oyggjar, sum hann nam og búsettist á. Fróðir menn siga, at henda søgnin má vera skeiv, tí fólkið, sum búði undan inkunum í Andesfjøllunum, dugdi ikki at byggja bátar, men hevði flakar í staðin. Tá var tað, at norðmaðurin Thor Heyerdahl (1914-2002) setti sær fyri at prógva, at søgnin kundi vera sonn. Hann gjørdi sær flaka av balsaviði, líkan teimum flakum, sum indiánararnir nýttu. Flakan kallaði hann Kon-Tiki. 28. apríl í 1947 legði hann út av Perú sjálvur sætti vestur í hav. 7. august sama ár var hann komin 8000 km. vestur úr Suðuramerika. Tá strandaði hann á Raroia rivinum og slapp upp á Taumotuoyggjar. Thor Heyerdahl hevur soleiðis prógvað, at tað kann bera til at koma á flakum úr Suðuramerika í Kyrrahavsoyggjarnar .

Búskapur

Landbúnaður

Har vaksa pálmar - bæði sagopálmar og kokuspálmar - breyðfrukt - bananir, tarro, sum líkist nakað aftur í epli, og yams. Har eru eisini stórir garðar við sukurrørum og gummitrøum. Kokuspálmin hevur alla tíðir verið aðalfruktin á oyggjunum, tí hann veksur bæði í mold og kálki, og sjóroki ger honum einki. Kokuspálmin veksur skjótt og kann verða 30 m. høgur. Fruktirnar, sum eita kokusnøtir, vaksa uppi í trøunum. Inni í nøtunum er kjarni, sum eitur kopra, tá ið hann er turkaður. Uttan um kjarnan er kokusmjólkin, sum er sera føðgandi og verður havd til drekka. Úr kopruni persa teir kokusolju, sum er góð til mat ella at lata á lapuna. Meginparturin av kopruni verður seldur til ídnaðarlondini, har kokusoljan verður gjørd til t.d. margarin, palmin ella sápu, meðan kokusmjólkið verður havt til sjokulátu ella í húsarhaldinum. Uttan á kokusnøtunum er skal, sum kann trevjast og gerast til tog, teppir og máttur. Nøtin sjálv er góð til bollar, skálir og aðrar búnyttir. Pálmaviður er góður til bátar og hús, og røturnar at flætta til kurvar. Tey longu pálmabløðini eru góð at tekja við, og tey ungu smakka væl, tey eita pálmakál. Úr blómuni fáa teir sukursøta sevja, sum teir gera til vín og kalla arrak.

Turkað kokusnøt spillist seint og er tí góð útflutningsvøra, meðan bananirnar spilast skjótt; tær hava teir sjálvir til matna. Tað hendir stundum, at herviligt ódnarveður tekur seg upp. Stormarnir kunnu vera so frekir, at teir skræða pálmarnar upp við rót, taka hús av grund og reisa so stóra aldu, at hon leggur oman yvir ein stóran part av oyggjunum. Á fjarløgdum oyggjum búleikast fólk næstan sum forfedrarnir. Húsini eru strátakt ella takt við pálmabløðum. Fólk hava høsn og svín og velta fruktir og grønmeti. Tey nýta enn holabát við studningsfjøll til fiskiskap og flutnings. Kokos er týdningarmesta grøðin.

Landalisti

Kelduávísingar


Kalmarsamveldið

Kalmarsamveldið (Danskt/Norskt/Svenskt: Kalmarunionen)

Tann hendingin, sum fór fram í svenska býnum Kalmar um miðjan juni 1397, hevði drúgvar fyritreytir í norðurlendskari søgu og norðurlendskum politikki – í øllum trimum ríkjunum.

Tá ið Hákun 6. Magnusson av Noregi í 1355 gjørdist myndugur, var Noregs ríki ikki tað, tað einaferð hevði verið. Svenskir aðalsmenn, ofta giftir inn í norskar stórættir, og danskir kirkjumenn mannaðu nú ríkisráðið. Noreg og Svøríki komu aftur undir sama kong, beint ímóti einum sáttmála frá 1343. Svenskir stórmenn settu Eirik Magnusson frá sum kong, og í 1362 varð Hákun 6. av Noregi valdur til kong av Svøríki eisini. Tey politisku viðurskiftini í Svøríki vóru ógvuliga ótrygg. Saman við teimum týsku hansastøðunum høvdu sviar verið í kríggi móti danska konginum Valdemar Atterdag, men fóru so knappliga í part við danakongi móti týskarunum.

Kalmar-fundurin hevði eisini eina persónliga bakgrund. Ein partur av friðinum millum Valdemar kong og teir svensku stórmenninar var, at Valdemar í 1363 læt 10 ára gomlu dóttur sína Margretu giftast við Hákuni 6., sum var 23 ára gamal. Við hesum politiska hjúnalag vónaði Valdemar kongur at fáa í lag eina samgongu móti týskarunum, sum, tá ið hann tók við sum kongur, áttu tað mesta av Danmark sum veð. Men stutt eftir var Hákun 6. settur frá sum kongur í Svøríki, og ein týskur maður, Albrecht av Mecklenburg, varð tikin til kong.

Hákun 6. átti ein son í hjúnalagnum við Margretu Valdimarsdóttur. Hann æt Ólavur Hákunarson. Í 1376 bar Margreta so í bandi, at hann arvaði Danmarkar ríki eftir abba sín Valdemar, sum var deyður árið fyri. Tá ið faðir hansara Hákun 6. doyði í Oslo í 1380, 40 ára gamal, arvaði hin 10 ára gamli junkarin Ólavur Noregs ríki aftur-at – við øllum skattlondunum fyri vestan: Orknoyum, Hetlandi, Føroyum, Íslandi og Grønlandi. Móðir hansara sat einkja 27 ára gomul.

Men Ólavur Hákunarson doyði longu í 1387, 17 ára gamal. Eftir arvareglunum skuldi tá sonur Albrecht av Mecklenburg og sonur eldru systur Margretu havt arvað krúnuna. Harvið hevði valdstøða Margretu verið burtur. Men hon stóð nú so sterk, at bæði verðsligir og kirkjuligir harrar, fyrst í Danmark og síðan í Noregi, valdu hana til <<frue og husbonde og hele rigets fuldmægtige formynder>>. Til arving eftir seg, sum í grundini ikki var drotning uttan tað, at hon hevði verið gift við einum norskum kongi, setti hon systursonin Eirik av Pommern, sum eftir fornum siði varð tikin til kong á Oyrartingi í Noregi í 1389. Tvey ár seinni fekk Margreta Svøríki afturat, tá ið sviar settu Albrecht frá og buðu henni valdið. Veturin 1395-1396 varð Eirikur valdur til kong á teimum donsku landstingunum, og sama summarið tóku sviar hann til kong á stórmannafundi í Uppsala. Eirikur av Pommern ráddi tá yvir trimum ríkjum.

Tá ið Eirikur varð myndugur í 1397, stevndi Margreta umboðsmonnum fyri ríkisráðini í øllum trimum ríkjunum til fundar í svenska býnum Kalmar til krýningarhátíðarhald. Í tí sambandi varð hitt sonevnda Kalmarsamveldið til.

Tey trý norðurlendsku ríkini skuldu hava felags kong. Eitt pergamentsbræv váttar hesa avgerð. Brævið ber innsiglini hjá 67 norðurlendskum aðalsmonnum. Frá hesum fundi er eisini eitt annað skjal, tað sonevnda samveldisbrævið, skrivað á pappír og við bara 10 stórmannainnsiglum, sum ikki hanga undir skjalinum, sum diplomatariskur siður var, men eru trýst inn á pappírið. Hetta er fyrsta almenna skjal í Norðurlondum, sum er skrivað á pappír. Eftir innihaldinum at døma er tað ein stevnuskrá fyri eitt samveldi: ríkini skuldu hava felags kong, felags uttanríkispolitikk og halda frið sínámillum, men annars stýrast eftir egnum lógum.

Millum søgumenn hevur verið nógv kjak um hetta skjal; men í dag verður yvirhøvur hildið, at talan er um eitt frumrit (og tí er tað skrivað á pappír) til ein samveldissáttmála, soleiðis sum umboðsmennininir fyri ríkisráðini vildu hava hann, og sum gav teimum tað veruliga valdið í ríkjunum, hóast tey høvdu kong í felag, meðan Margreta vildi hava sterkt kongsvald. Men tá ið hon ikki fekk trýst hesa ætlan ígjøgnum, eru hesar samráðingar helst endaðar. Men alla samveldistíðina hómast ein spenningur millum hesar báðar politisku uppfatanir og hesi bæði áhugamál: aðalsvald ella sterkt kongsvald.

Meðan Noreg við Vesturhavsoyggjunum var saman við Danmark til 1814, fór Svøríki longu í 1446 úr samveldinum, og danskar royndir at fáa sviar uppí aftur, t.d. hjá Kristiani 2. árini 1520-1523, miseydnaðust.

Tær einastu slintrurnar, sum eftir eru av hesum stórt ætlaða samveldi, eru Føroyar og Grønland. Eftir sita bara teir, sum ikki vóru hjá.

Kelda
 Postverk Føroya

Føroya søga


Olaf Finsen

Olaf Finsen (3. februar 1859 í Tórshavn - 15. september 1937 í Keypmannahavn) var apotekari í Føroyum og borgarstjóri í Havn.

Hann var sonur Hannes Finsen, amtmann og bróður Niels Ryberg Finsen.

 1879 - exam.pharm.
 1882 - cand.pharm.
 1898 - Fær leysa apoteksloyvið.

Olaf Finsen var borgarstjóri í Tórshavnar kommunu 1904-1909.

Kelda
 apotek.fo

Føroyskir politikarar
Borgarstjórar í Føroyum
Føðingar í 1859
Andlát í 1937


14. september (tíðindablað)

14. september var eitt føroyskt tíðindablað, sum var floksblaðið hjá Tjóðveldisflokkinum.

Blaðstjórar

 1947 - 1949 D. P. Danielsen
 1948 - 1962 Erlendur Patursson
 1962 - 1973 Ólavur Michelsen
 1973 - 1975 Erlendur Patursson
 1976 - 1978 Ólavur Michelsen
 1978 - 1980 Leivur Hansen
 1983 - 1984 Karin Kjølbro
 1991 - 1993 Finnbogi Ísakson
 1992 - 1994 Hergeir Nielsen

Sí eisini

 Fólkaatkvøðan 14. september 1946 um loysing Danmarkar og Føroya millum.

Keldur

 Niels Thomsen og Jette D. Søllinge: De Danske aviser : 1634 - 1991, bind 3, Odense 1991, s. 697-698

Føroyskir tíðindamiðlar


Tingakrossur

Tingakrossur var eitt føroyskt tíðindablað, ið kom út fyrstu ferð 1. januar 1901.

Blaðið varð skrivað á donskum, men var málgagn tjóðskaparrørslunar og seinni Sjálvstýrisfloksins.

Blaðstjórar

 1901–1911 Kristin í Geil (Christen Holm Isaksen)
 1911–1912 Sverri Patursson
 1912–1914 Petur Alberg
 1914–1935 Kristin í Geil
 1935–1939 Eivind Isholm
 1940–1943 S. E. Matras
 1943–1954 Louis Zachariasen
 1960–1963 Hans David Matras
 1963–1966 Tummas Lenvig
 1967–1978 Marius Johannesen
 1979–1985 Hanna Absalonsen
 1985–1987 Johan Petur Petersen
 1988–1989 Petur Martin Rasmussen
 1990 Bergur Jacobsen

Keldur

 Jette D. Søllinge og Niels Thomsen: De Danske aviser 1634-1989, bind 2 (1848-1917), Odense 1989, s. 692
 Niels Thomsen og Jette D. Søllinge: De Danske aviser 1634-1991, bind 3 (1918-1991), Odense 1991, s. 694-695
 Arnbjørn Ó. Dalsgarð: Føroysk blaðsøga 1852 - 2002; Forlagið Sprotin 2002

Slóðir úteftir
Fyrsta útgávan: Tingakrossur - 1. januar 1901, infomedia.dk

Føroyskir tíðindamiðlar


Christen Holm Isaksen

Christen Holm Isaksen (24. mai 1877 í Tórshavn, 17. mai 1935) var málari og bróður Petur Alberg. Vanliga varð hann millum manna kallaður Kristin í Geil eftir heimahúsum sínum. Útbúgvin fotografur í Keypmannahavn; hann hevur helst lært at mála hjá Niels Kruse málara á Eiði. Tá Tingakrossur varð stovnaður í 1901, varð hin tá 23 ára gamli Kristin í Geil kosin til blaðstjóra, og hetta starv røkti hann, tá sæð verður burtur frá einum ári, uttan slit, til hann fyrst í tríatiárunum legði frá sær vegna sjúku. Øll samtíðarfólk bera samsint Kristini í Geil tað eftirmælið, at dugnaligari blaðmann hava oyggjarnar ikki átt og tjóðskaparsinnað fólk og tey minni mentu í samfelagnum ikki betri stavnamann enn hann. Fyri honum var tjóðskaparrørsla ikki nóg mikið, hon átti at vera sosialistisk.

Kristin í Geil var fyrst og fremst blaðmaður, men hann royndi seg eisini sum bókmentamaður. Hann yrkti sjálvur og týddi yrkingar, m.a. fyrsta sosialist-songin "Brátt lýsir í eystri", men størsta týdningin man hann hava havt innan føroyskt sjónleikarlív, har hann var oddamaður bæði sum fyrireikari og leikari alt frá miðskeiðis í 1890-árunum, til hann vegna heilsubrek gav frá sær. Hann týddi fleiri leikir til føroyskt og skrivaði sjálvur hin vælumtókta sjónleikin "Ófriðarligar tíðir" (1908), sum snýr seg um vitjan enska Brillumansins í Havn í 1808 og óræddu framferð Nólsoyar Páls í hesum døgum.

Føroysk listafólk
Isaksen, Christen Holm
Andlát í 1935
Isaksen, Christen Holm


Niels Andreas Kruse

Niels Andreas Kruse (12. august 1871 á Eiði - 16. juni 1953) var málari. Hann var abbi listakvinnuna Sigrun Gunnarsdóttir Niclasen á Eiði.

Altartalvur
 Gjáar kirkja
 Selatraðar kirkja

Føroysk listafólk
Kruse, Niels Andreas
Andlát í 1953


Fuglaframi

Fuglaframi er ein avís, sum kom út í Føroyum frá 12. apríl 1898 til 8. juli 1902.

Blaðstjóri var Sverre Patursson.

Keldur

Ávísingar úteftir
Vestnord - tíðarrit - Føroysk, íslendsk og grønlendsk talgild tíðarrit og bløð.

Føroyskir tíðindamiðlar
Føroya søga


Føringatíðindi

Føringatíðindi var fyrsta tíðindablað, sum kom út á føroyskum í Føroyum. Blaðið kom út frá januar 1890 til desember 1901, og aftur frá januar til 28. februar februar 1906. Blaðið var málgagn hjá Føringafelagnum, og var tað fyrsta tíðindablaðið ið varð skrivað á føroyskum.

Rasmus Effersøe var blaðstjóri longst, hann var ein av teimum førandi í føroyska sjálvstýrisstríðnum og sendi saman við øðrum innbjóðing til jólafundin í 1988. Redaktør i den korte perioden i 1906, Andrias Christian Evensen, ið var blaðstjóri eitt stutt skifti í 1906 var millum tey fyrstu ið arbeiddu fyri at gera føroyskt til undirvísingar- og kirkjumál.

Blaðstjórar
 1890 - 1901 R. C. Effersøe
 Oktober 1895 - Desember 1895 Andr. Sámalson
 Januar 1896 - Oktober 1896 Jóanes Patursson
 1906 - A. C. Evensen

Keldur

Slóðir úteftir
 Vestnord - tíðarrit - Føroysk, íslendsk og grønlendsk talgild tíðarrit og bløð

Føroyskir tíðindamiðlar
Føroya søga


Dúgvan (tíðindablað)

Dúgvan var tíðindablað, sum kom út í Føroyum frá januar 1894 til 1928 og frá 1941 til 1942.

Blaðstjórar
 P. Jensen
 1899 - 1900 R.C. Effersøe
 1899 - 1907 Djóni Isaksen
 1908 - 1910 Hans Andrias Djurhuus
 1910 - 1915 R.C. Effersøe
 1916 - 1925 Poul Niclasen

Ávisingar úteftir
 Vestnord - tíðarrit - Føroysk, íslendsk og grønlendsk talgild tíðarrit og bløð.

Føroyskir tíðindamiðlar


Føroyskir tíðindamiðlar

Hetta er ein listi yvir tíðindamiðlar sum fyrr í tíðini vóru til í Føroyum og teir sum enn eru til.

Tíðindabløð

1 Var ikki virkið árini 1929-1940.
2 Var ikki virkið árini 1955-1959.

Útvarp

 Atlantic Radio (1999)
 Lindin (2000-)
 Rás 2 (1999 - sep. 2007) og 1. okt. 2007 - undir Miðlavarpinum hjá Sosialinum.
 Útvarp Føroya (1957-)

Sjónvarp

 Sjónvarp Føroya (1984-)
 Iktus (2008-)

Annað

 Kringvarp Føroya (2005-)
 Humor.FO (2005-)

Keldur

Listar


Kringvarp Føroya

Kringvarp Føroya er almenni loftmiðlastovnurin í Føroyum.
Útvarp Føroya og Sjónvarp Føroya vórðu løgd saman í ein stovn 1. januar 2005, eftir avgerð frá landsstýrismanninum í Mentamálum, Jógvan á Lakjuni. Stjórin í Kringvarpi Føroya er Ivan Hentze Niclasen.

Public service sáttmálin

Stovnurin Kringvarp Føroya hevur nakrar skyldur og uppgávur, sum er neyvt orðaðar í einum Public service sáttmála. Hetta er ein sáttmáli, har partarnir eru Kringvarp Føroya og Mentamálaráðið. Harímillum eru nakrar lógarásettar skyldur.

Kringvarpslógin § 10.

Kringvarp Føroya hevur skyldu til at útvarpa sendingar, ið fevna um tíðindi, upplýsing, mentan og undirhald. Kringvarp Føroya skal í programmvirkseminum leggja dent á upplýsingar- og talufrælsi, sakliga og óhefta upplýsing og eitt fjøltáttað tilboð, sum varðveitir og fjálgar um mál, mentan, átrúnað og siðalæru føroyinga. Stk. 2. Kringvarp Føroya eigur at leggja dent á at hava gott føroyskt mál í sínum sendingum. Kringvarp Føroya hevur skyldu at tryggja starvsfólkunum holla málsliga ráðgeving. Stk. 3. Kringvarp Føroya skal ansa eftir, at sendingar ikki kunnu skaða likamligu, sálarligu og siðalagsligu menningina hjá børnum og ungum undir lógaldri, eitt nú við ónærisligum ella ógrundaðum harðligum innihaldi. Stk. 4. Sendingarnar skulu ikki á nakran hátt elva til mannminkan, harðskap ella hatur orsakað av húðaliti, kyni, átrúnaði ella tjóðskapi. Stk. 5. Landsstýrismaðurin kann áseta reglur um, at í sendivirkseminum skal serligt fyrilit vísast børnum og ungum. Stk. 6. Virksemið hjá Kringvarpi Føroya kann eisini fevna um at endurvarpa útlendskar public service-sjónvarpsrásir.

Krøv

Kringvarp Føroyar skal tryggja at tað framleidda tilfarið:
 er óheft av seráhugamálum
 er fjølbroytt og margfalt
 er viðkomandi, álítandi og sakligt, tá talan er um tíðindi og upplýsing annars
 veitir brúkaranum atgongd til týðandi upplýsingar og orðaskifti um avgerandi samfelagsviðurskifti
 vendir sær til nógvar avmarkaðar áhugabólkar og til ein størri skara
 gevur brúkaranum gott innlit
 er dygdargott

Endamál

 Styrkja áhuga borgarans at virka í einum fólkaræðisligum samfelag
 Menna føroyska málið og samleika føroyinga
 Stimbra mentan og skapanarevni
 Stimbra vitan og fatan

Uppgávur

Kringvarp Føroya skal við jøvnum millumbilum skapa kjak, har borgarin luttekur. Føroyskt mál skal nýtast til tilfar. Útlendskt tilfar skal týðast til føroyskt. Framleidda tilfarið skal vera tøkt á alnetinum. Lutfalsligt stórur partur av framleiðsluni skal vera keyptur frá uttanhýsis keldum, hetta fyri at gagnýta marknaðin, eisini so at fríyrkisfólk kunnu bjóða sínar tænastur. Kringvarpið skal vera ein partur av tilbúgvingarskipanum. Dygd og førleikamenning innanfyri journalistik skal vera í hásætið fyri at geva Kringvarpinum størst møguligt trúvirði. Tíðindaflutningurin skal vera óheftur, og útvarpsmiðilin og sjónvarpsmiðilin skulu hava hvør sína egnu redaktión. Føroyskan mentan skal skjalprógvast í tilfarinum hjá Kringvarpinum. Átrúnaður skal miðlast við gudstænastum og møtum. Føroyskt ítróttartilfar skal framleiðast. Barna- og undómstilfar skal framleiðast. Kringvarp Føroya skal sum mentanarstovnur miðla tónleik og skapa áhuga fyri og eggja til, at framleiddur verður føroyskur tónleikur. Undirvísingar- og upplýsingartilfar skal sendast og endurvarpast.  Tilfar skal gerast atkomuligt fyri deyv og hoyrveik. Ljós skal varpast á tað, sum hendir í øllum Føroyum.

Føroyskar sjónvarpssendingar

 Dagur og vika
 Barnaløtan
 Gekkur
 Frætt og fregnað
 Fólksins rødd
 3-2
 Andakt
 Veðrið

Útvarpssendingar
 Góðan morgun Føroyar
 15 tær bestu
 Tíðindasendingar
 Kvøðuljómar
 Bólturin
 Morgunlestur
 Veðrið
 Náttarrásin
 Summarmorgun
 Tit skriva, vit spæla
 Ring og spæl

Ávísingar úteftir
 Kringvarp Føroya

Keldur

Føroyskir tíðindamiðlar
Sjónvarp
Útvarp
Undirhald
Fjølmiðlar
Sjónvarpsrásir


Ingálvur av Reyni

Ingálvur av Reyni (18. desember 1920 - 26. november 2005) var ein føroyskur listamaður og sangari. Hann sang eitt nú í Dupultkvartettini í Ebenezer. Mest kendur er hann tó sum listamálari.

Ingálvur av Reyni var føddur 1920 í Tórshavn og hevur í síni ekspressionismu gjørt uppreistur ímóti tí episka innihaldinum í listini, sum føroysku undangongumenn hansara stóðu fyri, og hevur leitt myndlistina inn á nýggjar leiðir. Ein greiður koloristiskur franskur dámur ræður í hansara list - røtur aftur til Cézanne og Matisse. Tann føroyska náttúran er aðalevnið, men uppfatað á ein annan hátt, sum heild og felagsnevnari fyri vond, klangi, brotum av einum kosmos. Lutirnir í náttúruni savnast í greiðar formar, vøtnini skiljast og myndagerðin snýr seg um at temja formar og rørslur, ljós, litir og rýtmu. Náttúrumyndin gevur hugskot til alsamt meira abstraherandi málingarlag.

Í ljósfyltum og litføgrum landsløgum, innihvørvum og figurmyndum frá 1940-50-árunum er einfaldingin við teimum greiðu formunum eyðkend. Linjurnar og formarnir úr náttúruni ganga inn í ella geva seg undir ta strongu komposisjónina, frítt frá øllum óviðkomandi lutum, og listaverkið verður ein mynd av øðrum innari og ytri veruleika. Støðugt sterkari mótsetningslitir verða settir hvør upp ímóti øðrum, til hetta í endanum á 1950-árunum kemur í hæddina við ógvisligum komplementerlita mótspæli.

Tann stóra broytingin hjá Ingálvi kom við serframsýning hansara í gamla kommunuskúlanum í Havn í 1961. Her sóu føroyingar á fyrsta sinni eina beinleiðis abstrakta fatan av náttúruni. Myndirnar høvdu heiti sum Kurpali og Sjón í fuglaeyga. Hendan framsýning týddi ikki, at tann nonfigurativa listin nú var komin fyri at vera - Ingálvur av Reyni kom í 1960-árunum og nakað inn í 1970-árini alsamt at mála landsløg sum ongantíð áður, umenn meira abstraherað, serstakliga myndaevnið bygdina við havið. Litalagið skiftir frá sterkum logandi litum yvir ein skæran gráligan, men alt annað enn turran tónastiga til tað djúpa svarta registrið.

Ein røð av verkum frá 1970-árunum eru abstraksjónir yvir figurbólkar og bera heiti sum Genta og Menniskju við havið - millum annað ein triptykon frá 1979 (Listasavn Føroya). Í 1980-90-árunum hevur Ingálvur av Reyni yvirhøvur verið abstraktur málari, um hetta hugtakið kann brúkast um nonfigurativa list, ið byggir á náttúrunar egnu formar, vond og klangir. Í hansara fýrisliga málaðu, stóru og avgjørdu komposisjónum brýtur listaverkið sær leið innanífrá. Heitir jarðlitir glógva frá teimum djúpastu løgunum, sjóða, tá ið teir koma í samband við kaldar gráar litflatar og festa í aðrar. Dramað er stríðið ímillum litirnar ella litbrigdini og tær hugbráðu rørslurnar hjá pensilsstrokunum. Rýtman verður stundum enn meira undirstrikað av skøvum frá pensilsskaftinum í ta tjúkku fernisskínandi litflánna. Hetta er konkret málningalist.

Ingálvur av Reyni var tikin úr leikum sum teknari. Býurin við húsunum um havnina, - skipini og bátarnir og tey menniskju, ið ferðast um tún og stræti - serliga tey gomlu havnarfólkini - eru avhildin myndevni. Andlitsdrøg verða fangað í knøppum tryggum strikum. Á mongu ferðum sínum til listarinnar klassisku evropeisku miðdeplar hevur hann teknað ein martýriligan hóp av fólkum og bólkum úr mannamúgvum, innihvørvi og gøtumyndir.
Tekningarnar vísa ein artistiskan ans fyri neyvt at lýsa eyðkenni. Men hóast tekningarnar sostatt eru meira figurativar og frásøgukendar enn málningarnir, er myndaevnið undirgivið strikunnar egna lív og neyva skilmarkaða form. Í mongum førum hevur hann eisini gjørt nonfigurativar tekningar.

Slóðir úteftir
Faroeartstamps.fo - Ingálvur av Reyni (kelda)
Art.fo - Ingálvur av Reyni (myndir)
Portal.fo, 27. nov. 2005: "Ingalvur av Reyni var slóðbrótari og undangongumaður"

Reyni, Ingálvur av
Føðingar í 1920
Andlát í 2005
Føroyskir mannligir sangarar


Skálafjørður

Skálafjørður hevur fleiri týdningar:

Skálafjørður er ein fjørður í Eysturoynni, sí Skálafjørður (fjørður).
Skálafjørður er bygdin inn í Skálafjørð, sí Skálafjørður (bygd) (Skálabotnur).

Eysturoy


Hoydal

Hoydal hevur fleiri týdningar:

 Ein býarpartur í føroyska høvuðsstaðnum Tórshavn (í Hoydølum ella Hoydalar).
 Annika Hoydal (f. 1945), tónleikari.
 Dánial Hoydal (f. 1971), rithøvundur.
 Gunnar Hoydal (f. 1941), arkitektur og rithøvundur.
 Høgni Hoydal (f. 1966), politikari.
 Karsten Hoydal (1912-1990) (føddur í Hoydølum) politikari og rithøvundur.
 Kjartan Hoydal (1941-2016), havlívfrøðingur.
 Marianna Hoydal (f. 1968), týðari
 Rannvá Næs Hoydal (f. 1993), rithøvundur

Tórshavn
Eftirnøvn


Bóltfelagið 1936

Bóltfelagið 1936 ella B36 er eitt fótbóltsfelag í Havn, sum varð stovnað 28. mars 1936. Felagið er eitt hitt størsta fótbóltsfelagið í Føroyum við umleið 500 limum.

HB var leingi einasta fótbóltsliðið í Havnini, men at tørvur hevur verið á einum liði aftrat, er eyðsæð, tá ið vit hyggja eftir søguni hjá B36.
B36 var leingi "lítlibeiggi" í fótbóltinum í høvuðsstaðnum (og ikki minst í medvitinum hjá HB-viðhaldsfólki), og tey mongu ár, sum gingu frá føroyameistaraheitinum í 1962, til tað aftur bragdaði í 1997, vóru mangan spottandi tikin til fagnaðarsangin hjá B36 við niðurlagnum "Í ár verða vit føroyameistarar!" við teirri heldur argandi umskrivingini "nær verða teir føroyameistarar?"
Síðan VB vann føroyameistaraheitið í 2000, hava Havnarliðini bæði - HB og B36 - nærum verið einaráðandi á ovastu rók og hava býtt meistaraheitini millum sín. HB hevur vunnið 6 og B36 trý, NSÍ og EB/Streymur hava eisini vunnið hvør sítt meistaraheitið tíðarseskeiði 2001-2011. Í 2014 vann B36 FM í mansfótbólti fyri 10. ferð og árið eftir endurvunnu teir føroyameistaraheitið. Tað er fyrstu ferð, at felagið hevur vunnið FM tvey ár á rað.

Fótbóltshópur

Heiður
 Effodeildin: 11
 1946, 1948, 1950, 1959, 1962, 1997, 2001, 2005, 2011, 2014, 2015,
 Løgmanssteypið: 6
 1965, 1991, 2001, 2003, 2006, 2018.
 Stórsteypadystur: 1
 2007
 1. deild: 1
 1985

Luttøka í UEFA kappingum

Dystir

Viðmerkingar
 QR: Innleiðandi umfar
 1Q: Fyrsta innleiðandi umfar
 2Q: Annað innleiðandi umfar
 3Q: Triðja innleiðandi umfar

Fyrrverandi B36 leikarir
Allan Mørkøre
Hjalgrím Elttør
Pól Thorsteinsson
Egil á Bø
Jens Kristian Hansen
John Petersen
Jens Martin Knudsen
Alex José dos Santos
Fróði Benjaminsen
Mikkjal K. Thomassen
Levi Hanssen

Slóðir úteftir

 B36.fo
 White Tigers fjepparafelag

Føroyskt fótbóltsfelag
B36


Strandfaraskip Landsins

Strandfaraskip Landsins (eisini nevnt Strandferðslan) stendur fyri landsdekkandi flutningskervinum í Føroyum. Strandferðslan er stovnur undir Vinnumálaráðnum. Tey fyrstu nógvu árini hevði stovnurin (umsitingin) bústað í Havn, men í 2007 avgjørdi táverandi landstýrismaðurin sum varðaði av stovninum, Jacob Vestergaard, at flyta stovnin til Suðuroyar. Strandferðslan flutti inn í fyrrverandi smiðjuna á Tvøroyri, sum var blivin umvæld til endamálið, 14. januar 2008. Tað var stór ónøgd norðanfjørðs um flytingina, serliga hjá strarvsfólkunum, sum ikki sóu seg før fyri at flyta suður við. Ónøgdin stóðst eisini av mátanum, ið starvsfólkini fingu kunningina um hesa stóru avgerð, tí hana náddu tey ikki at fáa frá leiðsluni men hoyrdu tað frá fjølmiðlunum. Í Suðuroynni fegnaðust fólk hinvegin um at fáa fleiri arbeiðspláss til oynna. Tá avtornaði flutti bara táverandi stjórin, Regin Vágadal, við suður, eitt av starvsfólkunum í umsitingini heilt tó fram í sínum starvi, men røkti tað úr høvuðsstaðnum. Áðrenn stovnurin flutti suður fingu starvsfólkini hoyringsskriv um ætlaðu flytingina og fingu í boði at flyta við suður ella at verða søgd úr starvi. So við og við vóru nýggj fólk sett í starv í staðin fyri tey sum vóru í størvum har fyrr. Nøkur fingu starv har, meðan stovnurin enn var í Havn, nakrir mánaðir áðrenn umsitingin flutti suður, meðan onnur byrjaðu í starvinum eftir at stovnurin var fluttur suður.

Virksemi
Virksemið er skipað í tvær deildir:
 Oyggjaleiðir taka sær av sjóvegis flutningi millum oyggjarnar við størri og smærri ferjum
 Bygdaleiðir taka sær av ferðafólkaflutningi yvir land við bussum
Ein triðja deild var Farmaleiðir, ið tók sær av farmaflutningi um alt landið, men henda deild varð einskild í 2005. Fyrst hevði Strandferðslan samstarv við Samskip. Men í 2006 var deildin Farmaleiðir seld. Strandferðslan helt uppat at veita hesa tænastu frá 1. apríl 2006, tá P/F Heri Thomsen tók yvir. Tó hevði Strandferðslan nøkur undantøk, avmarkaður vøruflutningur helt fram millum hesi øki:
 Stykkjagóðs og fiskaflutningur ímillum farmahølið í Tórshavn og farmahølið á Tvøroyri
 Stykkjagóðs millum Klaksvík og bygdirnar á Kalsoy, Svínoy og Fugloy
 Stykkjagóðs (og lutvíst fiskaflutningur) millum farmahølið í Tórshavn og Hest, bygdirnar á Sandoy og Skúvoy.
Eftir at Farmaleiðir bleiv einskilt, tóku privatar fyritøkur yvir har ið tað loysti seg. Har ið tað ikki loysti seg, eru tað ferðamannaskipini hjá Strandferðsluni ið røkja uppgávuna. Strandferðslan flytir sostatt farm millum oyggjarnar, har tað ikki er landfast. Av og á er tað orsøk til at t.d. ein stór ferja sum Smyril, ið annars tekur 200 bilar ikki fær pláss fyri so nógvum bilum, og ávísar dagar kemur tað fyri, at bilar standa eftir á kaiini. Hetta kemur eisini fyri á Sandoyarleiðini, men har er trupulleikin ikki bert farmur men eisini at tørvurin á at flyta vanligar persónbilar er størri enn skipið rúmar, serliga tá fólk eru á veg til arbeiðis ella frá arbeiði og tá t.d. jarðarferðir eru.

Skip
Strandferðslan eigur ferðamannaskip, sum røkta sjóvegis farleiðirnar til oyggjar, sum ikki hava fast samband við meginlandið. Tó eru oyggar sum bert hava loftvegis samband, tað eru Koltur og Stóra Dímun. Mykinesleiðin verður ikki røkt av skipi, ið Strandferðslan eigur. Strandferðslan bjóðar Mykinesleiðina út til privatar at røkja annað til triðja hvørt ár. Í 2012 eru tað bátarnir M/B Silja Star og M/B Froyur, sum røkja farleiðina, men bert um summarið frá 1. mai til 31. august og møguliga eisini í heystfrítíðini, um viðrar.
 Smyril, siglir millum Tórshavn og Krambatanga í Suðuroynni
 Teistin, siglir millum Gomlurætt á Streymoynni, Skopun á Sandoynni og Hestoynna
 Ternan, siglir millum Tórshavn og Nólsoy
 Ritan, siglir millum Hvannasund, Svínoy og Fugloy. Hevur fyrr siglt millum Tórshavn og Nólsoy í nógv ár.
 Sildberin, siglir millum Sandoy og Skúvoy
 Súlan er eykaskip, sum siglir farm millum Sandoy og Skúvoy
 Sam, siglir millum Klaksvík og Kalsoynna

Fyrrverandi ferðamannaskip hjá Strandferðsluni
 Dúgvan
 Másin er ikki í sigling longur, røkti leiðina millum Hvannasund, Svínoy og Fugloy
 Barsskor

Bussrutur

 100 Tórshavn - Vestmanna
 101 Tórshavn - Gamlarætt - Kirkjubøur
 200 Oyrarbakki - Eiði
 201 Oyrarbakki - Gjógv
 202 Oyrarbakki - Tjørnuvík
 204 Oyrarbakki - Saksun
 205 Oyrarbakki - Funningur
 300 Tórshavn - Vága floghavn - Sørvágur
 400 Tórshavn - Klaksvík
 410 Fuglafjørður - Gøtudalur - Klaksvík
 440 Toftir - Strendur
 442 Glyvrar - Æðuvík - Rituvík
 480 Skálafjørður - Strendur
 481 Skálafjørður - Oyndarfjørður
 482 Strendur - Selatrað
 500 Klaksvík - Viðareiði
 504 Klaksvík - Kunoy
 506 Syðradalur - Trøllanes
 600 Skopun - Skálavík
 601 Sandur - Dalur
 700 Sumba - Vágur - Tvøroyri
 701 Fámjin - Tvøroyri - Sandvík

Stjórar á Strandferðsluni
Yvirlitið er ikki fullfíggjað
1. juni 2014 - Hilmar Eliasen
13. januar 2014 - Regin I. Jakobsen settur sum fyribils stjóri, virkandi stjóri til 31. mai 2014.
18. desember 2013 - fyribilssettur stjóri í tríggjar vikur Hans Jóhannes á Brúgv, meðan Bogi Mortensen var sjúkrameldaður
1. februar 2009 - Bogi Mortensen  13. januar 2014
1. mai 2008 - 31. jan. 2009 Dánjal Andreasen
19. nov. 2007 - 30. apr. 2008  - Jákup Danielsen
1. mai 2007 - 19. nov. 2007 - Regin Vágadal
sep. 2006 - 30. apríl 2007 - Niels Juel Arge (yngri)
1. januar 2003 - sep. 2006 - Kristian Davidsen
13. jan. 1997 - 31. des. 2002 - Reidar Nónfjall
okt. 1996 - jan. 1997 - Erling í Liða
des. 1994 - okt. 1996 -  Thomas Arabo
des. 1992 - des. 1994 - Thomas Magnussen
1991 - des. 1992 - Johan Restorff Jacobsen
1989 - 1991 - Thomas Arabo
1981 - 1989 - Johan Restorff Jacobsen
1973 - 1981 - Thomas Arabo
ca. 1965 - 1974 - Johan Restorff Jacobsen
Frá fyrst í 1960-árunum - ca. 1965 - Dánjal Danielsen
Borghild Schrøder, kona Evensen tekur við og er administrator fram til mitt í 1960-unum
Frá umleið 1920 er Eivind Evensen "administrator" til hann doyr.
Í 1917 yvirtekur tað almenna Smyril (Smiril) frá Mortensen brøðrunum á Tvøroyri

Sí eisini
Málið um hallið á Strandfaraskipum Landsins í 2013

Keldur

Slóðir úteftir
 SSL.fo

Reiðarí
Ferðavinna í Føroyum
Samferðsla og flutningur
Strandfaraskip landsins


Mongdarlæra

Mongdarlæra er tann støddfrøðiliga ástøðin um mongdir, sum umboðar mongdir av óítøkiligum lutum. Hon hevur eina miðstøðu í nútíðarstøddfrøðiligum ástøði, av tí at hon gevur tað grundleggjandi mál, sum øll støddfrøði kann orðberast í.

Mongdarlæran mentist serliga í tíðarskeiðnum, 1880-1920. Georg Cantor lýsti tey fyrstu hugtøkini, Bertrand Russell og David Hilbert veittu munandi hjálp til at gera tað til eitt samsvarandi ástøði. Mongdarhugtakið fekk greiða merking frá Zermelo-Fraenkels grundreglunum.

Teljitøl kunna setast upp sum mongdir við tað, at 0 svarar til ta tómu mongdina, , 1 til mongdina, sum inniheldur ta tómu mongdina o.s.fr.

Keldur

Slóðir úteftir

Mongdarlæra
Støddfrøði


Sverre Magnus prinsur av Noregi

Sverre Magnus av Noreg er føddur tann 3. desember 2005 í Oslo. Hann er annað barn hjá Haakon krúnprinsi og Mette Marit krúnprinsessu.

Sverre Magnus er hin triði í arvafylgjuni til norsku krúnuna aftan á pápan og systrina, Ingrid Alexandru.

Keldur

Útvortis ávísing
 Kongehuset.no - myndir
 Portal.fo - "Sverri kongur uppkallaður"

Norðmenn
Kongalig
Føðingar í 2005

de:Haakon von Norwegen#Kinder


Jacob Johansen

Jacob Johansen (1860-1900) var blaðstjórð á Dimmalætting frá 1889 til 1892.

Hann fekk dóttrina Andreu Árting (1891–1988) uttanfyri hjúnalag við Súsannu Rasmussen (1873–1940).

Føroyskir blaðstjórar
Føðingar í 1860
Andlát í 1900


Søren Emil Müller

Søren Emil Müller (13. juni 1856 í Havn - 17. oktober 1922) sýslumaður, keypmaður, fulltrúi hjá amtmanninum, seinni fútanum, reiðari og jarðarbrúkari. Hann bygdi eitt pakkhís í Tórshavn í 1890-árunum, pakkhúsið verður nevnt Müllers Pakkhús, og virkaði sum keypmaður og seinni sum reiðari. Hann var eisini blaðstjóri á Dimmalætting 1900–1901, sýslumaður, og starvaðist sum fultrúi hjá amtmanninum og fútanum.

Müller var kommunustýrislimur í Tórshavnar kommunu 1896–1908, 1909–1910 og 1913–1920, og var borgarstjóri 1913–1920. Hann var valdur inn í Løgtingið úr Norðurstreymoy 1891–1903, og úr Suðurstreymoy 1903–1908. Hann var harvið ein av teimum løgtingslimum ið stovnaði Sambandsflokkin í 1906.

Hann var sonur Hans Christopher Müller.

Keldur

Føroyskir blaðstjórar
Føroyskir keypmenn
Føroyskir reiðarar
Borgarstjórar í Føroyum
Løgtingslimir
Sýslumenn í Føroyum
Føðingar í 1856
Andlát í 1922
Havnafólk
Politikarar úr Sambandsflokkinum


Poul Niclasen

Poul Niclasen (3. januar 1889 í Tórshavn - 3. august 1953 í Keypmannahavn) blaðstjóri og politikari (Sambandsflokkurin).

 1916 - 1925 Blaðstjóri á Dúgvuni
 1918 - 1936 Blaðstjóri á Dimmalætting
 1923 - Var saman við J.P. Henriksen, M. A. Jacobsen, Johs. O. Joensen og John E. Joensen við til at stovna Havnar Telvingarfelag.

Útgivið
 Færøerne i tidens strøm. Tegninger af Ingolf Jacobsen. København : Luno 1940

Føroyskir blaðstjórar
Føðingar í 1889
Føroyskir telvarir
Føroyskir politikarar


Georg L. Samuelsen

Georg Lindenskov Samuelsen (8. januar 1910 í Tórshavn - 17. februar 1997) blaðstjóri og virkin í Havnar Sjónleikarfelag. Bara 26 ára gamal gjørdist hann í 1936 blaðstjóri á Dimmalætting, eitt starv hann røkti fram til 1. juli 1981. Frá 1945 var hann føroyskur tíðindamaður hjá Berlingske Tidende.

Sjónleikur hevur havt hansara stóra áhuga, umframt at hava leikt við í fleiri leikum hevur hann týtt sjónleikir og útvarpsleikir. Á ungum árum gav hann út yrkingasavnið "Sól og sirm", 1930.

 1936 - 1981 Blaðstjóri á Dimmalætting.

Útgivið

 1930 - Sól og sirm (yrkingasavn).

Kelda

 Kraks Blå Bog 1996, s. 1085

Samuelsen, Georg Lindenskov
Føroyskir rithøvundar
Samuelsen, Georg Lindenskov
Andlát í 1997


Lisbeth L. Petersen

Lisbeth Beate Lindenskov Petersen (28. februar 1939 í Havn) er fyrrverandi føroyskur politikkari fyri Sambandsflokkin. Hon hevur verið borgarstjóri, løgtingslimur, fólkatingslimur og formaður fyri Sambandsflokkin. Hon gjørdist riddari av Dannebrog í 1995.

Lívsleið

Yrkisleið og bakgrund
Hon er dóttir Georg L. Samuelsen, sum var blaðstjóri á Dimmalætting og harvið eisini abbadóttir Andrass Samuelsen, bróðurdóttir Trygva Samuelsen, og systir Beatu L. Samuelsen. Hon giftist Jákup Petersen í 1960, hann doyði í 2001.

Hon tók realeksamiu í Havn í 1955, og examen artium á Bagsværd Kostskole og Gymnasium í Danmark í 1958. Lisbeth arbeiddi sum avloysari í ymiskum skrivstovustørvum m.a. á advokatskrivstovu í Havn 1960–1970, og var projektskrivari á ymiskum verkætlanum á Føroya Fornminnissavni 1980–1992. Harumframt var hon flokksskrivari Sambandsflokksins 1982–1987, og størsti einstakur partaeigari í Dimmalætting til 2010. Lisbeth var aktiv í kvinnupolitiskum arbeiði, hon var næstformaður í KSF - Kvinnufelagssamskipan Føroya 1982-86.

Politiskt arbeiði
Lisbeth L. Petersen stillaði upp til val fyrstu ferð til býráðsvalið í Havn í 1984. Hon gjørdist fyrsta kvinna yvirhøvur, sum varð vald fyri Sambandsflokkin, og hon fekk í boðið borgarstjórasessin. Hon valdi tó heldur at gerast varaborgarstjóri og formaður í Sosialu nevnd. Hon fekk gott samband við borgararnar í Tórshavnar kommunu í hesum sessum. Eftir einum ávísum trýsti segði hon ja takk til at gerast fyrsti kvinnuligi borgarstjórin í Tórshavnar kommunu í 1992. Sambandsflokkurin setti met við atkvøðum til býráðsvalið í 1996, men fekk ikki nakran sentralan leiklut komandi valskeiðið, og Lisbeth varð tá ikki afturvald til borgarstjóra. Hon helt fram sum býráðslimur til ár 2000.

Lisbeth L. Petersen varð vald inn á Føroya Løgting í Suðurstreymoyar valdømi 1990–2008. Eftir valsigurin hjá Sambandsflokkinum á løgtingsvalinum í 1994 fekk hon ein sentralan leiklut í ríkispolitikkinum. Hon var flokksformaður og formaður fyri tingbólkin í tíðarskeiðnum 2001–2004. Lisbeth var vald inn á danska Fólkatingið í 2001 - 2005 sum eitt av umboðum Føroya, hon varð vald fyri Sambandsflokkin. Á Fólkatingið gjørdist hon partur av fólkatingsbólkinum hjá Venstre.

Harumframt hevur Lisbeth verið formaður í Útnorðurráðnum.

Lisbeth L. Petersen kunngjørdi í 2007 at hon tók seg úr aktivum politikki og stillaði ikki uppaftur til Løgtingsvalið 2008.

Løgtingsnevndir
2004-2008 limur í Fíggjarnevndini
2004-2008 limur í Trivnaðarnevndini
2002-2004 limur í Fíggjarnevndini
1998-2002 limur í Fíggjarnevndini
1990-1994 limur í Rættarnevndini
1990-1994 limur í Sosial- og heilsunevndini
1990-1994 limur í Samferðslunevndini

Álitisstørv í politikki
 1990 - 2008 Løgtingslimur fyri Sambandsflokkin
 1993 - 1996 Býráðsformaður í Havn
 2001 - 2003 Formaður í Sambandsflokkinum
 2001 - 2005 Fólkatingslimur fyri Sambandsflokkin

Keldur

Slóðir úteftir
Lisbeth L. Petersen á heimasíðuni hjá Løgtinginum
Lisbeth L. Petersen í Dansk Kvindebiografisk Leksikon

Føðingar í 1939
Føroyskar kvinnur í politikki
Petersen, Lisbeth
Petersen, Lisbeth
Løgtingslimir
Føroyskir fólkatingslimir
Politikarar úr Sambandsflokkinum


Sámal F. Samuelsen

Sámal F. Samuelsen róptur Sámal á Krákusteini politistur. Var við til at seta Jólafundin í 1888.

Samuelsen, Sámal F.


Kambsdalur

Kambsdalur er ein bygd í Eysturoynni, og hoyrir til Fuglafjarðar Kommunu.

Kambsdalur liggur í Ytradali, við Fuglafjørð (fjørðin) og er niðursetubygd úr Fuglafirði (býnum). Í 1985 varð so fyrsta niðursetingin á Kambsdali veruleiki, og hetta ger Kambsdal til yngstu bygd í Føroyum.

Kambsdalur hevur eina rúgvu av vinnuligum virksemi, við stórum fyritøkum og nógvum arbeiðsplássum, eftir føroyskum mátistokki. Eisini er barnagarður, fríðtíðarskúli og miðnámsskúli í bygdini. Nógvu arbeiðsplássini og nógvu miðnámsskúlanæmingarnir gera, at fólkið í bygdini er fleirfalda um morgunin, enn um kvøldið.

Søga
Í gomlum døgum hevur fólk úr Fuglafirði havt nógv virksemi á Kambsdali. Her hava tey skorið torv, gingið til neyta og havt seyðahald. Tí síggjast nógvar kráir í dalinum, har onkur av hesum er friða av Føroya Fornminnissavni.

Kambsdalur var í mong ár best kendur fyri Skótahúsið Kambur, sum virkaði sum leguhús hjá skótaliðum kring landið, har millum annað landspatrulukappingin stundum varð hildin. Seinnii varð skótahúsið regluliga leigað út, og virkaði sostatt sum eitt slag av vallaraheimi. Tann 1. juli 2008, tók skótavirksemið í húsinum ein enda, tá ið Fuglafjarðar Kommuna keypti skótahúsið frá KFUM skótunum í Føroyum, til at húsa tí kommunala fríðtíðarskúlatilboðnum í kommununi.

Áðrenn fólk búsettust á Kambsdali, var eitt skótahús, eitt snikkaravirki og ein ítróttarhøll í dalinum. Skótahúsið er elsta hús í bygdini, og er bygt í 1964. Snikkaravirkið er frá 1974, og er sostætt næst elsti bygningur á dalinum. Ítróttarhøllin er er bygd í 1982, í kommunalum samstarvi millum táverandi Leirvíkar-, Gøtu- og Fuglafjarðar Kommunu.

Í 1981 keypti Fuglafjarðar kommuna byggilendi frá Gjógvaráhaga á 310.000 fermetrar, og kostaði tað 3,56 milliónir, sum skuldi gjaldast yvir 10 ár.

Í jólaódnini tann 21. desembur í 1988 varð Kambsdalur hart raktur av stormskaðum. Tá ið ódnin rakti, stóðu fleiri hús í bygdini í gerð, og fórust illa. Vísast kann til heimildarfilm hjá Kringvarp Føroya, har partur av skaðunum innganga sum innsløg.

Í 2016 herjaði aftur ein ódn, sum rakti fleiri bygdir í landinum meint, og sum hevði við sær metnógvar skaðafráboðanir kring landið. Her vóru fleiri av teimum stóru skaðunum á Kambsdali, har tað mest minnisverda mundi verið stóri lagurbygningurin hjá KJ Hydraulik, sum bleiv blástur burtur í ódnini.

Miðnámsskúli
Í januar 1990, læt Føroya Handilsskúli deild upp á Kambsdali, og nøkur ár seinni flutti Studenta- og HF-skeiðið í Eysturoy inn í nýggj høli, sum vóru bygd upp í Handilsskúlan. Eftir at miðnámsskúlaskipanin er umløgd til eina breytaskipan, er Studentaskúlin, Handilsskúlin og HF blivin ein eind, sum kallast Miðnám á Kambsdali. Miðnámsskúlin bjóðar í dag út seks ymiskar breytir. Hesar eru Búskaparbreyt, Fyrireikingarbreyt, Náttúrubreyt, Hugbreyt, FHS yrkisnám og Serbreyt. Í 2020 gingu áleið 500 næmingar á skúlanum.

Síðan 2019 hevur miðnámsskúlin verið við í einum samstarvi við Gribskov Gymnasium í Danmark, Verzulnarskóla Íslands í Reykjavík og GUX í Sisimiut í Grønlandi. Verkætlanin er ein 5 ára royndarverkætlan, sum snýr seg um ein norðurlendskan studentaskúlaflokk, sum hýsir næmingum frá øllum fýra londunum, sum taka sítt miðnámsprógv skiftivís á øllum fýra miðnámsskúlunum.

Miðnámsskúlin hevur síðan mei 2018 húsað FabLab Kambsdalur, hóast FabLab varð royndarkoyrt eina tíð frammanundan. FabLab Kambsdalur er fyrsta góðkenda FabLab í Føroyum, og hevur tilknýti til líkandi royndarstovur í yvir 100 londum kring heimin. Í 2018 var verkstovan kosin Ársins Átak.

Ítróttur
Sum partur af Fuglafjarðar Kommunu, hoyrir Kambsdalur til ítróttin í Fuglafirði. Tó er ítróttarhøllin karmur um flogbóltsdystir og badminton. Eisini verður høllin javnan brúkt til innandurafótbólt, sum verður nýtt av fólki í teimum nærliggjandi bygdunum. Fuglafjarðar kommuna og Eysturkommuna eiga og reka ítróttarhøllina á Kambsdali saman.

Aftrat ítróttarhøllini hevur bygdin eisini ein FIFA vøll, sum er staðsettur í bygdini, nær við barnagarðin og frítíðarskúlan.

Sagnir og staðarnøvn

Konusteinur
Undir landsvegnum, nær fjósinum við Varmakeldueiðið, er ein steinur. Hesin steinurin eitur Konusteinur, og er navngivin eftir einari ungari gentu, sum skal verða grivin undir steininum. Søgnin sigur, at gentan varð stanga til deyðis av einum óðum tarvi.

Markið millum Fuglafjørð og Norðagøtu
Einaferð var stríð millum Fuglafjørð og Norðagøtu, um hvar hagamarkið millum bygdirnar var. Gøtuskurðar søgdu at markið gekk við Innaru Markrá, meðan Fuglfirðingar søgdu tað verða Uttaru Markrá. Ein dagin, meðan stríðið stóð á, kom ein reki at liggja við markið. Rekaviður hevði høgt virði tá, og hetta elvdi tí til eitt enn heitari stríð, har báðir partar gjørdu krav um markið og harvið eisini ognarleikin á rekaviðinum. Lógarvaldið kom nú uppí, og avgjørdi, at Uttara Marká skuldi hoyra til Fuglafjørð, og at rekin skuldi klyvjast í tvey, so at hvør bygd fekk hvør sína helvt.

Presttangi
Stutt sunnanfyri Helláir, er ein tangi, sum nevnist Presttangi. Staðarnavnið er gamalt, og kemst av, at tað sigst, at prestur í gamlari tíð skal verða settur av á Presttanga, tá ið hann skuldi hava guðstænastu í Gøtu ella í Fuglafirði. Presttangi hevur lending við báðar síður, og tí ber til at leggja at har í øllum veðri. Hóast hann ikki hevur verið brúktur í nøkur hundrað ár, ber enn til at síggja gøtuna, sum leiðir frá tanganum og ímóti Gøtu. Hetta er sjónligt frá Fuglafirði, tá ið kavin liggur um vetranar. Tá hómast ein gøta, sum er gamla bygdagøtan.

Varmakelda
Varmakelda sigst at hava lekjandi megi, sum hevur verið vælkent aftur til katólska tíð, eins og hildið verður, at Varmakelda hevur verið støðugt vitja áðrenn ár 1350, tá ið Norðagøta var millum størstu bygdir í landinum. Náttina 3. - 4. juli er megin sterkast. Siður hevur verið at vitja kelduna hesa náttina, drekka úr henni og at bera vatn við heim til fólk, sum liggja sjúk. Eldri siður hevur eisini verið, at fólk savnaðust við kelduna á Jóansøku, at drekka úr kelduni, fyri at gagnnýta hennara megi.

Í 1673 umrøðir Lucas Debess eina keldu, sum skal liggja nær Gøtu, sum er einasta heilsubótarkelda í Føroyum. Varmakelda hevur tá verið vælkend, og tí er tað helst hesa, at Debess umrøðir. Hóast hann nevnir hesa sum einastu keldu av hesum slag, hava aðrar lekjandi keldur verið vælkendar við flestu bygdir í Føroyum.

Eisini verður hildið, at Varmakelda hevur verið offurstað í fornari tíð, eins og við aðrar heilsubótarkeldur.

Kendir kambsdalsbúgvar

 Erik Klein (1992), DJ, kendur undir navninum Ghost Notes.
 Leila Solmunde (1962 - 2012), forkvinna í Giktafelag Føroya og í Meginfelag teirra Brekaðu í Føroyum. Stríðskvinna á handicap-politiska økinum.

Vinnuvirksemi

 KJ Hydraulik
 JT Electric
 Green Marine Divers
 LM Handilin
 Vistir
 FTZ
 Bilverkstaðið á Kambsdali
 FA Poul Joensen
 Dugni

Vitjanarverd støð

 Trælavatn, liggur omanfyri bygdina.
 Varmakelda, sum liggur sunnanfyri bygdina, undir Leirvíksfjalli (Ritafjall).
 Kambur, fjall omanfyri bygdina á norðaru síðu.

Keldulisti

Bygdir í Føroyum
Eysturoy


Bill Justinussen

Kristian Bill Justinussen (27. august 1963 í Klaksvík) var formaður fyri Miðflokkin 1997 - 1999, landsstýrismaður 2002 - 2003 og síðan løgtingslimur.

Hann býr á Glyvrum.

Justinussen, Bill
Føðingar í 1963
Løgtingslimir
Politikarar úr Miðflokkinum


Louis Bergh

Louis Jacob Andreas Cantor Bergh (12. september 1834 í Keypmannahavn - 7. november 1910) var ein danskur lærari og blaðstjóri. Hann flutti til Føroya, har hann gjørdist  yvirlærari í realskúlanum í Havn (Thorshavns realskole) frá 1867. Hann arbeiddi fyri, at danskt skuldi vera verandi almenna málið í føroyskum skúlum. Hann var lærari hjá Jóannes Patursson, tá ið Jóannes gekk á realskúla. Sambært Jóannes Patursson vóru tey einastu tvey orðini, ið hann hoyrdi Bergh siga: pínadoy og skerpikjøt. Bergh var lærari á Læraraskúlanum frá 1870 til 1903, hann var blaðstjóri á Dimmalætting frá 1882 til 1885 og fyrsti formaður í Føroya Lærarafelag, har hann var formaður frá 1898 til 1902.

Keldur

 Anton Degn : Bergh, L. í.: Dansk biografisk leksikon, 3. udgave, bind 1 (1979), s. 615

Bergh, Louis
Lærarar
Blaðstjórar
Føðingar í 1834
Andlát í 1910


Maðurin ið slapp at fara

Maðurin ið slapp at fara (danskt; Manden der fik lov at gå, enskt; The man who was allowed to leave) er ein føroyskur filmur av Katrini Ottarsdóttur frá 1994.

Søgugongd

Ein tragikomisk søga um ein eldri giftan mann, sum ein dagin ger av at fara frá konuni fyri at liva saman við tí nógv yngri Mariu. Konan tekur hetta heilt róliga. Hon er hvørki óð ella kedd, men heldur at hann skal sleppa at renna hornini av sær. Hon er sannførd um, at hann skjótt verður klókari og fer at koma aftur til sín. Tað ger hann eisini, men ikki akkurát so, sum hon hevði hugsað sær.

Leikarar

 Adelborg Linklett
 Sverri Egholm
 Eyð Matras
 Hilmar Joensen
 Nora Bærentsen
 Kári D. Petersen
 Anneli Aeristos

Keldur

Sí eisini

 Maðurin ið slapp at fara - Internet Movie Database

Føroyskir filmar
Katrin Ottarsdóttir


Sverri Egholm

Sverri Egholm (31. august 1930 í Leynum - 24. januar 2001 í Tórshavn) var landsbókavørður og sjónleikari.

Hann tók preliminerprógv í 1948 og examen artium í 1950. Hann tók útbúgving sum bókavørður á Odense centralbibliotek 1951–1953 og tók prógv við Danmarks biblioteksskole í 1955. Egholm var bókavørður á Føroya Landsbókasavni 1955–1963, programfólk í Útvarpi Føroya 1963–1968, landsbókavørður á Føroya Landsbókasavni 1968–1989 og fyribils leiðari av Býarbókasavninum í Tórshavn 1969–1972.

Sverri Egholm var nevndarlimur í Havnar Keypssamtøku frá 1963, nevndarlimur í Føroya Keypssamtøku frá 1965 (nevndarformaður frá 1967), nevndarlimur í Fróðskaparsetur Føroya frá 1968, nevndarlimur í Collegium Academicum Færoense frá 1970 (nevndarformaður frá 1971), limur í Líkningarráð Føroya 1964–1970 og limur í nevndini ið deilir út M.A. Jacobsens Heiðursløn í 1959 og 1967–1972. Hann var eisini ritstjóri á  tíðarritinum Gluggin 1955–1957 og skrivaði fleiri blaðgreinar og tíðarritsgreinar um bøkur og bókasøvn.

Filmar

 1994 - Maðurin ið slapp at fara (eftir Katrina Ottarsdóttir)
 1999 - Bye Bye Bluebird (eftir Katrina Ottarsdóttir)

Útgivið

 1989 - 2000 Birting
 1977 - 1980 Bókatiðindi
 1972 - 1975 Føroyskur bókalisti
 1996 - 1999 Nýggja kvæðabókin

Keldur
Kraks Blå Bog 1974 (1974). (Rosekamp.dk)

Slóðir úteftir
 Føroya landsbókasavn

Føðingar í 1930
Andlát í 2001
Føroyskir bókavørðar
Føroyskir sjónleikarar