Bíblian

Bíblian, Halgabók, er heimsins viðgitnasta bók. Bíblian er savn av heilagu skriftum jødanna og teirra kristnu. Kristna Bíblian er týdd til væl fleiri enn 2.400 ymisk mál . Í Bíbliuni eru 66 bøkur. Tær eru býttar upp í kapittul og vers, soleiðis tað er lættari og einfaldari at leita í henni. Orðið, biblia, er grikskt og merkir bókasavn. Í Bíbliuni eru Gamla Testamenti, ið er í høvuðsheitum grundað á halgitekstir jødanna, og umframt tað er Nýggja Testamenti, ið er halgitekstir teirra kristnu. Tulkingar av tekstunum og Bíbliuni eru ymisar. Í nýggjari tíð er tað vorðið vanligari, at tulka bíbliusøgurnar sum myndamál ella tulkar tær sum frambornar í myndum og samanberingum, hóast fleiri tulka søgur bókstavliga.

Bíblian hevur verið íblástur fyri fleiri listafólk, sum til dømis Michaelangelo. Tað eru fleiri kirkjur við málningum, glasbrotamyndum og telgdum lutum, ið viðgera bíblisk evni. Harumframt hava fleiri rithøvundar skrivað um evni í Bíbliuni.

Bíbliutýðingar

Í 5. øld varð Bíblian týdd til latín, og í nógv hundrað ár var bíbliumálið latín. Aftan á trúbótina í Miðevropa varð Bíblian týdd til alskyns mál, og aðrar týðingar enn tann latínska vórðu tiknar í nýtslu. Til dømis kom týska týðingin eftir Martin Luther út í 1534. Í 1550 kom fyrsta danska týðingin. Tó vardi leingi, áðrenn Bíblian varð týdd til føroyskt og í fleiri hundrað ár var kirkjumál føroyinga danskt.

Bíblian á føroyskum

Schrøter

Fyrsta roynd at umseta Bíbliuna til føroyskt var umsetingin av Evangeliinum eftir Matteus eftir danska prestinum J.H. Schrøter (1771 - 1851). Hendan týðingin kom út í 1823. Schrøter skipaði so fyri, at eitt eintak varð prentað til hvørt hús í Føroyum, íalt eini 1 500 eintøk. Móttøkan var tó misjøvn og sum heild ring. Vanliga fólkið vildi ikki vita av umsetingini, tí tey vóru von við danskt mál í átrúnaðarligum samanhangi, og teir meira lærdu funnust at vánaliga málinum sum Schrøter brúkti. Einki føroyskt skriftmál var tá, og Schrøter hevði gjørt sítt egna heldur suðuroyakenda og ljóðliga skriftmál. Sum dømi kann vísast á Matteus 25,3-4:

Duvistunar tougu Kolur suinar, men tougu issje Luisi vi seâr. Men teâr vidiu tougu Luisi vi seâr ui Kjærun suinun attureât Kolun taira.

Til samanberingar eru her somu vers í umseting Danielsens:

Tær, ið dárar vóru, tóku víst lampur sínar, men tóku onga olju við sær. Men hinar klóku tóku olju í íløt síni saman við lampunum.Og síðani í Dahl/Viderøs:Tí at hinar óhygnu tóku lampur sínar, men tóku onga olju við sær; men hinar hygnu tóku olju við í konnum sínum aftrat lompum sínum.

Umsetingin hjá Schrøter er, hóast hon ongantíð varð nýtt, eitt, vegna fonetiska skriftmálið, áhugavert innlit í málsligu støðuna í Føroyum fyrst í 19. øld.

Danielsen, Dahl og Viderø

Tað eru tvær fullfíggjaðar, føroyskar umsetingar av Bíbliuni, aðra hevur Victori Danielsen (1894-1961) gjørt, og hina hava Jákupi Dahl (1878-1944) og Kristiani Osvald Viderø (1906-1991) gjørt. Umsetingarnar vórðu fullfíggjaðar ávikavist í 1949 og 1961. Tær verða í høvðusheitum brúktar í brøðrasamkomuni (týðingin hjá Victor Danielsen) og fólkakirkjuni og hennara undirbólkum, so sum heimamissiónini (týðingin hjá Dahl og Viderø). Umsetingin hjá Danielsen var ikki úr frummálunum, grikskum og hebraiskum, men úr ymiskum evropeiskum málum (so sum týskum, enskum og teimum norðurlendsku málunum), meðan tann hjá Dahl og Viderø var úr frummálunum. Vanliga verður mett, at umsetingin hjá Danielsen er tann lættara at lesa av báðum umsetingunum. Endaliga arbeiðsbýtið ímillum Dahl og Viderø var, at Viderø umsetti Sálmarnar, Orðtøkini, Prædikaran, Jobsbók 1-23, Esaias 7,10-15; 9,6-7; 11,1-10; 12; 24,1-9; 40,1-8; 53; 55,6-7; 60,1-6. Dahl umsetti Nýggja Testamentið og annars tað, sum ikki er at finna í listanum hjá umsetingum Viderøs omanfyri.

Joensen

Hans Jacob Joensen (1938), fyrrverandi bispur, er í løtuni í ferð við at umseta Bíbliuna av nýggjum. Mál hansara er at gera eina økumeniska umseting, sum allir kristnir bólkar í Føroyum kunnu semjast um at brúka. Hetta hugskot hava allar samkomur tikið ímóti uttan brøðrasamkoman.

Højgaard

Sjúrður Højgaard er farin í holt við at týða ensku King James Bíbliuna til føroyskt, tí sambært honum eru hinar týðingarnar eftir ávikavist Victor Danielsen og Jákup Dahl/Kristian í Gerðabrekku skeivar ella hava týðandi villur í umsetingini og orðavalinum. Higartil hevur Sjúrður týtt Nýggja Testamenti og verið víða um í Føroyum og lagt tvey eintøk av sínum týðingum í hvønn postkassa. Í Amerika er ein stór King Jamesrørsla, har kirkjur, samkomur og einstaklingar einans nýta King James Bíbliuna og ongar aðrar týðingar, hóast King James Bíblian ikki er skrivað á samtíðarenskum máli og er frá fyrst í 17. øld.

Bøkurnar í Bíbliuni

Hesi eru heitini av bókunum í Bíbliuni, soleiðis sum tær eru nevndar í umseting Victor Danielsens. Bíblian er býtt í tveir høvuðspartar: Gamla Testamenti (heilaga skrift jødanna) og Nýggja Testamenti, skrivað í 1. øld við ápostlunum sum heimildarmonnum. Bíblian er samansett av 66 einstøkum bókum, 39 í Gamla Testamenti og 27 í Nýggja Testamenti.

Gamla Testamentið

 Fyrsta Mósebók
 Onnur Mósebók
 Triðja Mósebók
 Fjórða Mósebók
 Fimta Mósebók
 Josva (Dahl og Viderø: Josvabók)
 Dómararnir (Dahl og Viderø: Dómarabókin)
 Rutt (Dahl og Viderø: Rutarbók)
 Fyrra Sámuelsbók
 Seinna Sámuelsbók
 Fyrra Kongabók
 Seinna Kongabók
 Fyrra Krønikubók (Dahl og Viderø: Fyrra Krýnikubók)
 Seinna Krønikubók (Dahl og Viderø: Seinna Krýnikubók)
 Ezra
 Nehemias (Dahl og Viderø: Nehemia)
 Ester (Dahl og Viderø: Esterarbók)
 Job (Dahl og Viderø: Jobsbók)
 Sálmarnir
 Orðtøkini (Dahl og Viderø: Orðtøk Sálomons)
 Prædikarin
 Hásongurin
 Esaias (Dahl og Viderø: Jesaja)
 Jeremias (Dahl og Viderø: Jeremia)
 Sorgarsongirnir (Dahl og Viderø: Harmljóðini)
 Ezekiel
 Dániel
 Hoseas (Dahl og Viderø: Hósea)
 Jóel
 Amos (Dahl og Viderø: Ámos)
 Obadias (Dahl og Viderø: Óbadia)
 Jónas
 Mika
 Nahum (Dahl og Viderø: Náhum)
 Habakkuk (Dahl og Viderø: Hábakkuk)
 Zefanias (Dahl og Viderø: Sefanja)
 Haggai
 Zakarias (Dahl og Viderø: Zakarja)
 Malakias (Dahl og Viderø: Málaki)

Nýggja Testamentið

 Evangeliið eftir Matteus
 Evangeliið eftir Markus
 Evangeliið eftir Lukas
 Evangeliið eftir Jóhannes
 Ápostlasøgan
 Bræv Paulusar til samkomuna í Róm
 Fyrra bræv Paulusar til samkomuna í Korint
 Seinna bræv Paulusar til samkomuna í Korint
 Bræv Paulusar til samkomurnar í Galatia
 Bræv Paulusar til samkomuna í Efesus
 Bræv Paulusar til samkomuna í Filippi
 Bræv Paulusar til samkomuna í Kolosse
 Fyrra bræv Paulusar til samkomuna í Tessalonika
 Seinna bræv Paulusar til samkomuna í Tessalonika
 Fyrra bræv Paulusar til Timoteus
 Seinna bræv Paulusar til Timoteus
 Bræv Paulusar til Titus
 Bræv Paulusar til Filemon
 Brævið til Hebrearar
 Bræv Jákups
 Fyrra bræv Pæturs
 Seinna bræv Pæturs
 Fyrsta bræv Jóhannesar
 Annað bræv Jóhannesar
 Triðja bræv Jóhannesar
 Bræv Judasar
 Opinbering Jóhannesar

Keldur

 Funding, Elsa. Føroyskar bíbliutýðingar og týðingarroyndir. Setursrit nr. 4, 2007. Fróðskapur, Tórshavn 2007.
 Zachariassen, Zacharias. Bíblian á føroyskum í hálva øld. Leirkerið, Gøta 2000.

Slóðir úteftir
 Bíblian á føroyskum í týðing Dahls og Viderø (Det Danske Bibelselskab, 1961 og seinni)
 Bíblian á føroyskum í týðing Victor Danielsens (Hin føroyski Bíbliugrunnurin, 1949 og seinni)

Kristindómur
Bíblian


Koranin

Koranin (arábiskt  القرآن  al-qur'ān, ið merkir "upplesturin"), er heilaga skriftin hjá muhammedsmonnum. Muhammedsmenn ella muslimar trúgva, at Koranin er opinbering, ið Muhammed profetur fekk frá Guði (Allah) umvegis eingilin Gabriel í árunum 609 til deyða sín í 632. Koranin er upprunaliga skrivað á fornarábiskum máli, ólíkt nútíðararábiskum máli, við stórari ávirkan úr fornum arábiskum bygdarmálum í norður Saudiarábia. Munurin á málunum kann berast saman við gamalt spanskt mál og nútíðarspanskt mál, ella láglatín og nútíðar latínsk mál (franskt, portugiskiskt mál, o.s.fr.). Hóast arábiska málið í Koranini er torført at týða, m.a. tí at orð hava ymiskar týdningar alt eftir samanhangi, var Koranin í 2010 týdd til 112 mál, flestu teirra afrikonsk, ásiatisk og evropeisk mál. Tó biðja allir muslimar á arábiskum og upprunaliga Koranin er best umtókt millum muslimar, millum annað tí muslimar trúgva, at upprunaliga Koranin er orðarøtt og eins og Guð mælti hana til Muhammed.

Koranin hevur fleiri søgur í felag við Bíbliuna og Toruna við smáum munum. Harumframt eru til dømis Ísakur, Jesus og Elia profetar í Koranini. Tó trúgva muslimar, at Muhammed profetur er allarsíðsti profetur í røðini av mongum. Koranin kallar kristin og jødar bókarinnar fólk, men muslimar halda, at Bíblian og Toran eru villeiddar og spiltar.

Ávísingar úteftir
 Al-Quran (Koranin online)

Sí eisini

 Islam

Islam
Bókmentir


Muslimar

Muslimar er heitið ið verður nýtt um fólk, sum hoyra til trúnna Islam. Umleið 1.57 mia. fólk í heiminum kalla seg fyri muslim, sambært kanningini "Mapping the Global Muslim Population." Hetta talið er umleið 20 prosent av øllum heimsborgarum. Muslimar eru í 2 høvuðsbólkum, Sunni (uml. 90 %) og Shia (uml. 10 %).

Myndir

Islam


Gamla Testamenti

Gamla Testamenti er tann parturin av Bíbliuni, sum snýr seg um tíðina áðrenn Jesu føðing. Tekstirnir í Gamla Testamenti vórðu til í tíðini 1300-150 f.Kr. Teir fyrstu vórðu skrivaðir, meðan jødar vóru í útlegd í Bábylon.

Tær heilagu bøkurnar í Gamla Testamenti

Bíblian byrjar við Mósebókunum, sum eru fimm í tali. Tann fyrsta bókin sigur okkum um skapanina, og hon endar við deyða Jósefs. Í hinum fýra bókunum stendur søga ísraelsmanna, frá tí at Móses var føddur, og til hann doyði. Jósvabókin sigur okkum um Jósva, hvussu ísraelsmenn komu inn í Kánáanland. Dómarabókin sigur frá dómarunum inntil Eli. Rutarbók sigur søguna um Rut, ættarmóður Dávids. Báðar Sámuelsbøkurnar siga frá Eli og Sámueli, dómarunum báðum, og frá kongunum, Sáuli og Dávidi. Tvær kongabøkur siga frá seinastu døgum Dávids til útlegdina í Bábylon. Tvær Krýnikubøkur eru frásagnir um ættarlið; síðan siga tær tað sama sum Kongubøkurnar. Ezrabókin og Nehemiabókin siga frá heimkomuni úr Bábylon. Ezterarbókin sigur frá einari jødiskari gentu, sum verður drotning Áhasverusar (Kserkesar), kongin í Persaríki. Jobsbókin sigur okkum um ein sera tolnan mann, sum eitur Job. Hon lærir okkum at taka alt av Guds hond. Sálmarnir, sum koma aftan á Jobsbók, eru andligir sangir. Dávid hevur yrkt nógvar av teimum. Orðtøkini, Prædikaran og Hásongin hevur Sálomon skrivað partar av. At enda koma Harmljóðini og bøkurnar hjá profetetunum: 4 stórar og 12 smáar. Profetabøkurnar hava nógvar spádómar, lærdómar og áminningar.

Bøkurnar

Í Gamla Testamenti eru 39 bøkur:

 Fyrsta Mósebók
 Onnur Mósebók
 Triðja Mósebók
 Fjórða Mósebók
 Fimta Mósebók
 Josva (Josvabók)
 Dómararnir (Dómarabókin)
 Rutt (Rutarbók)
 Fyrra Sámuelsbók
 Seinna Sámuelsbók
 Fyrra Kongabók
 Seinna Kongabók
 Fyrra Krønikubók (Fyrra Krýnikubók)
 Seinna Krønikubók (Seinna Krýnikubók)
 Ezra
 Nehemias (Nehemia)
 Ester (Esterarbók)
 Job (Jobsbók)
 Sálmarnir
 Orðtøkini (Orðtök Sálomons)
 Prædikarin
 Hásongurin
 Esaias (Jesaja)
 Jeremias (Jeremia)
 Sorgarsongirnir (Harmljóðini)
 Ezekiel
 Dániel
 Hoseas (Hósea)
 Jóel
 Amos (Ámos)
 Obadias (Óbadia)
 Jónas
 Mika
 Nahum (Náhum)
 Habakkuk (Hábakkuk)
 Zefanias (Sefanja)
 Haggai
 Zakarias (Zakarja)
 Malakias (Málaki)

Keldur

Slóðir úteftir

Kristindómur
Bíblian
Gamla Testamenti


Everton F.C.

Everton F.C. er eitt enskt fótbóltsfelag, sum spælir í Premier League. Felagið varð stovnað í 1878 og varð tá nevnt St Domingo's F.C.. Everton hevur heimavøll á Goodison Park í Liverpool, teir hava havt heimavøll har síðan 1892. Litirnir á heimavølli eru kongablátt og hvítt. Everton eigur metið fyri at hava spælt longst í bestu ensku fótbóltsdeildini, 110 ferðir (dagført í mai 2013). Teir hava vunnið enska meistaraheitið 9 ferðir.

Hópurin

Toppskorarar

Heiður

 Vinnari av 2. deild: 1930/31.
 Finalistur í FA Cup: 1893, 1897, 1907, 1968, 1985, 1986, 1989 og 2009.
 Finalistur í Ligacup: 1977 og 1984.
 Finalistur í League Super Cup: 1986.
 Finalistur í Simod Cup: 1989.
 Finalistur í Zenith Data Systems Cup: 1991.

Venjarar hjá Everton

Keldur

Slóðir úteftir
 Almenn heimasíða
 nsno.co.uk
 fjepparasíða

Premier League
Ensk fótbóltsfeløg


Sigurð Joensen

Sigurð Joensen (27. apríl 1911 - 1. oktober 1993) var ættaður frá Gjógv og føroyskur rithøvundur. Fleiri av børnum og abbabørnum hansara hava gjørt seg galdandi innan føroyskt mál, skriving, sjónleik og gransking. M.o. Turið Sigurðardóttir, Sigri M. Gaïni og Firouz Gaïni. Frá 1941 til 1945 var hann blaðstjóri á Búgvanum. Í 1948 var hann við til at stovna Tjóðveldisflokkin saman við Erlendur Patursson, Jákup í Jákupsstovu og Hanus við Høgadalsá. Frá 1958 til 1970 var hann løgtingsmaður fyri Tjóðveldi.

Bókmentir
 1958 - Gráa dunna (barnabók)
 1959 - Kálvamuan (barnabók)
 1959 - Lítli Sjúrður (barnabók)
 1960 - Lambamæið (barnabók)
 1987 Eg stoyti heitt I–II
 1991 Hvíti tarvur
 1991 Smálombini
 1998 Tekstir 1940–1992
 1998 Kjørbreyt

Heiðurslønir
 1977 - Barnabókaheiðursløn Tórshavnar Býráðs fyri Kálvamuan, Lítli Sjúrður og Lambamæið.
 1987 - M.A. Jacobsens virðisløn fyri Eg stoyti heitt, sum dóttir hansara (Turið Sigurðardóttir) savnaði og legði til rættis.

Føroyskir rithøvundar
Føroyskir politikarar
Gjáarfólk
Føðingar í 1911
Andlát í 1993
Politikarar úr Tjóðveldi


Jákup Veyhe

Jákup Veyhe (føddur 6. mai 1970) er sjálvlærdur. Hann hevur fingist við sjónleik og film síðan umleið 1990. Hann hevur egið lýsingarvirki og hevur javnan leiklutir í skemtiligum lýsingum fyri ymiskar fyritøkur, eitt nú tryggingum og flogferðum.

Jákup gjørdist kendur um allar Føroyar, tá hann saman við Sjúrði Skaale gjørdi skemtisendingarnar Pipar & Salt.

Síðani hevur hann millum annað starvast við at gjørt lýsingar, og seinast saman við Jan Berg Jørgensen gjørt filmverkstaðin Klippfisk.

Jákup hevur eisini gjørt sjónleikin "skeyk" saman við Gunnar Hoydal.

Heiður
2015 - Mentanarvirðisløn M. A. Jacobsens

Slóðir úteftir
 Agurk
 Jákup Veyhe fimmti, in.fo, 6. mai 2020

Keldur

Veyhe, Jákup
Veyhe, Jákup


Sjúrður Skaale

Sjúrður Skaale (f. 8. mars 1967 í Havn), útbúgvin bachelor (BA) í Stjórnmálafrøði, skemtari, sangari og politikari. Harumframt hevur hann verið tíðindamaður. Sjúrður er sonur Jóannes og Óluvá Skaale. Hann er giftur við Súsonnu O. Skaale.

Politikarin Sjúrður Skaale
Sjúrður er virkin innan føroyskan og danskan politikk. Hann varð valdur á Føroya Løgting fyri Tjóðveldi í 2008 og sat har til 2011. Hann var limur í Løgtinsins Mentanarnevnd. Sjúrður var eisini varalimur til Fólkatingið 2007-2011 og møtti fast fyri Høgna Hoydal frá 19. februar 2007 til 8. september 2008. Eftir nakað av skriving í bløðunum, har hann og formaður floksins, Høgni Hoydal, ikki drógu somu línu viðvíkjandi stjórnarskipanini, tók hann seg úr flokkinum í 2011. Hann var leysgangari í nakrir mánaðir, síðan meldaði hann seg inn í Javnaðarflokkin og stillaði upp fyri Javnaðarflokkin til Fólkatingsvalið sum var 15. september 2011. Hann gjørdist toppskorari fyri flokkin við 1539 atkvøðum og varð valdur á Fólkating, sum annað av føroysku umboðunum. Hann er formaður fyri Fólkatinsins Føroyanevnd (Færøudvalg), limur í delegatiónini til Norðurlandaráðið og varalimur í Fólkatingsins Uttanríkisnevnd.

Hann bleiv valdur aftur á Fólkating  í juni 2015 við 2.495 atkvøðum.

Í 2019 vann hann sessin í Fólkatinginum triðja ferð á rað. Hann fekk 3.331 persónligar atkvøður.

Skemtarin Sjúrður Skaale

Sjúrður er kendur fyri at hava gjørt skemtisendingarnar Pipar & Salt saman við vinmanninum Jákupi Veyhe og hevur eisini gjørt skemtirøðina 'E Elski Førjar'.

Sí eisini
Listi yvir fólkatingslimir úr Føroyum
Fólkatingslimir valdir í 2011

Keldur

Slóðir úteftir
Almenna heimasíðan hjá Sjúrði Skaale

Føroyskir sjónleikarar
Føroyskir politikarar
Føðingar í 1967
Føroyskir undirhaldarar
Føroyskir mannligir sangarar
Løgtingslimir
Føroyskir fólkatingslimir
Politikarar úr Javnaðarflokkinum
Politikarar úr Tjóðveldi
Tíðindafólk


Jan Berg Jørgensen

Jan Berg Jørgensen (føddur 19. mars 1971) gjørdi saman við Jákupi Veyhe filmskúlan Klippfisk. Hann starvast dagliga á samskiftisfyritøkuni Sendistovuni og undirvísir í fakinum Filmur og Sjónvarp í Hoydølum. Jan hevur lisið enskt í Odense og films- og miðlavísindi í Keypmannahavn. Eitt skifti búði hann í Belfast. Saman við Jákup Veyhe syngur hann sangin For lekkur til prixið.

Jan er fyrrverandi fótbóltsleikari. Hann hevur umboða NSÍ, ÍF, AB, Fram og FC Hoyvík.

Keldur

Agurk

Føðingar í 1971
Føroyskir fótbóltsspælarar
Føroysk filmsfólk


Klippfisk (skúli)

Klippfisk er film- og videoverkstaður í Havn, stovnaður av Jákupi Veyhe og Jan Berg Jørgensen í 2005. Klippfisk var stovnað fyri at virka fyri m.a. at fáa films- og videoumstøður til vega og at virka fyri at reka ein filmsverkstað. Frá byrjan av hevur Tórshavnar kommuna stuðlað virkseminum við árligum rakstrarstuðli til at keypa útgerð, hýst virkseminum o.a. Klippfisk skipar hvørt ár fyri filmsskúlanum Nóllywood í Nólsoy, ið er fyri ung millum 14 og 18 ár.

Endamál
Endamálið hjá Klippfisk er at virka fyri framhaldandi menning av einum filmsvakstrarumhvørvi fyri filmsspírar. Klippfisk lænir eisini filmsútgerð, høli til filmsklipping og veitir ráðgeving.

Sí eisini
Agurk
Nóllywood

Keldur

Slóðir úteftir
Klippfisk.fo

Skúlar í Føroyum
Filmur


Agurk (sending)

Agurk var ein føroysk sjónvarpssending, har amatørar kundu senda inn filmar. Agurk skipaði javnan fyri kappingum við ymiskum evni.

Manning

 Jan Berg Jørgensen
 Jákup Veyhe
 Edith Dahl Jakobsen
 Franklin Henriksen
 Jónfinn Stenberg
 Andrias Høgenni
 John Ivar Venned
 Jannik Gade

Sí eisini
Klippfisk (skúli)

Keldur

Slóðir úteftir
 Agurk

Mentan í Føroyum
Føroyskar sjónvarpssendingar


Pipar & Salt

Pipar & Salt er heitið á skemtisendingum, sum vinmenninir Jákup Veyhe og Sjúrður Skaale hava gjørt seinastu árini. Eisini hava verið live-framførslur í Norðurlandahúsinum og aðra staðni í Føroyum. Eftir at Sjúrður Skaale fór uppí politikk og varð varldur inn á Føroya Løgting, hildu teir báðir pausu við felags undirhaldi teirra "Pipar og Salt". Jákup Veyhe helt tó fram einsamallur at skemtast. Í 2011 fór Sjúrður Skaale burturúr Tjóðveldi og stutta tíð seinni, á Jóansøku á Tvøroyri 26. juni 2011, fóru teir aftur á pall at framføra teirra skemt undir heitinum "Pipar og Salt". Tjaldið á kaiini á Tvøroyri var fult av fólki. Seinni framførdu teir so aftur fyri fullsettum húsi í Norðurlandahúsinum í Havn.

Keldur

Slóðir úteftir

Undirhald


Toskur

Toskur (frøðiheiti - Gadus) Toskur er báðumegin Atlantshav. Í Barentshavinum frá Novaja Semlja og Svalbarði til Jan Mayen og suður til Biskeiavíkina. Í Eystarasalti, donskum sjógvi, í Norðsjónum, undir Føroyum, Íslandi og Grønlandi. Frá Nýfundland og Labrador til Norðurcarolina. Toskur verður upp í 180-200 cm, valgrønur um bakið og síðurnar, settur við tøttum, dimmum, gráligum ella brúnligumblettum. Undir búkinum er hann ljósur, hvítur ella gráhvítur. Men eisini aðrar litir hevur hann, t.d. dimmbrúnur (flotfiskur), reyðbrúnur (í taranum). Strikan er hvít/ gráhvít.  Toskur hevur tríggjar ryggfjaðrar og tvær gotfjaðrar, ið allar eru nakað avrundaðar í skapi. Strikan er nakað bogin yvir uggafjøðurini. Hann er klænur um klingruna, og sterturin er beinur aftan. Hann hevur yvirbit. Finnan er líka long sum eygnatvørmátið. Gotið er undir fremra enda á mittastu ryggfjøðurini. Kjaftklovin kemur aftur undir fremru trom á eygnasteininum. Toskur er virðismikil fiskur og verður nógv veiddur.

Keldur

Slóðir úteftir

Fiskar undir Føroyum
Fiskar


Sameindu Tjóðir

Sameindu Tjóðir er týdningarmesti altjóða felagskapurin í heimskipanini. ST er stytting fyri Sameindu Tjóðir . Á donskum kallast felagsskapurin Forenede Nationer (FN), á enskum United Nations (UN) og á fronskum Organisation des Nations Unies (ONU). Alheimsfelagsskapurin Sameindu Tjóða er ein felagsskapur, ið arbeiðir fyri at beina burtur mismun millum tjóðir, millum fólkasløg, millum borgarar og millum ymsar samfelagsbólkar. Felagsskapurin virkar fyri javnbjóðis rættindum fyri øll. Stovnurin Sameindu Tjóðir varð stovnaður fyri at forða fyri fleiri kríggjum sum Fyrra- og Seinna heimsbardaga. Sameindu Tjóðir vórðu settar á stovn í 1945, beint eftir Seinna heimsbardaga.

Føroyar eru ikki sjálvstøðugur limur í Sameindu Tjóðum, men eru partur av danska limaskapinum. Hóast Føroyar ikki eru stjálvstøðugur limur, so hava tó atlimaskap í felagsskapum, sum eru knýttir at ST. Næstan øll fullveldislond eru í ST, har tey samstarva og samráðast um øll heimsins viðurskifti. Í 2013 eru 193 lond limir í ST . Vatikanríkið og Palestina hava eygleiðarastøðu. Sameindu Tjóðir er ein millumtjóða felagsskapur, og meginreglan er, at bara fullveldislond kunnu verða limir. Dømi eru tó um lond uttan fullveldi, sum hava verið limir. Hvítarussland og Ukreina vóru limir í ST, hóast tey vóru partur av Sovjetsamveldinum undir Kalda krígnum . Hildið verður, at Sovjetsamveldið kravdi at fáa størri vald í ST, og at hetta varð gjørt við at geva Sovjetlýðveldunum Hvítarusslandi og Ukreina status sum ST-limir og harvið fullan atkvøðurætt.

ST hevur fýra aðalmál: at verja friðin og trygdina í heiminum, eggja londunum til rættvísi, at stuðla og menna samstarvið landanna millum og at virka sum stovnur, har londini í heiminum kunnu samstarva til tess at røkka hesum málum . Øll limalond taka undir við grundsjónarmiðunum um, at allar ósemjur teirra millum skulu verða loystar friðarliga, og at tey skulu ikki fara við hørðum ímóti øðrum londum uttan í sjálvverju.

Søga

ST stovnaður

Tá ið Fyrri heimsbardagi var av, stovnaðu londini, ið vunnu, í 1919 ein millumtjóða felagsskap, Fólkasamgonguna (FS), at tryggja friðin. Men hesin felagsskapur hevði einki at siga, tá ið Japan leyp á Kina í 1931, og tá ið Italia leyp á Etiopia í 1935. Tá Seinni heimsbardagi brast á, varð hildið, at ein av orsøkunum til kríggið var, at Fólkasamgongan hevði ikki nóg stórt vald til at forða fyri stórkríggi. Tá ið Seinni heimsbardagi var av í 1945, gjørdu teir sameindu av - t.e. tey londini, sum høvdu barst ímóti Týskland, Japan og Italia - at alt skuldi gerast, at stórbardagi ikki verða aftur. Teir settu á stovn Sameindu Tjóðirnar (ST) og skrivaðu sáttmála, sum skuldi tryggja frið og semju millum øll heimsins lond. "Vit fólkasløg Sameindu Tjóða hava avgjørt at bjarga komandi ættarliðum frá plágu krígsins, sum tvær ferðir í okkara livitíð hevur givið mannaættini ósigandi lýðing". Hetta er fyrsti setningurin í stovningarsáttmála Sameindu Tjóða, sum 50 lond skrivaðu undir 26. juni í 1945. Skipanin tók lutvíst støði í Fólkasamgonguni, men varð bygd á onnur virðir . Fólkasamgongan bygdi á rættvísi, ST harafturímóti varð grundað á trygd og støðufesti. Vónin var at fáa frið og virðing fyri mannarættindum við at stegða kríggi, fátækradømi, sjúku, analfabetismu og umhvørvisoyðilegging.

Menningararbeiði

UNESCO, UNICEF, WFP og WHO hava gjørt vala arbeiði í Afrika. Í stórum pørtum av Afrika var fólkið plágað av herviligum sjúkum, til dømis malaria, sum malariaflugan ber við sær. WHO sendir fólk til Afrika við drepandi flugueituri at spræna út yvir teir víðu vøllir, har sum malariaflugan heldur til . Á sama hátt runna teir eisini út aðrar sjúkur, eitt nú sovisjúkuna. Sovisjúkan verður borin frá manni til mans av eini flugu, sum eitur tsetse-flugan. Verður henda flugan útruddað, hvørvur sovisjúkan. Fyrr vóru nógvar bygdir, har helmingurin av bygdarfólkinum var óarbeiðsførur av hesum sjúkum. Tá ið fólkini hava fingið heilsuna og eru arbeiðsfør aftur, batna lívilíkindini munandi. Tað er ikki bara fólkið, sum sjúkan rámar, hon rámar eisini neytini. Tað hevur tí verið ómøguligt at hava neyt, har sum hesar smittuberandi flugur hava livað, og veldug landaøkir hava ligið oyðin við fólk og fæ.

Fleiri staðir eru fólk sjúk, tí tey fáa ov einstáttaðan mat og koma soleiðis at tróta nøkur evni, sum kroppurin tørvar. Tí er WHO farin at læra hesi fólkini at dyrka aðrar matplantur og hjálpa teimum at selja nakað av teimum matplantum, sum tey heysta, so at tey kunnu keypa nakað av øðrum mati í staðin fyri. Ein annar ST-stovnur, WFP, tekur sær av børnunum og roynir at fáa teimum góðan og gagnandi mat, so at tey kunnu fáa gott í beinini. Í summum støðum er tað ikki nóg mikið at grøða tey sjúku. Sjúkurnar koma aftur, tí vatnið, sum tey drekka og hava til matgerð, er fult av eitrandi bakterium. UNICEF ger megnararbeiði at útvega børnum heilivág fyri teim verstu barnasjúkum . UNESCO hjálpir eisini teimum afrikansku londunum at fáa útbúgvið teimum lærarar og at fáa teimum góðar skúlabøkur til vega. Teir senda lærarar úr ymsum londum at halda skúla fyri afrikanskum børnum.

Mannarættindi

Sameindu Tjóðir er eisini ein mannarættindafelagsskapur, sum er grundaður á Heimsyvirlýsing Sameindu Tjóða um Mannarættindi frá 1948. Tá ST varð sett á stovn, vórðu limalondini samd um, at tað var neyðugt at gera avtalur, sum skuldu verja heimsins íbúgvar. Hetta førdi til Mannarættindayvirlýsingina hjá ST, sum varð samtykt í 1948. Hendan yvirlýsing var slóðbrótandi, tí við henni staðfestu heimsins tjóðir, at øll menniskju hava rætt til frælsi og virðing. Men limalondini vóru ikki noydd at halda yvirlýsingina. Tí varð neyðugt við einum millumtjóða sáttmála. Ein slíkur sáttmáli bindur einstaka landið til at halda tað, sum samtykt verður.

Tað tók ST langa tíð at finna fram til ein sáttmála, sum londini kundu semjast um. Semja var millum annað ikki um, hvat mannarættindi í grundini eru. Rættindini vóru tí býtt sundur í tveir sáttmálar. Tann fyrri snýr seg um sosial, búskaparlig og mentanarlig rættindi, tann seinni um borgarlig og politisk rættindi. 35 lond undirskrivaðu sáttmálarnir í 1976. Í 2013 hava nógv fleiri undirskrivað. Vit hava í Føroyum samtykt 7 ymiskar ST mannarættindasáttmálar: Semingina um borgarlig og politisk rættindi, semingina um búskaparlig, sosial og mentanarlig rættindi, kvinnurrættindasáttmálan, sáttmálan móti mismuni vegna rasu, barnarættindasáttmálan, sáttmálan móti nýtslu av tortur og sáttmálan um rættindi hjá einstaklingum, ið bera brek.

Mannarættindi eru universel tvs. at tey eiga at vera ein íborðin rættur hjá øllum menniskjum, og tey eru ómissandi. Mannarættindi eru sostatt ikki nakað, sum er okkum givið av eini stjórn ella øðrum landi. ST-yvirlýsingin um mannarættindi fevnir um viðtøkur, sum skulu tryggja rættindi hjá øllum menniskjum. Grundleggjandi mannarættindi eru rætturin til frælsi, lív og javnlíkindi. At sleppa at liva er týdningarmesti mannarættur. Rættindi hjá samkyndum eru tí eisini mannarættindi - Sudan, Jemen, Móritania, Iran, Somalia, Nigeria og Saudiarábia hava t.d. deyðarevsing í verk fyri samkyndleiki .

Friðarherur

ST hevur ikki egnan her, men friðarvarveitandi herlið, sum eru mannað við hermonnum úr limalondunum. ST-hermenn verða settir inn millum stríðandi partar, til dømis fyri at stegða bardøgum, meðan friðarsamráðingar fara fram. Viðhvørt verður heitt á ST um at senda friðarherlið til eitt land, har ófriður er. Í 1989 vórðu herlið send til Namibia í syðra parti í Afrika at kanna valið, tá ið Namibia fekk fullveldi .

Eftir at Kalda kríggið var av, er ST vorðið alsamt virknari í royndunum at loysa altjóða ósemjur. Á sumri í 2013 var ST til dømis við í 15 altjóða stríðum . Til samanberingar var ST við í til saman 19 stríðum alt tíðarskeiðið 1945 til 1985.

Krígsdómstólar

Í 1993 setti ST á stovn ein krígsbrotsmannadómstól, sum skuldi handtaka og rættarsøkja krígsbrotsmenn úr krígnum í fyrrverandi Jugoslavia, í 1994 var krígsbrotsmannadómstólurin fyri Ruanda settur á stovn. Og í 1998 varð Altjóða Krígsbrotsmannadómstólurin í Haag (ICC) stovnaður . Hesin kundi handtaka og rættarsøkja krígsbrotsmenn úr øllum heiminum. Strangasti dómur, sum dómstólurin kann áseta, er lívslong fongsulsrevsing.

Skipan

Stórur partur av arbeiðinum hjá ST verður gjørt á ymsum serstovnum. Til dømis eru Millumtjóða-arbeiðarastovnurin ILO, Heimsheilsustovnurin WHO og Menningarstovnurin UNDP. Trygdarráðið og Aðalfundurin hava fundir sínar í høvuðsborgini í New York City í USA. Eisini nógvir serstovnar hava skrivstovur her. Politikarar og stjórnarovastar úr øllum heimsins londum koma á hvørjum ári til New York at halda røðu í ST.

Stórur partur av øllum altjóða samstarvi fer umvegis ST ella ein av stovnunum í sonevndu ST-familjuni, og stovningarsáttmáli Sameindu Tjóða (á enskum Charter of the United Nations) verður mettur sum eitt slag av stjórnarskipan fyri allan heimin. ST er skipað í seks høvuðsstovnar: Aðalfundur Sameindu Tjóða, Trygdarráðið, Búskapar- og Almannaráðið, Aðalskrivarin, Altjóða Dómstólurin og Tilsjónarráðið . Harumframt eru fleiri sjálvstøðugir stovnar, sum hoyra til ST-familjuna, t.d. UNICEF, Heimsbankin og UNESCO.

Høvuðsstovnar

Av størstum týdningi eru Trygdarráðið, Búskapar- og Almannamálaráðið og Millumtjóða Dómstólurin, umframt teir nógvu undirstovnarnar.

 Aðalskrivstovan fevnir um øll tey, sum dagliga arbeiða fyri ST kring allan heimin. Umframt høvuðssætið í New York hevur hon kunningarstovur kring heimin. Á odda fyri umsitingini er Aðalskrivarin. Undir honum eru ráðskrivstovur við hvør sínum varaaðalskrivara. Sløk 9000 fólk starvast á Skrivstovuni, sum hevur høvuðssæti í USA.

 Aðalfundurin hevur seks umboð úr øllum limalondum, tó hevur hvørt landið bara 1 atkvøðu. Avgerðir á Aðalfindinum eru ikki løgfrøðiligar avgerðir, sum londini eru bundin at gera eftir. Men tær leggja tó stórt trýst á tey einstøku londini, sum tí í flestum førum gera eftir avgerðum aðalfundarinnar.

 Trygdarráðið er týdningarmesti stovnurin í ST.  Í trygdarráðnum eru fimtan limir. Fimm lond eru fastir limir: USA, Stórabretland, Frakland, Kina og Russland . Hinir tíggju limirnir verða valdur fyri 2 ár í senn av landabólkum: Fimm úr Ásia og Afrika, tveir úr Latínamerika, tveir úr Vesturevropa og ein úr Eysturevropa. Avgerðir Trygdarráðsins hava bert gildi, um í minsta lagi níggju limir atkvøða fyri og bara, um allir teir fimm føstu limirnir atkvøða fyri. Hetta gevur hvørjum av teim fimm vetorætt, at fella onkra avgerð, sum allir hinir limirnir kunnu vera fyri.

 Búskapar- og almannamálaráðið umsitur fíggingina til undirstovnar í ST og virkar fyri at samskipa ítøkiliga arbeiðið, sum verður gjørt um allan heim. Ráðið hevur 54 limir, sum Aðalfundurin velur við støði í einum landafrøðiligum býti millum ymsar partar av heiminum. Limirnir verða valdir fyri trý ár í senn.

 Altjóða Dómstólurin er rættarligi høvuðstovnurin í ST skipanini. Altjóða Dómstólurin er einasti av seks høvuðstovnum Sameindu Tjóða, sum ikki heldur til í USA. Hann heldur til í Haag í Niðurlondum. Ósemjur landanna millum kunnu verða lagdar fyri dómstólin, ið er hægsti løgfrøðiligi myndugleikin í ST.

Felagsskapir

Umframt hesar hevur ST aðrar 30 undirstovnar, sum hvør virkar á sínum øki.

 Undirvísingar-, Vísinda- og Mentanarstovnur Sameindu Tjóða (UNESCO): Virkar fyri betri útbúgving, at øll fólk skulu vera lesifør, fyri betri samskiftismøguleikum í menningarlondum (m.a. sjónvarp og útvarp) umframt fyri vísindaligum kanningarvirksemi .

 Barnagrunnur Sameindu Tjóða (UNICEF): Roynir at gera viðurskiftini hjá mammum og børnum í menningarlondunum betri, sendir m.a. sjúkrasystrar og læknar, sum kunnu koppseta móti ymiskum sjúkum, veita ráð um mat, reinføri, o.a.

 Heilsufelagsskapur Sameindu Tjóða (WHO): Roynir á mangan hátt at betra lívskorini, serliga í teim londum, ið eru mest tilafturskomin. Roynir m.a. at venja upp læknar, stríðist ímóti sjúkum og smittukeldum, og í samstarvi við aðrar undirstovnar (t.d. FAO og UNICEF), at skapa betri reinføri, útvega reint vatn og arbeiða fyri matvørumenning.

 Matvøru- og Landbúnaðarfelagsskapur Sameindu Tjóða (FAO): FAO virkar m.a. fyri at menna landbúnaðin, serliga í menningarlondum, og á tann hátt at útvega teimum, sum svølta, meira mat. Føroyski áhugin er serliga fyri nevndini CoFi (stytting fyri "Committee on Fisheries"). Flestu fiskivinnulond hittast javnan í CoFi at viðgera mál, sum hava felags áhuga, so sum felags meginreglur fyri burðardygga fiskivinnu.

 Heimsmatvørufelagsskapur Sameindu Tjóða (WFP): Sum neyðhjálparfelagsskapur, syrgir WFP fyri at bráðfeingis hjálp og matur kemur út til øki, sum eru hungursrakt orsakað av náttúruvanlukkum ella kríggi. Harumframt veitir WFP menningarhjálp til øki, sum støðugt eru rakt av hungri.

Keldur

Slóðir úteftir

 United Nations.

ST
Altjóða politikkur
Nobelprísvinnarar


UNESCO

Felagsskapur ST fyri undirvísing, vísindum og mentan (á enskum: United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization, stytt UNESCO) er ein serstovnur undir Sameindu Tjóðum, stovnaður í 1946. Endamálið við felagskapinum er at menna útbúgving, gransking og mentan og at fremja samstarv millum tey 195 limalondini og teir 8 atlimirnar, ið eru Føroyar, Curaçao, Aruba, Jomfrúoyggjar, Caymanoyggjar, Makao, Niðurlendsku Antillurnar og Tokelau. Føroyar fingu atlimaskap í 2009 . Atlimaskapur gevur øll tey somu rættindi sum limaskapur. Limalondini skipa seg við hvør síni UNESCO nevnd. Fyrsta føroyska UNESCO nevndin varð skipað í mai 2012.

UNESCO tekur sær millum annað av at meta um, hvørji pláss í heiminum skulu fáa status sum World Heritage Sites (heimsarvur). Limalond UNESCO samtyktu í 1972 millumtjóðasáttmálan um at verja heimsins mentanar- og náttúruarv. Orsøkin er vandin fyri, at náttúruøki, fornfrøðilig minnismerki og mentanarvirði forfarast orsakað av ferðafólkavinnu, dálking, kríggi ella vanligari órøkt.

Hygg eisini at

 Millumtjóðasáttmáli UNESCO um vernd av heimsins mentanar- og náttúruarvi.

Keldur

Slóðir úteftir

 UNESCO World Heritage Centre

ST
Heimsarvar


Ilulissat

Ilulissat (danskt navn: Jakobshavn) er ein býur í Grønlandi. Býurin er Vesturgrønlandi í Diskovíkini 2 km norðanfyri munnan á Ilulissat Ísafjørðinum. Ilulissat varð í 2004 upptikið sum evni á listanum yvir World Heritage Sites. Ilulissat er eitt einastandandi dømi um ein ísfjørð. Býurin hevur eina stóra havn, flogvøll og tyrlupall. Um veturin brúka tey hundasletur og kavaskutarar til ferðasamband í nærumhvørvinum. Ferðavinna er ein týdningarmikil vinna og inntøkukelda fyri býin, annars er fiskivinna tann størsta vinnan. Um summarið rógva teir út við smærri bátum ella jollum, men um veturin er sjógvurin frystur til ís, og tá verður fiskað gjøgnum ísin. Býurin liggur norðan fyri polarringin, og um summarið fer sólin ikki niður. Í 2006 vóru eini 3-4000 sletuhundar í Ilulissat, fólkatalið í býnum er umleið 4.500 (2011).

Keldur

 Ilulissat Icefjord - UNESCO World Heritage Centre

Slóðir úteftir

 Ilulissat Icefjord - UNESCO World Heritage Centre

Heimsarvar
Býir og bygdir í Grønlandi


Marokko

Marokko (arabiskt: المغرب; berbaramál (tamazight): ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ) er í Útnyrðingsafrika. Landið hevur landamørk til Vestursahara og Algeria. Strandarlinjan er til Atlantshavið fyri vestan og Miðjarðarhavið fyri norðan.

Søga

Berberfólkið var upprunafólkið í Útnyrðingsafrika. Berberfólkið tók við muslimskari trúgv, tá ið arábar løgdu Norðurafrika undir seg í 7. øld. Summi berberfólk vóru flakkfólk, summi vóru bøndur. Í Marokko byrjaði ein bólkur av ógvuliga gudsrøknum berberum heilagt kríggj at umvenda grannatjóðir sínar til gudrøknar muslimar. Teir bygdu sær høvuðsstað í Marrakech, sum gjørdist av størstu býum í Norðurafrika. Langar og breiðar gøtur við sølubúðum, ella basarum, sum teir nevndu tað, vórðu til í Marrakech, tí at handilsmenn komu hagar við vøru úr øllum almoravitaríkinum. Gøturnar í býnum uddu í handilsmonnum og trælum teirra, gøtuseljarum, tænarum, biddarum og handverkarum. Herovastin hjá berberum Abu Bakr stóð á odda fyri einum heri av viðhaldsmonnum, kallaðir almoravitar, ið fór suðureftir og gjørdi innrás í Gana. Í 1076 tóku teir høvuðsstaðin Kumbi.

Systinabarn Bakrs Yusuf ibn Tasjfin vaks um Almoravitaveldið og legði alt Norðurafrika undir seg og helt síðan leiðina fram til Spania, har hann vann sigur á kristnum herdeildum, sum hóttu sponsku muslimarnar. Í 1100 var alt tað muslimska Spania lagt afturat Almoravitaríkinum. Almoravitaríkið í Norðurafrika og Suðurspania stóð ikki leingi. Í 1120-árunum kyknaði ein onnur átrúnaðarlig berberrørsla, almohatar, í Marokko. Teir løgdu almoravitarnar í Spania undir at liva í marglæti. Oddamaður teirra Ibn Tumart savnaði teir í sterkan her. Við Abd al-Mumin kaliffi á odda tóku teir Marrakech frá almoravitum í 1147, og seinni løgdu teir undir seg Marokko og muslimska partin í Spania. Í 1163 hevði Abd al-Mumin fingið valdið yvir meginpartinum Norðurafrika eystur at Libya. Almohatar ráddu í Spania í eini 60 ár, men í 1212 máttu teir lúta fyri Alfonso 8. í bardagnum við Las Navas de Tolosa.

Spania hevði síðan 16. øld havt tvær støðir á strondini við Miðjarðarhav. Tær vóru grundin til, at partur í Marokko gjørdist spanskt varðland í 1912; eftir tað tóku spaniamenn seg inn í Riffjøll fyri sunnan. Har fingu teir mótstøðu frá berbum, sum búðu í Rif. Við Mohammed Abd-el-Krim á odda vunnu berbar á einari spanskari herdeild við Anual í 1921, og teir tóku tveir havnabýir, so at teir kunda útvega sær vápn og aðra hernaðarútgerð. Ikki fyrr enn berbar lupu á franska varðlandið í Marokko, eydnaðist fronskum og sponskum herdeildum í felag at vinna á teimum í 1925.

Til 1956 var Marokko franskt hjáland, og hevur hetta við sær, at nógvir marokkanarar duga franskt.

Marokkanskur tjóðardagur er 2. mars, til minnis um loysingina frá Fraklandi.

Í 1976 hersetti Marokko tveir triðingar av Vestursahara, og Móritania hersetti tann seinasta triðingin. Tá Móritania tók seg aftur í 1979, hersetti Marokko alt Vestursahara. Í spanska borgarakrígnum hersetti Franco Marokko.

Fólk og mál

Fólkið

Fólkið er samansett av arabarum og berbarum.

Mál

Umframt almenna málið arabiskt duga nógvir marokkanar franskt, hetta er ein leivd frá hjálandatíðini.Berbarnir tosa málið berber, ið ikki líkist arabiskum.

Landalæra

 Jaðari: 2.017 km
 Landamørk: Algeria 1.559 km
 Strandarlinja: 1.835 km
 Hæddarmunir: Lægst: Sebkha Tah -55 m, Hægst: Jebel Toubkal 4.165 m
 Náttúrutilfeingi: fiskur, salt, jarn, zink

Býir

Av kendum býum kunnu nevnast
 Agadir
 Casablanca
 Marrakech
 Rabat
 Tanger

Jarðarbýti

 Dyrkað jørð: 21%
 Verðandi avgrøðir: 1%
 Verðandi grasgangir: 47%
 Skógur og skógarstrekki: 20%
 Annað: 11% (1993)
 Dyrkað land: 12.580 km² (1993)

Lógloysi
Danska Louisa Vesterager Jespersen og norska Maren Uelande vórðu mánadagin 17. des. 2018 funnar dripnar í tjaldi teirra í einum væl umtóktum ferðafólkaøki nærhendis bygdini Imlil í Atlasfjøllunum.  Gerningsmenninir skulu hava tætt samband við IS yvirgangsfelagsskapin. Kvinnurnar vóru á vallaraferð um jólini, og vóru farnar til gongu uttan ferðaleiðara. Drápsmenninir filmaðu illgerðina.

Landslutir

16 landslutir eru í Marokko:
 Chaouia-Ouardigha
 Doukkala-Abda
 Fès-Boulemane
 Gharb-Chrarda-Béni Hssen
 Grand Casablanca
 Guelmim-Es Semara
 Laâyoune-Boujdour-Sakia El Hamra
 Marrakech-Tensift-El Haouz
 Meknès-Tafilalet
 Oriental
 Oued Ed-Dahab-Lagouira
 Rabat-Salé-Zemmour-Zaer
 Souss-Massa-Draâ
 Tadla-Azilal
 Tangier-Tétouan
 Taza-Al Hoceima-Taounate

Keldur

 Marokko - Wikipedia (danskt)

Slóðir úteftir

Marokko
Afrika


Istanbul

Istanbul (á turkiskum İstanbul) er størsti býurin og týdningarmesti havnabýur Turkalands. Hann var høvuðsstaður landsins, til Ankara gjørdist høvuðsstaður í 1923. Býurin hevur fyrr itið Konstantinopel og áðrenn tað Byzans - hesi nøvn eru ofta brúkt í søguligum keldum.

Istanbul er sermerktur á tann hátt, at hann er bæði í Evropa og Asia. Tað almenna fólkatalið í Istanbul er knappar 17 milliónir, men harafturat eru nógv túsund fólk, sum ikki eru skrásett nakrastaðni.

Søga

Konstantinopel

Víkingar kallaðu Konstantinopel Miklagarð

Landafrøði

Istanbul er einasti býur í heiminum, sum er í tveimum heimspørtum. Bosporussund skilur býin sundur í ein evropeiskan og ein ásiatiskan part. Nógvar brýr eru um sundið.

Mentan

Í Istanbul renna saman gamalt og nýtt, eysturlendskt og vesturlendskt, fagrar moskur og stórir fátækrabýlingar, ið alsamt vaksa.

Rithøvundar

Nobelvirðislønti rithøvundurin Orhan Pamuk vaks upp í einum meðalstættarheimi í Istanbul.

Fótbóltur

 Fenerbahçe varð stovnað í 1907

Keldur

Slóðir úteftir

 Pamuk, Orhan: Istanbul - Erindringer og byen. Lindhardt og Ringhof, 2007. Sjálvævisøga um rithøvundin og býin

 Kjeld Mazanti Sørensen: Byzans - mellem sultan og pave - Kulturmøder og fjendebilleder, Columbus 2006.

Býir í Turkalandi


Evra

Gjaldoyrað evra ella euro (symbol € ella EUR) er seinnu árini innført í nógvum av ES-limalondunum. Danmark er ikki við í gjaldoyrasamstarvinum, men danska krónan er kortini sterkt tengd at evruni - kursurin liggur altíð og ridlar um 7,45 DKK fyri eina EUR.

Í løtuni eru 18 lond við í evruøkinum (Euro Area ella Eurozone) . Afturat teimum nýta fimm lond evruna sambært formligum avtalum, teirra millum San Marino, Monako og Vatikanið umframt oyggjalondini Saint-Pierre og Miquelon og Mayotte, seks lond nýta evruna uttan formligar avtalur, teirra millum Montenegro, Andorra, Kosovo og fleiri oyggjalond, afturat teimum eru minst ellivu gjaldoyru knýtt at evruni.

Søgan

Í 1979 fekst felags gjaldoyra, tá ið avroknast skuldi fyri landbúnaðarvørur. Hetta gjaldoyrað fekk navnið ecu, sum er European Curreny Unit (ella á føroyskum: "evropeisk gjaldoyraeind"). Samstundis er ecu eisini navnið á fronskum mynti úr miðøldini. Tann 1. januar 1999 kom í gildi nýtt felags ES-gjaldoyra, sum verður nevnt evra, uppkallað eftir heimspartinum.

Slóðir

 Den Europæiske Centralbank (ECB) (á danskum).
 Evra (peningaseðlar) (enskt) (týskt)

Evropa
ES
Gjaldoyra


Sum

Sum (1997) er fyrsta útgávan hjá tónleikabólkinum Maður:glotti. Hon er útgivin av TUTL.

Løg

 1. Gæsnar renna...
 2. Málningur
 3. Tú gongur gjøgnum múrar tú
 4. Hvønn teskar tú við nú?
 5. Eldur í
 6. Omma
 7. ...eftir tínum ryggi
 8. Nú dryppar
 9. Saknur
 10. Medova
 11. Hvat er ein menniskja
 12. Ein langur vegur

Útvortis avísing

 www.tutl.com/madurglotti-sum

Fløgur


Tutl

Tutl (TUTL) er eitt føroysk plátufelag, sum varð sett á stovn í 1977. Plátufelagið hevur heimstað í Havn og hevur ein handil, sum selur tónleikaútgávurnar hjá felagnum, handilin liggur á Káta Horninum í Havn. Av og á eru útgávukonsertir inni í handlinum. Tað eru føroyskir tónleikarar og tónasmiðir, ið eiga Tutl. Tað var tónleikarin og tónasmiðurin Kristian Blak, ið tók stig til at stovna Tutl, og stendur hann enn fyri felagnum. Tutl hevur útgivið nógvar fløgur, plátur og kasettubond hjá føroyskum artistum og tónleikabólkum, umleið 100 ymiskir einstaklingar innan føroyskan tónleik hava fingið tónleik teirra útgivnan av Tutl. 50. útgávan var ein fløga við Mariu Guttesen.

Keldur

Ávísngar úteftir

 www.TUTL.com

Føroyskar fyritøkur
Føroysk plátufeløg


Maria Guttesen

Maria Guttesen er føroysk songkvinna búsitandi í Danmark. Hon hevur verið við í sendingini Room Service hjá Mik Schack. Maria byrjaði tónleika leiðina sum 11 ára gomul, tá hon sang við á fløguni "Hjørdis og genturnar" í 1977. Maria flutti niður til Århus at búgva sum 20 ára gomul. Hon las tónleik á Det Jyske Musikkonservatorium í Århus í tíðarskeiðnum 1996-2001.

Útgávur
 Wide open, 2008
 Maria Guttesen live, 2006
 Divided Minds, 2004
 Maria Guttesen, Where it all begins, 1994

Keldur

Slóðir úteftir
MariaGuttesen.dk

Guttesen, Maria
Føroyskar songkvinnur
Føðingar í 1960-árunum
Føroyskir sangskrivarar


Páskaregg

Rulla páskaregg

Tað er føroyskur siður at rulla páskaregg annan páskadag. Hartkókað egg, sum ofta eru málað ella á annan hátt prýdd, verða rullað oman bakkan, til tey brotna, og síðani eiga tey at verða etin. Tað gerst tó alt vanligari, at eggini ikki verða etin. Tá koma átufreku likkurnar ístaðin.

Í Havn eru Gamla Hoyvíkin, Hoydalar og KFUK-bøurin (í Varðagøtu) populer støð at rulla páskaregg.

Ein sangur er gjørdur um at rulla páskaregg, hann eitur heilt einfalt "Rulla páskaregg".

Keldur

Slóðir úteftir

Hátíð
Matur og drekka


Annar páskadagur

Annar páskadagur er dagurin eftir páskadag. Annað páskakvøld er stórt dansikvøld - hetta kemst av, at upprunaliga varð ikki dansað í føstu, og tí var annað páskakvøld fyrsta kvøldið, har fólk aftur sluppu at dansa. Dagurin er mánadagurin eftir páskir.

Rulla páskaregg

Tað er føroyskur siður at rulla páskaregg annan páskadag. Hartkókað egg, sum ofta eru málað ella á annan hátt prýdd, verða rullað oman bakkan, til tey brotna, og síðani eiga tey at verða etin. Tað gerst tó alt vanligari, at eggini ikki verða etin. Flest børn gleða seg til henda hugnaliga páskasiðin, at mála egg, fyri síðani at rulla egg úti í náttúruni saman við foreldrunum og vinum. Men tað er tó ein lítil vandi við at rulla páskaregg. Salmonella kann vera uttan á skalinum og inni í egginum.

Merkisdagar


Alexander Fleming

Alexander Fleming (6. august 1881 – 11. mars 1955) vaks upp á einum skotskum garði, næstyngstur av 8 systkjum.
Við arvaðum peningi hevði hann ráð til læknalestur, sum hann byrjaði uppá í 1901.
Undir Fyrra heimsbardaga upplivdi hann trupulleikarnar við at lekja bruna hjá særdum hermonnum, og hann ynskti at framleiða ein heilivág við sama góða virkningi sum Salvarsan.
Hetta eydnaðist honum, og í 1945 fekk Fleming saman við vísindamonnunum Florey og Chain Nobelheiðurslønina fyri at hava avdúkað grøðandi virkningin av penicillini. Tá Fleming í 1953 fekk lungnabruna, hjálptist hann sjálvur av penicillininum.

Slóðir úteftir

 Hartmann-Petersen, Preben: Alexander Fleming og penicillinet. Polyteknisk forlag, 2006

Fleming, Alexander


Salvarsan

Salvarsan (Arsfenamin) var morfinheilivágur, sum undir Fyrra heimsbardaga var einasti heilivágur sum hjálpti særdum og doyggjandi sjúklingum. Heilvágurin varð brúktur til at viðgera syfilis við.

Keldur

Slóðir úteftir

Heilivágur
Bardagar


Penicillin

Penicillin varð í 1928 uppdagað sum antibiotiskur heilivágur móti bruna.

Penicillin varð upprunaliga framleitt frá blámusoppinum (hýgginum) penicillium, men nú á døgunum verður tað framleitt syntetiskt.

Tað vóru Alexander Fleming, Howard Walter Florey og Boris Chain, sum gjørdu hetta risa framstig innan læknavísind.

Penicillin er uppbygt sum á myndini til høgru. Ymiskir bólkar kunnu sita á staðnum merkt við R og harvið fáa vit tey ymisku sløgini av penicillini.

Penicillin virkar við at forða bakterium í at byggja sín kyknuvegg. Hetta hendur við at penicillin bindur til ensymið transpeptidase, sum hevur til uppgávu at byggja skrástívarar í kyknuvegginum, og hetta førir við sær, at veggurin viknar og kyknan doyr.

Søgan um penicillinið

Árið 1928, var árið, har penicillinið varð uppdagað. Tað var tann skotski læknin, og seinni eisini professari í bakteriologi, Alexander Fleming, ið var uppdagarin. Mátin Alexander Fleming uppdagaði penicillinið uppá, var øgiliga tilvildarligur og heldigur. Arbeiðsborðið hjá Fleming var nemliga óruddiligt, og hevði hann tí sett sær fyri, at hann skuldi rudda tað. Í tí, at hann ruddar borðið, finnur hann fram til eina royndarskál, sum hann hevði gjørt royndir við, og sum hann bara hevði latið ligið á sínum arbeiðsborðið. Í royndarskálini sær hann ein blámusopp, sum hann síðani byrjar at gera royndir við. Hann fann fram til, at svampurin æt Penicillium chrysogenum. Seinni gevur Fleming svampinum navnið Penicillin.

Fleming kemur ongan veg við kanningunum við penicillininum, so hann leggur tað frá sær í eina tíð. Í hesari tíðini vóru tað nakrar kanningarstovur, ið vóru áhugaðar í tí nýggja evninum, og spurdu Fleming, um tey kundu fáa royndir av penicillininum.

Í 1938 gjørdu tveir menn sær fyri, at teir vildu kanna evnið, sum Alexander Fleming í 1928 uppdagaði. Tann eini var tann avstralski patologurin, Howard Walter Florey, og hin var tann týski jødiski biokemikarin, Ernst Boris Chain. Hesir menninir gingu báðir á universitetinum í Oxford í Onglandi.
Hesir báðir, Florey og Chain, høvdu sum sagt sett sær fyri at kanna penicillinið nærri, og eftir fleiri ymiskum væl eydnaðum royndum við djórum, fóru teir, tá ið teir høvdu nokk av penicillini, so smátt í holt við at royna penicillinið á menniskjum.

Í 1941 fóru Florey og Chain til Amerika, har teir fingu hjálp til at framleiga penicillin í størri mongdum. Eftir intensiva gransking, vóru síðstu neyðugu klinisku royndirnar á menniskju gjørdar í 1943, og eftir hettar verður penicillinið brúkt uppá hermenn, ið vórðu skaddir undir 2. heimsbardaga. Skaðar og sjúkur, ið hermenn undir 1. heimsbardaga doyðu av, kundu nú lekjast av penicillini!

Í 1945 kundu enskir læknar viðgera tað vanliga fólki við penicillin. Nú kundu øll fáa ágóðan av tí. So um tey vóru smittaði við bakteriellari infektión, kundu tey fáa penicillin sum viðger. Hetta bleiv ein stórhending!
Sama ár, 10. desembur 1945, fingu teir tríggir, Fleming, Florey og Chain, Nobelprísin í fysiologi og medicini, handaðan av tí svenska konginum í Konserthúsinum í Stockholm. Prísurin tá í tíðini var umleið 150.000 svenskar krónar, meðan prísurin í dag er umleið 10 millónir krónir. Prísin fingu teir fyri tað stóra arbeiðið við penicillininum.
Í dag er tað soleiðis, at vit skulu til lækna fyri at staðfesta bakteriella infektión fyri at fáa útflýggjað penicillin við resept. Hetta er galdandi í flest øllum londunum rundanum okkum. Men soleiðis er ikki allastaðni.
Vansin vit standa við í dag, er, at aðrastaðni í heiminum kanst tú fáa penicillin sum handkeyp í lokalum matvøruhandlum. Okkum nytist ikki, at fara longur vekk enn til til dømis Turkaland ella Spania. Hesin vansin hevur við sær, at bakteriurnar skjótari blíva resistentar, og tískil er vandin at penicillinið ikki hjálpir, tá ið vit hava tað fyri neyðini. Í hesum sambandi, ávara læknar rundan um okkum ímóti at brúka penicillin sum best ber til.

Keldur
 Gyldendals netleksikon - Penicillin

Heilivágur


Miklagarður

Miklagarður hevur fleiri týdningar:
Miklagarður var tað navnið, víkingar brúktu um Konstantinopel, sum seinni fekk navnið Istanbul. Sí Istanbul.
Miklagarður er ein supermarknaður í SMS í Havn. Sí Miklagarður (handil).


Sms

SMS hevur fleiri týdningar:
SMS er ein sølumiðstøð í Havn. Sí SMS (sølumiðstøð).
SMS er eini tekstboð, sum verða send við fartelefon. Sí SMS (fartelefoni).


ALS

ALS hevur fleiri týdningar:
ALS er stytting fyri ArbeiðsLoysisSkipanin. Sí Arbeiðsloysisskipanin.
ALS er stytta navnið á einari sjúku. Sí Amyotrofisk lateral sklerosa.
Als er ein oyggj í Danmark. Sí Als (oyggj).


Syðradalur

Syðradalur er navnið á tveimum bygdum í Føroyum:
Syðradalur er ein bygd í Kalsoynni. Sí Syðradalur (Kalsoy). Her verður sagt á Syðradali.
Syðradalur er ein bygd í Streymoynni. Sí Syðradalur (Streymoy). Her verður sagt í Syðradali


Sjón

Sjón hevur fleiri týdningar:
Sjón er ein sansur. Sí Sjón (sansur).
Sjón er nakað, sum man sær. Sí Sjón (nakað man sær).
Sjón er ein íslendskur rithøvundur. Sí Sjón (rithøvundur).


Fuglakvæði

Fuglakvæði er heiti á fleiri kvæðum:
Sí Fuglakvæðið eldra.
Sí Fuglakvæðið yngra.


Telefon í Føroyum

Tað var Ólavur Bóndi á Heygum í Vestmanna, sum fíggjaði og legði ta fyrstu telefonlinjuna í Føroyum.
Hann skrivaði longu í 1901 til løgtingið um tann týdning, telefonin vildi hava fyri føroyska samfelagið. Hann vísti á, at ein linja millum Vestmanna og Havn kundi vera til stóra nyttu, av tí at Vestmanna var góð skipahavn, og at ein telefonlinja kundi menna fiskivinnuna.

Brævið lætst ikki gera inntrykk á løgtingið, og tá tað almenna ikki vildi taka stig til eina telefonlinju, søkti Ólavur bóndi sjálvur tingið um serloyvi til at leggja telefonlinjuna. Málið varð viðgjørt av fimmmannanevnd, har tríggir tóku undir við at geva loyvið við tí treyt, at danski staturin kundi taka loyvið aftur, og linja hansara gerast partur av einum eventuellum seinni almennum telefonkervi.

Fyrsta føroyska telefonlinjan kom sostatt í 1905, og káplini lógu í luftini. Kostnaðurin var 28 281,14 krónur.

Í 1906 søkti Ólavur um loyvi til at gera eitt telefonnet, sum skuldi dekka allar Føroyar, men sama ár samtykti løgtingið sjálvt at fara undir eina landsfevnandi útbygging, og Ólavur tók umsókn sína aftur.

Fyrstu føroysku hús við telefonsambandi vóru í Geil (Havn), hjá Hans Bærentsen bónda (Sund), hjá Óla Kristian Debess bónda (Oyrareingir), hjá Óla Jacobsen (Kvívík) og á Heygum (Vestmanna).

Í 1906 varð kaðal lagdur á land í Sandagerði í Havn, og harvið var eisini telegrafsamband við útheimin. Sama ár fór Telefonverk Føroya Løgtings at avgreiða telefonsamrøður í Føroyum.

Automattelefon

Miðskeiðis í 1970-árunum var komið so langt áleiðis, at automattelefonin varð innførd, og tað ikki longur var neyðugt við umstillingsborðum og telefonstøð í hvørjari bygd. Í 1976 varð automatstøðin í Nesvík tikin í nýtslu, hetta automatiseraði telefonsambandið við Áir, í Hvalvík, Streymnesi, Saksun, Svínáum, á Langasandi, Oyri, Oyrarbakka og Norðskála.

Keldur

 Automattelefonin í Føroyum næstan komin undir land. Í: Myndablaðið NÚ, nr. 2, 1976
 Fyrsta telefonin. Í: Tráðurin (tíðarrit hjá Føroya Tele) 2/1998

Slóðir úteftir

 Heimasíðan hjá Føroya Tele

Greinar

 Automattelefonin í Føroyum næstan komin undir land. Í: Myndablaðið NÚ, nr. 2, 1976.
 Fyrsta telefonin. Í: Tráðurin (tíðarrit hjá Føroya Tele) 2/1998

Føroyar
Telesamskifti


Fair Isle (teknikkur)

Fair Isle er ein siðbundin binditeknikkur, har man kann binda mynstur við nógvum litum. Teknikkurin er uppkallaður eftir Fair Isle, eini hetlendskari oyggj, sum liggur í ein beinan sunnan úr Sumburgh Head.

Fair Isle Knitting gjørdist kent og modernað millum fólk, tá prinsurin av Wales (seinni Edward VIII) brúkti Fair Isle-troyggjur alment í 1921.

Siðbundin Fair Isle-mynstur eru samansett av umleið fimm litum, og bert tveimum á hvørjum stokki.

Slóðir úteftir
 Fair Isle & Norwegian Knitting Let's Get Started!
 Fearless Fair Isle Project
 FI 101
 Shetland Museum - Textiles - Fair Isle Knitting
 Wikipedia (enskt) - Fair Isle (technique)

Binding


Valborgarmessa

Valborgarmessa er 1. mai. Dagurin eitur eftir einari Valborg, ið var borin í heim í Wessex í Onglandi ár 710 og doyði 25. februar 779. Hon var kosin halgimenni 1. mai 779, og hesin dagur er minnisdagur hennara í Norðurlondum. Í katólsku kirkjuni er tað tó deyðsdagur hennara, 25. februar, ið verður minnisdagur. Møguliga er upprunin til dagin ein várfagnaður, sum í víkingatíð hevur verið hildin umleið 25. februar. Dagurin verður so helst fyrst knýttur at deyðsdegi Valborgar, og eftir at hon er kosin halgimenni 1. mai, flytur fagnurin til henda dag.

Í Svøríki verður dagurin hildin sum studentadagur, og í Finnlandi verður dagurin hildin við fagnaði, ið svarar til nýggjársaftan.

Keldur

Slóðir úteftir

Merkisdagar


Krossmessa

Krossmessa er 3. mai. Dagurin hevur upprunaliga verið hildin til minnis um, at Helena, móðir Konstantin Stóra, keisara, fann 3 krossar í Jerúsalem í ár 326. Sagt verður, at tjaldur hevur fult reiður á krossmessu.

Merkisdagar


Halvarðsøka

Halvarðsøka er 15. mai. Halvarðsøka er til minnis um norska halgimennið Hallvarð, føddur uml. 1020, ið varð dripin henda dag í 1043 við Drammenfjørðin, tá hann royndi at hjálpa eini kvinnu, ið varð løgd undir stuldur. Hesin Hallvarð var stórbóndasonur, og mamman var systkinabarn Ólav Halga. Hallvarð gjørdist verndarhalgimenni fyri Oslo, og kirkja varð bygd honum til minnis í Oslo, St. Hallvardskirkjan, har hann var skrínlagdur, tá kirkjan var vígd i 1130.

Sagt verður, at ternan kemur á halvarðsøku.

Keldur

 Norsk wikipedia
 Norsk katólsk síða um Hallvarð

Merkisdagar


William Gibson Sloan

William Gibson Sloan (Gamli Sloan) var borin í heim 4. september 1838 í Dalry í North Ayrshire, Skotlandi. Foreldur hansara vóru Nathanael og Elisabeth Sloane (Sloan), sum búðu í býarpartinum Bridgend í Dalry. William gjørdist upprunaliga trúboðari, útsendur av The Religious Tract and Book Society of Scotland, í Hetlandi og Orkney.

Meðan hann var í Hetlandi fór Sloan at halda seg afturat baptistasamkomuni í Lerwick, og hann varð doyptur í 1864 í Lerwick. Hóast hetta gjørdist hann ongantíð baptistur sjálvur. Hann fann ongan skilnað millum trúgvandi í skriftini; men var sannførdur um, at tað fanst bara ein samkoma, samkoma Guds. Tað var við hesi sannføring at hann, eftir at hava hoyrt um Føroyar frá hetlendskum sjómonnum, kendi Guds kall at koma til Føroya sum evangelistur í 1865.

Hóast lítið sást til úrslit av evangeliska arbeiði Sloans tey nógvu fyrstu árini, so "gav Gud vøkst" í ríkt mát við tíðini, og Brøðrasamkomurnar vuksu. Nú hoyra uml. 12% av øllum føroyingum til hesar samkomur. 4. september 1914 andaðist William Sloan á sínum 76 ára føðingardegi í heimi sínum í Tórshavn.

Familja

11. oktober 1881 giftist William Sloan í Glasgow Elsebeth Isaksen (Elspa) í Geil, sum tá var 24 ára gomul. William og Elspa Sloan fingu seks børn: Poul (f. 1882), Elisabeth (Betty) (f. 1887), Archibald (f. 1890), Cathrine (f. 1892), Anna Elisabeth (f. 1895) og Andrew (f. 1896). Elspa sat einkja til hon doyði 4. juni 1939.

Bókmentir

 Sigurd Berghamar: -men Gud gav vøkst – um William Sloan og fyrstu samkomurnar, Forlagið Afturljóð, Tórshavn 1992
 Fred Kelling: Fisherman of Faroe – William Gibson Sloan, Leirkerið Publications, Gøta Faroe Islands 1993
 Tórður Jóansson, PhD: Brethren in the Faroes - An Evangelical movement, its remarkable growth and lasting impact in a remote island community, Tórshavn 2012, ISBN 978-99918-65-46-1

Útvortis ávísing

www.ebenezer.fo
 GOD'S INDESCRIBABLE GIFT - úr dagbók Sloans
 New Testament Assemblies in Shetland, a History - Sloan í Lerwick

Bretar
Sloan, William Gibson
Sloan, William Gibson
Sloan, William Gibson
Andlát í 1914


Dalry

Dalry (skotskt gæliskt: Dail Ruighe), er býur í North Ayrshire í Skotlandi við 5 398 íbúgvar (2001). Statiónsbýur á jarnbreytini millum Glasgow og Prestwick.

Dalry er føðibýur William Sloans, ið stovnaði Brøðrasamkomuni í Føroyum.

Býir í Skotlandi


Glasgow

Glasgow (Glaschu á Gæliskum; ella Glesca/Glesga á Skotskum (Scots)) er størsti býur í Skotlandi, 1,2 mió. íbúgvar (við forstøðum).
Liggur við ánna Clyde.

Keldur

Býir í Skotlandi


Prestwick

Prestwick er býur í South Ayrshire, Skotlandi. Fólkatalið í býnum er umleið 14.934 og liggur við útsynningsstrond Skotlands umleið 50 km í ein útsynning av   Glasgow. Býurin er eitt nú kendur fyri flogvøllin, Prestwick Airport. Prestwick var tann fyrsti heimstaðurin fyri golfkappingina Open Golf Championship, ið varð hildin á Prestwick Old Course frá 1860 til 1872.

Býir í Skotlandi


Dublin

Dublin (írskt Baile Átha Cliath, "bygdin við forðandi vaðið") er høvuðsstaður og størsti býur í Írsku republikkini. Býurin liggur miðskeiðis á eysturstrond Írlands, við munnan á ánni Liffey. Hann er grundlagdur av víkingum og hevur verið høvuðsstaður Írlands síðan miðøldina.

Fólkatalið er 505 739 (2006), við forstøðum 1 186 159 (2006).

Myndir

Hygg eisini at
 Cork
 Limerick
 Galway

Slóðir úteftir

 Official Dublin Tourist Board website
 Dublin City Council
 Dublin.ie — community portal for Dublin
 Irish Architecture — Dublin
 Map of Dublin City / Public Transport Network

Írland
Stórbýir í Írlandi
Høvuðsstaðir í Evropa


Írskt mál

Írskt (Gaeilge ella An Ghaeilge, Enskt: Irish) er eitt Goideliskt (Gæliskt) mál nærskyldt við Skotskt gæliskt og Manskt, sum tosað er í Írlandi. Írskt verður framvegis tosað í smáum enklavum, serliga í Connacht, har vesturi í Írlandi. Økini har írskt framvegis verður tosað verða nevnd Gaeltachtaí (eint. Gaeltacht), og fólkini verða nevnd Gaeilgeoirí (orðarætt "eldhugað írskmælt fólk").

Írskt mál er, saman við eingilskum, alment mál í Írlandi, og tvungin lærugrein í øllum almennum fólkaskúlum í Írsku Republikkini.

Søga
Írskt mál er fyrst skjalaprógvað við Ogham áskriftum frá fjóðru øld e.Kr., og verður hetta málið kallað frumírskt. Hesar áskriftir eru funnar kring alt Írland og á vesturstrondini av Stórabretlandi. Frumírskt broytist til fornírskt gjøgnum 5. øld. Fornírskt nýtti frá 6. øld latínska stavraðið, og upptók eisini nógv latínsk orð, serliga orð ið høvdu við kirkjumálið at gera. Í 10. øld hevði fornírskt útviklað seg til miðírskt, ið varð tosað í Írlandi, Skotlandi og á oynni Mann. Frá 12. øld fór miðírskt í teimum trimum londunum at broytast til tey lokalu málini, írskt, skotskt gæliskt og manskt.

Írskt Skriftmál
Høvuðsgrein: Írskt skriftmál

Tað írska skriftmálið gongur aftur til klassikst írskt, frá tíðarskeiðnum 1100-1600. Hóast ein skriftmálsbroyting (reformur) kom í seinna helmingi av 1940'unum, sum viðførdi eina nútímansgerðing av skriftmálinum, so byggir tað framvegis (eins og føroyskt) á upprunafrøði, tvs. tað er framvegis stórur munur á talumáli og skriftmáli, eins og í føroyskum.

Málføri
Írskt hevur í dag tríggjar høvuðsdialektir (málføri) hvørs geografiska útbreiðsla stórt sæð fylgir teim trimum landslutunum; Munster, Connacht og Ulster. Dialektin í tí fjórða landslutinum, Leinster, doyði út í 20. Øld, men bandupptøkur vórðu gjørdar av henni í árunum 1928 og 1931.  Seinasti persónur ið tosaði Leinsterdialekt doyði í 1960.

Gaeltacht
Írsktmæltu økini Gaeltacht (An Ghaeltacht) í dag finnast í:
 Galway (Contae na Gaillimhe), harímillum Connemara (Conamara), Aran oyggjarnar (Oileáin Árann), Carraroe (An Cheathrú Rua) og Spiddal (An Spidéal);
á vesturstrondini av Donegal (Contae Dhún na nGall); í økinum sum verður rópt Tyrconnell (Tír Chonaill);
á Dingle hálvoynni (Corca Dhuibhne) og Iveragh hálvoynni (Uibh Rathach) í Kerry (Contae Chiarraí).

Smærri øki finnast eisini í Mayo (Contae Mhaigh Eo), Meath (Contae na Mí), Waterford (Contae Phort Láirge), og Cork (Contae Chorcaí).
Gweedore (Gaoth Dobhair) í County Donegal er størsta Gaeltacht sóknin í Írlandi.

Írland
Mál í Írlandi
Keltisk mál


Goidelisk mál

Goidelisku málini (oftast kallað Gælisku málini, ella við felagsheitinum Gæliskt), er felagsheiti fyri upprunamálini í Írlandi, á Isle of Man og stórum pørtum av Skotlandi. Hetta eru tey sokallaðu Q-keltisku málini.

Hoyra saman við Brythonisku málunum, tey sokallaðu P-keltisku málunum, til Keltisku málættina.

Grein um Goideliskt, (Gæliskt) finst á enskum; vel English vinstrumegin

Sí eisini Írskt, Skotskt gæliskt og Manskt.

Keltisk mál


Skotskt mál

Skotskt mál, (Scots) Angelsaxiskt (Germanskt) tungumál, sum verður tosað í pørtum av Skotlandi og av protestantum í Norðurírlandi (Ulster Scots). Nær skylt við enskt og verður ofta roknað sum ein dialekt av enskum.

Ikki at blanda við skotskt gæliskt.

Málføri (dialektir):
Central
Southern
Ulster (í Norðurírlandi)
Northern
Insular (í Hetlandi og Orknoyggjum)
Urban (býarskotskt)

Dømi um setning á Scots: Aboot twa thirds o the words in a guid Scots text is Scots words that the English language skares. Baith thae languages got thae words maistly aboot the same time an baith languages haes an equal richt tae yaise them an tae cry them thair ain.

Mál í Evropa
Skotland
Germansk mál
Norðurírland


Connacht

Connacht (Írskt; Connachta / Cúige Chonnacht ['konnåht']), ), er ein landslutur í Vesturírlandi. Connacht hevur 542.039 íbúgvar (2011).

Connachta betýðir "landið hjá Conn´sa eftirkomarum".

Írland


Gaeltacht

Gaeltacht (ft. Gaeltachtai) eru øki í Írlandi har írskt gæliskt framvegis verður tosað. Tey hava eina serskipan, t.d. viðv. partafelagsskatti, fyri at varðveita arbeiðspláss í økjunum og harvið steðga fráflyting, so at málið kann varðveitast.
Hetta hevur í summun førum havt øvugta ávirkan, tí at írar ið bara duga enskt, hava stundum flutt til Gaeltacht fyri at fáa arbeiði, og harvið hevur talið av teim ið ikki duga írskt í økinum, vaksið í mun til tey ið tosa írska málið dagligt.

Írland


Meginfelag Føroyskra Studenta

Meginfelag Føroyskra Studenta, er ein nationalur studentafelagsskapur, fyri hægri lestur.

MFS er stovnað í 1962, og umboðar føroysk lesandi í Føroyum og uttanlands. Endamálið við felagnum er at arbeiða fyri at betra viðurskifti teirra lesandi fíggjarliga, politiskt og sosialt. Sostatt er talan um rættiliga víttfevnandi arbeiði, har kjakfundir, blaðútgáva, samskifti við myndugleikar, hugnakvøld, lestrarstevna osfr. hoyra til arbeiðsøkið.

MFS hevur eitt yvirorðnað ráð, sum er ovasti mynduleiki í felagnum og trýggjar lokalar nevndir. Nevndirnar eru Ráð teirra lesandi í Tórshavn, MFS í Keypmannahavn og MFS í Aalborg.

Í altjóða høpi er MFS viðurkent sum sjálvstøðugt føroyskt studentafelag á jøvnum føti við eitt nú onnur norðurlendsk studentafeløg og altjóða studentafelagsskapir. MFS er viðurkent samráðingarumboð teirra lesandi mótvegis føroysku myndugleikunum, og verður tikið við upp á rað, tá viðurskifti, sum viðkoma fólki undir útbúgving, verða viðgjørd.

MFS hevur fullan limaskap í Nordiskt Ordförande Möte (NOM), sum er eitt norðurlendskt og baltiskt samstarvsnetverk, sum m.a. hevur til endamál at viðgera útbúgvingarpolitisk mál í breiðum høpi. Eisini er MFS limur í samstarvsverkinum North-Atlantic Island Student co-operation (NAIS), sum er eitt útnorðursamstarv, millum nationalu lestrarfelagsskapirnar í Íslandi, Grønlandi og Føroyum.

MFS hevur eina játtan á føroysku fíggjarlógini, sum ger virksemi felagsins møguligt. Í 2012 var játtanin á kr. 180.000.

Forfólk í MFS

 Kristina Háfoss (1999 - 2000)
Birita í Dali (2010 - 2011)
 Regin Berg (2013 - 2014)
 Turid Christophersen (2014 - 2015)
 Torstein Jóhannus Fríðfinnson (2015 - 2017)
 Helena Jørmundsson (2017 - 2018)
 Barbara Gaardlykke Apol (2018 - 2019)
 Sissal Heystoy (2019 - 2020)
 Tór Marni Weihe (2020 - 2022)
 Magnus við Streym (2022 -)
Síðan 2020 hevur heitið forseti verið nýtt, heldur enn forkvinna / formaður.

Útgávur:
Upprunaliga vóru tvey bløð, sum MFS útgav árliga. Hesi vóru Pisan og Fjølnir.

Síðan 2012 og fram, hevur MFS einans útgivið eitt blað, sum nýtir heitið Fjølnir. Fjølnir er ein samanrenning av gamla Fjølni og Pisuni, og snýr seg um lestrarviðurskiftir, útbúgvingarpolitik og annað viðkomandi fyri lesandi og áhugaði annars.

MFS hevur ISBN nummar: 99918-988

Aðrar útgávur
1966 - Message from the Faroese Students. Eftir Árna Olafsson og Zacharias Wang. Meginfelag Føroyskra Studenta. (Eisini útgivið á fronskum)

1995 - Ein varligur dráttur í tara: og aðrar stuttsøgur. Meginfelag Føroyskra Studenta.

Keldulisti

Slóðir úteftir
Heimsíða hjá MFS

Føroyskir felagsskapir
Útbúgving


The Dubliners

The Dubliners er ein heimskendur írskur tónleikabólkur, ið spælir írskan og annan fólkatónleik. Teir hava vitjað í Føroyum tvær ferðir; í 1987 og í 2000, báðu ferðir í Høllini á Hálsi í Havn.

Stovning

Bólkurin The Dubliners varð stovnaður í 1962. Hann gjørdist kendur, tá hann regluliga spældi í O'Donoghue's Pub í Dublin.

Limir

 Ronnie Drew (1962-1974; 1979-1995) sangur, guitar
 Luke Kelly (1962-1984) sangur, banjo
 Ciaran Bourke (1962-1974) sangur, guitar, blikkfloyta, munnharpa
 Barney McKenna (1962-) banjo, mandolin, accordeon, sangur
 John Sheahan (1964-) violin, mandolin, blikkfloyta
 Bobby Lynch (1964-1965) sangur, guitar
 Jim McCann (1974-1979) sangur, guitar
 Sean Cannon (1982-) sangur, guitar
 Eamonn Campbell (1987-) guitar, mandolin
 Paddy Reilly (1995-2005) sangur, guitar
 Patsy Watchorn (2005-) sangur, banjo, bodhrán

Teir, ið stovnaðu bólkin vóru: Ronnie Drew, Luke Kelly, Ciaran Bourke og Barney McKenna.

Diskografi
Yvirlitið er ikki fullkomið.
 1964 The Dubliners and Luke Kelly
 1965 In Concert
 1966 Finnegan Wakes
 1967 A Drop of the Hard Stuff  (a.k.a. 7 Drunken Nights)
 1967 More of the Hard Stuff
 1968 Drinking and Courting (a.k.a. Seven Deadly Sins)
 1968 At it again (a.k.a. Whiskey on a Sunday)
 1969 Live at the Royal Albert Hall
 1969 At Home with The Dubliners
 1969 It's The Dubliners
 1970 Revolution
 1972 Hometown
 1972 Double Dubliners
 1973 Plain and Simple
 1974 Live
 1975 Now 1976 A Parcel of Rogues 1977 Live at Montreux ---- Home, Boys, Home 1977 15 Years On (reassembling)
 1979 Together Again 1983 Prodigal Sons 1983 Live at Carre 1983 21 Years On (reassembling)
 1987 25 Years Celebration (reassembling)
 1988 Dubliner's Dublin 1992 30 Years A-Greying (reassembling)
 1992 Off to Dublin Green 1996 Further Along 1997 Alive Alive-O 1997 The Definitive Transatlantic Collection
 2000 Original Dubliners
 2000 Collection (reassembling)
 2002 The best of The Dubliners
 ---- At their best
 2002 The Transatlantic Anthology
 ---- 40 Year Celebration (half reassembling)
 ---- Live at the Gaiety
 2003 Spirit of the Irish
 2006 The Dubliners Collection (reassembling)

Keldur

Slóðir úteftir

 Patsy Watchorn - Official website
 Dubliners Discographie
 The Dubliners Discography
 The Dubliners at the Balladeers … a brief history

Írskir tónleikabólkar
Írland


Bóðrán

Bóðrán (írskt Bodhrán [:Bauw-råån:]) er ein trumma, av viði og sum oftast geitaskinni. Bóðránin verður søgd at verða hjartasláttur írska fólkatónleiksins.

Ljóðføri


Norðurírland

Norðurírland (enskt: Northern Ireland) (írskt: Tuaisceart Éireann) (ulster skotskt: Norlin Airlann) er norðasti parturin av oynni Írland, og hoyrir framvegis til Sameinda Kongaríkið. Í umleið 30 ár var blóðugt stríð millum katolikkar og protestantar í Norðurírlandi, og umleið 3500 fólk lógu eftirá. Men síðani friðaravtaluna í 1998 hevur tað verið rættiliga friðarligt burtursæð frá einstøkum hendingum.

Ófriður

Síðan 1960-árini hevur politiskur ófriður verið í Norðurírlandi og høvuðsstaðnum Belfast. Mongu protestantarnir, sum eru ættaðaðir frá bretskum tilflytarum, vilja framvegis vera undir bretskum yvirvaldi, men írsku katolikkarnir, sum hava verið við sviðusoð, bæði hvat viðvíkur arbeiði og bústaðarviðurskiftum, vilja sleppa upp í írska lýðveldið (Lýðveldið Írland). Báðir partar hava vápnaðar deildir, og írski lýðveldisherurin (IRA) hevur eisini fleiri ferðir søkt at í Onglandi. Írska og bretska stjórnin hava roynt at fingið partarnar at semjast. Í 1998 eydnaðist so at fáa friðaravtalu í lag ímillum partarnar. Friðaravtalan varð tó ikki viðurkend av fleiri limum í IRA og eini 1500 fólk brutu úr Provisional Irish Republican Army, ið er almenna navnið á guerilla herðinum ið var virkin frá áleið 1972-1997.

Hesir 1500 liminir stovnaðu stutt eftir friðaravtaluna ein annan guerilla herð ið nevnist The Real Irish Republican Army (RIRA) Hesin er virkin enn í dag.

Norðurírland


Ulster Scots

Ulster Skotskt, (enskt: Ulster Scots), eisini kent sum (Ullans), (Hiberno-Scots), ella (Scotch-Irish), verður tosað í pørtum av Ulster, sum umfatar 6 counties í Norðurírlandi og 3 counties í Donegal í Írlandi.
Málið er nær skylt við skotskt og enskt, og kom til Írlands við skotskum niðursetufólkum.

Mál í Evropa
Írland


Skotskt gæliskt (mál)

Skotskt gæliskt (Gàidhlig, Scottish Gaelic, Gaelic) er eitt Goideliskt (gæliskt) mál. Tað var uppruna tungumálið hjá Hálandsskotum, men er nú avloyst av enskum flestastaðni. Tað verður framvegis tosað í Ytru og Innaru Suðuroyggjum. Tó eru flestu, ið tosa skotskt gæliskt, búsett í Glasgow. Sambært skotskum manntali í 2001 søgdu 1,9 prosent, ið eru 92.400 av skotunum, seg antin duga ella skilja gæliskt. Av hesum dugdu 58.552 at tosa gæliskt.

Við viðtøkuni "the Gaelic Language (Scotland) Act 2005" hevur gæliskt fingið ávísan almennan status í Skotlandi. Gæliska málið er formliga viðurkent sum tungumál, ið skotskir ráðharrar kunnu tosa á fundum við embætisfólk í ES.

Gælisk orð í føroyskum

blak/blaðak (av mjólk) - blàthac
drunnur - dronn
dunna - tunnag
grúkur - gruaig
lámur - làmh
sornur (sornhús) - sorn
tarvur - tarbh
ærgi - àirge

Mini orðabók:

 Fiskur - iasg
 krabbi - partan
 maður - duine, fear
 kvinna - boireannach, bean
 hundur - cù
 oyggj - eilean, inis
 fjall - monadh, beinn
 fjørður - loch, bàgh, òb
 vatn - loch, lochan, poll
 góður - math
 hann er góður - tha e math
 eg - mi
 tú - thu/tu
 hann - e
 hon - i
 vit - sinn
 tit - sibh
 tey - iad
 Hvussu eitir tú? - Dè an t-ainm a' th'ort?
 Eg eiti... - is mise...
 Hvussu gongur tað? Ciamar a tha thu?/
 Mær gongst væl, takk, og tygum? Tha mi gu math, tapadh leat, agus thu fhèin?
 Hvar býrt tú? - Càite bheil thu a' fuireach?
 Eg bugvi í... - tha mi a' fuireach ann...
 Góðan morgun - madainn mhath
 Góðan dagin - latha math
 Gott kvøld - feasgar math
 Góða nátt - oidhche mhath
 Farvæl! - Beannachd leibh!

Nær skyldt við Írskt og Manskt.

Keltisk mál
Mál í Evropa
Skotland


Trúboðan

Trúboðan, eisini kallað missión, er at boða sína egnu trúgv.

Keldur

Slóðir úteftir

Átrúnaður


Brethren

Brethren (religiøst: brøður). Brúkt um limir í Brøðrasamkomuni.

Keldur

Slóðir úteftir

Brøðrasamkoman


North Ayrshire

North Ayrshire (Sìorrachd Inbhir Air a Tuath á Gæliskum) er ein av 32 sýslum í Skotlandi.

Býir og bygdir í North Ayrshire
Ardrossan
Beith
Dalry, Dreghorn
Fairlie
Irvine
Kilbirnie
Kilwinning
Largs
Millport
Great Cumbrae
Saltcoats
Skelmorlie
Stevenston
West Kilbride

Skotland
Skotlandsstubbar


Sprotin

Sprotin er eitt bókaforlag við heimstaði í Vestmanna. Forlagið Sprotin hevur síðan fyrst í 1990'unum givið út ein hóp av føgrum bókmentum á føroyskum, eina mest týðingar, umframt einstakar lærubøkur í føroyskum. Oddamaður forlagsins er vestmenningurin Jonhard Mikkelsen.

Orðabøkur Sprotans
Frá 2010 til 2014 høvdu næmingar og lærarar í Føroyum ókeypis atgongd til orðabøkur Sprotans. Hetta var ein royndarskipan, og Mentamálaráðið fíggjaði tænastuna. Tann 1. januar 2015 gekk sáttmálin út, eftir at Mentamálaráðið hevði sagt sáttmálan upp og kravdi, at Kommunufelagið rindaði sín part. Næmingarnir mistu ókeypis atgongdina til orðabøkurnar, tá ið tey ikki vóru í skúla. Hetta hevði við sær nógv mótmæli, m.a. settu studentaskúlanæmingar úr Hoydølum og Suðuroynni seg í trappuna ein dag og mótmæltu. Í skúlanum á Oyrarbakka vóru næmingar í framhaldsdeidini ikki í skúla í ein dag fyri at mótmæla. Á Eysturskúlanum í Havn vóru mótmæli, og undirskriftir vóru savnaðar og handaðar borgarstjóranum í Havn, Heðin Mortensen. Hann lovaði, at ein loysn fór at koma heilt skjótt.

Orðabøkur Sprotans ókeypis til allan heimin
Tann 16. januar 2015 varð slóðbrótandi semja gjørd, tá ið Mentamálaráðið, Kommunufelagið og Sprotin gjørdu avtalu um, at allur heimurin fær ókeypis atgongd til orðabøkur Sprotans. Orðabøkurnar eru 13 í tali í 2014.

Heilsan frá stjóra Sprotans til Føroya ungdóm
Tann 18. januar 2015 skrivaði in.fo, at Jonhard Mikkelsen, stjóri Sprotans, hevði eina heilsan til ungdómin á heimasíðu Sprotans. Greinin endurgav frá heimasíðuni m.a.:

»Ein heilsan til ungdómin
Málið hevur langar røtur og drúgva søgu.
Tað hevur lagað seg eftir tørvi og krøvum.
Tað hevur verið fjónað og kroyst.
Men tað hevur ikki latið seg kúga.

Áhugin og alskurin fyri okkara máli, vit síggja millum føroyskan ungdóm nú, man ikki vera sæddur áður.

At hesin hugburður skuldi hava so dyggiliga undirtøku er einki minni enn ein dreymur, ið nú er vorðin veruleiki.

Nýggja veruleikan hevur føroyskur ungdómur skapt við sínum hugburði til sín sjálvs. Við sama  hugburði, sum hevur fingið ung fólk at bjóða umheiminum av í fótbólti, tónleiki, gransking hava tey kravt sín rætt at sleppa at arbeiða við sínum egna máli við teimum bestu amboðunum, tøk eru.

Málamboðini, vit høvdu til føroyskt fyrr, vóru ofta ússalig, og spurningur var, hvør ið tímdi at brúka orðabók. Tað vóru bara summi, ið tímdu at sita og blaða í gomlum og slitnum og ikki dagførdum bókum. Og summi vóru alt ov fá.

Í øllum stillum er ein kollvelting farin fram. Nú fara skúlanæmingar í verkfall fyri rættin at brúka orðabøkur. Tað man vera óhoyrt og boðar frá góðum.

Seinastu 10 árini er kollveltingin farin fram. Frá einari teldutøkari orðabók til fyribils 13, frá fyrsta brúkara til 20.000 og nú til allan heimin.

Í øllum stillum er ein kollvelting farin fram. Nú fara skúlanæmingar í verkfall fyri rættin at brúka orðabøkur. Tað man vera óhoyrt og boðar frá góðum.

Seinastu 10 árini er kollveltingin farin fram. Frá einari teldutøkari orðabók til fyribils 13, frá fyrsta brúkara til 20.000 og nú til allan heimin.

Tøkniliga standa netorðabøkurnar á sprotin.fo einki aftan fyri aðrar, og við einum stillum, tøkniligum sveipi hevur okkara mál fingið sæti millum tey meiri brúktu og tey mest brúktu málini í heiminum. Og vit varnast, hvussu ófatiliga væl tað stendur seg, hvussu alt kann verða sagt á okkara, hvussu smidligt tað kann vera.

Tøknin hevur verið okkara holli stuðul. Tøknin legði nú tað arbeiðið, ið fleiri ættarlið hava totast við í so mong tíggjutals ár, fyri eyguni á ungum føroyingum. Nú liggur allur hesin savnaði skattur fyri eygunum á øllum.

Endiliga kann føroyski ungdómurin, sum eigur arvin, og sum fer at eiga ábyrgdina, njóta ágóðan av hesum ókúgandi vilja til ikki at geva eftir og lata málið fara fyri bakka.

Tað hevur mangan staðið nógv á, men vit hava treiskast. Vit vóru um at kódna málsliga, men so fingu vit skriftmál og fóru at skriva, og so slapp málið inn í skúlan og inn í kirkjuna, og vit fingu føroyskt útvarp og fróðskaparsetur. Nú eru eingi mørk.

Ungu ættarliðini sita nú hugagóð og lesa og sprota.

Um stutta tíð fer alt hetta arbeiðið at síggjast aftur í nýggjum høvundum, greinaskrivarum, tíðindafólkum, yrkjarum, tí nú verður sátt, og vit fara at heysta væl.

Avmarkingar og grátt knarr eru broytt til hugaligt forvitni og nýfikni, sum eru bestu kveikar í málinum. At øll ódarvað sleppa at arbeiða við føroyskum er tað allarbesta, ið kundi henda okkara máli og okkara skúla. Nú fer at bragda.

At tit so íðin virkaðu fyri, at hetta varð veruleiki, takka vit á Sprotanum tykkum hjartaliga fyri.«

vinaliga
Jonhard Mikkelsen, Sprotin"

Keldur

Slóðir úteftir
Sprotin.fo

Føroysk forløg


Sanna Jesuskirkjan

Sanna Jesuskirkjan (á enskum: True Jesus Church) er ein óheft kirkja, sum var grundað í Beijing, Kina í 1917. Í dag eru millum 1,5 og 2,5 mió. limir í 45 londum í seks heimspørtum. Kirkjan hevur rót í hvítusunnurørsluni, sum spretti í USA fyrst í 1900-talinum. Kirkjan hevur sum endamál at boða gudsorðið til allar tjóðir áðrenn Jesu afturkomu.

Teir tíggju lærusetningarnir eru:

 Heilagi andin
 Dópurin
 Fótatváan
 Hin heilaga kvøldmáltíðin
 Hvílidagurin
 Jesus Kristus
 Bíblian
 Frelsa
 Kirkjan
 Afturkoman

Keldur

Slóðir úteftir


Komplekst tal

Eitt komplekst tal, eisini nevnt samansett tal, er samansett av einum talpari, einum reellum ella ítøkiligum tali og einum imaginerum ella ímyndaðum tali.

Mongdin av kompleksum tølum hevur í støddfrøði symbolið.


Umsetari (Teldufrøði)

Ein umsetari er eitt teldu forrit som umsetur ein tekst sum er skrivavur í einum teldu máli (keldu málið) til eitt annað teldu mál (mál málið).

Mest vanliga grundin til at umseta eitt forrit til eitt annað er fyri at gera eitt forrit sum kan koyra á eini teldu.

Sí eisini
 Tulkari

Teldufrøði


Írland

Írland hevur fleiri týdningar:

 Írland
 Lýðveldið Írland
 Norðurírland


Blikkfloyta

Blikkfloyta (á enskum: tin whistle ella penny whistle) er ein simpul floyta, sum m.a. verður brúkt í bretskum fólkatónleiki. Bólkurin The Dubliners nýtir ofta blikkfloytu í tónleiki sínum.

Keldur

Slóðir úteftir

Ljóðføri


Fótbóltssamtakið Vágar

Fótbóltssamtakið Vágar var upprunaliga stovnað 18. desembur í 1993. Felagið var tá eitt samtak ímillum tvey fótbóltsfeløg í Vágum, MB og SÍF. Í 1998 kom SÍ uppí, men teir fóru burturúr aftur í 2002. Í 2004 gjørdist greitt, at gamla samstarvið fór ikki at yvirliva. Ov nógvar ósemjur vóru millum sáttmálapartarnar í gamla samtakinum, og tað endaði við, at samstarvið fór fyri bakka. Seinni sama ár, 8. novembur 2004 var FS Vágar endurstovnað, hesuferð sum sjálvstøðugt felag. Í novembur 2007 løgdu FS Vágar 2004 og SÍ fótbóltin saman í felagið 07 Vestur.
Sí eisini: Fótbóltur í Føroyum

Fótbóltur


Írland (oyggj)

Írland (á Írsk Éire; Ulster Skotskt: Airlann) er aftan á Stóra Bretland og Ísland triðstørsta oyggj í Europa.

Politiskt er oyggin býtt sundur í Lýðveldið Írland, ið er ein suverenur statur, sum umfatar fimm sættapartar av oynni, og Norðurírland, ið umfatar tann sættapartin av oynni, sum er í landnorðri, og sum er partur av Stóra Bretland.

Írland verður eisini nevnt "Grøna oyggin" av nógva, grøna grasinum, sum veksur væl í lýggja og slavna veðurlagnum. Lendið er óføra gott beiti til neyt og seyð; og mjólkarvørur og kjøt eru ímillum týdningarmestu útflutningsvørurnar í einum landi, har landbúnaðurin altíð hevur verið høvuðsvinna. Vakra náttúran, helst stórsligna vesturstrondin, hevur gjørt Írland, Lýðveldið Írland og Norðurírland, til væl umtókt ferðamannaland.

Sí eisini

 Lýðveldið Írland
 Norðurírland

Írland
Evropa


Ongland

Ongland (enskt: England) er eitt land sum hongur saman við Skotland, Wales og Norðurírland. Tey kalla tað Stóra Bretland. Ongland er størsti og fjølbygdasti parturin í Bretandi. Nógv av fólkinum býr í stórbýum: London, Birmingham og Manchester. Nógvir býir eru gamlir íðnaðarbýir. Landslagið skiftur úr gróðramiklum akurlendi har suðuri og har eysturií heyggjutar heiðar norðantil og vestantil. Allastaðni í Onglandi eru hugnaligar bygdir, og gomul hús og handlar eru ofta uttan um almenningin í bygdini.

Søga

Meðan sóttin svarta herjaði, doyði so nógv fólk, at nógv jørð var, sum eingin arvingini stóð til. Tí gjørdist hon bílig samstundis sum trot var á arbeiðsmegi. Tað hevði við sær, at arbeiðslønin hækkaði, og hetta kom góðseigarunum illa við. Í Onglandi stuðlaði ríkið góðseigarunum og ásetti hámarksløn og legði eykaskatt á bæði bøndur og arbeiðarar. Tað elvdi til, at bøndurnir gjørdu uppreistur í 1381 og fóru í stórum flokkum til London at mótmæla hjá kongi, tí fjúrtan ára gamla Rikardi 2. Wat Tyler (1341-1381), ið var fyrrverandi hermaður, gekk á odda fyri bóndum úr Suðuronglandi til London at mótmæla hjá kongi. Túsundtals aðrir bøndur komu afturat úr Eysturonglandi. Á veg hagar rændu teir frá hond og brendu garðar í grund. Tá ið blaðungi kongurin stóð fyri mannamúgvuni, segði hann seg vilja játtað øllum krøvum teirra. Tá ið bøndurnir vóru sissaðir, breyt kongur lyfti sítt og gav boð um at drepa oddamenninar fyri uppreistrinum. At enda róku kongsins herdeildir bøndurnar heim aftur.

Protestantiska kongsdóttirin Elisabeth (7. september 1533 – 24. mars 1603) tók við ensku trúnuni í 1558. Til høvuðsráðharra fekk hon sær ein embætismann úr miðalstættini, William Cecil, sum telist ímillum bestu ráðgevar, enska kongshúsið nakrantíð hevur havt. Kongshúsið lýsti Ongland at vera protestantiskt, men læt katolikkar fáa frið so leingi, teir vóru trúnuni trúgvir. Í mong ár sat drotningin ikki trygg á trúnuni, tí at katólska skotska drotningin kravdi, at hon skuldi vera drotning í Onglandi. Aðrir valdsharrar hóttu eisini Elisabeth, eina mest Filip 2., kongur av Spania, sum var ítarsti talsmaður fyri katólsku kirkjuni. Í 1558 sendi hann stóran herskipaflota, armaduna, ímóti Onglandi, men spaniamenn tapti so dyggiliga. Tá ið Elisabeth doyði í 1603, var eitt spennandi og hendingamikið skeið í ensku søguni komið at enda.

Politikkur

Regiónir Onglands

Í Onglandi eru regiónirnar tann hægsta sundurbýti av fyrisitingarligum eindum hjá tjóðartingi Stóra Bretlands. Frá 1994 til 2011 útførdu regiónirnar ymiskar uppgávur fyri stjórnina, men soleiðis er ikki longur. Tó verða regiónirnar enn nýttar til ymisk fyrisitingarlig endamál. Regiónirnar eru valdømi Onglands til Evropaparlamentsvalini.  Eurostat nýtir eisini regiónirnar sum mark til tað fyrsta stigi av hagtølum innan ES (Nomenclature of Territorial Units for Statistics, stytt NUTS).

Mentan

Landafrøði

Eystursíðan av Onglandi er mest slættlendi. Nógvastaðni er landið so lágt, at teir mugu hava gjørt verjugarðar sum í Hálandi. Har er góð jørð, helst í landsynningshorninum. Skógum er lítið av nú, men allastaðni síggjast trø; ofta standa tey sum mark millum teir ymsu garðarnar. Áirnar, sum renna eystur í Norðsjógvin, eru heldur stuttar, men breiðar og føra nógv vatn við sær. Tær eru reinar í munnanum, og í áarósunum eru góðar skipahavnir. Av víkum eru at nevna Thames og Humber. Frá Skotlandi gongur ein fjallaryggur, Penninsku fjøllini, langt suður í landið. Tey eru lág og berlig, mest heiðar og mýrar. Vestan fyri fjøllini er so aftur eitt strekki av slættlendi, men í Cumberlandi (og Wales) taka tey seg uppaftur. Í Cumberlandi er frálíka natúrvakurt; millum tey lágu, grønu fjøllini eru vøtn í hópatali. Nógv fólk leita hagar um summarið. Í Cornwall er eisini nakað av fjallalendi, og lágir hamrar ganga fram við strondini. Fram við Ermarsundi er eisini hamarsklettur fyri á fleiri strekkjum, men teir hamrarnir eru mest av kriti. Har suðuri við kanalina eru annars nógv baðipláss, og um summarið er yðjandi fult av fólki.

Búskapur

Landbúnaður

Tó at jørðin í eystara og sunnara parti av Onglandi ber væl korn, hevur landbúnaðurin ikki so nógv at siga sum í mongum øðrum londum. Hetta kemur fyri ein part av, at tað eru ríkir aðalmenn, ið hava átt tað mesta av jørðini, og teir hava heldur viljað latið hana ligið sum haga enn at velt í henni, so villini djór kunna hava hildið til har. Djóraveiða hevur verið ein tann besti stuttleiki teirra. Meðan síðsta heimsorrustan var, fóru onglendingar kortini at leggja meira dent á jarðarbrúkið, og stór lendir vóru undanvelt. Kornsløgini, teir velta mest av, eru bygg, hveiti og havri. Av fóðurrótum velta teir eisini nógv. Annars leggja teir stóran dent á at sita væl um grasbøin, tí teir hava oftast bæði nógv neyt og nógvan seyð; so tað skal nógv hoyggj ella súrhoyggj til. Eingilsku neytini eru góð; helst eru fitisløgini tiltikin. Vestan fyri Penninsku fjøllini er veðurlagið so vátligt, at ikki ber væl til at dyrka korn, og har liggja tí stór lendir til seyð. Í sjálvum fjøllunum er eisini nógvur seyður. Fyri at hjálpa til at fáa meira burtur úr jørðini hevur eingilska stjórnin latið stóran studning til bøndurnar, so teir kunna hava fingið sær tey nýggjastu maskinamboð. Men landið má tó flyta nøgd inn av matvaru; nógv av henni kemur úr Danmark og úr Nýsælandi.

Fiskiskapur

Fiskiskapurin hevur nógv at týða, og onglendingar fiska allastaðni rundan um sjálvt Bretland, men teir royna eisini á øllum fiskileiðum í norðara parti av Atlantshavinum. Til langfarafiskiskap hava teir stórtrolarar, men í Norðsjónum brúka teir smærri før. Teir fáa kortini ikki so mikið av fiski, sum tørvur er á, men mugu keypa ein hóp afturat. Av londum, sum selja fisk til OngIands, skulu vit nevna Føroyar, Ísland, Danmark og Noreg.

Ídnaður

Bæði í Penninsku fjøllunum og í fjøllunum í Wales eru stórar jarn- og kolalindir. Har er tí nógv fólk, sum livir av at høgga kol ella jarn. At kalla alt jarnið verður tilgjørt í landinum, og har eru tí ógvuliga nógvar verksmiðjur og ídnaðarvirkir: umleið helvtin av fólkinum arbeiðir í slíkum.  Í summum pørtum av landinum eru fabrikkirnar so tættar, at luftin er altíð svart av kolaroyki. Tættastar eru tær sunnan fyri Birmingham; har er alt so útdálkað í royki og sóti, at onglendingar nevna tað "svarta landið". Fyrr fluttu onglendingar nógv kol burtur til onnur lond, men nú verður tað mesta brúkt í landinum. Nógv tok hava kol til drivmegi, og á fabrikkum og damparum verður tað eisini brúkt, umframt til brenni. Onglendingar vóru teir fyrstu, sum fóru at gera nyttu burtur úr dampmaskinuni.  Á verksmiðjunum og ídnaðarvirkjunum verða gjørd flogfør, tok, bilar, motorar, traktorar, skotvápn og annars øll amboð, ið hugsast kunna. Men umframt fabrikkir, sum gera jarnvaru, eru í Onglandi eisini nógv virkir, sum gera klædnavaru. Ullin úr Onglandi ger ikki nógmikið út, og tí flyta teir nógva ull úr Avstralia og Nýsælandi: bummullin verður flutt úr USA ella aðrastaðni. Eingilsk vara er gitin fyri góðsku, og stendur "made in England" á plaggi ella amboði, kann keyparin vera toliliga vísur í, at hann fær virði fyri pengarnar.

Til at flyta varu burtur og føra aðra aftur hevur Ongland stóran farmaskipaflota, tann næststørsta í heiminum. Eingilsk skip síggjast á øllum høvum og í øllum havnum, og eingilskt mál heyrist í øllum havnabýum í verðini. Til at verja farmaskipaflotan og forða fyri, at skipasambandið millum teir ymsu partarnar av eingilska heimsveldinum verður kvett í ófriðartíðum, hava teir ein stóran herskipaflota.

Hygg eisini at

 Stóra Bretland

Evropa
ES
Bretland


Kommunur í Noregi

Niðanfyri sæst eitt yvirlit yvir kommunur í Noregi:

Viken fylki
Asker
Aurskog-Høland
Bærum
Eidsvoll
Enebakk
Lillestrøm
Frogn
Gjerdrum
Hurdal
Lørenskog
Nannestad
Nesodden
Nittedal
Nordre Follo
Rælingen
Ullensaker
Vestby
Ås
Drammen
Flesberg
Flå
Gol
Hemsedal
Hol
Hole
Kongsberg
Krødsherad
Lier
Modum
Nes
Nore og Uvdal
Ringerike
Rollag
Sigdal
Øver Eiker
Ål
Jevnaker
Lunner
Aremark
Fredrikstad
Halden
Hvaler
Marker
Moss
Rakkestad
Råde
Sarpsborg
Skiptvet
Indre Østfold
Våler

Agder fylki
Arendal
Birkenes
Bygland
Bykle
Evje og Hornnes
Froland
Gjerstad
Grimstad
Iveland
Lillesand
Risør
Tvedestrand
Valle
Vegårshei
Åmli
Audnedal
Farsund
Flekkefjord
Hægebostad
Kristiansand
Kvinesdal
Lindesnes
Lyngdal
Mandal
Marnardal
Sirdal
Songdalen
Søgne
Vennesla
Åseral

Troms og Finnmark fylki
Alta
Berlevåg
Båtsfjord
Gamvik
Hammerfest
Hasvik
Karasjok
Kautokeino
Kvalsund
Lebesby
Loppa
Måsøy
Nesseby
Nordkapp
Porsanger
Sør-Varanger
Tana
Vadsø
Vardø
Balsfjord
Bardu
Berg
Bjarkøy
Dyrøy
Gratangen
Harstad
Ibestad
Karlsøy
Kvæfjord
Kvænangen
Kåfjord
Lavangen
Lenvik
Lyngen
Målselv
Nordreisa
Salangen
Skjervøy
Skånland
Storfjord
Sørreisa
Torsken
Tranøy
Tromsø

Innlandet fylki
Alvdal
Eidskog
Elverum
Engerdal
Folldal
Grue
Hamar
Kongsvinger
Løten
Nord-Odal
Os
Rendalen
Ringsaker
Stange
Stor-Elvdal
Sør-Odal
Tolga
Trysil
Tynset
Våler
Åmot
Åsnes
Dovre
Etnedal
Gausdal
Gjøvik
Gran
Lesja
Lillehammer
Lom
Nord-Aurdal
Nord-Fron
Nordre Land
Ringebu
Sel
Skjåk
Søndre Land
Sør-Aurdal
Sør-Fron
Vang
Vestre Slidre
Vestre Toten
Vågå
Østre Toten
Øyer
Øystre Slidre

Vestland fylki
Askøy
Austevoll
Austrheim
Bergen
Bømlo
Eidfjord
Etne
Fedje
Fitjar
Fjell
Fusa
Granvin
Jondal
Kvam
Kvinnherad
Lindås
Masfjorden
Meland
Modalen
Odda
Os
Osterøy
Radøy
Samnanger
Stord
Sund
Sveio
Tysnes
Ullensvang
Ulvik
Vaksdal
Voss
Øygarden
Askvoll
Aurland
Balestrand
Bremanger
Eid
Fjaler
Flora
Førde
Gaular
Gloppen
Gulen
Hornindal
Hyllestad
Høyanger
Jølster
Leikanger
Luster
Lærdal
Naustdal
Selje
Sogndal
Solund
Stryn
Vik
Vågsøy
Årdal

Møre og Romsdal fylki
Aukra
Aure
Averøy
Eide
Fræna
Giske
Gjemnes
Halsa
Haram
Hareid
Herøy
Kristiansund
Midsund
Molde
Nesset
Norddal
Rauma
Rindal
Sande
Sandøy
Skodje
Smøla
Stordal
Stranda
Sula
Sunndal
Surnadal
Sykkylven
Tingvoll
Tustna
Ulstein
Vanylven
Vestnes
Volda
Ørskog
Ørsta
Ålesund

Nordland fylki
Alstahaug
Andøy
Ballangen
Beiarn
Bindal
Bodø
Brønnøy
Bø
Dønna
Evenes
Fauske
Flakstad
Gildeskål
Grane
Hadsel
Hamarøy
Hattfjelldal
Hemnes
Herøy
Leirfjord
Lurøy
Lødingen
Meløy
Rana
Moskenes
Narvik
Nesna
Rødøy
Røst
Saltdal
Sortland
Steigen
Sømna
Sørfold
Tjeldsund
Træna
Tysfjord
Vefsn
Vega
Vestvågøy
Vevelstad
Værøy
Vågan
Øksnes

Oslo kommuna

Rogaland fylki
 Bjerkreim
 Bokn
 Eigersund
 Finnøy
 Forsand
 Gjesdal
 Haugesund
 Hjelmeland
 Hå
 Karmøy
 Klepp
 Kvitsøy
 Lund
 Randaberg
 Rennesøy
 Sandnes
 Sauda
 Sokndal
 Sola
 Stavanger
 Strand
 Suldal
 Time
 Tysvær
 Utsira
 Vindafjord

Vestfold og Telemark fylki
Skien
Porsgrunn
Bamble
Notodden
Kragerø
Nome
Tinn
Bø
Sauherad
Drangedal
Vinje
Seljord
Kviteseid
Tokke
Siljan
Hjartdal
Nissedal
Fyresdal
Andebu
Hof
Holmestrand
Horten
Lardal
Larvik
Nøtterøy
Re
Sande
Sandefjord
Stokke
Tjøme
Tønsberg

Trøndelag fylki
Agdenes
Bjugn
Flatanger
Fosnes
Frosta
Frøya
Grong
Hemne
Hitra
Holtålen
Høylandet
Inderøy
Klæbu
Leka
Leksvik
Levanger
Lierne
Malvik
Meldal
Melhus
Meråker
Midtre Gauldal
Namdalseid
Namsos
Namsskogan
Nærøy
Oppdal
Orkdal
Osen
Overhalla
Rennebu
Rissa
Roan
Røros
Røyrvik
Selbu
Skaun
Snillfjord
Snåsa
Steinkjer
Stjørdal
Trondheim
Tydal
Verdal
Verran
Vikna
Ørland
Åfjord

Kommunur í Noregi
Fylkir í Noregi


Asker kommuna

Asker kommuna er ein kommuna í Viken fylki í Noregi. Asker og Tórshavn eru vinarbýir.

Keldur

Slóðir úteftir
 Asker.kommune.no

Kommunur í Viken