Ekvador

Tjóðveldið Ekvador (upprunaheiti: República del Ecuador) er eitt land í Suðuramerika. Í norðri hevur Ekvador mark við Kolumbia, í vestri við Kyrrahav, og í suðri við Perú. Til Ekvador hoyra eisini Galapagosoyggjar, tær eru 1.000 km úti í Kyrrahavi. Fólkið í Ekvador er nógv blandað, tíggjundaparturin er hvítur, hitt eru mesitzar, blámenn og indiánar. Tó at hvítu eru so lítil partur av fólkinum, sita teir kortini við ræði, og stýrislagið er tað sama sum í hinum londunum í Suðuramerika.

Bruttotjóðarúrdrátturin fyri hvønn íbúgva: 3 300 USA dollarar (17 000 DDK) .

Navn
Landið eitur eftir miðkringi, sum verður nevndur "ekvador" á fremmandum málum.

Søga

Áðrenn spaniólar komu

Í árinum 1400 e.Kr. tóku inkarnir landaøkið. Aymaraindiánar vórðu limaðir í stóra inkraríkið, Tawantinsuyo, sum í stórveldstíð síni rakk frá Kili í suðri til Ekvador í norðri. Politiski og samfelagsligi bygnaðurin hjá inkum og aymarum var sera líkur. Aymarar vóru einastu av mongum fólkasløgum, ið inkar tóku, ið varðveittu mál sítt og politiskan bygnað.

Spanska hertøkan
Tað, at evropearar funnu Ekvador, bar í sær spanska hertøku og harðan ágang á fólkið har. Í allari hjálandatíðini var ræði kirkjunnar ovurstórt. Kirkjan legði undir seg stór jarðarlendi og eisini indiánska arbeiðsmegi, og hon gekk undan í tøku av jørð. Sløk hundrað ár eftir, at spaniamenn komu til Ekvador, vóru 90 % av indiánska fólkinum deyð. Høvuðsatvoldin var sjúkur, ið evropearar bóru við sær, til dømis meslingar og pokur .

Politikkur

Politiska støðan
Nógv umhvørvisstríðsfólk hava fingið deyðshóttanir og eru álopin av vápnaðum monnum, í nøkrum førum av vápnaðum herliðum. Tíðliga í 2008 bleiv ein bólkur handtikin og ákærdur fyri atsóknir og harðskap móti vápnaðu herliðunum, men øll vórðu seinni latin leys orsakað av vantandi prógvum.

Esther Landetta hevur verið oddakvinna í tveimum bólkum, sum stríðast fyri at verja áirnar Gala, Chiko, Tenguel og ánna Siete í Guayas-landspartinum við at skjalprógva og almannakunngera dálkingina av hesum áum . Landetta er eisini limur av einum kvinnubólki fyri mannarættindi - Women Defenders of the Pachamama Front. Landetta, sum er leiðandi limur av tveimum felagsskapum, sum finnast at óregluligum minuvirksemi, ið hótta heilsuna og vinnumøguleikarnar hjá fólki á staðnum, hevur orsakað av deyðshóttanum verið noydd at goyma seg saman við børnum sínum.

Orsakað av hesum hava myndugleikar á staðnum byrjað kanningar av m.a. dálking, sum námsrakstur hevur havt á áirnar í apríl í 2008. Síðani tá hevur Landetta verið fyri grovum hóttanum og eini deyðshóttan 12. juli í 2008. Hon hevur søkt um almenna verju.

Landafrøði

Ekvador er lítið land í Suðuramerika, og landslagið er ógvulig fjølbroytt. Á eini ferð bara 200 km. inni í landinum fert tú úr láglendinum við strondina, har nógv avfall er, upp í kalda hálendið í Andesfjøllum og oman aftur í tropiskar regnskógir eystan fyri fjøllini. Fram við strondini eru mýrar, har vaksa mangrovutrø, sum tola sjógv. Hetta gróðrarlendið gagnar fólkinum væl, úr mangrovutrøunum fæst viður til brenni og byggitilfar, og fiskur, krabbadýr og skeljafiskur, ið liva her, eru týdningarmikil føði hjá fólkinum.

Býir
Høvuðsstaðurin eitur Quito, hann er beint undir ekvator (miðkring), men av tí hann stendur so høgt, 2850 m. yvir havinum, kennist veðurlagið rættiliga svalligt. Í býnum møtast nýggja og gamla tíðin. Nógv av húsunum eru elligomul, og vegirnar eru krókutir og smalir, men har koyra bussar, bilar og sporvognar, og tey sum hava ráð hava somu hentleikar sum fólk á okkara leið. Størsta skipahavnin eitur Gayaquil, har verður meginparturin av tí, landið hevur at selja, fermdur.

Galapagosoyggjar
Langt úti (umleið 1000 km.) í vesturi í Kyrrahavi eigur Ekvador nakrar oyggjar, sum nevnast Galapagosoyggjar. Har er eitt so óføra stórt skjaldbøkuslag. Tær størstu kunnu viga upp í 500 kg., og summar verða 400 ára gamlar. Ovurhonds stóra skriðdjórið hevur verið illa fyri, tí sjófólk hevur havt hund, rottu og onnur djór við sær á Galapagosoyggjarnar, eystarlaga í Kyrrahavi. Hon er nú alfriðað. UNESCO hevur koyrt Galapagos á listan yvir støð í vanda fyri umhvørvisoyðilegging.

Gosfjøll
Í Ekvador eru fýra kendar gosfjallarøðir, sum allar eru partur í Andesfjøllum. Minst tíggju fjøll í hesum røðum goysa enn. Eitt hitt kendasta er Cotopaksifjall, tað er 5897 metrar høgt og er ímillum hægstu gosfjøll í heiminum. Seinast, tað goysti, var í 2010 .

Búskapur

Ídnaður
Nógv olja og gass eru í Ekvador, og næstan helvtin av útflutningsvirðinum er av hesari vinnu.

Landbúnaður
Fyrst í 1980-árunum bygdi búskapurin í Ekvador á tríggjar landbúnaðarvørur - kakao, kaffi og bananir. Nú er vinnuvegurin ikki so eintáttaður longur, men enn arbeiðir ein triðingur av fólkinum í landbúnaðinum.

Fiskiskapur
Fiskivinna er týðandi vinnuvegur, mest verður veitt av sardinum, rækjum og tunfiski. Rættiliga nýggj útflutningsvøra eru nývaksnar blómur, til dømis nelikar, rósur og statisur, ið verða fluttar út til Evropa og USA. Rækjur eru vorðnar týðandi útflutningsvøra, og stórar rækjualistøðir hava veitt túsundtals fólki arbeiði. Men vansin við alingini er, at hon fer illa við viðbrekna mangrovulendinum.

Panamahattur
Kendi panamahatturin hevur ongantíð verið gjørdur í Panama. Hann er úr Ekvador, men var í fyrstuni gjørdur sum søluvøra til Panama, av tí er navnið komið. Tríggjar mánaðir varir tað at gera ein fyrsta floks hatt .

Fólkið

Fólkið kann býtast í tríggjar høvuðsflokkar - upprunaliga indiánska fólkið, efitkomarar hjá evropeiskum niðursetufólki og fólk av ymiskum uppruna (mestizar). Í seinni árunum hava teir lagt vegir um Suður- og Norðuramerika, og fleiri av hesum vegunum ganga um Ekvador. Annars er tað líka vanligt ella vanligari, at fólk í Ekvador ferðast við flogfari enn við bili ella toki.

Upprunafólkið
Upprunafólkið í Ekvador er indiánar. Nú eru fjarskotnir og fáir ættflokkar eftir, sum liva eins og fedrar teirra gjørdu.

Á skógunum á eystursíðuni á Andesfjøllunum livir eitt indiánafólk, sum kallast jivaroindiánar. Teir hava verið grummir av skapi, og hini indiánafólkini hava ræðst teir. Sum vápn brúktu teir blásirør og nálir við eitrandi oddi. Høvdini av teimum, teir drupu, turkaðu teir og viðgjørdu, so tey vóru sum stór dukkuhøvd, teyggjaðu tey so upp undir beltið sum sjónligt prógv um, hvat dugur var í manninum .

Í býnum Otavalo, høgt uppi í Andesfjøllum, býr tað indiánska fólkið, ið er eina best fyri í Suðuramerika. Otavaloar veva teppi, regnkápur, nevndar ponchoir, máttur og mangt annað, sum teir selja ferðafólki og flyta út til alt Evropa, USA og Suðuramerika. Eftirspuringurin eftir hesum vovnu vørum er so mikil, at nú verður nógv hópvirkað, og teir nýta tilgjørdan tráð, tilgjørt litevni og maskinvevar. Inntøkurnar hava við sær, at otavaloindiánarnir kunnu verja mentan sína og liva, sum teir hava gjørt leingi. Ferðafólki dámar so væl marknaðin í Otavalo, at hann nú er á øllum fimm torgunum í miðbýnum .

Átrúnaður
Ekvador er eitt katólskt land, men hevur ikki altíð  verið tað . Hóast Ekvador er katólskt land, eru gamlir átrúnaðarsiðir ikki heilt gloymdir.

Keldur

Suðuramerika
Ekvador


Galapagosoyggjar

Galapagosoyggjar (Spanskt Archipiélago de Colón) er oyggjabólkur uttanfyri suðuramerikonsku vesturstrondini. Eins og fleiri plantu- og djórasløg bert eru á Galapagosoyggjum, soleiðis er eisini við fiskasløgunum.

Síðan ferð og ferðasøgn Darwins hevur áhugin fyri Galapagosoyggjum verið støðugt vaksandi millum vísindafólk. Nú í tíðindi verða gjørdar víðtøknar vísindaligar rannsóknir, har hópur av altjóða serfrøðingum taka lut. Ein miðdepil fyri slíkari gransking er Charles Darwin Research Station á oynni Santa Cruz. Har kanst tú fáa kunnleika um fjølbroyttu rannsóknirnar, ið fara fram á oyggjunum, sum síðan 1979 hava verið alfriðaðar.

Náttúra

Á Galapagosoyggjum eru 250 ílend sløg av blómuplantum, uml. 67 ílend fiskasløg og 28 ílend sløg av búfugli.

Verndarøki

Galapagos er í dag ein tjóðgarður . Fyri at avmarka ferðafólk, er tað kostnaðarmikið at sleppa í land á Galapagos. Nógvar ymsar reglur eru settar fyri, hvat ferðafólk kunnu loyva sær at gera, m.a. er tað als ikki loyvt at nerta djórini, serligar reglur eru settar fyri, hvar man kann ganga, og at ferðafólk als ikki mugu taka nakað úr náttúruni .

Menningarlæran

Hesar gosoyggjar vóru eitt rannsóknarøkið, ið var so forvitnisligt, at tað fekk Charles Darwin at menna ástøði sítt um lívfrøðiligu menninga hjá dýrasløgunum og skriva kenda verk sítt Theory of Evoloution. Her var tað, Charles Darwin varnaðist tað ómetaliga margfeldi, ið kyknar upp í náttúruni og alsamt broytist alt eftir umhvørvinum, hann rakti við, at hvør oyggj hevði sítt heilt serstaka dýralív, sum var ymist frá hinum oyggjunum.

Djóralívið

Her eru nógv sløg, ið bara eru funnin við Galapagosoyggjarnar . Dømir:

 Haviguanin: Einasta ferføtla, ið livir í havinum, har hon kann kava djúpt og leingi fyri at eta tara. Hetta var djóraslagið, ið Darwin als ikki tókti bráðvakurt, men annars kannaði gjølliga.
 Landiguanin: Er landdjór, og hon livir av plantuføði.
 Galapagosheykurin. Ungfuglurin er ljósur, og búnifuglurin er brúnur á liti. Hann hevur eina serstaka tillgang til oydna lendið, har bert fá djór eru at veiða, bøgan troðar upp til fýra steggjum, ið síðan hjálpa til við at ansa eggjum og at bera føði til ungarnar.
 Sjóleyvan.
 Stóra landskjaldbøkan, ið kan viga upp til 250 kg. og kann gerast um 200 ára gomul. Hon livir av plantuføði ovarlaga í lendinum. Hesin djórabólkur hevur annars givið Galapagosoyggjum núverandi navnið "Galapagos", ið á sponskum merkir skjaldbøka.
 Lavamásin. Bert 300 pør eru til av hesum fuglaslagi, ið einans heldur til á Galapagos.
 Huldukrabbin grevur sær holur í sandstrondini, og har kann hann lættliga krógva seg.
 Galapagospingvinin er heimsins minsta pingvin og harafturat tað pingvinslag, ið livir longst norðuri. Eini 15.000 pør eiga á Galapagos.

Dálking

UNESCO hevur koyrt Galapagos á listan yvir støð í vanda fyri umhvørvisoyðilegging .

Oljudálkingin í 2001

Tann 16. januar 2001 fór tangaskipið Jessica á land nær havnina við Puerto Baquerizo Moreno á oynni San Cristobal. Umborð vóru umleið 1.000 tons av olju. Meginparturin av hesi olju lak út í havið tær komandi tvær vikurnar . Vandin fyri hervarligari umhvørvisvanlukku var ovurstórur, men góð streym- og veðurviðurskifti forðaðu hesum í stóran mun. Stórur partur av oljuni rak til havs. Eisini guvaði meginparturin av dieseloljuni burtur í nógva hitanum, áðrenn hon elvdi til skaða.

Við skipið og har í nánd doyðu tó ymisk dýr so sum t.d. pelikanir, sjóleyvur, súlur, igulker, fiskur, umframt grøntarar og reyðtarar á strondini. Samskipanin millum felagsskapir, fiskimenn, ferðavinnu, stovnar og myndugleikir virkaði so mikið væl, at nógvir oljudálkaðir fuglar vórðu bjargaðir við tað, at teir vóru viðgjørdir á staðnum ella á viðgerðarstovu. Vandin fyri at hóttafall kundi koma t.d. á tey heilt sjáldsomu djórasløgini so sum galapagospingvinina og lavamásan, minkaði tíbetur skjótt, tí fyribyrgingararbeiðið gekk so mikið væl .

Bókmentir

Umframt tær mongu frøðibøkurnar, ið eru til skjals um hesar navnframu oyggjar, so er eisini nakað av føgrum bókmentum, ið umrøða oyggjarnar ella hava tær sum leikpall. Norðmenn gjørdu rannsóknir og royndu at búseta seg har í 1925. Tað er umrøtt í bókini De Forheksede Øer eftir Alf Wollebæk, ið savnaði djór inn fyri Zoologisk Museum í Oslo . Bókin kom út á Cappelens Forlag í 1934. Tað kann hugsast, at henda norska niðursetingin er íblástur til skaldsøguna eftir Johan Falkberget, Den Nye Bør Børson Jr., ið er prentað sum framhaldssøga í norska blaðnum Magasinet fyrstu ferð í nr 42 í 1957.

Í 1996 kom út spennandi skaldsøga eftir Jytte Borberg, Verdens Ende, á forlagnum Munksgard Rosinante. Bókin byggir á brotsmálakendar og gátuførar frásagnir um týskarar, ið seta seg niður á oynni Floreanu í 1929.

Myndir

Keldur

Oyggjar
Suðuramerika


Swangah

Swangah (fyrr Swangah Dangah) er ein føroyskur rappbólkur. Bólkurin er stovnaður av nøkrum ungum dreingjum, sum eru vaksnir upp í sama grannalagi uppi í Svanga í Havn. Navnið á tónleikabólkinum sipar til navnið á grannalagnum. Swangah hevur útgivið tríggjar fløgur tilsamans, harav tann fyrsta er undir navninum Swangah Dangah, meðan tvær tær næstu eru undir navninum Swangah,

Swangah Dangah gav út sína fyrstu fløgu tann 4. november 2011. Næsta útgávan Undirgangstónar bleiv útgivin 28. juni 2013, og við hesari útgávu broytti og stytti bólkurin navn sítt til Swangah. Triðja útgávan varð útgivin tann 14. juli 2017, og var hetta eisini undir navninum Swangah.

Manningin í Swangah hevur síðan 2019 fyriskipað tiltakið iLLtonkt, sum er ein sending og platformur, har fólk munnhøggast og rappa.

Svangah hevur samstarva við fleiri aðrar tónleikarar, á stakløgum, á fløguni Undirgangstónar og í samband við iLLtonkt. Hetta er eitt nú Fríði Djurhuus (Joe úr Joe and the Shitboys), Marius Dam Christophersen (Marius DC), Beinir Troest (Beinir) við fleiri. Umvegis iLLtonkt hevur Swangah eisini samstarva við Erik Klein (Ghost Notes), sum hevur gjørt løgini til inngangin til sendingarnar, umframt at Klein eisini hevur gjørt tónleikin til onkur av løgunum hjá bólkinum.

Limir í bólkinum

 Ragnar Davidsen
 Steen Rói Lorenzen
 Kári Damsbo (Cren) - fyrrverandi limur á fyrstu útgávu, Belials synir.

Útgávur
2011 - Belials Synir, CD (Útgivið 4. november 2011).
2013 - Undirgangstónar, CD (Útgivið 28. juni 2013).
2015 - Áðrenn vit flagga, staklag, seinni útgivið á fløguni Lán Mær Eitt Oyra.
2017 - Lán Mær Eitt Oyra, CD (Útgivið 14. juli 2017).
2018 - #Ræstaman, staklag.
2020 - Vín, staklag - Beinir Troest upptraðkar á lagnum.
Aðrar útgávur

 2016 - Meyra, staklag útgivið av Glóð. Swangah upptraðkar á lagnum.
 2016 - Reytt Pass, lag á fløguni Reytt Pass, útgivið av bólkinum 200. Swangah upptraðkar á lagnum.
 2017 - Mammon, lag á fløguni All Outta Fucks!, útgivið av bólkinum Amokk. Swangah upptraðkar á lagnum.

Heiður
2011 - Planet Awards 2011 - Ársins bólkur
2011 - Planet Awards 2011- Ársins nýggi bólkur
2014 - Faroese Music Awards - Ársins live bólkur

Keldur

Ávísingar úteftir
Fyrsta single av fløguni Belials Synir, Frá bygd til bý
Fyrsta single av fløguni Undirgangstónar, Øll í mínum sikti
Swangah live á Summar Festival 2013 við lagnum Kalla tað Swangah

Føroyskir tónleikabólkar
Planet Awards vinnari


Simbabvi

Tjóðveldið Simbabvi (enskt: Republic of Zimbabwe) eitur eitt land sum liggur í sunnara parti av Afrika. Har búgva umleið 12,6 mió. fólk. Fyrr kallaðist landi Rhodesia. Høvuðsstaðurin eitur Harare.

Navnauppruni

Simbabvi gekk áður undir navninum Rhodesia, men er nú uppkallað eftir hinum gamla ríkinum Simbabvi Mikla.

Simbabvi var einaferð partur í stórum handilsveldi. Fyri mongum hundrað árum síðan fluttu simbabviskir keypmenn út gull og kopar til bæði Kina og India. Miðdepil í hesum ríki var Simbabvi Mikla ("hús høvdingans"), ið var mikil granittborg, haðan Simbabvi tók sær navn sítt, tá ið landið gjørdist sjálvstøðugt í 1980 .

Landafrøði

Harare

Størsi býurin og høvuðsstaðurin er Harare. Høvuðsstaðurin í Simbabvi verður kallaður býurin við teimum blómandi trøunum, tí at allastaðni fram við breiðu vegunum eru gróðursett trø og runnar. Áður æt býurin Salisbury, men tá ið landið tók sjálvstýri, varð navnið broytt til Harare eftir høvdinginum Neharare, sum ráddi har, áðrenn evropear komu og løgdu landið undir seg. Nú er hesin vakri, nýmótans býurin miðdepil í landinum.

Viktoriafossur

Har ið Zambesiá rennur eystur eftir á markinum ímillum Simbabvi og Sambia, stoytir hon seg brádliga niður í eina tronga gjógv, ið er 128 metrar djúp. Tjúkka támið og mikla fossadunið síggjast og hoyrast einar 40 km. frá fossunum. Fólkið, ið býr við fossarnar, rópar fossarnar mosi-oa-tunya, "támið, ið dunar", men í útheiminum verða teir róptir Viktoriufossar.

Náttúra

Regntíðin í Simbabvi er ikki eins til longdar, og tí er vøksturin eisini ójavnur. Vøksturin er ramastur nærri skóginum og verður minni, longur ið frá honum kemur. Uttan fyri savannuna er steppan. Steppan er har, sum regnið er meira óálítandi, og vøksturin er hareftir. Savannan tekur umleið helmingin av øllum lendi í Simbabvi. Savannan er besta dyrkilendi í Afrika. Savannan er eisini tilhaldið hjá teimum stóru og nógvu súgdýrunum.

Nasahornið, fílurin og áarhesturin halda til á vátlendum nærhendis áunum. Inni á fløtunum ganga t.d. búflar, sebrur, giraffar og antilopur, hesi dýrini eru beinlong og góðir rennarar, sum í turrtíðini fara um víðar fløtur at fáa sær drekka og mat. Rovdýrini tróta heldur ikki, har eru leopardar, hýenir, sjakalar og leyvur.

Stórdýrini í Simbabvi eru nógv fækkað hesa seinastu øldina, tí dúgliga hevur verið veitt, serliga hava ríkmenn úr Evropa farið stuttleikaferður suður á savannuna í Simbabvi við byrsu. Nú hava menn roynt at friða summi dýrasløg undan týning og eisini friðað stórar víddar fyri alla skjóting. Á savannuni í Suðursimbabvi eru eisini nógvir sjáldsamir fuglar. Har gongur eisini hin hábeinti strutsurin sum menn vóru so grammir eftir, tá ið tað var móti at ganga við strutsafjøður í hattinum. Har eru eisini gribbar, ørnir, storkar, flamingoar og eitt ótal av sangfuglum. Krokodillurnar liva í áunum, og eiturflugurnar í vátlendinum og deyðagrasinum. Eiturflugurnar smitta fólk við t.d. malariu og sovisjúkuni og dýrini við dýrasótt.

Søga

Hendingarøð

 1300-árini: Simbabvi Mikla í fullum blóma.
 Um 1400: Gull úr námum í Simbabvi verður flutt út til Asia um Sofala (nú Mosambik) á eysturstrondini.
 1400-árini: Sagt verður, at sagnkeisarin Motota legði nógv land uttan um Simbabvi undir seg í 15. øld.
 1400-árini: Gullhandil útvegar kongsríkinum Simbabvi stórar inntøkur.
 Um 1450: Byggivirksemið í Simbabvi er mest.
 Um 1500: Simbabviríkið, sum fekk høvuðsinntøku sína av handla við gulli, hevði sína stórtíð, og tjúkkir býarmúrar av granittgróti vórðu laðaðir uttan um býirnar. Býarmúrurin var 5 m. tjúkkur í neðra og 9,75 m. høgur. Partar av býarmúrinum uttan vórðu skrýddir við V-skapaðum mynstrum.
 1500-árini: Sambandið við Evropa gjørdi, at trælahandilin vaks. Seinast í 16. øld sigldu evropeiskir sjófararar á kanningarferðum sínum fram við bæði eystur- og vesturstrondini í Afrika, og tað hevði við sær, at evropear stovnaðu keypsstaðir á eysturstrondini av Simbabvi í 16. øld.
 Um 1600: Simbabvi missir vald sítt sum høvuðsstaður og í staðin koma mangir landspartahøvuðsstaðir í Simbabvi, Botsvana og Transvaal.
 1700-árini: Evropearar taka valdið í Simbabvi.
 18. apríl 1980 gjørdist Simbabvi sjálvstøðugt ríki.

Simbabvi Mikla

Nú á døgum siga óførar toftir frá Simbabvi Mikla, sum var ein týðandi politiskur, handilsligur og átrúnaðarligur miðdepil, sum blómaði sunnarlaga í Afrika í árunum 1000-1500. Tað ríkaði seg av neytahaldi og handli við jarni, gulli og kopari. Tey komu við vøruni til havnina í Mosambik. Haðani fór hon við skipi norðureftir fram við eysturstrond Afrika til Arábia. Umboðsmenn úr Simbabvi vórðu eisini sendir í fjarskotin lond við gávum til fremmandar valdsharrar, sum teir vildu hava gott handilssamband við.

Í 9. øld livdi eitt fólk, sum dyrkaði jørðina og helt fenað, á víða Simbabvislættanum ímillum áirnar Sambesi og Limpopo sunnarlaga í Afrika. Tey komust eftir, at til bar at vinna gull úr námum tætt við. Tey fóru at selja gull í grannalondunum, og í 13. øld varð kopar og gull flutt út til Árabia og tvørtur um Indiahav til Asia í býti við aðra vøru, til dømis postalín úr Kina. Summir afrikanarar nýttu postalínskúvingin sum gjaldoyra. Valdhavarnir í Simbabvi fingu stóra inntøku av handlinum og fingu á føtur og bygdu eitt máttmikið og múgvandi ríki.

Í 12. øld fóru simbabvar at laða stórar grótgarðar, masimbabve. Tá vórðu laðaðir tjúkkir múrar við stórum tornum uttan um gomlu garðarnar. Menn, vápnaðir við spjótum og skjøldrum, vardu býarmúrin. Býarmurarnir vóru úr stórum granittklettum. Ta tíðina var býurin týðandi politiskur, handilsligur og átrúnaðarligur miðdepil. Valdhavin og fólk hansara búðu í rundum hálmtaktum húsum innan fyri býarmúrin.

Høvuðsborgin í Simbabvi varð bygd eftir 400 árum. Seinni rýmdu fólkið úr henni, tí at markirnar har í kring vórðu ikki nóg fruktagóðar at breyðføða fólkið. Fuglar úr skornum fitisteini stóðu á súlum í eini girðing við borgina í Simbabvi. Ein av hesum fuglum gjørdist tjóðarmerki hjá ríkinum Simbabvi, tá ið apartheidstýrið hjá teimum hvítu fall í 1980.

Politikkur

Einaræði

Robert Mugabe hevur havt valdið í Simbabvi, síðani landið fekk sjálvsstýri frá Stórabretlandi í 1980. Mugabe hevur seinnu árini veruliga foldað seg út sum einaræðisharri. Forsetaval var í Simbabvi tann 21. mars í 2008. Úrslitið, sum kom tann 2. mai 2008, vísti, at andstøðuvalevnið, Morgan Tsvangirai, hevði vunnið á Robert Mugabe. Men Mugabe toldi illa at tapa. Hann noktaði at lata landið frá sær aftur og byrjaði ístaðin at ognartaka alla jørð, sum útlendingar átti í Simbabvi. Jørðina gav hann sínum viðhaldsfólkum, sum um sama mundið forfylgdi og myrdi frá hond . Fólk í túsundtali eru flýggjað undan Mugabe seinnu árini.

Síðani 1988 er miðallivialdurin í Simbabvi lækkaður frá 62 ár til 38 ár .

Mannarættindi

Simbabvi hevur givið øllum hjálparfelagsskapum í landinum boð um at steðga arbeiðnum . Nógv mannarættindastríðsfólk eru eisini blivin burtur. Broderick Takawira og Jestina Mukoko vóru millum tey umleið 30 mannarættindastríðsfólkini og politisku stríðsfólkini, sum vórðu hildin ólógliga aftur . Nøkur teirra eru ákærd fyri at hava biðið fólk at fara til hernaðarliga útbúgving í Botsvana. Onnur eru ákærd fyri at hava bumbað løgreglustøðir í høvuðsstaðnum Harare umframt eina jarnbreyt. Tey vísa øllum ákærum frá sær.

Kvinnurættindi

Síðani februar 2003 eru limir í kvinnubólkinum Women of Zimbabwe Arise (WOZA) blivnir handtiknir fleiri ferðir av løgregluni í Simbabvi, meðan tær friðarliga hava mótmælt støðugt versnaðu sosialu og fíggjarligu viðurskiftunum umframt mannarættindastøðuni í landinum. Viðferðin, sum limirnir í kvinnubólkinum WOZA eru fyri, vísir støðugt versnandi tolsemið hjá myndugleikunum mótvegis friðarligum almennum mótmælisgongum, sum havast at politikkinum hjá stjórnini í Simbabvi. Harumframt setir hetta fokus á brotsliga nýtslu av lóggávuni. Her verður serliga hugsað um, at Public Law and Security Act and Miscellaneous Offences Act verða nýttar saman, og hetta loyvir tilvildarligum handtøkum, og at fólk verða hildin aftur, og hetta ger tað eisini møguligt fyri løgregluna at fremja fleiri onnur mannarættindabrot .

Eftir eina friðarliga mótmælisgongu í býnum Bulawayo í mai 2000, har kvinnubólkurin vildi mótmæla móti hækkanum í skúlapeningi, vórðu fleiri hundrað limir av WOZA og umleið 70 skúlabørn handtikin. Bólkurin varð seinni ákærdur fyri "atferð, sum kann hava við sær brot á friðin". Sum skilst blivu tveir WOZA-leiðarar hóttir av einum løgregluovasta. Tann 31. mars í 2005, tá val var til lóggávutingið, handtók løgreglan umleið 200 kvinnur, tá limir av WOZA royndu at halda náttarvakt við bøn og livandi ljósi eftir valið í høvuðsstaðnum Harare. Tær handtiknu, herímillum nakrar mammur við pinkubørnum, vórðu hildnar aftur gjøgnum náttina undir opnum himli á einum torgi.

Sambært frágreiðingum segði løgreglan við kvinnurnar, at um tær játtaðu seg sekar í nøkrum minni brotum á Miscellaneous Offences Act, kundu tær rinda eina bót og verða leyslatnar aftur. Um tær noktaðu at gera hetta, skuldu tær verða hildnar aftur alt vikuskiftið og verða ákærdar eftir Public Law and Security Act. Allar kvinnurnar, harav fleiri vóru eldri ella skaddar ella høvdu pinkubørn við sær, játtaðu at rinda bøturnar. Enn einaferð bleiv Miscellaneous Offences Act nýtt til at fáa fólk at játta seg sek og til at lógliggera tilvildarligar handtøkur, og at fólk tilvildarliga verða hildin aftur.

Hesi hagtøl eru bara toppurin av ísfjallinum. Harðskapur móti kvinnum verður mangan ikki fráboðaður, tí kvinnurnar skammast ella vænta, at eingin trýr teimum, ella tora tær ikki, tí kanska verða tær tá fyri uppaftur meira harðskapi .

Samkynd

Í Simbabvi er tað at vera samkyndur eitt brotsverk , ið revsast á jøvnum føti við neyðtøku og annan kynsligan ágang .

Fátækradømi

Ein nýggj frágreiðing hjá ST kemur til ta niðurstøðu, at 1,7 milliard fólk kring heimin eru fátæk. Samstundis hevur ST gjørt eitt yvirlit yvir, hvussu framkomin tey ymsu londini kring heimin eru. Danmark er á 19. plássi, og Simbabvi er niðast .

Heilsa

Eyðkvæmi

Tey eru tað fólkaslag, sum eru svárast rakt av sjúkuni AIDS - 3 hvør vaksin er smittaður av hesi herviligu sjúku , soleiðis at miðalaldurin er 35 ár. Umleið 1,5 mió. børn undir 15 ár eru vorðin faðir og móðurleys .

Búskapur
Mangir teirra eru bøndur, men alt fleiri og fleiri gerast ídnaðarverkafólk.

Virðisminkan

Inflatiónin á 3714 % er heimsins hægsta, og summar fyritøkur gjalda tí løn í mati heldur enn í pengum . 100 milliónir simbabviskir dollarar (ZWL) eru ikki verdir meira enn umleið hundrað krónur. Borgarar í Simbabvi sleppa bert at taka út eina ferð um vikuna, og tá er hámarkið 100 milliónir dollarar. 4 út av 5 vaksin eru arbeiðsleys.

Landbúnaður

Savannan í Simbabvi er hin besta sáðjørðin í Syðra-Afrika. Miðskeiðis í Simbabvi er jørðin fruktagóð, og har verður tubbak og onnur grøði dyrkað til útflutnings. Hóast myndugleikarnir hava broytt jarðarlóggávuna, so at jørðin verður rættvísari býtt ímillum fólkið, er besta jørðin enn í hondunum á nøkrum fáum túsund stórbóndum, teir flestu eru hvítir, og ta vánaligu jørðina mega so tær fimm milliónir svørtu bøndurnir hjálpast við. Alt jarðarbrúkið í hesum lendi er sjálvbjargnisbúnaður.

Ídnaður

Ídnaðarmenningin har hava síðstu árini verið størri enn í flestu londum í Syðra-Afrika, hóast drúgvur turkur og spent viðurskifti ímillum størsta fólkaslagið, shona, og minnilutan, ndebele, í seinastuni hava tálmað menningini. Næst eftir Suðurafrika er Simbabvi tað landið í Afrika, har ídnaðurin er fjølbroyttastur. Býurin Bulawayo suðuri í landinum er vega- og jarnbreytarmiðdepil, og mesti ídnaðurin í Simbabvi er har. Har eru stálverk, sementvirki og alskyns ídnaðarvirki, ið gera skógvar, akfør, klæði maskinur o.a. Í býnum eru nógv matvøruvirki og tubbaksvirki.

Fólkasamansetning

Flestu simbabviar eru shonar og búgva miðskeiðis og eystarlaga í landinum. Mangir shonar eru kristnir, men eru eisini animistar, tað er, at teir trúgva, at ymist í náttúrini, til dømis vøtn og trø, hava sál. Shonafólkið er gitið fyri leirkeraarbeiðið sítt og vøkru høggmyndalistina.

Skúlaskapur

Mentan

Keldur

Simbabvi
Afrika


Cabinda

Cabinda (ella Kabinda) er angolskur landslutur beint norðan fyri Sair. Cabinda er ein landslutur, sum framleiðir tað mesta av oljuni í landinum, og vápnað stríð fyri loysing hevur verið ávegis í fleiri ár. Eitt friðarskjal varð undirskrivað í 2006.

Her eru funnar nakrar av størstu oljukeldunum í Afrika. Hildið verður, at í hesari oljuleið, stutt úr landi, eru einar 1,5 mia. tunnur av olju og ovurnógv gass. Í Cabinda búgva umleið 357 576 fólk. Umleið 7,82 fólk búgva á hvørjum km2. Móðurmálið er ibindiskt.

Myndir

Angola


Hósvíkar Róðrarfelag

Hósvíkar Róðrarfelag er føroyskt róðrarfelag úr Hósvík. Róðrarfelagið varð stovnað í 1979. Felagið eigur 3 bátar, teir eru havbláir við svørtum stokkum.

Bátar
Heykur, sum er eitt fimmmannafar, varð smíðaður í 2018 av Terja R. Jakobsen.
Falkur, sum er eitt fimmmannafar, varð smíðaður í 2009 av Sámal Hansen.
Hósvíkingur, sum er eitt seksmannafar, varð smíðaður í 2005 av Sámal Hansen.

FM heiti
Hósvíkar Róðrarfelag eigur fýra FM heiti, trí við seks mannafarinum Hósvíkingur og eitt við fimm mannafarinum heykur. Hósvíkingur vann í seks mannafør menn í 1985, 1986 og 1987. Heykur vann í 5 mannafør dreingir í 2020.

Keldur

Útvortis ávísingar

Hosvik.net, heimasíðan hjá Hósvíkar Róðrarfelag

Føroysk róðrarfeløg


Stevnur í Føroyum

Stevnur eru kring Føroyar nærum hvørt vikuskifti í juni og juli. Flestu av stevnunum hava kappróður sum eitt av høvuðs ítróttar tiltøkunum. Tó er ikki allur kappróður við í Føroyameistara kappingini. Kappróður er altíð leygardagar, uttan á Ólavsøku, tá kappróðurin altíð verður fyriskipaður ólavsøkuaftan 28. juli. Í heilt serligum førum kann kappróðurin tó flytast til dagin eftir, tí tað als ikki hevur viðrað tann dagin, tá hann skuldi vera.

Stevnur í Føroyum við FM kappróðri
Niðanfyri sæst yvirlit yvir tær føroysku bý- og bygdastevnur, sum hava FM kappróður, og nær ið hesar stevnur eru.
 Norðoyastevna er oftast fyrsta vikuskifti í juni í Klaksvík, FM kappróður er hvørt ár á Norðoyastevnu, tað er fyrsti róðurin
 Eystanstevna er annað vikuskifti í juni í Runavík, FM róður er annað hvørt ár á Eystanstevnu, líka ár (2004, 06, 08, 2010 osfr.). Eystanstevna og Varmakeldustevnan skiftast um at hava FM kappróður.
 Sundalagsstevna er eitt vikuskifti um miðan juni. Tríggjar bygdir skiftast um at vera vertir, tær eru: Kollafjørður, Hósvík og Hvalvík. Í 2007 og 2010 var stevnan í Hvalvík, í 2008 og 2011 í Hósvík, í 2006, 2009 og 2012 í Kollafirði.
 Jóansøka er seinasta vikuskifti í juni ella tann leygardagin sum liggur tættast við jóansøkudag sum er 24. juni. Jóansøkan er annað hvør ár í Vági (líka ár, t.d. 2008, 2010 og 2012) og annað hvørt ár á Tvøroyri (ólíka ár, t.d. 2007, 09 og 2011). FM kappróður er altíð á jóansøku.
 Varmakelda er fyrsta vikuskifti í juli í Fuglafirði, FM róður er annað hvørt ár, 2005, 07, 09, 2011 osfr.
 Vestanstevna er eitt vikuskifti í fyrra helmingi av juli, í 2012 er stevnan 14. juli, í 2011 var hon 9. juli. Stevnan skiftir millum 3 tær størstu bygdir í Vágum, tað vil siga, at Vestanstevnan er triðja hvørt ár í Sandavági, Miðvági og Sørvági. Stevnan var 2005, 2008 og 2011 í Miðvági, í Sandavági í 2006 og 2009 og í Sørvági í 2007 og 2010. Fyrr var Vestanstevnan eisini hildin í Vestmanna, seinastu ferð var ár 2000.
 Fjarðastevna er um hálvan juli, í 2012 er stevnan 7. juli. Annað hvørt ár (líka ár) í Vestmanna (2004, 06, 08, 2010 og 2012). Strendur og Skála skiftast um at hava FM róðurin fjórða hvørt ár. Í 2007 og 2011 var fjarðastevnan við FM kappróðri á Strondum, í 2005 og 2009 á Skála.
 Ólavsøka, ólavsøkukappróðurin er ólavsøkuaftan 28. juli í Havn. Seinasti FM kappróðurin er altíð á Ólavsøku.

Stevnur 2013
Í 2013  verður FM kappróður hesar dagar og á hesum stevnum og bygdum/býum:
 Norðoyastevna í Klaksvík - 1. juni
 Sundalagsstevna í Hvalvík - 15. juni
 Fjarðastevna á Skála - 22. juni
 Jóansøka á Tvøroyri - 29. juni
 Eystanstevna í Fuglafirði - 6. juli
 Vestanstevna í Sørvági - 13. juli
 Ólavsøka í Havn - 28. juli

Stevnur 2014
Í 2014 verður FM kappróður hesar dagar og á hesum stevnum:

 Norðoyarstevna í Klaksvík 31. mai 2014
 Eystanstevna 07. juni 2014
 Sundalagsstevna 14. juni 2014
 Jóansøka í Vági 28. juni 2014
 Fjarðastevna 05. juli 2014
 Vestanstevna 12. juli 2014
 Ólavsøka 28. juli 2014

Aðrar stevnur
Ymisk onnur sløg av stevnum eru í Føroyum, sum onki hava við kappróður at gera. Nevnast kunnu t.d.
Føroya Sjómannadagur í Klaksvík, sum er 3. vikuskifti í august
Grindabátadagur í Vági er ein leygardag fyrst í juni ella síðst í mai, tó ikki hvørt ár. Útferðir við grindabátum eru ofta á hvítusunnu.
Mentanarnáttin í Havn plagar at vera í juni, í 2011 var hon 3. juni
Mentanarvikan í Runavík er ofta somu viku sum Faroexpo er
Ment í Sumba er ein mentanar- og bygdastevna í Sumba, sum verður fyriskipa einaferð um árið, í 2013 í juni
Sandoyarstevna er einaferð um árið í einari bygd á Sandoynni
Ovastevna í Nólsoy er hvørt ár um hálvan august ella í fyrru helvt av august (eitt vikuskifti)
Bygdastevna í Hvalba plagar at vera í mai
Djóradagar í Hovi plaga at vera eitt vikuskifti í mai
Útoyggjastevna er á útoyggjum einaferð um árið, oyggjarnar skiftast um at hýsa stevnuni, oftast í juni ella juli
Bátafestivalurin á Toftum í 2012 var bátastevna á Toftum hin 5. mai
Bátastevna í Vestmanna plagar at vera í mai
Bátastevna á Eiði
Football Festival í Tórshavn er hvørt ár í juli. Festivalurin inniheldur eina blanding av fótbólti og tónleiki.

Keldur

Útvortis ávísingar
RSF.fo, Róðrarsamband Føroya
Drekin.fo, Havnar Róðrarfelag

Føroyskar stevnur
Kappróður
Mentan í Føroyum


Gengis Kan

Gengis Kan (føddur Temüjin Borjigin onkuntíð millum 1162 og 1167 – deyður 25. august í 1227) var høvdingasonur. Hann var smádrongur, tá ið pápin varð myrdur, men sum hann vaks upp, bardi hann allar fíggindar niður, tók ræðið á øllum mongolsku ættbólkunum og tók sær navið Gengis Kan - prinsur av øllum, sum millum heimshøv er. Hann vildi vinna allan heimin undir seg. Í 1206 herjaði Gengis Kan í Kina og síðan sum hvirluvindur um Ásia og Eysturevropa.

Í 1227 doyði Gengis Kan, og so við og við syndraðist ríkið, tí at eftirmenninir klandraðust. Tá ið Gengis Kan doyði, varð mongolska ríkið býtt sundur í 4 kanat (ríki). Abbasonur Gengis, Kublai, fekk eystasta kanatið. Vestastu kanatini, sum vóru smærri, syndraðust so líðandi, tó at Timur Lenk, kanur Gylta fylgisins, stutt tíðarbil í 14. øld ráddi á teimum øllum.

Søga
Mongolar
Føðingar í 12. øld
Andlát í 13. øld


Kashmir

Kashmir (kasjmirskt: कॅशीर) er eitt landaøki í Himaleia. Økið er umstrítt. Bæði Pakistan og India siga, at eiga rættin til Kashmir. Sunnari partur av Kashmir er í dag undir indiskum yvirræði, meðan norðari partur av Kashmir er undir pakistanskum yvirræði. Eitt øki á eystursíðuni av Kashmir er undir Kina.

Politiska støðan

Tann sunnari partur, Jammu og Kashmir, er nú á døgum eitt stakríki í Norðurindia. Stakríkið er 101.000 km² til støddar. Tann norðari partur av Kashmir, sum er 72.496 km² til støddar, eitur nú Gilgit-Baltistan og liggur í Pakistan. Fyrisitingarliga er hesin parturin ikki ein landslutur, men eitt serligt pakistanskt øki. Harafturat er fyri vestan eitt langt, smalt fjallalendi á marknaleiðini millum Pakistan og Kashmir, sum nevnist Asad Jammu og Kashmir. Hetta lendið er 11.639 km² til støddar og er fyrisitingarliga nú ein partur av Pakistan. Tað er tó ikki landslutur, men eisini eitt serligt øki. Og so krevur Kina á eystursíðuni av Kashmir rættin yvir Aksai Chin, sum er undir kinverskum yvirræði síðan 1962.

Landafrøði

Í vestara parti av Himmaleia er gamalt jalladømi, sum eitur Kashmir. Kashmir er mest sum bara fjallalendi við nøkrum breiðum fruktagóðum dølum upp ímillum. Tann fruktabesti dalurin eitur Kashmirdalurin. Dalurin er allur veltur langt niðan í fjøllini, og brekkurnar eru lagdar í tvørteigar. Teir velta t.d. vín, rís, bummull, mais, grønmeti og hveiti, sum teir veita vatn á í turrtíðini.

Í Kashmirdalinum stendur høvuðsstaðurin Shrinagar. Shrinagar er fornur handilsstaður og gitin fyri yndisligar urtagarðar. Fólkini í býnum hava frá fornari tíð livað nógv av handaverki, til dømis at knýta teppir, at veva silki og at gera lutir úr leiðri.

Søga
Tá ið Útsynningsásia fekk sjálvstýri í 1947, fóru Pakistan og India at klandrast um rættin til Kashmir. India helt, at teir áttu rættin til Kashmir, tí jallarnir av Kashmir høvdu frá fornari tíð verið hinduar. Pakistan segði, at teir áttu landið, tí meginparturin av fólkinum var muslimar, og tí at tær flestu áirnar, sum teir høvdu at veita út á velturnar niðri í dølunum, komu úr Kashmir.

Tá ið India varð býtt sundur í 1947, kom landsluturin Kashmir, har flestu fólk eru muslimar, undir India, har mesta fólkið er hinduar, ístaðin fyri islamska lýðveldið Pakistan, har tey flestu eru muslimar. Kríggj brast á, og landsluturin varð býttur ímillum tey bæði londini í 1949. Men fólkið í Kashmir vildi vera frælst, og i 1952 gjørdu teir landið til tjóðveldi. Tá brunnu teir saman, India og Pakistan, og India hersetti Kashmir.

Í 1965 brustu marknabardagar á ímillum Pakistan og India. Stríðið elvdi til altjóða spenning, tí at USA, Sovjetsamveldið og Kina høvdu politisk áhugamál í økinum, og tá ið Kina royndi at stuðla Pakistan, mótmæltu bæði Sovjetsamveldið og USA. Málið varð síðan skotið inn fyri ST at avgera. ST sendi herfólk at ansa eftir, inntil avgerð varð tikin. ST fekk partarnar at binda frið, og markið var óbroytt.

Í 1971 brast stríð á ímillum Pakistan og India um Kashmir. Í juni 1972 møttust báðir partar til friðarsamráðingar, fingu vápnahvíld í lag og samdust um, at India skuldi ráða yvir størra partinum av landslutinum . Vápnahvíldarmarkið var ásett eftir Simlaavtaluni í 1972 ímillum Pakistan og India. Enn er ófriðarligt í Kashmir, tí India og Pakistan stríðast um øki .

Keldur

Pakistan
India
Asia


Ebola

Ebola er virussjúka, ið hevur við sær ógvisliga bløðing og nógvan hita, og kann elva til, at tann sjúki doyr um fáar tímar, men vanliga doyr tann sjúki um eini 8 til 15 samdøgur. Ígerðartíðin er ímillum 4 til 12 dagar, so fer hitin upp ígjøgnum, og tann sjúki doyr.

Eingin heilivágur er fyri skjúkuni, og 9 av hvørjum tíggju, ið verða smittað, doyggja. Virusið kallað upp eftir Ebolaá í Sair, har sjúkan á fyrsta sinni varð staðfest í 1976, tá herjaði sjúkan í bæði Sudan og Sair, og hundraðtals fólk doyðu. Í 1995 fór sjúkan at herja í Kongo. Vánaligt reinføri og ring sjúkrahúsviðurskifti høvdu við sær, at sjúkan gjørdi nógv um seg og líktist eini farsótt.

Ebola er ongantíð staðfest í Føroyum.

Sjúkur


Dagur og vika

Dagur og vika er tíðindasendingin í sjónvarpinum hjá Kringvarpi Føroya. Sendingin er til dagfesting einasta regluliga tíðindasending í landinum, har móttakarin hevur møguleika at uppliva tíðindi við livandi myndum. Meginparturin av tíðindunum eru føroysk, men fer ein stórhending fram úti í heimi, verður hon sjálvsagt fylgd í Degi og viku. Harafturat er Kringvarp Føroya í tøttum samstarvi við hinar norðurlendsku "public service" rásirnar, og kann tí veita tað nýggjasta úr øllum Norðanlondum. Tað var Finnbogi Ísakson, ið kom við heitinum, "Dagur og vika", og hevur tað hingið við síðan. Navnið varð valt, so at ein ikki bant seg til at koma við dagsaktuellum tíðindum, men bæði tí nýggjasta og tíðindum gjøgnum alla vikuna.

Dagur og vika fór í luftina á fyrsta sinni í mai 1984, og fram til 1. septembur sama ár varð ein sending víst um vikuna. Hesir fýra mánaðirnir vóru at rokna sum ein royndartíð, og tá tíðin royndist væl, varð farið undir at senda tvær ferðir um vikuna eftir hetta. Fólkini handan Dag og viku vóru tá m.o. Finnbogi Ísakson, Bergljót D. Hentze, Jógvan Jespersen, Zacharias Hammer, Jógvan Olsen, Árni Gregersen og Johnsigurd Johannesen .

Framleiðslan av Degi og viku er nógv broytt gjøgnum árini. Tá innsløg skuldu gerast fyrstu árini, varð farið út um landið við útgerð á virði á umleið hálva millión, og innsløgini vardu okkurt um fimm minuttir. Útlendsku tíðindini komu á bandi við flogfari úr Danmark og vóru í minsta lagi ein dag gomul, tá tey vórðu send. Í mars ella apríl 1986 fór sjónvarpið undir at taka tíðindatilfar niður beinleiðis frá fylgisveini. Í dag er útgerðin bæði bíligari og lættari, og útlendsku tíðindi verða fingin til vega sama dag, í samstarvi við altjóða tíðindastovur ella varpað beinleiðis gjøgnum talgilt sendinet.

Tey fyrstu árini bleiv Dagur og vika send kl. 20:00. Eitt summar bleiv hetta broytt til kl. 19:00. Hetta bleiv so væl dámt, at hetta gjørdist nýggja senditíðin framyvir.

Í 2013 varð Dagur og vika send fýra dagar um vikuna: mánadag, týsdag, hósdag og fríggjadag. Sendingin er bert gerandisdagar, um ein av nevndu døgum er heilidagur, so verður ikki sent. Serligar hendingar kunnu tó føra til at sent verður til aðrar tíðir. Tá verður sendingin nevnd Eyka dagur og vika. Dømi um hetta eru, politiskar hendingar, vanlukkur sum bussvanlukkan undir Valaknúkum, eldurin umborð á Scandinavian Star og yvirgangsálopið í New York 11. september 2001.

Summarið 2013 varð eingin tíðindasending í sjónvarpinum í fleiri vikur.

Síðan fyrstu sendingina í 1984 til 11. juni 2013 varð Dagur og vika send úr Vørðsluni. Hereftir verður sent úr útvarpshúsinum. Bygningarnir í Vørðsluni eru seldir og koma útvarpið og sjónvarpið hjá kringvarpinum at halda til í útvarpshúsinum í Sortudíki.

Í 2019 varð Dagur og vika broytt til at vera ein samanrenning av eini traditionellari tíðindasending og einum magasini, við nýggjari sjónvarpsstovu, nýggjum vertum og nýggjum grafikki.

Í oktober 2022 varð aftur flutt í nýggja og dagførda sjónvarpsstovu.

Verturin er redaktørur á sendingini. Afturat sær hevur hann ein hjálparredaktør.

Vertir á Degi og viku í dag eru: John Johannessen, Elin Mirjamsdóttir, Jón Brian Hvidtfeldt og Elin Winther Poulsen.

Sjónvarpsvertir

 Árni Gregersen
 Sigrún H. Brend
 Bogi Godtfred
 Johnsigurd Johannesen
 Grækaris Magnussen
 Annika Bolton Mortensen
 Ingolf S. Olsen
 Katrin Petersen
 Øssur Winthereig
 Finnur Koba
 Uni Holm Johannesen
 Beinta Løwe

 Sólvit Nolsø
 Elin Mirjamsdóttir
 Jón Brian Hvidtfeldt
 Barbara Holm
 John Johannessen
 Elin Winther Poulsen

Kelda

2. https://kvf.fo/sites/default/files/public_service-fragreiding_2019.pdf

Føroyskir tíðindamiðlar
Sjónvarp
Føroyskar sjónvarpssendingar


Djóralæknar

Djóralæknar hava lært at lekja og røkta dýr. Dýr duga ikki sum menniskjur at greiða frá, hvar ið tey hava ilt, tá ið tey eru sjúk. Tí er sera torført at geva dýrum rætta viðgerð. Fyrr vóru bara hestar og annar fenaður viðgjørdir. Nú á døgum viðgera teir eisini heimadýr. Teir kanna fenað og hjálpa til við burðum. Summir djóralæknar eru um dýrini í djóragørðum. Aðrir djóralæknar búgva seg út til djóratannlækna.

Djóralæknar eru alneyðugir í landbúnaðinum. Alidýr verða ald, so at fólk skulu fáa so nógv mjólk, kjøt ella egg sum gjørligt. Men teimum tørvar tó serliga røkt, tí alidýrini eru viðkvæmari fyri sjúkum. Djóralæknin hjálpir bóndanum, so dýrini eru frisk. Fyrr, tá ið eingir djóralæknir vóru, hjálptu hestalæknar hestum og øðrum fenaði, til dømis neytum. Teir nýttu gomul, kend heimaráð.

Mong ymisk dýr verða viðgjørd á djóralæknastovum. Hundar skulu vera í bandi, og kettur eiga at liggja í kurv, so tey ikki fara at berjast og so kunnu smitta onnur dýr. Djóralæknin kannar dýrið og spyr eigaran, hvørji sjúkeyðkenni dýrið hevur.

Fyrstu djóralæknafrøðiligu háskúlarnir í Evropa vóru stovnaðir í 18. øld.

Í Danmark krevst 6 ára útbúgving á Den Kongelige Veterinær og Landbohøjskole, áðrenn tú gerst djóralækni.

Djóralæknar í Føroyum

Djóralæknar

 Torben Lauge Dencker
 Ingibjørg Egholm
 Torgun Gjefsen
 Bergur Hanusson
 Lone Vester Jensen
 Kristina Dahl Joensen
 Ole Jürgens
 Susanne Kabell
 Birna Mørkøre
 Lars Mohr Nielsen
 Jórun Sumberg -Olsen
 Jústines Olsen
 Elspa Petersen
 Signar Petersen
 Oddjó Stovugarð
 Andras Strøm
 Niels Therkildsen
 Karen Brener Tjørnelund
 Peter Skou Østergård

Djóralæknastovur

 Djóralæknatænastan, Tórshavn
 Djóralæknastovan, Tórshavn
 Fiskaheilsutænastan, Kvívik
 Fiskasjúkutænastan, Norðskáli

Djórafrøði
Læknafrøði


Menningarland

Menningarland er land, har búskaparliga menningin ikki er komin so langt áleiðis sum til dømis í USA og Vesturevropa. Tí verða menningarlondini ofta eisini nevnd "tey fátæku londini". Næstan øll menningarlondini hava verið hjálond. Menningarlondini eru øll tætt sunnan fyri ella norðan fyri linjuna (miðkring), í Suðuramerika, Ásia ella Afrika. Tríggir fjórðingar av heimsins fólkum búgva í menningarlondum. Flestum menningarlondum vantar peining, til dømis til heilsuverk, útbúgving, vatnveiting, skúla og ídnaðarmenning.

Menningarlond hava í mong ár roynt at fingið tey ríku londini at skilt, at verandi heimsskipan er órættvís. Tey halda, at trupult verður at loysa trupulleikar í fátæku londunum, verður búskaparliga heimsskipan ikki broytt. Menningarlondini vilja millum annað sjálv hava ræði á sínari rávøru, betri prís fyri vøruna, ynskja sær nýmótans tøknifrøði og dyggari stuðul. Menningarlondini vilja eisini hava størri rættvísi. Teimum tørvar m.a. at menna heilsuverkið.

Eftir 2. heimsbardaga fóru tey fátæku og ríku londini av álvara at samstarva um at loysa nakrar av trupulleikunum í menningarlondunum. Hjálpin fer viðhvørt beinleiðis úr einum landi í annað, tvíliðað hjálp. Hon kann eisini koma úr altjóða samtaki, til dømis ES ella ST, sum umboða mong lond (fjølliðað hjálp). Eisini aðrir felagsskapir hjálpa menningarlondunum. Menningarhjálp er eisini partur í føroyskum uttanríkispolitikki.

Dømir: Moldova í Evropa, Etiopia í Afrika, Bolivia í Suðuramerika, Honduras í Miðamerika, Vanuatu í Oseania og Afganistan í Ásia.

Umhvørvisbroytingar

Mong menningarlond stríðast við álvarsligar umhvørvistrupulleikar, til dømis skógartýning og dálking. Ein álvarsligur trupulleiki í flestu menningarlondum er ov lítið reint vatn at drekka. Ovurtaðing og ovurnýtsla av sprænevni eins og óreinsað frásetuvatn eitra brunnar og áir, har fólkið fær sær vatn. Hungur og megurð stendst av, at skógurin verður týndur og velturnar mataðar burtur. Hvørt ár eru menningarlondini eisini fyri stórum vanlukkum, bæði av náttúruávum og mannaávum, av vatnflóð, turki og jarðskjálvta. Vanlukkurnar krevja ofta mong mannalív og hava neyð og flóttafólkatrupulleikar við sær.

Sí eisini
 Ídnaðarland

Keldur

Politikkur
Búskapur


Reysti

Reysti er svimjifelag úr Eysturkommunu. Svimjifelagið er úrslitið av einari samanlegging í 2010 av svimjifeløgunum Reki og Skeggjar.

Nevndin
 John Olsen, formaður
 Unn Jarnskor, næstformaður
 Eyðbjørg Lervig, kassameistari
 Gunnvør Hentze, skrivari
 Emily Poulsen, samskipari
 Herit Christiansen, nevndarlimur
 Olly Óladóttir Poulsen, tiltakslimur

Keldur

Ávisingar úteftir

Svimjing í Føroyum
Føroysk svimjifeløg


Magnus Jákupsson

Magnus Jákupsson er føroyskur/danskur svimjari. Hann er føddur í 1994 og svimur fyri Farum Svømmeklub og fyri danska svimjilandsliðið. Hann hevur fyrr svomið fyri Havnar Svimjifelag og fyri Føroyar. Sportal.fo skrivaði 17. august 2011, at Magnus hevur valt at flyta til Danmarkar at búgva, orsakað av vánaligum umstøðum fyri svimjarar hjá Havnar Svimjifelag í Svimjihøllini í Gundadali, har eru ov fáar geilir til svimjararnar hjá Havnar Svimjifelag ljósu tímarnir, segði formaður felagsins, Eyðun Húsgarð, við Sportal.fo. Magnus hevur sett fleiri føroysk met, nevnast kann, at hann á langbana eigur føroyska metið í 50, 100 og 200 metrar ryggsvimjing, 50 og 100 metrar firvald, 50m frí og 400 metrar blandað. Á stuttbana eigur hann metini í 50, 100 og 200 metrar rygg og 50 og 100 metrar firvald. (Hetta kann verða broytt, sí heimasíðuna hjá ssf.fo og svimjing.com). Magnus Jákupsson luttók fyri Føroyar á Oyggjaleikum 2011 á Isle of Wight í juni/juli 2011. Síðan 2011 hevur Magnus svomið fyri Danmark og kann tí ikki longur seta føroysk met. Í staðin eydnaðist tað honum í 2013 at seta nýtt danskt met í 50 metrar rygg við tíðini 24.06, hetta hendi á evropameistarastevnuni á stuttgeil í Herning í desember 2013. Hin 24. januar 2016 setti hann eisini danskt met á langgeil í 50 metrum rygg, tá ið hann vann gull í 50 rygg við tíðini 25.44, ið var júst sama tíð, ið Matthias Gydesen setti met í í 2010, teir báðir eiga tískil báðir metið við 25.44 sekundum.

Lívsleið innan svimjing

Danmarksmeistara stevna á stuttbana 2011
Í november 2011 luttók Magnus Jákupsson á DM stevnu á stuttgeil í Thisted. Hann vann fleiri heiðursmerki og setti nýggj føroysk met og juniormet. Hann vann eitt gull heiðursmerki í 4x100 m blandað við teimum vaksnu, hini heiðursmerkini vann hann í svimjikappingum fyri juniorar.
 Gull - 4x100 m blandað, saman við Morten Klarskov, Søren Dahl og Jacob Andkjær  (Magnus svam teir fyrstu 100 metrarnar á 55.03 sekund, sum var nýtt føroyskt met fyri vaksin og juniorar, hann betraði sítt egna met)
 Gull - 200 m rygg við tíðini 2:00.71 (føroyskt met og juniormet)
 Silvur - 200 m blandað við tíðini 2:05.26 (nýtt føroyskt juniormet).
 Silvur - 50 m firvald við tíðini 25.10
 Silvur - 50 m rygg við tíðini 26.13
 Bronsa - 100 m frí við tíðini 50.82
 Bronsa - 100 m blandað við tíðini 57.75 (nýtt føroyskt juniormet)

EM fyri ung í Beograd 2011
Í juli mánað 2011 luttók Magnus fyri Føroyar á Europa Meistara Stevnu fyri Juniorar (EJM) í Beograd í Serbia, har hann m.a. svam seg í semifinaluna í 50m firvald og í hálvfinaluna í 50m rygg og setti fleiri nýggj føroysk met, bæði juniormet og fyri vaksin.
Hann gjørdist nummar 13 við tíðini 24.96, sum var nýtt føroyskt met. Magnus var fyrsti føroyingur sum svam teinin undir 25 sekund.
8. juli svam Magnus 200m rygg og setti nýtt føroyskt met við tíðini 2:08.88, Magnus átti sjálvur gamla metið. Hann gjørdist nummar 26 í hesi kapping.
9. juli svam Magnus 50m rygg í hálvfinaluni við tíðini 26.76, tað var nýtt føroyskt met. Magnus bleiv nummar 10. Sama dag svam hann 100m firvald við tíðini 56.20, sum var nýtt føroyskt met. Tað rakk til eitt 24. pláss av 49 luttakandi.
10. juli svam Mangus 50m frí við tíðini 23.90, tað var nýtt føroyskt met. Magnus bleiv nummar 26 í hesi kapping.

Úrslit frá EJM 2011
 Nr. 10 í 50m rygg við tíðini 26.76 (føroyskt met og juniormet)
 Nr. 13 í 50m firvald við tíðini 24.96 (føroyskt met og juniormet)
 Nr. 24 í 100m firvald við tíðini 56.20 (føroyskt met og juniormet)
 Nr. 26 í 50m frí við tíðini 23.90 (føroyskt met og juniormet)
 Nr. 26 í 200m rygg við tíðini 2:08.88 (føroyskt met og juniormet)

Oyggjaleikir 2011 á Isle of Wight
Magnus Jákupsson vann 3 gull, 5 silvur og eitt bronsu heiðursmerki á Oyggjaleikunum á Isle of Wight í juli 2011.
 Menn 50m firvald, gull við tíðini 24.79
 Menn 4x50m frí, gull við tíðini 1:33.59 (saman við Pál Joensen, Paula Øssursyni Mohr og Heðin Lisberg Olsen)
 Menn 4x100m frí, gull við tíðini 3:23.10 (saman við Pál Joensen, Paula Øssursyni Mohr og Heðin Lisberg Olsen)
 Menn 100m rygg, silvur við tíðini 54.74
 Menn 200m rygg, silvur við tíðini 2:00.86
 Menn 4x100m blandað, silvur við tíðini 3:47.81 (saman við Pál Joensen, Paula Øssursyni Mohr og Heðin Lisberg Olsen)
 Menn 4x50m blandað, silvur við tíðini 1:43.23 (saman við Pál Joensen, Paula Øssursyni Mohr og Heðin Lisberg Olsen)
 Menn 50m rygg, silvur við tíðini 25.84
 Menn 100m firvald, bronsu við tíðini 55.95

Danish Open 2012
Magnus Jákupsson luttekur á Danish Open frá 22. mars til 25. mars 2012. Fyrsta dagin vann hann silvur í 50 m rygg við tíðini 26.64, sum var nýtt føroyskt met. Hann átti sjálvur gamla metið. Magnus svam eisini innleiðandi í 200 m blandað, men har hendi tað keðiliga, at hann varð kolldømdur fyri 1 hond í vending í skiftinum millum firvald og rygg. Tíðin sá annars út til at vera nýtt føroyskt met, um hann ikki varð kolldømdur. 24. mars svam Magnus seg í finaluna í 100 m firvald við tíðini 55.47, sum var nýtt føroyskt met. Hann átti sjálvur gamla metið, sum var 56.20, tað setti hann á EJM í 2011. Løtu seinni svam Magnus finaluna í 100 rygg við tíðini 59.48, sum var eitt fjórðapláss. Sunnudagin 25. mars kundi Magnus svimja tvær finalur, men hann gav avboð til finaluna í 200 m rygg. Hann svam finaluna í 100 m firvald og gjørdist nummar 7 við tíðini 55.46, sum var nýtt føroyskt met. Hann betraði sítt egna met, sum hann setti dagin fyri, við 1/100 sekundi.

DM á langbana 2013
 Gull í 50 m rygg við tíðini 25.63, sum var hansara besta tíð higartil (1. juli 2013) og besta tíð millum danskir svimjarar í 2013.
 Gull í 100 m rygg við tíðini 55.99.
 Gull í 200 m rygg við tíðini 2:04.21
 Silvur í 4 x 100 m frí við tíðini 3:26.38
 Nr. 5 í 50 m firvald við tíðini 24.72

Swedish Swim Games 2013
Magnus luttók á Swedish Swim Games (Svenska Simspelen) í oktober 2013. Hann setti fleiri persónlig met, vann trý gull heiðursmerki og eitt silvur. Harumframt setti hann eisini stevnumet í 100 m rygg og varð eisini heiðraður fyri besta mannliga avrik á stevnuni, fyri vinnaratíðina 52.63 í 100 metra ryggsvimjing, sum gevur 804 FINA stig.
 Gull í  50 m rygg við tíðini 24.64 (persónligt met)
 Gull í 100 m rygg við tíðini 52.63 (persónligt met og stevnumet)
 Gull í 200 m rygg við tíðini 1:58.09
 Silvur í 50 m firvald við tíðini 24.03 (persónligt met)

DM á stuttbana 2013
Gull í 50 m frí við tíðini 24.21 sekund, sum var nýtt danskt met, samstundis svam Andreas Schiellerup somu kapping við júst somu tíð, so báðir vunnu gull og settu dankt met.
Gull í 200 m rygg við tíðini 1:54.90, samstundis kvalifiseraði hann seg til EM 2013 í Herning, við tað at hann kláraði kravtíðina, sum er 1:55.27.
 Gull í 100 m rygg við tíðini 51.75 (persónligt met), tíðin er triðbesta í Evropa, hetta svimjiárið, og langt undir kravtíðini hjá dønum til EM í Herning, á 53.16.

EM 2013 á stuttgeil í Herning
Magnus setti nýtt danskt met í 50 metrar ryggsvimjing, tá hann kom á mál við tíðini 24.06. Hann setti metið í hálvfinaluni. Sjálvt um hann setti danskt met, so rakk tíðin ikki til eitt finalupláss, hann gjørdist nummar 13 av 54 svimjarum.
Nr. 13 av 54 í 50 metrar rygg við tíðini 24:06, sum var nýtt danskt met, men ikki rakk til finalupláss
Nr. 27 av 49 í 100 metrar rygg við tíðini 52:70, sum ikki rakk til eitt hálvfinalupláss.

MOM Marseille 2014
Magnus varð úttikin til kappingina 3e Meeting Open Méditerranéen i Marseille saman við tí sonevnda Graet Danes liðnum. Kappingin er vikuskiftið 7. til 9. mars 2014.
Gull í 100 metrar rygg við tíðini 56.85
Bronsu í 50 metrar rygg við tíðini 26.47
Nr. 9 í 100 metra firvaldasvimjing við tíðini 56.32, hann vann B-finaluna

Danish Open 2014 á langgeil
Gull í 50 m rygg við tíðini 26.32 sek.
Bronsu í 100 metrar rygg við tíðini 56.06

DM á langbana 2014
Gull í 50 m frí við tíðini 26,30 sekund, samstundis svam Andreas Schiellerup somu kapping við júst somu tíð, so báðir vunnu gull.

DM á stuttbana 2014 i Bellahøj
Gull í 50 m firvald við tíðini 24.08
Gull í 100 m firvald við tíðini 53.34
Gull í 50 m rygg við tíðini 24.86
Gull í 100 m rygg við tíðini 53.82
Gull í 100 m blandað við tíðini 54.57
Bronsu í 50 m frí við tíðini 22.43
Bronsu í 100 m frí við tíðini 49.66

DM á stuttgeil 2015
Gull í 50 m frí við tíðini 22.31
Gull í 50 metrum rygg við tíðini 24.25
Gull í 4x50 metrum blandað við samanlagdari tíð fyri liðið Farum Guns H+ Arkitekter á 1:38.38. Jákupsson svam som tann fyrsti av teimum fýra við tíðini 24.32

EM á stuttgeil 2015 í Netanya
Magnus Jákupsson setti tvær ferðir nýtt danskt met í 50 metrum rygg á stuttgeil, fyrst í innleiðandi riðlum við tíðini 24.01 og síðan í hálvfinaluni við tíðini 23.84. Hann gjørdist nummar 11 í hálvfinaluni.
Nr. 11 í 50 m rygg við tíðini 23.84 (danskt met)
Nr. 16 i 100 m rygg við tíðini 51.93

Danish Open 2016
Danish Open verður svomið á langgeil. Magnus setti danskt met í 50 metrum rygg. Hann betraði um gamla metið við 1/100 sekundi, tað var hann sjálvur og Matthias Gydesen, ið áttu gamla metið. Gydesen setti tað í 2010, og Magnus setti sama met í januar 2016 á Flanders Speedo Cup.
 Gull í 50 m rygg við tíðini 25.43, ið var nýtt danskt met.
 Gull í 100 m rygg við tíðini 55.46
 Nr. 4 í 50 m frí við tíðini 23.18

DM á langgeil 2017
 Gull í 50m rygg við tíðini 25.94
 Gull í stafett við Farum Guns í 4x100m blandað við tíðini 3:42.08
 Gull í stafett við Farum Guns í 4x100m frí við tíðini 3:23.19
 Gull í 100m rygg við tíðini 56.33
 Bronsu í 50m frí við tíðini 23

Keldur

Slóðir úteftir
 HS.fo, Havnar Svimjifelag

Jákupsson, Magnus
Havnafólk
Jákupsson, Magnus
Danskir svimjarar


Bláber

Bláber (frøðiheiti Vaccinium) eru smá blá ber. Bláber innihalda serliga nógvar antioxidantar (myrki liturin) og tað eru m.a. hesi sum verja kroppin móti kyknuskaðum og ov skjótari elding. Kanningar benda á, at berini hava gagnliga ávirkan á eygnasjúkuna Macular Degeneratión (gulur blettur á eyganum).

Harumframt eru innihalda berini vitaminirnar A, B3, B5, B6, C og E, flavonoidir, mineralini sink, selen, mangan, krom, jarn, kalcium, magnesium, kobar, kalium, karotin, pektin og fibur.

Undirsløg í Føroyum

 Aðalbláber (V.myrtillus): Leggurin strentur og grønur. Bløðini ljósagrøn, eggvaksin, hvasstent, 10-30 mm long, detta av um heystið. Veksur í haga, homrum og gjáum.
 Heiðabláber (V.uliginosum): Blágrøn bløð, sum detta av um heystið, øvut eggvaksin. Veksur á heiðalendi og í homrum.
 Vínbláber (V.vitis-idaea): Við tjúkkum, blonkum, veturgrønum bløðum við afturábrettari rond og greiniligum síðuæðrum. Veksur á rókum og í homrum.

Ber


Suðursandwichoyggjar og Suðurgeorgia

Suðursandwichoyggjar og Suðurgeorgia (enskt: South Georgia and the South Sandwich Islands) eru partar í Falklandsoyggjum. Báðir oyggjaflokkarnir eru óbygdir og væl eystan fyri høvuðsoyggjarnar. Hesir fjarskotnu oyggjaflokkar eru eins nær Antarktis, sum tær eru suðuramerikanska meginlandinum. Norðmenn høvdu 9 hvalastøðir í Suðurgeorgia.

Kelda

 Store Norske Leksikon
 CIA World Factbook

Oyggjar
Suðuramerika
Hjálond
Hvalastøðir


Fløgg

۱Flagg umboðar tjóð ella fólk. Eitt flagg er flaggdúkur, har ávíst mynstur og ávísir litir eru. Altíð hava fløgg í øllum møguligum litum havt serstakan týdning. Fleiri millumtjóða samgongur hava eisini egið flagg, til dømis Reyði Krossur ella ST. Fløgg hava stóran týdning í ófriðartíðum. Heryvirmaðurin fyri hvørjari herdeild hevði altíð ein merkismann sær við lið, so hermenninir kundu síggja hvørja leið, teir skuldu halda. At taka flagg fíggindans merkti næstan altíð at vinna sigur. Teir vundu altíð egið flagg á stong uppi yvir fíggindans flaggi, tá ið teir høvdu tikið skip ella skansa hansara. At flagga við hvítum flaggi í kríggi merkir, at tú gevur teg undir, at flagga lágt merkir, at tú heiðrar tann, ið deyður er.

Av 196 sjálvstøðum londum í heiminum hava 64 lond eitt átrúnaðarligt súmbol á flagginum. Tað er PEW-granskingarstovnurin sum hevur í 2014 hugt nærri eftir súmbolunum sum hesi fløggini hava. Sigast skal at stovnurin ikki hevur tikið øll fløgg við, millum annað eru tey fýra norðurlendsku hjá Álandi, Sámalandi, Grønlandi og Føroyum ikki við. Men av teimum 196 londunum sum eru við í kanningini, so hava 64 fløgg eitt átrúnaðarligt súmbol. Av hesum 64 londunum hava umleið helmingurin (48 prosent) eitt kristið súmbol, meðan ein triðingur (33 prosent) hava eitt islamskt súmbol. Tað merkir at tvær tær størstu átrúnaðirnar hava 81 prosent av fløggunum sum hava átrúnaðarlig súmbol á fløggunum. Kristin súmbol eru á 31 av fløggunum sum eru úr Evropa, Asia, Amerika og Kyrrahavslondunum. Nøkur fløgg innanfyri Commonwealth hava Union Jack við sínum krossi sum ein part av egnum flaggi. Islamsk súmbol eru á 21 fløggum í norðara parti av Afrika, Asia og í Miðeystri. Súmbol frá buddismuni og hinduismuni eru at finna á fimm fløggum. Trý av fløggunum hava súmbol frá báðum átrúnaðunum. Ísrael er einasta landið sum brúkar jødisk súmbol á sínum flaggi. Seks lond hava átrúnaðarlig súmbol sum stava frá øðrum religiónum.

Føroyska flaggið
 Høvuðsgrein: Merkið

Okkara flagg, Merkið, er millum heimsins yngstu. Tað fekk gildi 25. apríl í 1940, tá ið enska stjórnin viðurkendi tað.

Til 1940 var Dannebrog almenna flagg føroyinga. Men tá ið týskarar høvdu hersett Danmark, og onglendingar Føroyar, var einki samband millum londini, og teir sameindu vildu ikki, at vit skuldu brúka danska flaggið, men tað føroyska, sum Jens Oliver Lisberg hevði teknað í 1919. I bæði 1920- og 1930-árunum var mangan hart stríð í Føroyum millum sjálvstýrissinnaðar føroyingar og danskar myndugleikar um Merkið.

Flaggað verður ymiskar hátíðardagar, til dømis ólavsøkudag, 1. jóladag, nýggjársdag, 1. páskadag, flaggdagin, arbeiðaradagin o.a. langafríggjadag og minningardag teirra sjólatnu verður flaggað lágt. Í álmanakkanum er yvirlit yvir almennar flaggdagar.

Sí eisini

 Listi av fløggum

Keldur

Fløgg


Oyggjaleikir 2011

14. Oyggjaleikirnir vóru hildnir á Isle of Wight í døgunum 25. juni til 1. juli 2011. Føroyar gjørdust nummar fýra. Tað vóru 100 føroysk ítróttarfólk sum umboðaðu Føroyar á Oyggjaleikunum 2011. 2306 ítróttarfólk frá 24 oyggjasamfeløgum kappaðust í 15 ítróttargreinum í 190 kappingum.

Ítróttagreinir

Ætlan

Heiðursmerki

Frágreiðing:

Sí eisini
Svimjing á Oyggjaleikunum 2011

Keldur

Ávísing úteftir
 NatWest Oyggjaleikir 2011
 Natwestiowresults2011.com

2011
2011 í ítrótti


Alheimurin

Alheimurin veksur alla tíðina, og alt førkar seg longur burtur hvørt frá øðrum. Í ófatiliga stóra rúminum, alheiminum, er alt, sum til er: t.d. sólin, vetrarbreytin, gongustjørnurnar og allar aðrar stjørnubreytir. Tað, vit vita um alheimin, hava vit sæð í stórum spegilskikarum, teleskopum, sum kanna radioaldur, røntgenaldur, ljós og aðrar geislar, sum koma til okkara úr rúmdini. I alheiminum eru nógvar mia. stjørnubreytir. Rúmdarfrøðingar flestir halda, at stjørnubreytirnar standast av gassløgum, sum send vórðu út í stórari spreinging fyri mia. árum síðan.

Hyggur tú í teleskop, sært tú stjørnubreytir, sum eru mió ljósár burturi. Tú sært tær ikki, sum tær eru nú, men sum tær vóru fyri langari tíð síðan, tá ið ljósið fór úr teimum. So á ein hátt sært tú aftur í tíðina. Ljós fer um 300 000 km/sek - 9500 mia km. um árið. Hetta strekkið kalla vit eitt ljósár.

Stjørnufrøði


Tyrannosaurus rex

Tyrannosaurus rex varð taldur upp í eðlukoku-dinosaurarnar, nevndir Saurischiar. Yvirvaksni Tyrannosaurus var tann størsti av ránsdinosaurunum. Hann er tí eisini størsta veiðidjórið, ið nakrantíð hevur livað, tað nakar veit um. Granskarar funnu fyrstu steinrenningarnar av honum í Norðuramerika.

Hann var 14 m. langur og 6 m. høgur. Tær stóru tenninar vóru yvir 15 cm. langar. Hann vigaði góð 7 tons, so helst hevur hann verið ov seinførur at veiða aðrar dinosaurar. Tyrannosaurus át smærri og kanska sjúklig djór og ræ av dinosaurum.

Útdeyð djór


UNICEF

UNICEF-grunnurin (alment United Nations Children's Fund, føroyskt Barnagrunnur Sameindu Tjóða) varð settur á stovn í 1946 at hjálpa børnunum í krígslamda Evropa. Nú arbeiðir UNICEF við at geva børnum sømilig kor í fátækum og tilafturskomnum londum í til dømis Latínamerika, Afrika og Ásia. UNICEF-grunnurin arbeiðir serliga við heilsuviðurskiftum, undirvísing og at útvega reint vatn. UNICEF ger eisini megnararbeiði at útvega børnum heilivág fyri teim verstu barnasjúkunum.

ST


Landbúnaður

Landbúnaður er at velta grøði til matna ella fóður og at hava alidjór. Haðan fæst t.d. egg, ull, kjøt og mjólk. Landbúnaður hevur alstóran týdning fyri heimsins fólk. Tey fleiri enn 6,9 mia. fólkini skulu hava mat, og landbúnaðurin gevur nógvum fólki arbeiði. Nútímans landbúnaður krevur nútímans amboð og maskinur at bera seg fíggjarliga. Har skal verða pløgt, harvað, sátt, og seinni sprænt fyri skordjórum og soppum, og at enda skal verða heystað, alt verður gjørt við maskinum.

Fyrr vóru ross nýtt at draga amboð, og á gørðunum vóru húskallar og arbeiðskonur. Nú koyrir bóndin sjálvur traktorin. Um heystið verður akurin skorin við stórum maskinum, tær treskja beinanvegin. Nú á døgum er umráðandi at vinna so nógv sum til ber av landinum. Neyt standa inni alt árið, hønur eru í alt ov smáum búrum, og kálvar fáa bara okkurt serligt at eta, og kjøtið skal hava ávísan lit. Nógv eru ónøgd við ta viðferð, djórini fáa, og sumstaðni er landbúnaðurin komin í ringt orð. Men vanligast er, at djórini verða væl viðfarin.

Øll grøði, vit velta, er ættað undan villum plantum. Í nógv túsund ár eru fræ úr teimum bestu platunum vald burturúr. Til dømis er serstakt maltbygg, sum er serliga væl egnað til ølbrygging. Í Amerika er komið fram til serligt hveitislag, sum stendur ímóti skordjórum og soppum, og sum eisini fruktar væl. Nógvir bøndur reka landbúnað eftir natúrligum reglum. Teir fara ikki so ofta um jørðina ella spræna fyri skaðadjórum. Heldur brúka teir natúrlig tøð enn handilstøð. Fruktin av slíkari jørð er ofta dýrari, men mong halda hana vera sunnari.

Nógvastaðni í heiminum eru týðandi mentanir sprotnar úr landbúnaðinum í áardølum; til dømis. tann sumeriska mentanin, ið verður hildin at vera tann elsta hámentanin í søguni. Sumeriska fólkið livdi fyri meira enn 4000 árum síðani í Mesopotamia við áirnar Evfrat og Tigris í tí landinum, sum nú eitur Irak. Indusdalurin í landinum, sum nú eitur Pakistan, er eitt annað dømi um eitt øki, har fólk hava livað av framkomnum landbúnaði í nógv túsund ár.

Landbúnaður í Føroyum

Landbúnaðurin hevur hesi seinnu árini aftur fingið størri týdning. Nógv er velt upp úr nýggjum, og fleiri tíðarhóskandi fjós eru bygd. Í Føroyum eru umleið 70 000 áseyðir og 1200 neyt. Undan hesum 1200 neytunum fæst øll mjólkin, ið neyðug er. 400 festibøndur sita við uml. helvtini av jørðini, og umleið 5000 óðalsfólk eiga hina helvtina. Stórur partur av innangarðsjørðini er traðarbrúk.

Seyðahaldið er uttan iva tann greinin innan landbúnaðin í Føroyum, sum hevur størsta áhugan hjá føroyingum. Í Føroyum broyttist landbúnaðurin lítið fram at 20. øld. Bøndurnir vildu treyðugt taka við nýggjum og hildu seg til gamlar og mannkrevjandi arbeiðshættir. Vend kom í, tá ið ungu menninir seinast í 19. øld fóru til skips heldur enn at vera húskallar. Ráðgevi varð settur í 1885, og í 1892 varð skipað fyri royndarbrúki í Kirkjubø. Í 1908 verður Meiaríið í Havn bygt. Í 1919 kom dýralækni og í 1921 kom royndarstøð.

Búskapur
Vinnulív
Landbúnaður


Suðursudan

Lýðveldið Suðursudan (enskt: Republic of South Sudan) er eitt land í Miðafrika, sum lýsti seg sjálvstøðugt 9. juli 2011. Størsti býurin og høvuðsstaður er Juba. Stórur munur er á, hvussu fólkið livir í arábiska Sudan og afrikanska Suðursudan. Mál, átrúnaðir, siðir og húsabygging eru púra ólik.

Loysing

Suðursudan bleiv sjálvstøðugt land í 2011, eftir at ein fólkaatkvøða bleiv hildin um loysing frá Sudan. Fólkaatkvøðan var í døgunum frá 9. januar til 15. januar 2011. Forsetin í Sudan, Omar Bashir, góðkennir úrslitið av fólkaatkvøðuni, og at Suðursudan tekur loysing. Fólkaatkvøðan varð ásett longu í 2005, tá partarnir samdust um eina friðaravtalu, sum endaði ta longsta borgarakríggið í Afrika. Tí eru fólk fegin um, at landið nú er býtt sundur í tvey lond. Men enn er ikki friður. Stríð er framvegis um markið millum londini bæði, og heldur ikki er semja um, hvør fær økið Abyie, sum er størsta oljuøkið í Sudan. Hóast kríggið formliga er liðugt, prutlar tað undir lokinum, og tí hevur ST framvegis 7000 friðarvarðveitandi hermenn í landinum .

Í Sudan (Norðursudan) búgva umleið 1,5 milliónir suðursudanesarar, sum stjórnin síðan í 2010, hevur goldið ferðaseðilin fyri, um tey vildu fara heimaftur . Tí tilboðnum hava fólk í hundraðtúsundatali tikið av. Og við einum valúrsliti, har 99 % luttóku og 98,6 % av teimum atkvøddu fyri einum sundirbýti av Suður- og Norðursudan , sær tað út til, at talið av flóttafólkum, sum flyta heimaftur, fer at økjast enn meira.

Hungursneyð

Hungursneyð var lýst í Suðursudan í februar 2017. Hungursneyðin er hin ringasta í heiminum seinastu árini. Sameindu Tjóðir (ST) hevur heitt á heimsins lond um at hjálpa. Føroyska landsstýrið hevur í apríl 2017 latið 1,4 milliónir stuðli til World Food Programme, ið skal nýtast í Suðursudan, har stórur partur av fólkinum livir undir hungursmarkinum, fyrst og fremst vegna ein svíkjandi búskap í landinum og eitt borgarakríggj, ið hevur vart í nøkur ár. Borgarakríggj og turkur eru høvuðsatvoldirnar til álvarsomu støðuna. Borgarakríggj hevur verið í landinum síðan 2013, tá eitt stríð tók seg upp millum forsetan og ein av hansara varamonnum. Um 300.000 fólk eru mett at verða deyð í borgarakrígnum.

Keldur

Afrika


Amfetamin

Amfetamin er eitt evni, ið verður virkar stimbrandi á miðnervalagi. Tað verður m.a. brúkt sum heilivágur til fólk ið hava ADHD ella narkolepsi. Evnið verður eisini misnýtt og verður tá nevnt speed. Tað er eitt hvítt pulvur, sum ofta er ógvuliga krystalliserað. Pulvurið fæst eisini sum tablettir ella í hylkjum. Amfetamin verður av misnýtarum oftast sniffað, men tað kann eisini koyrast í munnin ella sproytast inn í æðrar. Fólk ið misnýta amfetamin kunnu góðum lag, og varhugan av at kunna klára alt. Samtíðis gerast tey rastleys, sjálvsøkin og prátingarsom. Amfetamin køvir ávaringartekin frá kroppinum um til dømis pínu ella møði. Kroppurin er tískil ikki førur fyri at boða frá, hóast hann er útlúgvaður, og misnýtarar kunnu tí smella um av møði. Ímeðan fólk eru rúsaði og aftaná, sveitta tey nógv og verða tystur. Tey kunnu eisini fáa ilt í kroppin, fáa ov høgt blóðtrýst og sálarliga kunnu tey verða ágangandi ella mótleys. Við javnari nýtslu ella yvirdosis eru tey í vanda fyri at fáa hjartasteðg og doyggja, tí amfetamin fær æðrarnar at taka seg saman og hjartað slær seinri.

Heilivágur
Rúsevni


Anabolskar steroidir

Anabolskar steroidir verða nýttar at økja um vøddastødd og kropsliga styrki. Verða vanliga bara kallaðar anabolskar ella steroidir. Anabolskar steroidir fáast sum tablettir og hylki og at drekka. Evnið verður koyrt í munnin ella sproytað beinleiðis í vøddarnar. Verður tað sproytað í vøddarnar, fer tað spakuliga út í kroppin og kann tað taka dagar ella vikur.

Misnýtir tú steroid, fært tú pirrur og feittuta húð og tað kann skaða eitt nú livur og hjarta. Dreingir fáa niðursetta sáðframleiðslu, so tað kann gerast ringt at fáa børn. Kynsligi hugurin verður minni, og tá tú endiliga hevur hug, fært tú ikki standing. Tú fært eisini "kvinnulig" bróst. Hjá gentum verður mánasjúkan órógvað og evnini at fáa børn verða niðursett. Tú fært mannligar eginleikar, so sum øktan hárvøkstur á kroppinum, verður skallut, djúpari rødd og fær smærri bróst. Flestu av hesum avleiðingunum eru varandi og hvørva ikki, hóast tú gevst at taka anabolskar steroidir.

Rúsevni


Betty Ford

Elizabeth Ann Bloomer Warren Ford (fødd 8. apríl 1918 í Illinois – deyð 8. juli 2011 í Kalifornia) var gift við Gerald Ford, ið var forseti í USA frá 1974 til 1977. Gerald Ford tók við eftir Richard Nixon, ið var noyddur at fara úr Hvítu Húsunum eftir Watergate-gøluna . Betty Ford giftist við Gerald Ford í 1948, bert tvær vikur áðrenn hann varð valdur í Kongressina fyrstu ferð. Maður hennara doyði í 2006.

Betty Ford var ikki bara kend sum fyrrverandi forsetafrúa, men eisini fyri arbeiði sítt ímóti rúsdrekka- og rúsevnamisnýtslu. Betty Ford hevði í nógv ár trupulleikar við bæði heilivági og rúsdrekka, men tað eydnaðist henni at fáa tamarhald á misnýtsluni. Í 1982 stovnaði hon ta kendu avvenjingarstøðina í Rancho Mirage í Suðurkalifornia . Hon var eisini virkin í arbeiðinum ímóti bróstkrabba.

Tað var Nancy Reagan, einkjan eftir fyrrverandi forsetan Ronald Reagan, sum almannakunngjørdi, at Betty Ford var deyð. "Eg gjørdist sera hugtung, tá eg frætti, at Betty Ford er deyð", skrivaði Nancy Reagan í einum tíðindaskrivi.

Keldur

Amerikanarar
Føðingar í 1918
Andlát í 2011


Veðurlagsbroytingar

Veðurlagsbroytingar (ella umhvørvisbroytingar) og árin teirra á menniskju og náttúru fevna um eitt ógvuliga breitt øki, og vísindafólk innan nógv ymisk fakøki mugu til fyri at lýsa spurningin í síni heild. Vísindalig úrslit um hesi viðurskifti verða tí kunngjørd í nógvum ymiskum vísindaligum tíðarritum, og nógvar vísindaligar greinir um evnið koma hvørt ár. Ymsar stjórnir og felagsskapir hava tí sett bólkar av serfrøðingum innan ymisk øki til saman at gera niðurstøður um verandi veðurlag, komandi broytingar og teirra avleiðingar.

Ein frágreiðing frá ST staðfestir, at broytingarnar í veðurlagnum verða munandi øktar frá dálking, skapt av menniskjum. Samanumtikið eru serfrøðingar í ógvuliga stóran mun samdir um, at mannaelvdar veðurlagsbroytingar longu eru farnar í gongd, og at tær fara at versna tey komandi 100 árini og eftir tað alt eftir, hvussu stórt útlátið av CO2 og øðrum skaðiligum evnum verður. Tað ber ikki til at forða fyri komandi veðurlagsbroytingum, tí tað útlátið av CO2, sum longu hevur verið, fer at broyta veðurlagið í langa tíð enn. Men tey tiltøk, heimurin ger tey næstu 10-20 árini fyri at minka um útlátið av CO2, eru avgerandi fyri, hvussu veðurlagið verður í endanum á hesi øldini.

Náttúra

Um allan heim eru seinastu órørdu náttúruøkini í bráðari minking. Veðurlagsbroytingar hava annað enn bara broytingar í veðurlagnum við sær. Øktur hiti og broytingar í avfalli og vindi hava longu broytt náttúruna í Norðurlondum.

Týdningarmikil tekin í náttúruni um veðurlagsbroytingar umfata millum annað, at:

 Gróður byrjar fyrr um várið
 Fiskastovnar flytast longur norðureftir
 Minni er til av ávísum fuglasløgum ella at fuglur tillagar seg við at broyta síni flytingarmynstur
 Hvítabjarnir eru hóttar, tí ísurin brýtur fyrr enn vanligt

Náttúruvanlukkur

Fleiri enn 295 000 fólk eru í 2010 deyð orsakað av náttúruvanlukkum . Hetta ger árið til eitt av teimum mest oyðileggjandi árunum, síðani henda uppgerð byrjaði í 1990. Verður onki gjørt, kunnu hundraðtals milliónir av fólki væntast at verða rakt av vatntroti, hungri ella fløðandi sjógvi, so hvørt sum jørðin hitnar, og hetta kann elva til stórar trupulleikar av flóttafólki. Veksandi hitin fer at føra til meiri vætu og fleiri skriðulop, sum eisini kunnu elva til stórar lokalar skaðar.

Oyðimørkin veksur

Nú er Sahara uml. 10 mill km2 til víddar . Tað svarar til 230 ferðir Danmarkar vídd. Sahara var einaferð gróðrarmikið lendi við nógvum skógi. Men fyri sløkum 80-100 árum síðan fór veðurlagið spakuliga at broytast. Tað gjørdist turrari og turrari. Menn tóku at brenna skóg og savannu so javnan. Teir vildu fáa sær størri beiti til fenaðin. Atvoldin er fólkavøksturin seinastu árini og menniskjans tránýtsla av náttúruríkidømi. Fátækir bøndur brendu skógin at fáa dyrkilendi ella beitilendi. Teir gróðursettu ikki trø aftur, og tí gjørdu teir landið til oyðimørk og beindu fyri lívsgrudarlagið sínum.

Á hvørjum ári verður eitt øki av góðari landbúnaðarjørð, 50 ferðir Føroyar til støddar, til oyðimørk. Nú á døgum ottar Sahara seg 48 kilometrar suðureftir fyri hvørt árið. Frálíkur háttur at varðveita skógin og steðga oyðimørkum at vaksa er at endurplanta trø, sum vit fella.

Djórasløg í vanda

Helvtin av djórasløgum jarðar halda til í tropiskum regnskógi. Nú er bara helvtin av regnskóginum eftir. Serliga seinastu 20 árini eru ómetaligar víddir høgdar upp. Regnskógardjór fáa ikki livað aðrastaðni. Tá ið djóraslag er týnt, er tað farið í søguna. Slagið kemur ongantíð aftur. Í jarðarinnar longu menningarsøgu eru nógv sløg íkomin og horvin aftur. Onnur dýr eru komin í teirra stað. Fyrr gingu nógv túsund ár, áðrenn eitt slag á natúrligan hátt vann á øðrum slagi. Á okkara døgum koma eingi nýggj djórasløg eftir tey, ið menniskjan týnir. Oyðingin gongur alt ov skjótt. Náttúran verður við øðrum orðum fátækari. 200 súgdjór, fuglar og óteljandi onnur djórasløg eru longu týnd av menniskjuni. Men nú eru nógv fleiri í stórum vanda at verða týnd. Ongantíð fyrr eru djórasløg farin undir heilt so brádliga sum á okkara døgum. Mong eru eisini í bráðum vanda at kólna burtur.

Veðurlagsbroytingar ávirka longu fuglalívið í Evropa, vísir gransking, sum granskarar úr Hollandi, Kekkia og Stóra Bretlandi hava greitt úr hondum. Granskingin vísir, at ávís fuglasløg trívast væl orsakað av veðurlagsbroytingum, men tey fuglasløg, sum hava fingið verri umstøður, eru munandi fleiri í tali .

Føroyar

Lýggjari vetrar og glopraregn kunnu gerast vanligari komandi árini í Føroyum. Slíkar broytingar elva til økta skriðulop og erosión. Spáddu veðurlagsbroytingarnar kunnu væntast at merkja føroyska landslagið á ymsan hátt. Lýggjara veðrið kann skapa betri gróðrarlíkindi. Tað kann tó hugsast, at hetta ikki sæst aftur, um upphitingin mest verður um veturin uttanfyri vakstrartíðina. Lýggjari vetrar kunnu merkja minni kava. Tá hetta samstundis fellur saman við, at títtleikin av glopraregni um heystið og veturin kann væntast at økjast, merkir tað, at vandin fyri skriðulopum komandi árini økist.

Um ársskiftið 2002-2003 læt Heilsufrøðiliga Starvsstovan úr hondum frágreiðing til landsstýrismannin í umhvørvismálum, Eyðun Elttør, við kanningum og uppgerð um CO2-útlátið hjá føroyingum. Frágreiðingin staðfesti, at føroyingar í mun til íbúgvatalið hava millum størstu útlát í heiminum. Føroyar er eisini eitt tað mest dálkandi landið í heiminum í mun til fólkatalið .

Fløðandi hav fer, sum tíðin líður, at nerva verandi havnaløg og aðra bygging nær sjóvarmálanum. Eisini er trúligt, at vit fara at fáa meiri avfall, harðari óðnir og hægri aldur. Tey størstu vandamálini liggja tó helst í møguligum broytingum á okkara havleiðum. Veðurlagið í Føroyum er óvanliga heitt, tá vit samanbera við flestu onnur øki um sama breiddarstig . Fyri ein part stavar hetta frá lýggjum vindi, men streymurin, sum førir heitan sjógv fram við okkum, eigur eisini sín stóra lut í hesum, og vandi er fyri, at hesin streymur fer at vikna. Enn ber ikki til at siga, um hetta fer at henda, ella hvussu stórar møguligar broytingar verða, men sjálvt ein lítil minking í streyminum kann gera, at kaldur sjógvur lættari kemur inn á landgrunnin, og tað kann fáa ógvisligar avleiðingar.

Eitt vandamál hjá okkum er gróðurin í sjónum. Alt tað, sum livir á landgrunninum, livir í seinasta enda av gróðrinum, og kanningar hjá Fiskirannsóknarstovuni vísa, at stórur munur er frá einum ári til annað. Hetta sæst eisini aftur í fiskinum, serliga hýsu og toski. Tey árini, tá nógvur gróður er, kemur meiri av toski og hýsu undan, og tey veksa eisini nógv skjótari. Enn er ikki greitt, hví gróðurin er so ymiskur tey ymsu árini, men alt bendir á, at tað er munur í veðurlagi, sum ger hetta. Um illa vil til, kunnu veðurlagsbroytingarnar tí fara at órógva gróðurin og harvið líkindini fyri fiskiskapi á landgrunninum.

Ávísingar úteftir
What Really Turned the Sahara Desert From a Green Oasis Into a Wasteland?, smithsonianmag.com (enskt)
 Climate-Driven Ecosystem Succession in the Sahara: The Past 6000 Years, uni-bayreuth.de (enskt)
Sahara's Abrupt Desertification Started By Changes In Earth's Orbit, Accelerated By Atmospheric And Vegetation Feedbacks, sciencedaily.com

Keldur

Veðurfrøði
Vistfrøði


RMS Titanic

RMS Titanic var eitt bretskt ferðamannaskip, sum á jomfrúferð síni í 1912 sigldi á eitt ísfjall í norð atlantiska havinum morgunin tann 15. apríl. Stoyturin frá ísfjallinum hevði við sær, at skipið sakk. Við bæði manning og ferðafólki, tók RMS Titanic við sær 1.500 fólk til havs. Upprunaliga farleiðin hjá RMS Titanic var frá Southampton, Ongland til New York City, USA.

Tá ið pinkukavbáturin kom fram, kundi vrakið loksins kannast. Tað vardi næstan tveir tímar hjá Nautile at koma niður til vrakið. Kavbáturin Nautile kann fara niður á 6000 m. Í lítla kavbátinum er kavarin vardur fyri høga trýstinum í havdýpinum. Í 1912 var Titanic liðugt bygt og var ein av størstu og glæsiligastu damparum.

Í 1986 kannaði amerikanski kavbáturin Alvin vrakið av stóra ferðamannaskipinum Titanic. Strokkurin varð kannaður við kavtólmenni, nevnt Jason Jr. Tólmennið tók eisini myndir av skipinum innan.

Titanic liggur á stívliga 3000 m. dýpi.

Skip
Ferðamannaskip
Vanlukkur á sjónum


Hvalspýggjur

Hvalspýggja (frøðiheiti Scyphozoa) er ikki fiskur, men ryggleyst djór. Meir enn 96 % av hvalspýggjuni eru vatn, og hon hevur ríkið í heimshøvunum síðan elstu tíðir. Hon hevur hvørki bein, eygu, heila ella hjarta. Longu trevsurnar verða nýttar at veiða við. Langar trevsur hanga niður úr hvalspýggjuni. Tá ið eitt lítið kykt svimur í tær, verður eitur sprænt á tað.

Hvalspýggjur eru bleytar. Búkurin fer inn og út, eins og regnskjól letist upp og fer aftur. Hetta ger, at hvalspýggjan flytur seg. Hvalspýggja fer eftir ljósinum, hóast hon hevur eingi eygu. Hon svimur upp í sjógvin, har hon er í nánd av tí, hon etur. Mangar hvalspýggjur eru næstan gjøgnumskygdar. Nakrar teirra lýsa, so tær síggjast í myrkum sjógvi. Hetta gera tær oftast, tá ið onkur órógvar tær.

Hvalspýggjurnar kunnu viga upp í 204 kg, eins nógv og ein fullvaksin hannleyva .

Kelda

Djór


Jarðskjálvtin í Sendai 2011

Jarðskjálvtin í Japan var 11. mars í 2011 kl 05:46 UTC. Skjálvtin máldi 9,0 á Richter-stiganum. Jarðskjálvtin, sum var tætt við Tōhoku, hevði miðdepil einar 10 kilometrar undir havbotninum. Jarðskjálvtin kom bæði við eini stórari tsunami, ið skolaði túsundtals heim vekk og drap fleiri túsund fólk, og eisini eini stórari kjarnorkuvanlukku. Hann var fríggjadagin tann 11. mars 2011 kl 14:46 (føroyska tíð).

Túsundtals fólk hava mist heimið, túsundtals fólk hava mist síni kæru, túsundtals fólk eru vekk í øllum rokanum, og túsundtals fólk eru deyð. Myndugleikarnir í Japan siga, at jarðskjálvtin og flóðaldan hava kravt í minsta lagi 15 554 mannalív . Men myndugleikarnir stúra fyri, at nógv fleiri eru deyð. Tað vátta japansku myndugleikarnir í mars 2011. 22 598 fólk eru annaðhvørt staðfest deyð, ella eru ikki komin afturíaftur, eftir jarðskjálvtin og flóðalduna. Borgarstjórin í havnabýnum, Ishinomaki, sigur við tíðindastovuna Kyodo, at bara í Ishinomaki eru út við 10 000 fólk ikki komin afturíaftur .

Reyði Krossur Føroya hevði í mars 2011 fund, har tosað varð um, hvat kann gerast fyri at hjálpa Japan eftir jarðskjálvtan og flóðalduna fríggjadagin.

Keldur

Japan
Náttúruvanlukkur


Sahara

Sahara er størsta oyðimørkin í heiminum. Sahara er næstan so stór sum øll Evropa, hon tekur triðingin úr Afrika (9 100 000 km²). Sahara røkkur eystan úr Reyðahavi og vestur í Atlantshavi, norður at Atlasfjøllunum og Miðjarðarhavinum og suður at Sudan, nakað suður um 20 stig á norðurbreidd. Her veksur næstan einki.

Veðurlagið í Sahara er sera heitt, tí har sær sólin hvønn einasta dag frá morgni til myrkurs frá skýleysum himli. Hitin verður tí óførur um dagin, eini 45-50 °C í skugganum. Veðurlagið í Sahara er sera eins alt árið, tí hvør dagur er sólardagur, og hvør dagur er regnleysur. Í teimum flestu støðum ganga fleiri ár ímillum hvørt ælið. Fjøllini Tibesti (í Libya) og Ahaggar (í Algeria) koma upp í 3000 metra hædd, tey eru heldur svalligari at búgva í enn niðri á háslættunum, og har uppi kemur ikki so lítið av avfalli. Har eru tí fleiri vala bygdir.

Seinastu árini hevur Saharaoyðimørk etið seg longri og longri suðureftir, og nógv gott beitilendi er vorðið oyðimørk. Fá fólkasløg hava lagað seg til at búgva í Sahara. Eitt av hesum harðbalnu fólkasløgum eru tuaregar, sum í øldir hava livað sum flakkfólk og eru gitnir fyri at fara langar leiðir ígjøgnum oyðimørkina á marknaðirnar við salti.

Oyðimerkur í Afrika
Oyðimerkur


Kalahari

Kalahari ella Kalaharioyðimørkin er ein oyðimørk í Syðra-Afrika. Kalahari- og Namibiaoyðimørkin eru av turrastu økjum í heiminum. Her liggja ormaeðlur í skugga og lúra eftir eitrandi skreljuslangum. Bæði her og í Sahara livir afrikanski strutsurin.

Sanfólkið er eitt av fáu fólkunum í Kalahari. Tey búgva og arbeiða saman í smáum samfeløgum við føstum ættarbondum. Í øldir hava tey ferðast úr einum staði í annan í oyðimørkini og tikið skordýr og henta plantur at eta og við eiturørvum veitt smá dýr.

Botsvana
Oyðimerkur í Afrika


Amasoná

Amasoná er 2. longsta á í heiminum. Úr keldunum langt uppi í kavataktu Andesfjøllum í Perú rennur hon 6.439 km ígjøgnum Perú og Brasil og út í Atlantshav. Ósin er so breiður, at ikki sæst av øðrum áarbakka og yvirum á hin, og so nógv vatn rennur í havið, at sjógvurin er sum ósavatn einar 180 km úr landi. Úr Amasoná renna 773 milliardir litrar av vatni hvønn tíma út í Atlantshav.

Amasoná rennur úr Andesfjøllum í Perú og verður alsamt størri og breiðari, sum hon rennur eystur ígjøgnum Suðuramerika og út í Atlantshav. Longra helvtin á ánni rennur ígjøgnum Brasil, og hon er týdningarmesta flutningsleið í landinum. Stór skip sigla langt inn í landið, enntá til nýmótans býin Manaus, einar 1600 km. úr Atlantshavsstrondini. Á hvørjum ári fer áin upp um áarbakkarnar, og nógv móra, ið taðar væl, legst á markirnar.

Størstu regnskógirnir eru fram við Kongoá í Afrika og Amasoná í Suðuramerika. Meginparturin av regnskóginum er í Brasil, báðumegin Amasoná.

Áir


Ca Mau

Ca Mau er ein býur í  Vjetnam, høvuðsstaður í Ca Mau landslutinum. Í 2010 var íbúgvaratalið  204.895. Býurin er 360 km sunnanfyri Ho Chi Minh City. Ca Mau Floghavn er 2 km frá miðbýnum.

Býir í Vjetnam


George Michael

George Michael (føddur Georgios Kyriacos Panayiotou, grikst:  Γεώργιος Κυριάκος Παναγιώτου, 25. juni 1963 í London, deyður 25. desember 2016 í Goring-on-Thames) var ein enskur sangari, sangskrivari, tónleikari og tónleikaprodjúsari og úr London. Pápi hansara er griskur kyprioti og mamman er ensk. George Michael gjørdist heimskendur, tá hann og skúlavinmaður hansara Andrew Ridgeley vóru poppduo'in Wham!. Fyrsta staklag hansara sum einstaklingur var Careless Whisper, sum seldi yvir 6 milliónir um allan heimin. Hann vann sera nógvar heiðurslønir tey 30 árini, hann var virkin innan tónleikalívið.
George Michael gavst við konsertferðum í 2008. Fyri ikki at framføra fyri einum hálvtómum leikvølli í 2008, gav poppkongurin ókeypis atgongumerki til fólk í Danmark. "Høvuðsorsøkin er, at eg eri nú 45 ára gamal. Eg haldi at popptónleikur eigur at vera fyri ungdómin, og ikki ein roynd í at halda út", segði George Michael.

George Michael doyði í heimi sínum jóladag 2016.

Útgávur
 Faith (1987)
 Listen Without Prejudice Vol. 1 (1990)
 Five Live (EP) (1993)
 Older (1996)
 Songs from the Last Century (1999)
 Patience (2004)
 Symphonica (2014)

Føðingar í 1963
Andlát í 2016
Enskir sangarar
Bretskir tónleikarar


Justin Fashanu

Justinus Soni "Justin" Fashanu (f. 19. februar 1961 – d. 2. mai 1998) var fyrsti litti fótbóltsleikarin ið var seldur fyri 1 millión pund . Hann var føddur í Hackney í London. Fashanu hevði góð evnir sum boksari, men valdi fótbóltin frammum. Fashanu byrjaði sína fótbóltskarrieru í Norwich í 1978 sum 17 ára gamal, og bleiv fastur maður á besta liðinum, og skoraði í næstu 3 árini 35 mál í 90 dystum fyri felagið. Í 1980 skoraði hann flottasta málið í kappingarárinum ímóti Liverpool.

Nottingham Forest, ið var ein stórmakt í evropeiskum fótbólti við Brian Clough á odda, keypti Justin Fashanu í 1981, og gjørdist hann fyrsti litti leikarin ið bleiv seldur fyri 1 millión pund. Í Forest gekk ikki gott hjá Fashanu. Clough var ikki glaður um, at tað hoyrdist at Fashanu var samkyndur, og bleiv Fashanu enntá biðin um at halda seg vekk frá venjingunum hjá liðinum. Sjálvsálitið hjá Fashanu var lágt og bleiv hann leigaður út til Southampton í august 1982. Í Southampton gekk betri hjá honum, og vildi venjarin Lawrie McMenemy keypa hann, men hevði felagið ikki nóg mikið av pengum.

Í desember 1982 skifti hann til grannarnar í Nottingham, Notts County, fyri 150 000 pund. Í Notts County skoraði hann 20 mál í 64 dystum. Í 1985 var hann seldur til Brighton & Hove Albion fyri 115 000 pund, men har fekk hann ein álvarsaman knæskaða, og var hansara karriera í vanda. Hann fór til USA og eftir skurðviðgerð byrjaði hann aftur at leika við Los Angeles Heat, og síðani fór hann til Kanada, har hann leikti við bæði Hamilton Steelers og Edmonton Brickmen.

Í 1989 gekk leiðin aftur til Bretlands og fekk hann sáttmála við Manchester City, men leikti hann bara 2 dystir í City, og eftir ein mánaða í Manchester fór hann til West Ham. Har leikti hann eisini bara 2 dystir, og síðani eftir eitt stutt uppihald í Leyton Orient endaði hann í Non League felagnum Southall, har hann var leikandi venjari. Í 1990 fartaldi Fashanu alment at hann var samkyndur, og skapti hetta mikla øsing í fótbóltsheiminum . Fleiri fyrrverandi liðfelagar vóru ikki blíðir og søgdu at samkynd høvdu onki at gera í liðítrótti. Bróðurin John, ið eisini var ein kendur fótbóltsleikari, vildi ikki vita av honum . Fashanu var útsettur fyri happing frá liðfelagunum og frá áskoðarum.

Í 1991 var hann til royndarvenjing í Newcastle, men venjarin Ossie Ardiles vildi ikki bjóða honum ein sáttmála. Hann leikti ein dyst fyri Newcastle. Hann fekk sáttmála við Torquay, og var hann har frá 1991 til 1993, og hóast hann skoraði 15 mál í 41 dystum flutti Torquay niður í 3. Deild. Fashanu var eisini hjálparvenjari í felagnum. Í februar 1993 tá Torquay var við í niðurflytingarstríðnum frá 3. Deild, fekk venjarin sekkin og søkti Fashanu starvið sum venjari, men valdi felagið heldur Neil Warnock.

Fashanu fór frá Torquay stutt eftir hetta, og gekk leiðin til Skotlands og Airdrie. Men í Airdrie gekk ikki so gott og flutti felagið niður frá bestu deildini. Hann fór so til Trelleborg í Svøríki men leikti bara 1 dyst við felagnum, áðrenn hann vendi aftur til Skotland, har hann skrivaði sáttmála við Hearts í 1993. Fashanu bleiv koyrdur úr felagnum í februar í 1994, fyri at hava roynt at selt søgur frá privatlívinum til fjølmiðlarnar, um hansara forhold við nakrar politikarar. Hann fór síðani til USA og bleiv ungdómsvenjari og eisini fór hann til Nýsæland.

Í mars mánaða í 1998 bleiv hann handtikin fyri ósømuligan atburð í USA, og eftir at løgreglan hevði tosa við hann, fór hann aftur til Bretlands. 2. mai í 1998 tók hann sítt egna lív. Um morgunin tann 3. mai breyt Justin Fashanu inn í eina garasju í London og hongdi seg sjálvan .

Í 2009 var eitt lið stovna til eitt tiltak í Brighton, og kallaðist liðið "The Justin Fashanu-All Stars". Liðið var stovna av Justin Fashanu átakinum ið stríðist fyri at samkynd verða vird í fótbólti .

Keldur

Enskir fótbóltsleikarar


Finskt mál

Finskt mál er málið í Finnlandi og er minnilutamál í Svøríki. Um 5,2 milliónir fólk tala finskt , sum nú er, og støðan hjá finskum er betri enn nakrantíð áður. Nú á døgum verður finskt nýtt í øllum hugsandi viðurskiftum, bæði skipaðum og óskipaðum. Tá ið Finnland fór inn í ES, gjørdist finskt eitt av almennu málunum í Evropasamveldinum. Í Svøríki hevur finskt støðu sum alment viðurkent minnilutamál.

Finskt er av uralsku málættini, ein kløn og støkkin keta av málum, sum røkkur frá eystursjóvarstrondini heilt til Jenisej-ánna og Taimyrhálvoynna í Sibiria. Finskt minnir um estiskt, men har er eisini skilskapur við sámisku málini. Í bæði finskum og sámiskum kann en til dømis skapa long orð við at leggja bendingar aftrat stovninum.

Søga

Søgugongdin í finskum eftir frumfinska tíð verður býtt sundur í fimm.

 Fyrsta skeiðið er fornfinskt frá fyrstu túsund árunum eftir okkara tíðarrokning. Longu tá verður støði lagt undir fyrsta málføraskilnaðin.
 Annað mentanarsøguliga týðandi skeiðið var tað miðaldarfinska. Miðøldin í Finnlandi verður roknað frá umleið 1150, haðani elstu skjølini eru um finsk viðurskifti. Finnland gjørdist í miðøldini ein partur av svenska ríkinum og varð lagt undir svenska lóg og svenskan stjórnarsið. Finskt hevði ikki støðu sum alment umsitingarmál og lógarmál, men hentari var í vissum førum at nýta finskt.
 Tað triðja menningarskeiðið, gamalt skriftfinskt, tók við í 1540-árunum, tá ið trúbótin kom til Finnlands. Við trúbótini fylgdi tann meginregla, at fólk skuldu kunna taka Guðs orð til sín á móðurmálinum, og var einki skriftmál frammanundan, mátti tað skapast nú. Mikael Agricola, sum seinni gjørdist biskupur í Åbo, týddi og læt prenta tær fyrstu finsku bøkurnar. Teirra millum var Nýggja Testamenti, sum kom út í 1548, tann týdningarmesta. Øll Bíblian varð týdd til finskt í 1642.
 Eitt nýtt skeið í søguni hjá finskum, tað eldra nútíðarfinska, tók við í 19. øld. Svøríki misti Finnland til Russlands í 1809 og Finnland gjørdist eitt sjálvstýrandi stórfúrstadømi undir Russlandi. Umsitingarmálið var framvegis svenskt. Men reist vórðu alt meira tilvitandi krøv um, at finskt skuldi hava størri rætt. Eisini sjálvum málinum varð litið at við øðrum eygum enn áður. Tey vesturfinsku málførini vórðu roknað sum oyðiløgd av sterku ávirkanini frá svenskum og leitað varð eftir nýggjum fyrimyndum fyri skriftmálinum í teimum reinaru eysturmálførunum.
 Fimta menningarskeiðið hjá finskum, nútíðarfinskt, verður roknað frá 1880-árunum og frameftir. Eftir tað eru ongar víðgongdar broytingar við atliti at bygnaðinum í finskum, men menningin hevur verið spøk og í samsvari við broytingar í umheiminum, tó er málnýtslan og áskoðanin á hana broytt munandi.

Keldur


Hinduisma

Hinduisma er ein heimsátrúnaður. Indiska trúgvin, hinduisma, varð grundað fyri fleiri enn 5000 árum síðan. Hindar trúgva á nógvar gudar, og flestu hindar trúgva á endurføðing. Hindu er persiskt orð fyri India. Kendasta teknið hjá hinduismuni er orðamyndin OM, ið er gud á okkara máli.

Átrúnaðurin hevur ongan stovnara og ongar skrifitir , men ístaðin eru elstu hindulærurnar í Rigvedakvæðunum, ið eru elstu átrúnaðarligu bókmentir í India. Nú eru nógvir hindu trúarflokkar, og tó at teir trúgva á somu gudarnar, hava teir tó ikki somu trúgv. Tað, sum eyðkennir hinduisma, er karma, læran at fólk eru merkt av, hvat ið tey gjørdu í undanfarnum lívum, og hvat ið tey fara at gera í komandi tíðum. Flestu trúgva, at menniskjan hevur sál, sum ikki doyr, men fer úr einum kroppi í annan. Eru fólk góð, verða tey endurfødd til betri lív, men tey kunnu eisini, eru tey ónd, verða endurfødd sum djór, til dømis skordjór. Tí er tað, at dýr og menniskjur verða mett eins. Tað ræður tí um at gerast betri, so at tað slepst undan endurføðing. Soleiðis kemst í Mokshastøðuna.

Hinduisman lærir, at eingin má sláa í hel ella gera seg inn á onnur . Prestar gera tænastu í templunum. Fólk koma hagar at biðja og ofra blomstur ella mat. Tá ið maturin er signaður, verður hann býttur ímillum tey trúgvandi ella latin teimum fátæku.

Upprunasøgan

Hinduisma er tann trið elsti átrúnaður í heiminum og varð til í India fyri fleiri enn 5000 árum síðan . Hinduisman tók seg upp í India um 1750 f.Kr. Um 1500 f.Kr. kemur induevropiskt fólk, nevnt ariar, til India úr Miðásia, og gamla indusmentanin fer til grundar. Sum tíðin leið, vórðu ariar og upprunafólkið blandað saman, og burtur úr tí spratt onnur mentan og nýggj trúarlæra, hinduisman. Samfelagið varð skift í fýra stættir - prestastættin, hernaðarsættin, bóndastættin, keypsmansstættin og niðasta stættin, sum vóru tey, ið tæntu hinum stættunum.

Landið varð býtt sundur í nógv fúrstadømi, og fúrstarnir úr hernaðarstættini høvdu politiska valdið. Harafturat varð samfelagið býtt sundur í nógvar ymiskar kastur, sum vóru skipaðar eftir ætt og starvi. Elstu átrúnaðarligu bókmentirnar, sum eru varðveittar í India, eru umleið 3000 ára gomlu Rigvedakvæðini. Tey halda sín uppruna ímillum ariarnar, men hinduisma hevur eisini djúpar røtur í gomlu indusmentanini.

Gudar

Hinduisman hevur tríggjar høvuðsgudar, skaparin Brahma, uppihaldarin Vishnu og oyðileggjarin Shiva. Umframt tað er eitt ótal (eini 330 mió. í tali ) av øðrum gudum, sum tey hava at halda seg til í dagliga yrki. Gudarnir kunnu vera forfedranna andar. Gomur indisk kvæði, tað gitnasta er Mahabharata, siga frá gudunum og bardaga teirra við tað ónda. Nógvir hindugudar eru í ætt.

Flestu hindar taka framum ein gud, sum teir tilbiðja. Men teir tríggir gudarnir, Shiva, Vishnu og Brahma, hava meira at siga enn allir hinir. Teir halda eisini, at mangt í natúrini er heilagt. Teir meta eisini fleiri dýr at vera heilag, sum kýr, krokudillur, apur og ormar. Hesi dýr eru friðað, og tí má eingin gera teimum ónáðir. Um onkur etur neytakjøt, trúgva teir, at hann er æviga glataður.

Listi

 Brahma er skaparin við fýra andlitum, og tí sær hann alt. Flestu hinduar trúgva á mangar gudar, men at ein hevur skapað tilveruna - Brahma.
 Shiva er oyðarin, sum ræður fyri bæði lívi og deyða og øllum, sum er í heiminum. Tá ið Shiva dansar, skapar hann lív. Hindugudurin Shiva er eisini gudur fyri góðum og illum. Mangir hinduar hava myndir ella standmyndir av Shiva heima við hús.
 Visnu er mildari enn tann grummi Shiva, og kemur til jarðar at halda frið og landaskil. Vishnu er eisini hann, ið varðveitir, hann hevur tíggju ymisk skapilsi.
 Krishna er best umtókti hindugudurin, og allastaðni í India eru myndir av honum. Krishna er ímynd av Vishnu og í frumsagnunum verður sagt frá, hvussu menniskjaligur hann var. Hesin tølandi og fagri gudur var eitt óviðeiriligt barn, sum, tá ið tað var vaksið til mans, elskaði alt og vann á tí ónda.

Halgidagar

 Dussehra: 10 daga veitsla í sept-okt.
 Nýggjárshald.
 Janmashtami: Veitsla í aug-sept. Kristhna til heiðurs.
 Holi: Tveir daga veitsla um várið.
 Tempulveitslur: Verða hildnar á hvørjum ári.
 Diwali: Veitsla fyri ljósinum.

Stættarbýtið

Ein og hvør hindi er føddur í ávísa kastu og ávísan bólk, og hetta ger av støðu hansara í samfelagnum. Høvuðsstættirnir vóru fýra - prestarnir, handverkarnir, hermenninir og bøndurnir. Hesir stættir fóru við tíðini sundur í hundraðtals aðrar stættir, til dømis hevði hvørt handaverk sín stætt. Stættirnir høvdu hvør sítt frámerki brent inn í pannuna ella á okkurt annað ásýnligt stað á stættarlimunum, so at øll skuldu síggja, hvønn stætt, ið tey hoyrdu til . Eingin mátti skifta stætt, og felagsskapur stættanna millum ella giftarmál var ólógligt. Giftust tvey úr hvør sínum stætti, vóru tey útihýst av stættunum og itu tá paria, sum merkir stættarleys. Tey stættarleysu vóru vanvird og hildin at vera órein, tey máttu halda seg burtur frá øðrum og livdu ofta í trongum korum. Hóast stættarbýtið nú er avtikið við lóg, situr tað so fast í hindiska fólkinum, at tað koma at ganga nógv ár, áðrenn tað hevur mist sína megi millum manna.

Reglur eru enn, sum siga, hvussu fólk úr ymsum kastum skulu fara hvør við øðrum, ella um tey kunnu giftast. Hjúnaband og húslív hava nógv at siga hjá hindum. Ofta gera foreldrini av, hvørjum børn teirra skulu giftast við. Konufólkini halda seg til sítt og akta pápan ella mannin. Tey gera stórt brúdleyp. Brúður og brúðgómur fara í stásilig klæði, og skrýdd við blomstrum geva tey hvørt øðrum hátíðarlig lyfti framman fyri heilagum manni.

Heilaga áin

Mesta fólkið í India eru hinduar (80,5 % av tí samlaðu fólkinum ), og halgasti býur teirra er Varanasi norðarlaga í India. Býurin er við ánna Ganges. Hinduar halda størstu ánna í India, Ganges, vera heilaga. Teir halda, at tváar tú tær í henni, verður øll synd vaskað burtur av tær. Hvørt ár koma fleiri milliónir pílagrímar til Varanasi at baða sær í ánni. Í Veranasi standa eini 400 gudatempul, sum trúgvandi hinduar valla til fleiri ferð um árið, og fram við Gangesánni standa eitt ótal av gistihúsum. Gistihúsini eru altíð full av fólki, sum er komið hagar at búgva, meðan tey tváa sær í Gangesánni, ella at verða har sínar seinastu dagar. Hinduarnir vóna, at tá ið teir eru deyðir, skulu teir verða brendir og stroyddir út í Gangesánna.

Keldur

Hinduisma
Átrúnaður


Stjørna

Stjørnur verða til úr stórum skýggjum av foni og vatnsevni. Summar stjørnur eru ovurstórar. Sótu tær í miðjum sólkervi okkara, rukku tær langt út um ringrás jarðar. Summar eru nógv minni, til støddar sum gongustjørna okkara, og tær eru kámar. Telja vit ikki sólina uppí, hevur ljósið úr næstu stjørnu okkara 4 ár um at koma á jørðina.

Fornaldar stjørnufrøðingar sóu, at stjørnurnar vóru altíð líka langt hvør frá aðrari. Teir ímyndaðu sær myndir á luftini, og at summar stjørnar skuldu verða skyldar. So er tó ikki. Men myndirnar, stjørnumerkini, sum til dømis Stórabjørn, eru góð, tá ið skil skal haldast á stjørnuhiminum. Stjørnufrøðingar nevna stjørnurnar við grikskum stavum - gamma, beta og alfa, eftir, hvar tær eru.

Stjørnufrøði