Jean-Luc Picard

Jean-Luc Picard er ein persónur í Star Trek, skiparin umborð á USS Enterprise-D og USS Enterprise-E. Hann varð leiktur av bretska sjónleikaranum Patrick Stewart í sjónvarpsrøðini Star Trek: The Next Generation (TNG) og filmunum, ið komu aftaná. Gene Roddenberry gjørdi persónin og uppkallaði hann eftir Jean Piccard, doktara, ein sveisiskur vísindamaður og ballónførari. Eingin almenn kelda finst til navnið Picard, men persónurin hevur ofta sínar 'kendu forfedrar' á orði — allarhelst Jean, Auguste og Jacques Piccard.

Lívið áðrenn tænastuna umborð Enterprise
Jean-Luc Picard varð føddur í Labarre, Fraklandi, jørðin 13. juli 2305. Hann er sonur Maurice Picard and Yvette, fødd Gessard. Longu sum drongur longdist honum eftir ævintýrum og kanningarferðum, og hetta førdi nærum til stríð, tá hann fór frá víngarðinum, ið familjan hevði átt í fleiri ættarlið, og søkti inn á Stjørnuflotaakademiið Í 2366 eru bæði foreldrini deyð. Bróðurin, Robert, og bróðursonurin, René, vóru einastu eftirlivandi familjulimir hansara, men teir doyðu í einum eldi í 2371 (Star Trek: Generations). Hann dumpaði fyrstu inntøkuroyndina, men hann kláraði hana seinni og slapp inn. Hann fekk prógvið í 2327 sum besti ella nærum næmingur í árganginum. Hann var fyrsti fyrstaársnæmingur, ið vann akademimaratonrenningina á Delulin II. Stjørnuflotaraðnummar hansara var SP-937-215 (TNG: "Chain of Command, Part 1").

Stutt eftir próvtøkuna var Picard í 2328 eina tíð á Earhartstjørnustøðini og bíðaði eftir skipinum, ið hann skuldi mynstra við. Meðan hann bíðaði, varð hann stungin í hjartað av einum av trimum Nausicaanarum undir einum bardaga í Bonestell Recreation Center. Skaðin kundi ikki gerast aftur, og hjartað varð býtt um við eitt manngjørdum hjarta[1] Hendan hendingin gjørdi unga Picard varugan við, at hugmóð hansara var høvuðsatvoldin til, at hann nærum varð dripin.

Í 2333 gjørdist Picard yvirstýrimaður umborð á USS Stargazer (NCC-2893) og gjørdist skipari, tá skiparin doyði í eini orrustu. They næstu 22 árini var Picard skipari á Stargazer á eini rannsóknarferð.

Meðan hann var skipari á Stargazer vann hann í 2355 Maxiaorrustuna í Maxia Zeta-skipanini ímóti einum ókendum fígginda, ið seinni vísti seg at vera eitt later Ferengi D'Korafloksstjørnuskip, við at finna uppá og nýta eitt herráð, ið varð kallað "Picardhandferðin", og sum gjørdi at ferengiskipið fórst við manni og mús. Eftir at Stargazer gekk burtur, varð hann sendur í krígsrættin í 2356, men ákærurnar um skeiva atferð vórðu sleptar. (Hetta er vanlig stjørnuflotasiðvenja, hvørja ferð eitt skip gongur burtur og fylgir gomlu sjósiði.)

Hvat Picard tókst við tey næstu níggju árini, áðrenn hann gjørdist skipar á Enterprise-D er ikki heilt greitt. Óivað varð hann vandur við kenda Star Trek-diplomatiið og -herráð, men við eini glæsiligari yrkisleið, ið enn ikki var byrjað. Í einum parti nevnir hann eina hending, ið hendi millum Stargazer og Enterprise-D-tíð hansara, tá skip hansara svaraði einum neyðarkalli.

Persónligt lív og persónligir áhugar
Bítast má merki í, at franski skiparin verður leiktur av einum bretskum sjónleikara. Ein kundi hugsað sær, at Paramount vildi tekkjast bæði fronskum og bretskum fjepparum samstundis. Tað er meira enn hugsandi, at bretar hyggja burtur frá franskleikanum og meta Picard sum ein av sínum egnu. Fólkini handan røðina gera heldur ikki nógv við, at fáa teir hugsa øðrvísi, tí sjálvt um lívssøga hansara heilt vist er fronsk, so hella atferðin og hugburðurin meira til ta bretsku síðuna. Umborð á Enterprise-D og -E biður Picard altíð um "Tea, Earl grey, hot", ið neyvan hevði verið fyrsta valið hjá einum fransmanni. Og hóast at kærleiki hansara til Shakespeare kann orsakast (ja, sjálvt klingonar dáma Shakespeare), so er tað, at Picard lærir Data at nýta eina sterka Midlandsdialekt, ótrúliga ósannlíkt, óansæð hvussu væl fransmaðurin dugir enskt. Eisini verður upplýst í einum av filmunum, at Picard hevur lært Data at syngja sangin "A British Tar" hjá Gilbert & Sullivan, og í einum parti roynir ein eftirgjørdur Picard, ið tó hevur somu tankamynstur sum hin veruligi, at fáa manningina at syngja "Hearts of Oak", ið er ein fosturlandssongur, ið er ímynd av Royal Navy, í felag.

Picard er mestu sum fjølfrøðingur og hevur áhuga í so ymsum evnum sum klassiskar bókmentir, fornfrøði, alisfrøði, fikting, ríðing og modellmyndirnar av ymsum stjørnuflotaskipum. Honum dámar væl m.a. Berlioz, og áhugi hansara í tónleiki kemur væl til sjóndar, tá hann spælir á sína ressikansku floytu, ið hann lærdi at spæla á, meðan hann var bundin til eitt rúmdarfar, ið hevði minnið hjá einum manni av eini mentan langt eftir, at hon týndist. (TNG: "The Inner Light") Onkuntíð venur hann saman við skipstelduni. Alskur hansara til tónleik og sjónleik verður vístur fram, sum røðini líður. Eisini lærir hann Data at "føla" seg gjøgnum verkini og at fáa røttu mannakensluna fram. Picard er ein privatur persónur, og tað kemur til sjóndar í hansara romantisku ævintýrum, og tá hann skuldi undir skurð á Stjørnustøð 212 í 2365 fyri at fáa eitt nýtt hjarta. ("Samaritan Snare").[1]

Sum yvirmaður er Picard ein ráðgevi ella fyrimynd hjá fleiri øðrum persónum, serligani Data. Picard ansaði eisini væl eftir undurbarninum Wesley Crusher og gav honum tignina sum fenrikkur. Wesley er sonur starvsfelagan Dr. Beverly Crusher, læknayvirfólk á Enterprise-D og besta vin hansara, loytnantkommandørur Jack Crusher og varð føddur, áðrenn Jack varð dripin 2354, meðan varð við Picard umborð á Stargazer.

Picard og Beverly Crusher
Eftir at Jack Crusher doyði, vórðu Picard og Beverly Crusher góð vinfólk og altíð vóru onkur tekin um atdrátt teirra millum. Men hesin atdráttur var tó avdúkaður, fyrr enn hann varð noyddur fram av einum tóli, ið ein fremmand rasa, pryttarnir á Kesprytt, hevði koyrt í tey, og sum loyvdi teimum at lesa tankarnar hjá hvørjum øðrum í partinum "Attached". Í einari av tíðarlinjunum hjá Q í síðsta parti "All Good Things..." var Picard giftur og seinni skildur frá Crusher, ið nú var skipari á einum sjúkraskipi. Hon hevði enn hansara navn, og hetta voldi til eina skemtiliga hending, tá bland kom í um, hvør Picard, skipari varð róptur á brúnna.

Dixon Hill

Eitt av holodekkforritunum, ið Picard dámar best er detektivurin Dixon Hill, ið allarhelst er skrivaður til heiðurs fyri aðrar bókmentadetektivar sum Philip Marlowe og Sam Spade.

Søgurnar hjá Dixoni Hill ganga fyri seg í 1940-árunum í San Francisco á Jørðini, ein vælkomin broyting frá einum gerandisdegi við millumstjørnaferðum. At byrja við var Picard einsamallur í forritinum, men seinni fingu eisini Data, Beverly Crusher o.o. áhuga í tí og komu uppí sum vinir hjá Dixoni Hill.

Heimurin hjá Dixoni Hill hava nógvar afturvendandi persónar, ið einans finnast á holodekkinum, t.d. brotsharrarnir Cyrus Redblock og Nicky the Nose. Summi halda, at Dixon Hill varð skapaður í eini roynd at endurnýta aðalevnini í ST-TOS partinum "A Piece of the Action." Men her skal leggjast aftur, at tann parturin snúði seg um chicagobrotsmenn í 1930-árunm, meðan Dixon Hill er ein film noir detektivur úr fjørutiárunum.

Star Trek bókin A Hard Rain gongur fyri seg nærum øll í heiminum hjá Dixoni Hill við einans fáum undantøkum, ið ganga fyri seg í "veruliga" Star Trek-heiminum. Tá løgnar hendingar, sum t.d. at fólk livna upp aftur, ikki verða tald uppí, so er bókin júst sum ein vanlig detektivskaldsøga.

Dixon Hillsøgur:
 "The Big Goodbye"
 "The Long Dark Tunnel"
 "The Parrot's Claw"

Í Star Trek: First Contact nýtir Picard holodekkið við eini Dixon Hill-søgu ("The Big Goodbye", kapitlar 12 og 13) at snýta og drepa tveir Borg við at skjóta eina thompsonmaskinbyrsu. (Hetta vápnið kundi einans drepa, tí Picard hevði sløkt trygdarverjuna.)

Skipari á Enterprise

Star Trek: The Next Generation

Røðin The Next Generation byrjaði, tá Picard gjørdist skipari á nýggja galaxyflokkaða stjørnuskipinum USS Enterprise (NCC-1701-D), nýggja flaggskipið hjá Stjørnuflotanum á stjørnudagfesting 41124 (14. februar 2364). Á umleið stjørnudagfesting 41153,7 (4 dagar seinni) varð Picard útnevndur til at umboða mannaættina í einum rætti stýrdur av Q. Tað eydnaðist Picard at sannføra Q um at geva mannaættini ein møguleika, og so var (TNG: "Encounter at Farpoint"). Umleið stjørnudato 47988 (26 December 2370), hevði Q aftur ein dómstól við eini nýggjari roynd til Picard; Picard kláraði royndina og mannaættin var bjargað (TNG: "All Good Things..."). (Q segði at royndin 'endaði ongantíð' á Farpointstøðini og legði upp til at øll røðin var ein roynd hjá Q-tilveruni at kanna menniskjuni.)

Í samband við Maxiaorrustuna fann Bok, ein ferengiskur DaiMon, seinni vrakið av Stargazeri og gav Picard tað. Bok hevði Picard undir ákæru fyri at hava dripið son sín, ið var umborð á fíggindasinnaða skipinum. Við at nýta vitisstýring gav hann Picard ógvuslig minni um hendingina, og hetta fekk Picard til at leypa á Enterprise-D; manningin hjá Picard kláraði tó at steðga hesum. ("The Battle") Nøkur ár seinni fann Bok ein mann, Jason Vigo, hvørs DNA hann broytti, so tað sá út sum at hann var sonurin hjá Picard. Bok ætlaði, at Picard og Vigo skuldu hittast, og síðani skuldi Bok drepa Vigo, so Picard visti, hvussu tað var at missa ein son, men ætlanin miseydnaðist, tá tað var staðfest, at Jason Vigo ikki var sonurin hjá Picard. ("Bloodlines").

Í 2365 bar Q so í bandi, við at senda Enterprise-D góð 7.000 ljósár út í rúmdina, at Stjørnuflotin fyri fyrstu ferð hevði samband við Borgfólkið í J-25-skipanini. Enterprise-D var við undirlutan og slapp bara undan, tí Picard bønaði Q um at senda seg aftur inn á øki hjá Føderatiónini. ("Q Who?").

Árið eftir bað K'mpec, klingonskur kanslari, Picard um at verða millummaður fyri at finna útav, hvør skuldi koma aftaná K'mpec, ið varð spakuligani eitraður, og at avsløra (collusion?). Stutt eftir skuldi Picard velja ímillum tveir avbjóðarar: Duras og Gowron. Undir tingingunum umborð á Enterprise-D drap Duras klingonska sendimannin K'Ehleyr, makin hjá trygdarovastanum Worf loytnanti, ið hjálpti Picard. Afturfyri drap Worf seinni Duras. ("Reunion").

Uppspunnin fólk

de:Figuren im Star-Trek-Universum#Captain Jean-Luc Picard


Laksastyrja

Laksastyrja (frøðiheiti - Lampris guttatus) er ein stórur uppsjóvarfiskur, sum kann gerast 180 cm langur. Hon er víða um í Útnyrðingsatlantshavi og í Miðjarðarhavinum. Hon er at finna á dýpum niður á uml. 400 m og er tí ikki ein djúphavsfiskur. Føðin er fiskur, ið livir á miðjum dýpi, og ryggleys dýr, í høvuðsheitum høgguslokkur. Laksastyrja verður veidd vinnuliga.

Kelda
 stamps.fo

Fiskar undir Føroyum
Fiskar


Trantkongafiskur

Trantkongafiskur (frøðiheiti - Sebastes mentella) kann gerast 55 cm langur, men er vanliga styttri enn 45 cm. Hann livir í rættiliga stórari nøgd í Norðuratlantshavi, t.d. í Irmingarhavi, har ið nógv verður veitt av honum. Hann heldur til á 300-1000 metra dýpi og er ofta uppi í sjónum. Trantkongafiskur livir av rættiliga ymsari føði, t.d. smáum fiski. Nógvur fiskur gýtir ótroðin egg, men hjá trantkongafiski verða eggini gitin inni í fiskinum, og tískil leggur hann livandi larvur.

Kelda
 stamps.fo

Fiskar undir Føroyum
Fiskar


Havtaska

Havtaska (frøðiheiti - Lophius piscatorius) er ein fiskur, ið livir á grunnum. Havtaska kann gerast 200 cm long, men er vanliga styttri enn 100 cm. Hon er funnin á 20-1800 metra dýpi í øllum Atlantshavi. Havtaska hevur teinar á høvdinum, sum líkjast agni, sum hon lokkar annan fisk til sín við. Tá ið ein fiskur er nóg nær, letur havtaskan kjaftin upp og gloypir honum. Havtaska verður veidd vinnuliga. Havtaska hevur stórt, breitt og flatt høvd, við stórum og breiðum kjafti. Sporlið er nakað flatt fremst og meira rundligt aftari. Tveir stórir beinnaddar eru aftanvert eyguni. Tríggjar høgar stengur eru á bakinum, tann fremsta er heilt fram móti gronini. Henda stongin hevur ein skræðulepa við ljósgagni á toppinum, og hann verður brúktur at lokka fong til sín. Onnur stongin er beint aftan fyri hesa stongina. Triðja stongin er á nakkanum. Mitt á bakinum millum uggafjaðrarnar er ein lítil fjøður við 3-4 teinum, og hetta alt er fremsta ryggfjøðurin. Aftara ryggfjøðurin er oman á sporlinum, og ein gotfjøður undir. Tær eru umleið eins til støddar. Sterturin er lítil, tykist samanfallin og trevsutur. Hon hevur stórar uggafjaðrar, ið sita frammanvert miðjuna. Búkfjaðrarnar eru smáar og eru tætt saman. Tær sita mitt undir øsinum og venda nakað ímóti síðunum og minna um føtur.

Tenninar eru nógvar, óregluligar, væl atskildar, langar og klænar, spískar og hvassar, afturábendar. Tær eru ójavnar í stødd, og í undirkjaftinum í mest sum tveimum røðum. Hon hevur smá eygu, sum sita nakað tætt saman. Roðsla er eingin. Táknaopini eru smá, eitt hvørjumegin aftan fyri og mest sum undir uggafjaðrunum. Fram við síðunum allan vegin runt kroppin eru smáir, trevsukendir skræðulepar. Hon er nakað broytilig eftir umstøðunum, men vanliga er hon einlitt brún og sprøklut, dimmari ella ljósari, viðhvørt við reydligum farra. Gráhvít er hon undir búkinum. Royggið er gráhvítt.

Kelda

 stamps.fo

Fiskar undir Føroyum
Fiskar


Grønlandstussi

Grønlandstussi (frøðiheiti - Himantolophus groenlandicus) kann gerast upp til 60 cm langur. Hann livir í øllum heimshøvum á stórum dýpi. Hann finnur sær føði á sama hátt sum havtaska. Kallfiskurin er sera lítil, men hann setur seg ikki fastan á kvennfiskin, eins og vanligt er hjá øðrum fiskasløgum, sum eru nær skyld við grønlandstussa.

Kelda
 stamps.fo

Fiskar undir Føroyum
Fiskar


Tussafiskur

Tussafiskur (frøðiheiti - Ceratias holboelli) kann gerast 120 cm langur, og tað er rættiliga stórt fyri ein djúphavsfisk. Hann er funnin í øllum heimshøvum á 120-1000 metra dýpi og finnur sær føði á sama hátt sum havtaska. Kallfiskurin er bert 4-6 cm langur og hann livir sum sníkur á kvennfiskinum.

Kelda
 stamps.fo

Fiskar undir Føroyum
Fiskar


Lusifer

Lusifer (frøðiheiti - Linophryne lucifera) kann gerast upp til 40 cm langur, men er vanliga styttri. Hann livir í Norðuratlantshavi á stórum dýpi. Kallfiskurin er sera lítil.

Kelda
 stamps.fo

Fiskar undir Føroyum
Fiskar


Seilur

Seilur (frøðiheiti - Gonostoma elongatum) er vanliga minni enn 30 cm langur. Hann er funnin í øllum heimshøvum á 500-1200 metra dýpi. Hann svimur upp á 50-400 metra dýpi um náttina og livir av smáum krabbadýrum og fiski.

Kelda

 stamps.fo

Fiskar undir Føroyum
Fiskar


Silvurøks

Silvurøks (frøðiheiti - Argyropelecus olfersi) er ein lítil fiskur (7 cm), sum livir í Eysturatlantshavi. Um dagin er hann at finna á 200-800 metra dýpi, men fer upp á 100-600 metra dýpi um náttini. Vit vita sera lítið um føðina.

Kelda
 stamps.fo

Fiskar undir Føroyum
Fiskar


Tranthavmús

Tranthavmús (frøðiheiti - Rhinochimaera atlantica) er ein stórur fiskur, sum kann gerast heilt upp til 140 cm langur. Hann er funnin frá Biskeiavíkini til Íslands og eisini út fyri Nova Scotia og Nýongland. Tranthavmús er á 500-1500 metra dýpi, og hon hevur meira tilknýti til botnin enn meginparturin av hinum fiskunum í hesi røð. Í mótsetningi til nógvar fiskar, gýtir hon bert nøkur fá, men stór egg. Vit hava lítlan kunnleika um føðina.

Kelda

 stamps.fo

Fiskar undir Føroyum
Fiskar


Bláaskøta

Bláaskøta (frøðiheiti - Neoraja caerulea) er ein lítil skøta, sum vanliga er minni enn 30 cm long. Hon livir í Norðuratlantshavi, t.d. á økinum við Rockall, á 600-1300 metra dýpi. Sum aðrar skøtur gýtir hon nøkur fá stór egg. Hon livir av øllum sløgum av botndjórum.

Kelda
 stamps.fo

Fiskar
Fiskar undir Føroyum


Brosma

Brosma (frøðiheiti - Brosme brosme) er vanlig undir Føroyum. Hon er annars við Svalbarð og Kolanesið, suður við Noregi, um alt Ísland, í Eysturgrønlandi og Útsynningsgrønlandi. Í Skagerrak, í norðara parti av Norðsjónum og við Írland. Hon er á bankum og tindum á víðum havi. Í vestara Atlantshavinum er hon frá Grand Bank til New Jersey.

Brosma er long og breið í kropsskapi. Tvørskurðurin er mest sum rundur. Hon hevur eina langa ryggfjøður, sum byrjar uppi yvir hálvari uggafjøðurini og kemur aftur til stertin. Brosma hevur eina gotfjøður frá miðjuni á fiskinum til fremst á stertinum, breiðar og rundligar uggafjaðrar og smáar búkfjaðrar. Sterturin er heldur lítil og er avrundaður. Strikan bogar oman fyri uggafjøðurina. Hon hevur lítið høvd, smá eygu, lítlan kjaft, smáar tenn og finnu.

Brosma verður upp í 120 cm long, vanlig longd er 40-90 cm. Hon er botnfiskur. Hon er av grunnum vatni, um 20 m. og niður á 1500 m. ella meir.

Kelda
 stamps.fo

Fiskar undir Føroyum
Fiskar


Hýsa

Hýsa (frøðiheiti - Melanogrammus aeglefinus) fæst rættiliga víða á leiðunum við Føroyar. Bæði á landgrunninum, Føroyabanka, Ytrabanka og Ytstabanka. Hon fæst bæði á grunnum vatni og niður ímóti 5-600 metra dýpi. Hýsa gýtir frá mars til mai. Gýtingin er tó í hæddini í sinnu helvt av apríl. Hon gýtir rættiliga víða. Men trý høvuðsgýtingarøki eru: eystan-, vestan- og norðanfyri. Hon gýtir eisini á Føroyabanka. Yngulin er uppi í sjónum teir fyrstu mánaðirnar. Men í august-september leitar hann niður at botni á umleið 100-500 metra dýpi. Hýsan veksur upp á vanligu fiskileiðunum, og smáhýsan er tí ikki so væl vard ímóti fiskiskapi sum t.d. toskurin. Í uppvøkstrinum er hon heldur ikki so væl vard ímóti fíggindum. Føðin hjá hýsuni eru ymisk slangukrossfiskur, krabbadýr, maðkasløg, og smáfiskur.

Kelda
 stamps.fo

Fiskar undir Føroyum
Fiskar


Kalvi

Kalvi (frøðiheiti - Hippoglossus hippoglossus) er heimsins størsti flatfiskur. Hann verður upp í 365 cm langur, kanska longri. Vanlig longd er tó 50-200 cm. Kalvi svimur bæði nær landi og út á 1000 m dýpi ella djúpari. Hann livur av krabba og fiski, men etur alt, sum hann klárar at fanga - eisini fugl sum lunda og mása. Kalvi hevur stórt høvd, stóran kjaft og smá eygu. Hann er dýrur fiskur, og tí verður nógv roynt eftir honum.

Kelda

 Stamps.fo

Fiskar undir Føroyum
Fiskar


Steinbítur

Steinbítur (frøðiheiti - Anarhichas lupus) verður upp í 150 cm langur og heldur til úr taraskóginum og út á 500 m dýpi. Høvdið er heldur stórt og kubbut og líkist ikki høvdinum á øðrum fiski. Hann hevur stóran og sterkan kjaft, og tenninar eru ógvuliga sterkar. Fremst í kjaftinum hevur hann bogaðar tøkutenn, og í gómanum eru kúputar tenn at bróta skeljar og krabbagággur við.

Kanningar vísa, at 20 ára gamal steinbítur er í miðal ein metur langur.

Kelda
 stamps.fo

Fiskar undir Føroyum
Fiskar


Kombikk

Kombikk (frøðiheiti - Gasterosteus aculeatus) finnast úr fjøruni og í hyljum langt uppi í fjøllunum. Hesin lítli (sjáldan meiri enn 6 cm) fiskur, við trimum hvøssum píkum fyri fjaðrar á rygginum, er tann tolnasti fiskur, hvat salti og hita viðvíkur, á okkara leiðum. Hann trívist í reinum vatni eins væl og søltum sjógvi og har hitin er úr 0 °C til 21 °C. Men best dámar honum, tá tað er grunt við nakað av gróðri og lítlum røringi, til dømis í áarhyljum.

Millum kombikk er tað kallfiskurin, ið ansar eggunum. Tíðliga á vári skiftir hann lit og byggir eitt reiður úr ymsum planturestum, sum hann límar saman við sevju úr nýrunum. Hagar lokkar hann kvennfiskar, eina ella fleiri, at gýta. Tá reiðrið er fult, 300-1000 egg, aktar hann reiðrinum til eggini klekjast, meðan hann við fjaðrunum alla tíðina rørir reinan sjógv at reiðrinum. Kombikk hava stóran týdning sum føðikelda hjá sjófugli fram við landi og smáfiski. Kombikk verða tí oftast ikki eldri enn 1-1½ ár og í rárasta føri 4 ár.

Kelda

 stamps.fo

Fiskar undir Føroyum
Fiskar


Rútar kongur

Rútar kongur (frøðiheiti - Neocyttus helgae) er ein sjáldsamur fiskur á føroyskum leiðum. Í royndarfiskiskapi eftir búrfiski á 1100 m dýpi vestarliga í føroyskum sjógvi fekk Magnus Heinason í februar 1993 um hálvthundrað av hesum fiski. Fiskurin hevur enn einki føroyskt navn, men av skapinum eyknevndi manningin á Magnusi hann 'Rútar kong'. Fiskurin er um 20 cm til longdar, og hann er nærum eins hávaksin, men mjávaksin, sum flatfiskur tvørtur um. Liturin er ljósagráur við svørtum í fjaðrunum. Rygg- og gotfjaðrarnar hava sterkar píkar. Hann hevur stór eygu og lítlan munn. Í Norðuratlantshavi er hann fyrr bert funnin á dýpum frá uml. 1000 til 1200 m.

Kelda

 stamps.fo

Fiskar undir Føroyum
Fiskar


Áarsíl

Áarsíl (frøðiheiti - Salmo trutta fario). Í mun til sjósíl (latín salmo trutta trutta), ið fáa mesta vøksturin í sjógvi, liva áarsíl alt lívið í áum, vøtnum og løkjum. Tað hevur sama lit alt lívið og líkist sjálvt 6-7 gamalt einum óbúnum sjósíli. Áarsíl verða vanliga aðrastaðni ikki kynsbúgvin, fyrr enn tey eru 30 cm. til longdar. Men í kørgu áunum og vøtnunum í Føroyum eru tey kynsbúgvin longu, tá tey eru 13-14 cm. til longdar ella uppaftur fyrr. Livilíkindini hjá sílum í Føroyum er nær tengt at avfallinum og umhvørvinum annars. Vaksandi jarðarbrúki í nógvum dølum førir til, at tøð lekur í áirnar, og dálking annars er eisini ein vandi. Byrgingar til ymisk endamál tøma áirnar, tá turkur er. Upprunin til áarsíl, ið ofta eru í avbyrgdum vøtnum, er helst, at sjósíl hava verið avbyrgd frá sjónum í longri tíð.

Kelda

 Stamps.fo.

Fiskar undir Føroyum
Fiskar


Búrfiskur

Búrfiskur (frøðiheiti - Hoplostethus atlanticus) verður til støddar uml. 70 cm. Hann er hávaksin við stórum høvdi, hægstur (1/3 av longdini) beint aftan fyri høvdið. Kjafturin er stórur, svartur innan og stendur á skák. Hann hevur fleiri píkar á høvdinum, og roðslan eftir strikuni er beinakend og á hesum fiskaslagi størri enn annars. Liturin á kroppinun er fagurt reyðgulur, og høvdið reytt. Í Norðuratlanshavi er hann undir Íslandi og suður til Biskayavíkina og við Azorurnar. Annars livir hann á sunnaru hálvu. Við New Zealand, Australia og Tasmania eru tað í fleiri ár fiskaðar stórar nøgdir av búrfiski. Á okkara leiðum er hann fyri tað mesta fingin djúpari enn 600 m og oftast fram við brøttum hellingum og fram við tindum í sjónum. Á sunnaru hálvu veksur fiskurin sera spakuliga, og í Australia rokna fiskifrøðingar við, at bert uml. 3% av samlaðu stovnunum kunnu fiskast árliga, uttan at stovnurin minkar.

Kelda
 stamps.fo

Fiskar undir Føroyum
Fiskar


Stjørnufrøði

Stjørnufrøði er grein innan náttúruvísindini, sum snýr seg um rúmdarlutir so sum fastastjørnur, gongustjørnur, halastjørnur, stjørnubreytir og stjørnuskipanir. Hon snýr seg eisini um fyribrigdi uttan fyri jarðarinnar atmosferu (til dømis kosmisku bakgrundsstrálingina). Hon fæst við evolutión, alisfrøði (fýsikk), meteoronomi og hvussu himinknattar ella rúmdarlutir ferðast, og við hvussu alheimurin bleiv til og hvønn veg hann mennist.

Stjørnufrøðin er ein av elstu vísindagreinum. Í forðum eygleiddu stjørnufrøðingar náttarhimmalin og royndu at gera ymsar skipanir, og sera gomul astronomisk tól eru funnin ymsastaðni, men tað var ikki fyrr enn stjørnukikarin varð uppfunnin, at astronomiin bleiv ein røtt vísind. Allar hesar lærur og hesi fyribrigdi hava verið partur av astronomi: astrometri, himnanavigatión, eygleiðandi astronomi, stjørnuspá og hvussu kalendarir vórðu gjørdir. Í dag verður stjørnufrøði mett vera tað sama sum astrofýsikk. Í 20. øld fór stjørnufrøðin sundur í eygleiðandi og ástøðiliga stjørnufrøð. Eygleiðandi stjørnufrøði fæst við at fáa upplýsingar til vega og granska tær á grundleggjandi alisfrøðiligan hátt. Ástøðilig stjørnufrøði mennir telduskipanir og analýtiskar skipanir, sum skulu frágreiða stjørnufrøðilig lutir og fyribrigdi. Hesar báðar greinirnar hanga saman, av tí at ástøðiliga stjørnufrøðin roynir at greiða frá tí, sum eygleiðandi stjørnufrøðin sær, og eygleiðingarnar styrkja ástøðina.
Amatørstjørnufrøðingar eru ofta líka góðir sum rættir stjørnufrøðingar, serliga tá umræður at eygleiða stokkut fyribrigdir á himmalinum

Millumtjóða orðið astronomi merkir ”stjørnulóg” ella “stjørnumentan” og ikki ”stjørnufrøði”. Í roynd og veru hevði føroyska orðið stjørnufrøði riggað betur til millumtjóða orðið “astrologi”. Í dag eitur astrologi tó stjørnuspá. Orðið er grikskt og stavast αστρονομία (astronomia, av astron, sum merkir “stjørna”, og nomos, sum merkir lóg ella mentan).

Undir teirri eygleiðandi stjørnufrøðini eru fleiri aðrar lærur, til dømis radiostjørnufrøði, sum granskar stráling við longri bylgjulongd enn ein millimetur, infrareyð stjørnufrøði, sum finnur og granskar infrareyðar strálur (longri bylgjulongdir enn reytt ljós), ljósstjørnufrøði, ultraviolett stjørnufrøði, røntgustjørnufrøði og gammastrálustjørnufrøði

Sí eisini

 Alheimurin
 Sólskipanin
 Bláa Perlan
 Mánamánaður
 Mánaringrás

Keldur

Náttúruvísindi


Albanskt mál

Albanskt mál er málið í Albania og Kosovo. Móðurmál hjá um 5 750 000 fólkum, harav um 3 200 000 í Albania og slakari 1 800 000 í Kosovo.


Enskt mál

Enskt mál (ella eingilskt) er móðurmál hjá umleið 360 000 000 fólkum, harav um 210 000 000 í USA (amerikanskt enskt), um 55 000 000 í Stóra Bretlandi, góðum 17 000 000 í Kanada, um 15 700 000 í Avstralia, sløkum 3 500 000 í Suðurafrika, um 3 200 000 í Nýsælandi og um 2 600 000 í Írlandi. Enskt er eitt av stóru heimsmálunum. So hvørt sum heimshandilin veksur, og politikkur fer um landamørk og verður til altjóða politikk, og nýtslan av internetinum økist, er enskt vorðið eitt slag av felags máli hjá fjøld av fólki kring heimin. Hetta sæst eina best í vísindunum. Nú á døgum verða umleið 80 prosent av øllum vísindaligum tekstum skrivaðir á enskum. Summi vænta, at í 2030 fer helmingurin av øllum fólkum á jørðini at duga enskt.

Enskt er málið hjá Bretlandi, sum søguliga var stórt heimsveldi, og eisini er tað málið í USA, einum av heimsins stórveldum. Tessvegna vilja mong lond ikki vita av enskum sum felagsmáli; tí hetta kenst eyðmýkjandi sum mismunur og vanvirðing móti øðrum tjóðmálum. Enskt er eitt hitt mest umtókta málið í heiminum, men tað er langt frá almennari nýtslu um allan heim. Seinastu árini er enska málið byrjað at fáa eitt ráðandi pláss í føroyska samfelagnum.

Formlæra

Kenniorð

Óbundna kenniorðið er "a"/"an". Bundna kenniorðið er "the". Á føroyskum verður óbundna kenniorðið bent í kynjum og føllum: ein/eitt/einum/eini/o.s.fr. Á enskum hevur óbundna kenniorðið bert tveir formar: “a” og “an”. Tað er byrjanarljóðið á orðinum aftan á kenniorðið, sum ger av, um vit nýta “a” ella “an”. Tað eitur "a" framman fyri hjáljóð. T.d. “a man” ella “a horse”. Tað eitur "an" framman fyri sjálvljóð. T.d. “an old man” ella “an hour” (h hoyrist ikki). Óbundna kenniorðið verður í høvuðsheitum nýtt sum á føroyskum, t.e. framman fyri teljandi navnorð í eintali. T.d. “an apple grows on a tree” (eitt súrepli veksur á einum træi). Men framman fyri óteljandi navnorð er einki "a"/"an", t.d. “bread is made from flour” (breyð er gjørt úr mjøli). Í óbundnari tíðarmerking nýta vit vanliga “one”, t.d. “one day her husband came” (ein dagin kom maður hennara heim).  Tó kann ta eita “a”/“an” í sambandi við fyriseting, t.d. “on a warm summer morning” (ein heitan summarmorgun).

Á enskum stendur bundna kenniorðið framman fyri navnorðið og eitur altíð “the”. Framburðurin er “de” ella “di”. Tað er byrjanarljóðið á orðinum aftan á kenniorðið, sum ger av, um vit nýta framburðin “de” ella framburðin “di”. Framburðurin er “de” framman fyri hjáljóð, t.d. “the ear” ella “the USA”. Framburðurin er “di” framman fyri sjálvljóð, t.d. “the hour”, “the apple” ella “the elephant”. Við áherðslu á kenniorðið kann tað verða framborið “di” framman fyri hjáljóð, t.d. “this is ‘’the’’ man we need” (júst tann rætti). Eins og á føroyskum nýta vit bundna kenniorðið, tá ið navnorðið er kent fyri okkum, t.d. “did you see the color of the sun last night?” (sást tú litin á sólini í gjárkvøldið). Enskt hevur bundna kenniorðið í sambandi við (føroyskt ikki):

 ljóðføri, ein spælir uppá ella dugir at spæla. T.d. “I play the violin” (eg spæli violin).

 navnorð, ið eru knýtt at eini "of"-umskriving. T.d. “he is the owner of the fishfarm” (hann eigur alibrúkið).

 raðtøl og dagfestingar. T.d. “it happened on the third of June” (tað hendi triðja juni)

 nøkur mállæruheiti. T.d. “the noun is in the singular” (navnorðið er í eintali).

 orðini same, following, former, latter. T.d. “we were in Los Angeles at the same time” (vit vóru í Los Angeles um somu tíð).
 orðini north, south, east, west, right, left eftir fyriseting. T.d. “to the north of the Faroe Islands” (norðan fyri Føroyar).

Einki “the” er í mótsetningum, ella tá ið orðini eru hjáorð, t.d. “from right to left” (frá høgru til vinstru) ella “the room faces north” (kamarið vendir norðureftir). Summi navnorð hava eina óavmarkaða og eina avmarkaða merking, t.d. “life”, “death”, “hope”, “society” ella “unemployment”. Við óavmarkaðari merking eru orðini óbundin. Við avmarkaðari merking eru tey bundin. T.d. óbundin á enskum “we often put the blame on society” (vit geva ofta samfelagnum skyldina) og bundin á enskum “the society we are living in” (hetta samfelagið…).

Navnorð

Á føroyskum bendast navnorðini í føllum, kynjum og tali: drog/drongur/dreingir/o.s.fr. Á enskum bendast tey bert í tali: eintal “boy”, fleital “boys”. Summi navnorð er óteljandi og koma bara fyri í eintali, t.d. “heat”, “weather” ella “water”. Flest navnorð fáa í fleirtali endingina s. Framburðurin er [s] ella [z]. T.d. “book, books”, “cab, cabs”, “boys, boys”. Navnorð, sum í eintali enda við s-ljóði fáa endingina es. T.d. “watch, watches ella “bus, buses”. Orð, sum í eintali enda við y eftir hjáljóð, fáa í fleirtali endingina ies. T.d. “lady, ladies”, “hobby, hobbies” ella “story, stories”. Y verður óbroytt, um sjálvljóð stendur frammanfyri, t.d. “boys, boys”, “day, days” ella “key, keys”. Nøkur orð, sum enda við o, fáa í fleirtali endingina es, t.d. “tomtato, tomatoes”, “hero, heroes”, “vulcano, vulcanoes”. Onnur fáa endingina s. Hetta eru serliga nýggj orð, t.d. til tøkni ella tónleik, og stytt orð. T.d. “video, videos”, “kilo, kilos” ella “piano, pianos”. Við hvørt eru báðir møguleikar: “cargo, cargo(e)s”, “commando, commando(e)s”.

Trettan orð, sum í eintali enda við f ella fe fáa í fleirtali endingina ves, t.d. “calf, calves”, “knife, knives”, “life, lives”, “wife, wives”. Framburður [vz]. Onnur orð við f(e) bendast reguliga. Framburður [fs]. T.d. “chief, chiefs”, “safe, safes”, “proof, proofs”, v.f. Summi orð kunnu taka [fs] ella [vs], t.d. “scarf, scarfs/scarves”, “hoof, hoofs/hooves”, “wharf, wharfs/wharves”. Sjey orð fáa umljóð í fleirtali. Tey flestu av hesum fáa eisini umljóð í føroyskum. T.d. “man, men”, “foot, feet”, “goose, geese”, “mouce, mice”, v.f. 3 orð fáa í fleirtali endingina (r)en, t.d. “child, children” og “ox, oxen”. “Hundred”, “thousand”, “million” og “dozen” (dusin) fáa einki s í fleirtali, tá ið eitt tal stendur frammanfyri, t.d. “a dozen knives”, “six million bucks” ella “five thousand vehicles”. Men tey fáa s í fleirtali, um einki tal stendur frammanfyri, t.d. “thousands of people” (í hundraðtali) ella “dozens of people” (í hópatali). Í sambandi við “several” fáa tey einki s, t.d. “several hundred soldiers” (fleiri hundrað).

Summi navnorð eita tað sama í bæði eintali og fleirtali. Her eru nøkur: “series” (sendirøð), “headquarters” (høvuðsstøð), “spacecraft” (rúmdarfar), “steelworks” (stálverk) og “species” (djóra-/plantusløg). Summi djór, serliga tey, ið verða veidd ella nýtt til matna, eita tað sama í bæði eintali og fleirtali, t.d. “sheep”, “deer”, “fish”, “trout”, “haddock”, “salmon”, v.f. Summi navnorð eru bert í fleirtali; orð, sum merkja lutir, ið eru samansettir av tveimum pørtum (parorð), standa í fleirtali á enskum, men ikki altíð á føroyskum. T.d. “trousers” (buksur), “jeans” (cowboybuksur), “shears” (greinasaksur), “scissors” (saksur), “compasses” (passari), v.f. Skalt tú viðmerkja, at tú hevur eitt ella fleiri einstøk, mást tú siga “a pair of”, “two pairs of”, o.s.fr. Hesi orðini eru vanliga bert í fleirtali: “arms” (vápn), “customs” (tollur), “pains” (ómakur). Við aðrari mering hava hesi eisini ein eintalsform: “arm” (armur), “custom” (vani), “pain” (pína). Hesti orðini eru vanliga í fleirtali, hóast tey ikki hava fleitals-s: “cattle” (neyt), “police” (løgregla), “people” (fólk), “youth” (ungdómur), “military” (hervald). “People” og “youth” kunnu hava regluliga fleirtalsending, men tey hava tá aðra merking; t.d. “the peoples of Africa” (fólkasløgini í Afrika).

Fornøvn

Persónsfornøvn standa vanliga í sama falli á føroyskum og enskum, t.d. “I love you” (eg elski teg), “he gave me a gift” (hann gav mær eina gávu) ella “I looked at her” (eg hugdi at henni). Við hvørt er munur á føroyskum og enskum. Á føroyskum stendur umsagnarliður til grundlið í hvørfalli, t.d. “tað eri eg”. Á enskum er vanligt í talumáli at seta hann í hvønnfalli, t.d. “it is me” ella “it is I” (hátíðarligt mál). Hvønnfall kann somuleiðis í gerandisligum máli vera nýtt í sambandi við “as” og “than”, t.d. “she is as clever as him” ella “he is older than me”. Á føroyskum hava vit kvennkyns-, kallkyns- og hvørkikynsorð. Á enskum eru flest navnorð hvørkikyn, t.d. “boat” (it, hann), “lamp” (it, hon) ella “tree” (it, tað). “He” og “she” verður nýtt um fólk,men kann tó í ávísum førum nýtast um annað enn fólk, t.d. lond, skip og djór. Vanligt er at nýta “she”/“her” um skip, serliga tá ið tú hevur persónligan áhuga fyri tí, ella um tað er nevnt við navni. “She”/“her” verður somuleiðis nýtt um lond, tá ið hugsað verður um landið sum tjóð, t.d. “Iceland gained her independence in 1944”.

Á enskum er vanligt at siga “it” um djór; “he”/“she” kann tó verða sagt um djór, ið eru knýtt at menniskjum, t.d. “Is that your cat? She is beautiful”. Eisini siga vit “he”/“she”, tá ið dentur verður lagdur á kynið á djórinum, t.d. “she is a mare” (ryssa). Kvenndjórið og kalldjórið hava ofta serstøk nøvn eins og á føroyskum. Tá ið tað vísir aftur á ein setning, kann tað á enskum eita “so”. Hetta er í sambandi við orð sum t.d. “think”, “hope”, “say”, “suppose”, v.f. T.d. “yes, I think so” (eg haldi tað) ella “I hope so” (eg vóni tað). Tað í sambandi við eisini eitur á enskum “so”, t.d. “she was ill, and so was Peter” (hon var sjúk, og tað var Pætur eisini). Tað eitur “it”, tá ið vit ikki kunnu vita, hvønn vit tosa um, t.d. “who is on the phone? It is secret” (tað kundi verið ein og hvør). Tað eitur “he”/“she”, tá ið vit vita, hvønn vit tosa um, t.d. “Do you know that guy? Yes, he is a buddy of mine” (vit síggja persónin). “There” verður nýtt sum eykagrundliður, tá ið rætti grundliðurin er eitt navnorð, t.d. “there is a man outside”.

“It” verður vanliga nýtt um tíð (t.d. “it is twelve o’clock somewhere”), frástøðu (t.d. “it is a long way to Arkansas”) og veðrið (t.d. “it is so cloudy here”).

“It” verður nýtt, tá ið rætti grundliðurin er: navnháttur (“it is wrong to steal”) og ing-formur (it is no use to vote that way”). “It” verður nýtt sum eykagrundliður framman fyri that-setningar, t.d. “it says in the report that two women were killed”. Á føroyskum hevur ognarfornavnið sama form, um tað stendur í sambandi við navnorð, ella tað stendur einsamalt (navnorðsformur): hatta er mín hundur/hundurin er mín, á enskum eru tveir formar “that is my dog” og “the dog is mine”. Ognarfornøvn fáa ikki apostrof sum hvørsfalsmerki, t.d. “the baby has got its first tooth” ella “he didn’t find his own keys, so he took hers”. Á enskum er einki orð, sum svarar til tað føroyska sín/sítt/hjá sær. Í staðin nýta bretar ognarfornavnið “his”, “her”, “its”. T.d. “he spoke to his son” (son sín/sonin) ella “the kid lost its ball” (bóltin hjá sær).

Kelduávísingar

Fleiri upplýsingar
 Albert C. Baugh and Thomas Cable, A History of the English Language, London 2002, ISBN 978-0-13-015166-7.
 Frederic G. Cassidy, Geographical Variation of English in the United States, in Richard W. Bailey and Manfred Görlach, English as a World Language, Ann Arbor 1982, pp. 177–210, ISBN 978-3-12-533872-2.
 Fausto Cercignani, Shakespeare's Works and Elizabethan Pronunciation. Oxford 1981, ISBN 0-19-811937-2.
 David Crystal, The Cambridge Encyclopedia of the English Language, Cambridge 2003, ISBN 0-521-53033-4.
 Manfred Görlach, Introduction to Early Modern English. Cambridge 1991, ISBN 0-521-32529-3.
 Christian Mair, Twentieth-century English: History, variation and standardization. Cambridge 2006.
 Tom McArthur, The Oxford Companion to the English Language. Oxford 1992, ISBN 978-0-19-214183-5.
 David Northrup, How English Became the Global Language. London 2013, ISBN 978-1-137-30306-6.
 Peter Roach, English Phonetics and Phonology. Cambridge 2009.
 Peter Trudgill and Jean Hannah, International English: A Guide to the Varieties of Standard English, London 2008, ISBN 978-0-340-97161-1.
 J. C. Wells, Accents of English, I, II, III. Cambridge 1982.

Sí eisini

 Brúkarakassin

Enskt mál
Mál í Evropa
Mál í Afrika
Mál í Amerika
Mál í Norðuramerika
Mál í USA
Mál í Kyrrahavsoyggjunum
Mál í Asia
Mál í Burundi


Portugal

Portugal ella Portugál (portugisiskt: República Portuguesa) er lýðveldi í Evropa. Lýðveldið fevnir eisini um um partvíst sjálvstýrandi oyggjabólkarnar Azorurnar og Madeira. Ferðavinnan hevur stóran búskaparligan týdning, helst á Algarvestrondini. Høvuðsstaður er Lissabon, og londinum hevur umleið 11 millionar íbúgvar. Aðrir stórir býir er Porto, Faro, Beja og Portalegre. Portugal hevur bara mark við Spania. Høvuðsmálið er portugisiskt.

Søga

Portugal, sum var mæt siglingartjóð og átti hjálond í Afrika, Suðuramerika og Asia, fekk sjálvræðið aftur í 1640, og hevði tá verið undir Spania í 60 ár. José kongur í Portugal setti Sebastião de Carvalho (seinni Markisur í Pombal) í høgt embætisstarv í 1750 og sum forsætisráðharra í 1756. Pombal var helst kendasti politikarin í Portugal í nýggjari tíð. Hann stýrdi í stívliga 20 ár og nýskapaði portugisiska búskapin, herin og skúlaverkið, styrkti ídnaðin, skapaði menning í hjálondunum, skerdi vald aðalsmanna, steðgaði inkvisitiónini og rendi jesuittarnar av landinum. Men hann stýrdi harðliga og fór ikki fram við mýkindum ímóti mótstøðumonnum sínum. Tá ið José kongur doyði í 1777, varð Pombal settur frá.

Fólkaslagið sigst vera einsartað, men eygleiðir tú fólkamongdina í býunum, til dømis Lisboa, leggur tú skjótt til merkis, at tey suðurevropeisku andlitini fáa mótspæl av afrikanskum. Hesi stava í høvuðsheitum frá fyrrverandi portugisiskum hjálondum, m.a. Angola og Mosambik, har tað var frítt at fara ímillum, áðrenn londini leysrivu seg frá Portugal.

Í 1800-árunum fluttu nógvir portugisar til Brasilia, og eftir seinna heimsbardaga fluttu nógvir til Fraklands og Týsklands. Samstundis eru nógvir portugisar fluttir aftur til Portugals frá afrikansku hjálondunum.

Fyrst í 15. øld stovnaðu portugisar sjómansskúla, og ta øldina og næstu hildu portugisiskir sjófarar um allan heim og løgdu landøki undir Portugal í Asia, Afrika og Suðuramerika. Frá 1932 til 1986 stýrdi einaræðisharrin Oliveira Salazar landinum, men eftir hernaðarkvett í 1974 tók herurin seg heilt burtur úr politikki. Portugal gjørdist limur í ES 1986, men er enn eitt av fátakastu londunum í Vesturevropa. Ferðavinnan hevur stóran búskaparligan týdning, helst á Algarvestrondini.

Fólkið

Næstan alt fólkið í Portugal er katolikkar. Portugisar eru ættkærir, og genturnar búgva ofta heima hjá foreldrunum, til tær verða giftar, tó er nú vorðið alt vanligari, at gentur nema sær útbúgving og fara út at arbeiða. Queima das Fitas er stevna, sum verður hildin í mai, tá ið lestrartíðin á lærdu háskúlunum er av. Seinastu árini eru einir 3 mió portugisar farnir í onnur lond at arbeiða. Summir fara einsamallir, men senda pening heim.

Mentan

Matur

Portugisar hava traditión fyri at eta bacalhau (klippfisk) í stórum mongdum. Summi siga, teir hava 365 ymiskar uppskriftir (eina til hvønn dag í árinum), onnur at uppskriftirnar eru minst 1000 í tali. Klippfiskurin verður keyptur úr norðurlondum, og eisini føroyingar hava útflutt klippfisk til Portugals. Nú á døgum framleiða føroyingar tó ikki klippfisk longur, og stórur partur av portugisiska døgurðamatinum verður innfluttur úr Noregi. Landið framleiðir millum annað portvín (serliga í Porto) og Vinho Verde (grønt vín), sum er eitt slag av óbúnum hvítvíni. Grønt sipar ikki til litin, men til, at vínið er ungt.

Listhandverk

Leirvøra úr Portugal er gitin fyri vakurleika, helst leirflísar, nevndar azulejos, sum mest verða nýttar til prýðis. Á gøtumarknaðum og torgum er vanligt at selja ymist listahandverk, til dømis litfagrar leirvørur, málaðan húsbúna, glassvørur og postalín. Snøgt silvursmíð og vakurt baldýrað klæði av portugisisku oynni Madeira verður flutt út um allan heim.

Landafrøði

Stórur partur av Portugal er víður háslætti, nevndur Meseta. Har er næstan eingin skógur. Um summarið er so heitt, at næstan allar áir eru turrar. Um veturin fellur hitin ofta niður um frostmarkið, og kavaroksódnir eru ikki óvanligar. Avfallið á háslættanum er so lítið, at bøndurnir mega veita vatn á dyrkilendi.

Landslutir í Portugal

1. Lisboa
2. Leiria
3. Santarém
4. Setúbal
5. Beja
6. Faro
7. Évora
8. Portalegre
9. Castelo Branco
10. Guarda
11. Coimbra
12. Aveiro
13. Viseu
14. Bragança
15. Vila Real
16. Porto
17. Braga
18. Viana do Castelo

Búskapur

Í Spania og Portugal er heitt miðjarðarhavsveðurlag, og í báðum londum hevur ferðavinnan stóran búskaparligan týdning.Bæði londini hava stóran fiskiflota og eru ímillum størstu fiskivinnutjóðir í ES.

Í Portugal verður m.a. framleitt portvín, kork (tundur) og pinjukjarnur til útflutnings. Harumframt hevur landið eina ríka leður- og skinnframleiðslu, og taskur, belti og skógvar verða ofta portugisiskt framleidd til heimsmarknaðin. Danska skógvamerkiðECCO fær nú á døgum stóran part av vøruni framleidda í Portugal.

Arbeiðshættirnir í landbúnaðinum í Portugal eru enn nógvastaðni sum teir hava verið í øldir, og í summum bygdum er framvegis vanligt at pløga við oksum. Ein hin týdningarmesta grøðin er mais, sum Kristoffur Kolumbus hevði við sær úr Amerika í 15. øld. Nógv verður eisini dyrkað av oljuberum og fikum. Vín, tundur og tomatir eru týðandi útflutningsvørur, og fiskiskapurin hevur stóran týdning í býum og bygdum fram við strondini.

Um triðingin av Portugal veksur tundureikin. Tjúkki, óslætti børkurin verður flustur uttan av trænum og lagdur at turka. Síðan verður hann kókaður ella guvaður og trýstur saman í stórar plátur og er liðugur at selja. Einki land í heiminum flytur so nógv tundur út sum Portugal. Tundur verður m.a. nýtt til fløskutøppar, gólvflísar, inniskógvar og í badmintonbóltum. Tað er bara loyvt at flysa børk av einum træi 9. hvørt ár. Børkur veksur á trøunum á meiri enn eina øld.

Keldur

 Den lille danske encyklopædi. Gyldendal (2005)
 Portugal - Enskt wikipedia
 Portugal - Norsk wikipedia
 Heimurin - Skulin.fo
 Administrative divisions of Portugal - Ensk wikipedia

Sí eisini

 Lisboa
 Portugisiskt
 Evropa

Slóðir úteftir

Evropa
ES


Stonehenge

Stonehenge er eitt yngra steinaldar og bronsualdar fornminni tætt við Amesbury í enska landslutinum Wiltshire, umleið 13 km í ein útnyrðing úr Salisbury. Tað er uppbygt av vøllgørðum rundan um eina runda uppseting av stórum reistum steinum og er eitt hitt kendasta fyrisøguligu støðunum í heiminum. Fornfrøðingar halda steinarnar verða millum 2500 f.Kr. og 2000 f.Kr. tó, at umverandi rundu vøllgarðarnir og grøvin, sum eru eldsti parturin av fornminninum, eru tíðarfest til umleið 3100 f.Kr..

Stonehenge og tað, sum er rundanum, eru sett á listan hjá UNESCO sum eitt World Heritage Site í 1986, og er við lóg vart eftir bretskari lóg sum Scheduled Ancient Monument.

Stonehenge er statt á

Upprunafrøði
Stonehenge Complete eftir bretska fornfrøðinginum Christopher Chippendale sigur orðið Stonehenge koma frá angulsaksisku orðunum "stān", ið merkir "steinur", og annaðhvørt "hencg", ið merkir "hongsul" ella "hen(c)en", ið merkir gálgi ella píningartól. Miðaldargálgar vóru uppbygdir av tveimum lodrøttum pettum við einum petti omaná tey bæði, sum minnir um nakrar uppsetingar í Stonehenge, heldur enn at líkjast einum umvendum L-skapi, sum vit kenna betur í dag.

Ástøði um Stonehenge

Gamlar tulkingar

Nógvir søgufrøðingar eru ávirkaðir av sagnum í sínum frágreiðingum. Sambært summum sagnum læt gandakallurin Merlin ein risa byggja verkið fyri seg ella flutti tað við gandi frá Mount Killaraus í Írlandi, meðan aðrar siga Djevulin standa aftanfyri. Henry of Huntingdon var fyrstur at skriva um verkið umleið 1130, skjótt fylgdur av  Geoffrey of Monmouth, sum var fyrstur at skriva hugfloygd sambond við Kong Arthur, sum gjørdi verkið til ein part av einum víðari evropeiskum romantikki.

Í 1615 vildi enski arkitekturin Inigo Jones vera við, at Stonehenge var eitt rómverkst tempul halgað Caelus, (latínskt navn fyri grikska Ouranos, og bygdi eftir tuskansku ordanini. Seinri viðmerkjarar hildu, at danir reistu tað. Sjálvt seint í nítjandu øld fingu saksar ella onnur lutfalsliga ung samfeløg heiðurin fyri verkið.

Tær fyrstu akademisku royndirnar at kanna og skilja fornminnið vórðu gjørdar umleið 1740 av William Stukeley. Sum hann var vanur, gjørdi hann tann feilin, at geva druidum heiðurin. Tó kom hann við teimum fyrstu tekningunum av staðnum, sum gjørdu fleiri lýsingar gjørligar av skapinum og týdninginum. Frá sínum arbeiði megnaði hann, at vísa á ein stjørnufrøðiligan ella tíðarteljingarligan leiklut av setanini av steinunum.

Tá ið nítjanda øld byrjaði, megnaði John Lubbock at tíðarfesta staðið til bronsuøld út frá bronsufundum nærhendis.

Keldur
 Atkinson, R J C, Stonehenge (Penguin Books 1956)
 Burl, A , Prehistoric Stone Circles (Shire 2001)
 Chippendale, C "Stonehenge Complete" (Thames and Hudson, London, 2004)
 Chippindale, C et al., Who owns Stonehenge? (London, Batsford 1990)
 Cleal, Walker, & Montague, Stonehenge in its Landscape (London, English Heritage 1995)
 Cunliffe, B, & Renfrew, C, Science and Stonehenge (The British Academy 92, Oxford University Press 1997)
 Hall, R, Leather, K, Dobson, G, Stonehenge Aotearoa (Awa Press 2005)
 Hawley, Lt-Col W, Report on the Excavations at Stonehenge during the season of 1923 (The Antiquaries Journal 5, Oxford University Press 1925)
 Hutton, R, From Universal Bond to Public Free For All, British Archaeology 83, July-August 2005 p11
 Mooney, J, Encyclopedia of the Bizarre (Black Dog & Leventhal Publishers, 2002)
 North, J, Stonehenge: Ritual Origins and Astronomy (HarperCollins, 1997)
 Pitts, M, Hengeworld (London, Arrow 2001)
 Pitts, M W, On the Road to Stonehenge: Report on Investigations beside the A344 in 1968, 1979 and 1980 (Proceedings of the Prehistoric Society 48, 1982)
 Stone, J F S, Wessex Before the Celts (Frederick A Praeger Publishers 1958)

Ávísingar úteftir
 English Heritage guide to Stonehenge
 Stonehenge Laser Scans
 The Stonehenge Project
 Information and images of Stonehenge at the Modern Antiquarian website
 Supposed astronomical alignments at the monument
 Pagan views of Stonehenge
 Virtual Reality image of Stonehenge at Dawn

Heimsarvar
Fornfrøði
Steinøldin
Bronsuøldin
Ongland
Wiltshire


Ormurin langi (kvæði)

Ormurin langi er eitt kvæði eftir Jens Christian Djurhuus (1773-1853), bóndi við Sjógv í Kollafirði og tí ofta nevndur Sjóvarbóndin. Kvæðið snýr seg um Ólav Tryggvason.

Tá ið vit koma inn í 19. øld, er stórur áhugi fyri tí føroyska kvæðaskattinum. Longu fyri 1800 hevði Jens Christian Svabo fest kvæðir á blað, men tað er serliga eftir 1800 at ferð av álvara kemur á innsavningina av kvæðum. Her kunnu vit nevna menn sum Johan Henrik Schrøter, Jóannes í Króki, og seinni V. U. Hammershaimb. Í fyrstani var áhugin eyðvitað størstur fyri teimum gomlu kvæðunum, tí tey vórðu hildin at hava serligt søguligt virði, men áhugin fyri yngri kvæðum og táttum vaks eisini so við og við. Persónar við skaldagávum yrkja nýggj kvæðir, meira ella minni í gomlum stíli. Eitt tað fremsta navnið í tí samanhangi er Jens Christian Djurhuus. Sjóvarbóndin hevur yrkt fleiri kvæðir og tættir. Hann hevur yrkt Ormin langa, Sigmunds kvæði yngra, Leiv Øssursson, Grettis kvæði, Guðbrands kvæði og Viljorm Kornus. Kendastur av táttunum hjá honum er Leirvíks-Páll, men hann hevur eisini yrkt aðrar, og hann hevur verið við til at yrkja Billu-Símunar tátt (úr Kvívík hoyrdist sjongur). Eitt tað mest sermerkta verk frá hansara hond er Púkaljómur, eitt religiøst epos, ið byggir á Paradise Lost eftir enska skaldið John Milton, sum livdi í 1600-talinum. Sjóvarbóndin hevur kortini brúkt ta donsku umsetingina frá 1790.

Annars síggja vit at tað serliga er úr teimum norrønu fornsøgunum, at Sjóvarbóndin tekur sær evni at yrkja burturúr, Heimskringla, Grettis søga og Føroyingasøga. Tíðarskeiðið, hann livdi í, var Romantikkurin, og tær norrønu fornbókmentirnar vóru høgt í metum. Men Sjóvarbóndin hevur lisið og kent tær úr donskum týðingum. Alt bendir á at føroyingar alt fyri eitt hava tikið kvæðini hjá Sjóvarbóndanum til sín. Í eini frásøgn frá eini ferð í 1847-48 sigur Hammershaimb soleiðis:
”Den gamle bonde Jens Christian Djurhuus i Kollafirði har efter sagaerne digtet mange kvæder, som have gjort megen lykke og synges overalt med lyst, da sproget i dem er rent og de ere godt holdte i den gamle stil; især må mærkes hans kvad om Olaf Tryggvason eller slaget ved Svolder, Sigmunds og Leifs kvæder og hans bearbejdelse af Miltons tabte paradis med en sjælden versbygning.”

Vit vita ikki hvat ár Sjóvarbóndin hevur yrkt kvæðið um Ormin langa. Men tann elsta uppskriftin vit hava, er frá 1819, og hana hevur Jóannes í Króki heima á Sandi gjørt, og aftur í 1823 skrivar hann kvæðið tá ið hann tekur tað upp í Sandoyarbók sína, og tá sigur hann seg hava fingið kvæðið frá Sjóvarbóndanum sjálvum. Tá ið Svend Grundtvig og Jørgen Bloch í 1870- og 1880-unum savnaðu og skipaðu alt tað føroyska kvæðatilfarið í heildarútgávuna “Føroya kvæði”, høvdu teir 6 uppskriftir av kvæðnum til taks. Seinri er ein uppskrift komin undan kavi sum yrkjarin sjálvur hevur skrivað, men vit vita ikki nær.

Í dag nevna øll kvæðið fyri ”Ormin langa”, men tað stuttliga er at Sjóvarbóndin sjálvur ikki brúkar tað heitið, men kallar tað ”Óla Tryggasons kvæði”, og tað eitur tað eisini hjá Jóannesi í Króki. Summir uppskrivarar kalla tað bara ”Ólav Tryggason” ella ”Ólavur Trygvason”. Hetta síðsta er tað heitið sum Grundtvig og Bloch settu sum yvirskrift í Føroya kvæðum. Fyrstu ferð kvæðið sæst nevnt við skipsheitinum, er í eini uppskrift sum J. P. Skåle, ið var sýslumaður í Suðuroy, gjørdi í 1846, tá ið hann kallar tað ”Kvæðið um Ormin langa”. Í eini uppskrift úr Havn frá 1871 eitur tað ”Ormurin hin langi”. Og ”Ormurin langi” er heitið sum Hammershaimb valdi at brúka í útgávu síni í Færøsk Anthologi (1891). Nøkur ár frammanundan (í 1882) hevði kvæðið verið prentað sum framhaldstekstur gjøgnum fleiri Dimmalættingar og nevndist tá ”Kvæðið um Ormin langa”. Síðan tykist skipsnavnið hava sigrað sum heiti á kvæðnum. Ikki er orðalagið heilt tað sama í teimum ymsu uppskriftunum av kvæðnum. Tá ið Ormurin langi verður kvøðin í dag, er tað altíð sum hann er prentaður í Anthologiini (og Dimmalætting). Eisini kann nevnast at ta fyrstu tíðina er ivi um hvat niðurlag skal brúkast til kvæðið. Sjóvarbóndin hevur einki niðurlag í síni uppskrift, Jóannes í Króki, sum fekk kvæðið frá yrkjaranum, uppgevur ”Ólavur kongur herjar hann mót trøllum” sum niðurlag, uppskriftin frá 1871 brúkar ”Noregis menn, dansið væl og stillir”. Bara ein uppskrift (úr Nólsoy) hevur ”Glymur dansur í høll”. Tað er eisini hetta niðurlag vit finna í Anthologiini (og prentinum í Dimmalætting). Hetta var niðurlag sum frammanundan var kent frá fleiri gomlum kvæðum. Anthologi-útgávan hevur havt avgerandi týdning fyri hvussu Ormurin langi verður kvøðin.

Kvæðið um Ormin langa er yrkt eftir frásøgnini í Heimskringlu um tann tiltikna sjóbardagan við oynna Svøldur ár 1000, tá ið tann danski kongurin Sveinur Tjúguskegg, tann svenski Ólavur Skeytkongur og tann norski jallurin Eirikur Hákunarson herjaðu á Ólav Trygvason, Noregs kong, sum var á veg heim úr Vendlandi til Noregs umborð á navnframa skipi sínum Orminum langa saman við herflota sínum. Endin á bardaganum var – sum øll vita – at Ólavur kongur – tá ið hann sá at stríðið var tapt - leyp í havið, og tað sama gjørdu teir ið eftir vóru av monnum hansara. Eingin veit hvar hesin bardagin hevur verið, tað er óvist um nøkur oyggj hevur itið Svøldur (harafturímóti skal ein á á Vendlandi hava borið tað navnið). Sjóvarbóndin letur Ólav sigla í Eysturhavi (sum má vera Eystrasalt) og síðan inn í Oyrasund, og har hugsar hann sær oynna og sjóbardagan í sundinum við oynna.

Á 10 frímerkjum frá 2006 í teirri nýggju røðini eru avmyndaðar nakrar av hendingunum í tí drama sum kvæðið lýsir. Vit síggja knørrin verða bygdan og flotaðan, vit síggja kongin sita í hásæti og Einar Tambarskelvir koma ”av bergi oman” og síggja teir sigla út í hav. Vit síggja Ormin og hini skipini sigla inn í sundið, meðan mótstøðumenninir standa á landi og eygleiða hann. Umborð á Orminum síggja vit Úlv, tann reyðhærda stavnamannin, og kongin saman við Einari Tambarskelvir uppi í lyftingini. Vit síggja flotarnar bresta saman og høvur og kroppar tumbla í havið, og at enda síggja vit Eirik jall við sínum monnum ganga upp á Ormin og taka hann, og jallurin kann taka róður í hond.

Kvæðið um Ormin Langa hevur eisini verið livandi kelda til navnagávur. Dømi úr nýggjari tíð er Róðrarfelagið Knørrur, ið hevur givið øllum bátum sínum nøvn úr kvæðinum.

Tað ber til at siga at kvæðið um Ormin langa er vorðið fólkaogn. Hvørt mansbarn í Føroyum kennir tað, og tað hevur verið lisið og lært í nógvum skúlum. Tað munnu vera fá, ið hvussu so er av fólki við einum sindri av áhuga fyri kvæðum og dansi, sum ikki duga at kvøða uppií tá ið tað er havt á gólvi. Kvæðið er væl sett saman, frásøgnin er livandi og hongur væl saman, og orðalagið er fyndugt.

Kelda
Róðrarfelagið Knørrur
Stamps.fo

Útvortis ávísing
Wikisource
Tekstur

Føroysk kvæði


Glitnir

Glitnir er salur í norrønu gudalæruni. Um Glitnir stendur at lesa:

Forseti er sonur Baldurs og Nonnu Nepsdóttur. Hann eigur tann salin á himni, ið rópast Glitnir. Allir ið koma til hansara við rættartrætum, fara sættir haðani, og hesin dómstólur er tann besti hjá gudum og monnum. Tikið verður soleiðis til:

Glitnir eitur salur
stokkar av gulli,
og tektur við silvuri.
Har man Forseti
búgva flestar dagar
og loysa allar sakir.

Glitnir ímyndar týdningin av umrøðu heldur enn at brúka vald sum máti at loysa trætur í norrønari siðvenju.

Norrøn gudalæra


Tofta Ítróttarfelag

B68 (Fult navn: Tofta Ítróttarfelag) er fótbóltsfelagið á Toftum. Felagið varð stovnað 21. desember 1962.

Søga
Fyrstu 8 árini spældi felagið í meðaldeildini, sum næstbesta deildin tá nevndist.
Í 1976 varð føroyska fótbóltskappingin umskipað, og í tíðarskeiðnum 1976-1980 spældi B68 framvegis í næstbestu deildini, sum tá nevndist 2. deild. Í 1980 vann felagið 2. deild, og flutti upp í 1. deild.

Fyrstu ferð felagið royndi seg í bestu deildini var sostatt í 1981, og har spældu teir í samfull 24 ár til 2004, tá teir fluttu niður.

Í 2005 vunnu teir næstbestu deildina, men fluttu beinleiðis niður aftur í 2006. Í 2007 vunnu teir aftur næstbestu deildina, og hava síðani 2008 aftur verið í bestu deildini, sum nú verður rópt Effodeildin.

Í 1984 vann B68 sítt fyrsta føroyameistaraheiti í 1. deild hjá monnum, og árið eftir endurtóku teir hetta bragd. Seinast felagið vann bestu deildina var í 1992.

Í 2012 endaði B68 á einum 9. plássi og flutti niður í 1. deild, har teir spæla í 2013. Teir vóru javnir í stigum við TB og spældu seinasta avgerðandi dystin móti júst TB við Stórá. Kravið var at teir vunnu við í minsta lagi fýra málum, og tað var um reppið at eydnast. Úrslitið av dystinum gjørdist 1-4, B68 fekk øll málini í seinna hálvleiki og tað seinasta í yvirtíðini, men so gekk tíðin undan, og B68 hevði vunnið dystin men tapti stríðið um at varðveita plássið í Effodeildini.

Venjaratoymið
Venjari:        Øssur Hansen
Hjálparvenjari:  Jóhan Petur Poulsen
Hjálparvenjari:  Hans Erik Danielsen
Liðleiðari:     Jógvan Hendrik Johannessen
Liðleiðari:     Trúgvi Súnason í Hjøllum

Føroyameistarar
 1984
 1985
 1992

B68 í Europa

Keldur

 Portal.fo, Keita og Ndende halda fram í B68.
 FaroeSoccer.com
 Zerozerofootball.com

Slóðir

 B68 Fan
 B68.fo

Føroyskt fótbóltsfelag
B68


Ovurtekstur

Ovurtekstur, eisini kendur sum hypertekstur, er tekstur, sum ikki einans stendur samanhangandi á einari reglu. Teksturin er skipaður soleiðis, at hann vísir beinleiðis til onnur evni og onnur skjøl, sum ein kann fara til. Best kenda skipanin við ovurteksti er heimsvevurin (World Wide Web)

Sí eisini
 HTML
 PHP
 XML
 PDF

Ávisingar úteftir
What is HyperText, www.w3.org (á enskum)

Keldur

Teldufrøði


Heimsvevur

Heimsvevur, eisini kendur sum World Wide Web (ella WWW), er ein ovurtekstaskipan, sum virkar yvir internetið.

Ávisingar úteftir
 WorldWideWeb Consortiums søgan um WWW

Keldur

Teldufrøði


Talv

Talv er eitt borðspæl, har tveir telvarar kunnu telva. Telvað verður á einum borði við 64 puntum, har hvør telvari hevur 16 talvfólk, ein tað hvíta fólkið, og ein tað svarta fólkið.

Endamálið er at vinna við at seta kongin hjá mótpartinum skák og mát (eisini rópt mát).

Telvarar skiftast um at leika, men hvítur – tað er telvarin við hvíta fólkinum – leikar altíð fyrst. Ymsu fólkini hava hvør sítt gongulag.

Inngangur
Talv verður telvað um allan heim bæði fyri at stytta sær stundir og á professionellum støði. Bæði kvinnur og menn í øllum aldursbólkum telva. Nógvar kappingar eru bæði í talvfeløgum og á altjóða støði. Eisini er væl umtókt at telva á internetinum ímóti telvarum runt allan heim.

Borð og fólk

Tá ið talvið byrjar, standa talvfólkini, sum myndin vísir omanfyri. Hvítur leikar fyrst og so svartur, og er tað ikki loyvt at leypa leik um. Hvør hevur hvíta, og hvør hevur svarta fólkið, verður antin avgjørt við lutakasti, ella verður tað avgjørt av teimum, ið skipa fyri kappingini.

Á fyrsta og áttanda raði standa 8 fólk, sum vit vanliga rópa menn. Frá vinstru standa rókur, riddari, bispur, frúgv og kongur. Og frammanfyri teir standa 8 finnur.

Borðið er býtt sundur í 8 loddrættar linjur, sum verða nevndar við tølinum 1-8, og 8 vatnrættar røðir, sum verða nevndar við stavinum a-h. Við hesum ber til at nevna hvønn einstakan punt við heitunum frá a1 til h8, sum í einari koordinatskipan.

Sí eisini
 Talv í Føroyum
 Algebraisk uppskriving

Ávísingar úteftir

 Talvsamband Føroya
 Talvfelagið Føroyar

Talv
Ítróttur


Internet

Internet merkir millumnet og er eitt net, sum bindur saman teldur um allan heim.
Netið verður brúkt til ymsar tænastur, har tær mest kendu eru World Wide Web, teldupostur og IP-telefoni. 2. oktober 2019 fylti internetið 50 ár. Tað byrjaði alt við einari hernaðarroynd á UCLA í 1969, har tvær teldur vórðu settar saman, og meiningarleyst data varð sent millum tær. Internetið varð útviklað til hernaðarligt brúk. Undir kalda krígnum var ein vandi fyri atombumbuálopi. Um ein atombumba varð brostin á eitt sentralt stað í hernaðarrøðini, var alt samskifti kryplað. Ætlanin við internetinum var tí at skapa eitt netverk, har einki var sentralt. Alt skuldi vera bundið saman við alt, soleiðis at um eitt stað varð tikið burtur, t.d. av einari atombumbu, var enn gjørligt at samskifta millum tey yvirlivandi.

Teldufrøði


Merkur

Merkur (symbol: ) hevur sum Venus, Mars, Jupiter og Saturn altíð verið kend. Hon er tann minsta av hesum "gomlu" gongustjørnunum, men tá ið Pluto varð funnin í 1930, fekk Merkur ivasama heitið at vera næstminsta gongustjørnan. Á altjóða ráðstevnuni fyri stjørnufrøðingar í 2006 misti Pluto sína støðu sum gongustjørna og varð bólkað av nýggjum í bólkin gongustjørudvørgar, og er Merkur tí aftur at rokna sum minsta gongustjørnan í okkara sólskipan. Hon er bert áleið hálva aðru ferð størri enn Mánin.

Merkur er næst Sólini. Lítil er hon, knappar 5 túsund km í tvørmál; tað er um 40 % meira enn tvørmálið á okkara mána. Á ýtuni minnir hon eisini mest um mánan. Á myndum, sum amerikanska rúmdarfarið Mariner 10 tók í 1974, síggjast dalar og fjøll, rivur og holur. Hon hevur eina fasta flatu omaná, burtursæð frá teimum holunum, sum eru skapt tá meteorar og annað hava gjørt um seg gjøgnum milliardir av árum. Arruta ýtan er tekin um, at loftsteinar í hópatali eru dotnir niður á Merkur fyrstu mia. árini, eftir at gongustjørnan varð gjørd. Størsta vinkulfrástøðan frá sólini er 28°, tí er Merkur ring at síggja, og hon sæst bara í skýmingini ella í lýsingini. Lofthav er einki, til tess er Merkur ov løtt. Nógvi hitin forðar tí eisini. Á sólsíðuni eru máld 427 °C, á skuggasíðuni -173 °C. Innan í Merkur er jarnkjarni, og um hann er magnetfelt. Máni okkara hevur hvørki. Um Merkur melur eingin máni. Merkur eitur eftir rómverska handilsgudinum.

Hagtøl

 Miðalfjarstøða frá sólini: 57,9 milliónir km
 Rotatiónstíð (longd á degnum): 59 jarðardøgn
 Umfarstíð (longd á árinum): 88 jarðardøgn
 Yvirflatuhiti: -180 °C (náttsíðan); 430 °C (dagsíðan)
 Diametur: 4 875 km
 Rúmd: 0,056 ferðir Jørðina
 Massi: 0,055 ferðir Jørðina
 Tyngdarakseleratión við ekvator í mun til Jørðina: 0,38
 Tal av mánum: 0
 Eygleiðing: Merkur er ongantíð meir enn 28º frá Sólini á himlinum og sæst tí bert við sólarris ella sólsetur. Hon er tann truplasta av teim nærmastu gongustjørnunum at fáa eyga á, og sæst einans nakrar fáar dagar hvønn mánað.

Gonga Merkurs um Sólina

Merkur er tann gongustjørnan, ið hevur mest sermerktu gongdina um Sólina. Tað eru aðrir himmalknøttir, ið hava gongur, ið eisini eru serligar, men hesir knøttir eru ikki gongustjørnur.
Í perihelium er Merkur einans 46 milliónir km frá Sólini, men í aphelium er hon 69,8 milliónir km haðani. Ekvatorialplanið hjá Merkur fellir saman við umfarsásin (tvs. rotatiónsásin stendur næstan vinkulrætt á umfarsásin). Hetta merkir, at ongar árstíðir eru á gongustjørnuni, og í ávísum kraterum við pólarnar sær sólin ongantíð. Umfarsásurin hellir 7º í mun til umfarsás Jarðar. Av tí at Merkur melur um Sólina innafyri Jørðina hevur hon fasur, akkurát sum Mánin.

Merkurgongan

Einar 13 ferðir hvørja øld førir himmalgonga Merkurs hana millum Jørðina og Sólina, soleiðis at vit kunnu síggja hana sum ein lítlan svartan blett, ið ferðast eftir Sólarskivuni.

Rotatión og umfar

Merkur melur tríggjar ferðir um seg sjálva fyri hvørjar tvær ferðir, hon melur rundan um Sólina (við øðrum orðum eru trý Merkur "døgn" fyri hvørji tvey Merkur "ár". Henda merkisverda støða ger, at stóðu vit á Merkur, so gingu 176 jarðarsamdøgur millum hvørt sólarris.

Samanseting

Ferðir til Merkur

 Mariner10 (USA) - Send avstað: 1973, kom til Merkur: 1974. Mariner10 fleyg bert framvið Merkur og samlaði data ímeðan.

 MESSENGER (USA) - Send avstað: 2. august 2004, í ringrás: 18. mars 2011. MESSENGER fer at gera tær mest neyvu kanningarnar av Merkur til dato.

 Evropearar fyrireika at senda ein satellit til Merkur í ár 2014.

Keldur

  jpl.nasa.gov.
  Missiónir til Merkur.
 Forlaget Aktium: Universet - Illustreret Opslagsværk (2006).

Stjørnufrøði


Venus

Venus (symbol: ) er ein gongustjørna og er tann sum er tattast jørðini. Hon eitur eftir rómversku gróðrargudinnuni. Gomlu føroyingarnir róptu Venus Stakkalastjørnuna.

Venus er onnur gongustjørnan frá sólini. Størsta vinkulfrástøðan frá sólini er 47°. Av hesum verður hon eisini nevnd morgunstjørna ella kvøldstjørna. Í góðum líkindum er Venus sera bjørt. Av øllum himmalknøttum eru bara sólin og mánin bjartari. Í lítlum kikara sæst, at hon hevur kvartalaskifti, tendring og fylling, eins og mánin.

Venus er á stødd við jørðina og verður tí nevnd tvillinga systir okkara. "So tekkilig og eygagóð sum Venus vøn og skar" skrivaði Poul F. Joensen á sinni um gongustjørnuna Venus, og tað er heldur ikki so løgið. Venus er bjartasti himmalknøttur, tá ið sólin og mánin ikki verða tikin við. Venus sæst best í januar og februar, og stendur hon lágt á himli. Til støddar er hon sum jørðin. Ýtan er sum oyðimørk full í klettum.

Venus hevur luft sum á jørðini. Gongustjørnan er væl bjálvað í tjúkt lofthav, men luftin er eitrandi. Luftin er mest av koltvísúrni (96,5 %) og køvievni (3.5 %). Av hesum stendst vakstrarhúsárin, sum tryggjar javnan hita á ýtuni. Rúmdarfør hava mált 475 °C á Venus - so har gløða klettarnir í náttarmyrkrinum - og trýstið er heilar 90 atm. Í lofthavinum eru m.a. eisini svávulsýra, vatn og kolsúrni. Skýferðin á Venus er so tjúkk, at ýtan sæst ikki í kikarn, men við radarakanningum av jørðini er staðfest, at Venus hevur øvugan snúning. Tí gongur sólin á Venus eystureftir á luftini, og ikki sum hjá okkum, vestureftir. Um Venus melur eingin máni.

Hagtøl

 Diametur í mun til Jørðina: 0,95
 Massi í mun til Jørðina: 0,82
 Rúmd í mun til Jørðina: 0,86
 Massafylla í mun til vatn: 5,20
 Tyngdarakseleratión í mun til Jørðina: 0,91
 Mánar: 0
 Miðal-temperaturur: 464 °C
 max støddarflokking: - 4,7

Stjørnufrøði


Jørðin

Jørðin (symbol: ), bústaður okkara í alheiminum, er ein av teimum átta gongustjørnunum, sum eru í ringrás um sólina (áður varð hildið, at Pluto var gongustjørna, men tað varð seinni mett, at hon ikki var). Jørðin er einasti himinknøttur, sum vísindamenn vita, at lív er á, tí at í lofthavinum um jørðina er súrevni og í høvunum vatn - bæði treyt fyri alt lív. Drúgvir tveir triðingar av jørðini eru vatn, í høvum, ísi, vøtnum og áum. Tað, ið eftir er, eru sjey ovurstór meginlond, kallað heimspartar, við skiftandi landslagi og fjølbroyttari náttúru. Har eru høgir og óførir fjallaryggir, langar áir og víðar oyðimerkur. Teir sjey heimspartarnir, sum eru turra lendið oman fyri sjógvin á jørðini, eru Ásia, Afrika, Norðuramerika, Suðuramerika, Antarktis, Evropa og Kyrrahavsoyggjarnar við Avstralia (eftir stødd). Kring Norðurpólin og Suðurpólin eru póløki, sum ikki síggjast á einum fløtum korti, men síggjast á globusunum.

Lív

Higartil er einki lív funnið á aðrari gongustjørnu enn jørðini. Rundan um alla jørðina er eitt jaður, nevnt lofthav, sum er tann luftin, vit anda. Okkara sólarskipan og jørðin vórðu skapað fyri um 4,6 milliardum árum síðan. Einar 3,5 milliardir ár eru liðin, síðan fyrsta, einfalda lív kyknaði á jørðini. Og tá ið enn eitt ófatiliga langt tíðarskeið var runnið, høvdu fyrstu, einfaldu verurnar ment seg til fullskapaðu menniskjuna, homo sapiens sapiens, fyri einum 40.000 árum síðan.

Fólkatalið er vaksið við einari milliard síðan 1999, og stovnurin Census Bureau hevur roknað seg fram til, at í ár 2012 verða ikki færri enn sjey milliardir fólk á jørðini. Tískil hevur tað bert tikið 13 ár fyri menniskjuni at økjast við einari milliard. Serliga er tað í M-londum har vøksturin fer fram. Í Niger og í Mali fær hvør kvinna í miðal sjey børn.

Høvuðsbygnaðurin á jørðini

Jørðin er samansett av trimum høvuðspørtum. Skorpan, kápan og kjarnin. Uttast er skorpan, tað er her vit liva og útvinnað ráðevnir, sum olju, málmsteinsløg og ymisk grótsløg. Skorpan er okkurt um 10 til 60 kilometrar tjúkk, og er tískil bert ein lítil brøkpartur av allari jørðini. Tey mest vanligu grótsløgini í skorpuni hava eitt høgt innihald av kisil, sum ger hana relativt lætta. Undir skorpuni er kápan. Hon fevnir um 75-80 % av rúmdini og massanum av jørðini. Samansetningin er ikki so kisilrík, og massafyllan er nakað væl størri enn í skorpuni. Kjarnin er í høvuðsheitum gjørdur úr jarni (Fe) og nikkul (Ni). Uttari parturin er flótandi, ímeðan innari parturin er fastur.

Jarðarýtan

Fólk liva bara á 12 % av jarðarflatanum. Umleið 29 % av jarðarflatanum eru land.

 Hav - 71 %
 Ásia - 30 %
 Afrika - 20 %
 Norðuramerika - 16 %
 Suðuramerika - 12 %
 Antarktis - 9,5 %
 Evropa - 7 %
 Kyrrahavsoyggjarnar - 5 %

Stjørnufrøði
Náttúra


Mars (gongustjørna)

Mars (symbol: ) er gongustjørna næst jørðini. Mars er turr og lítil gongustjørna. Ýtan er reyð og grýtut. Hon hevur íspólar og tunt lofthav. Hitin er millum 5 °C og 125 °C. Har er ofta óveður. Hitastigini á Mars eru -63 °C. Fjarstøðan hjá Mars frá sólini er 228 milliónir kilometrar. Tvørmátið á Mars er 6779 kilometrar.

Eins og Jørðin er Mars eyðkend av fjallalendi. Flatan á Mars er turr og klødd við rustreyðum støvi, sum kallast jernoxid. Harav navnið, "Tann Reyða Gongustjørnan". Tyngdarkraftin á Mars er 38% av henni á Jørðini. Lofthavið á Mars er í høvuðsheitum úr kuldioxid. Tað er tunt og verjir ikki gongustjørnina móti ultraviolettum ljósi frá sólini, eins og Jørðin ger.

Mars hevur tveir mánaðar, Phobos og Deimos.

Hagtøl

 Diametur í mun til Jørðina: 0,53
 Massi í mun til Jørðina): 0,11
 Rúmd í mun til Jørðina: 0,15
 Massafylla í mun til vatn: 3,93.
 Tyngdarakseleratión í mun til Jørðina: 0,38
 Mánar: 2, teir eita Deimos og Fobos
 Miðal-temperaturur: - 63 °C
 max støddarflokking: - 2,8

Lív á Mars

Í 1996 kunngjørdi NASA, at vísindamenn høvdu funnið farveg eftir einføldum verðum, sum høvdu livað á Mars fyri mió. árum síðan. Hetta vóru ørsmá samansett mynstur - møguliga steinrunnar leivdir av verum í lítlum petti av steini av Mars, funnin á Suðurkolli í 1984. Vísindamenn søgdu, at steinurin helst var slongdur burtur av gongustjørnini, tá ið ein stjørnusteinur datt niður á Mars fyri 15 mió. árum síðan. Enn er hetta ikki prógvað.

Í 1997 gjørdi NASA eina roynd at fáa meira at vita um næstu grannastjørnu okkara. Í juli setti Pathfinder seg á Mars, og bilurin Sojourner koyrdi út úr sonduni at gera fyrstu jarðfrøði- og dustkanningarnar av reyðu gongustjørnuni. Í september fór Mars Global Surveyor eina ferð, sum vardi í tvey ár, at kortleggja gongustjørnuna, til tess at vita, hvar rúmdarfør kunnu seta seg í komandi tíðum.

Í 2015 funnu stjørnufrøðingar leivdir eftir flótandi vatni á flatuni á Mars, og í 2018 funnu granskarir lívrunnin mýl, ið kunnu vera leivdir eftir útdeyðum lívi. Umframt hetta, avdúkaðu radaramátingar á einum rúmdarkanningartóli herfyri eina tjúgu kilometra langa undirjørðiska á, 1,5 kilometrar undir syðru ískápuni á Mars. Vatnið í undirjørðisku ánnið er ivaleyst sera salt og flatan á Mars er fyri vandamiklari stráling. Stjørnufrøðingar trúgva tó, at smáverulívfrøðiligt lív møguliga kann finnast her.

Stjørnufrøði


Jupiter

Jupiter (symbol: ) er størsta gongustjørnan. Galileo Galilei (1564-1642) fann hana í 1610. Hon hevur fastan kjarna, og uttan um hann er helium og hydrogen. Um miðkringin er dimmur ringur.

Jupiter hevur 16 mánar. Ein teirra, Ganymedes, er størsti mánin í sólkervinum.

 Diametur í mun til Jørðina: 11,21
 Massi í mun til Jørðina: 318
 Rúmd í mun til Jørðina: 1321
 Massafylla í mun til Jørðina: 1,33
 Tyngdarakseleratión í mun til Jørðina: 2,36
 Mánar: 16 + 12
 Miðal-temperaturur: - 144 °C
 max støddarflokking: - 2,9

Stjørnufrøði


Saturn

Saturn (symbol: ) er sætta gongustjørnan frá Sólini og er næststørsta gongustjørnan í sólarskipan okkara. Bara Jupiter er størri. Eins og Uranus, Neptun og Jupiter er Saturn ein gassrisi, og merkir hetta, at hon fyrst og fremst er gjørd úr gassum, heldur enn steini. Saturn er uppkallað eftir rómverska gudinum Saturnus, sum er gudurin fyri bóndaskapi, rættvísi og styrki. Veðurlagið á Saturn er ekstremt, og vindarnir kunnu koma heilt upp í 1 800 km/h. Saturn hevur í minsta lagi 61 mánar. Størsti mánin á Saturn, Titan, er størri enn gongustjórnan Merkur, og er einasti mánin í sólarskipanin, sum hevur eina nevniverda atmosferu.

 Diametur:   9,14 ferðir Jørðina
 Massi:   95 ferðir Jørðina
 Rúmd:   764 ferðir Jørðina
 Massafylla:   0,69 ferðir vatn
 Tyngdakraft:   0,92 ferðir Jørðina
 Mánar:   18 + 12
 Miðal-hiti:   - 176 °C
 Max støddarflokking:   - 0,3

Stjørnufrøði


Uranus

Uranus (symbol: ) er grøn á liti, hon hevur ring rundan um, og har hava eingi fólk verið. Hon er 2 900 milliónir km frá sólini. Tvørmátið er 51 000 km. Umferðartíðin hjá Uranusi um sólina er umleið 84 ár. Uranus er 3. longst burtur frá sólini. Í 1781 fann bretski stjørnufrøðingurin Williamn Herschel sjeyndu gongustjørnuna, sum hann nevndi Uranus eftir grikska himnagudinum. Um Uranus eru 5 stórir og 10 lítlir mánar. Uranus varð ofta sædd fyri 1781, men tá varð hon hildin at vera vanlig stjørna. Hon hómast við berum eygum, men tá skalt tú vita, hvar ið hyggjast skal. Í kikara er ikki nógv at síggja, mest bara eitt blágrønt stjørnueyga. Eins og Jupiter og Saturn er Uranus mest úr hydrogeni og heliumi. Blágrøni liturin í lofthavinum kemst av metani, sum sýgur í seg reyðu litirnar. Uranus er um fýra ferðir so stór sum jørðin og og 14,5 ferðir so tung.

Snúningstíðin er um 17 tímar, og hon hevur 84 ár um umferðina um sólina. Uranus er eins og dottin um koll, við tað at snúningsásin er bara nøkur fá stig frá umferðarflatanum. Hetta kundi bent á onkran ógvusligan tilburð har á leiðini onkuntíð í fyrndini. Av hesum stendst, at annað póløkið liggur í myrkri nærum helmingin av umferðartíðini (42 ár), meðan hitt póløkið er í ljósinum. Hóast hetta máldi Voyager 2, sum fleyg fram við Uranusi í januar 1986, at hitin á ýtuni var merkiliga javnur. Uttast í lofthavinum eru máld -220 °C. Um Uranus er magnetfelt, og magnetisku viðurskiftini eru fløktari enn vanligt, tí vinkulin millum magnetisku ásina og snúningsásina er eini 60°. Av og á hendir tað, at ein gongustjørna kemur ímillum jørðina og onkra stjørnu. Tá liggja stjørnufrøðingar altíð framvið at fáa eitthvørt nýtt at vita. Við at máta hvussu leingi stjørnuljosið er burtur, ber til dømis til at meta um tvørmálið á gongustjørnuni. Í 1977 myrkti Uranus fyri ljósinum frá einari stjørnu, og tá varnaðust granskarnr, at stjørnuljósið kamaðist fleiri ferðir, áðrenn tað sloknaði. Tá ið stjørnan var komin til sjóndar aftur, kámaðist ljósið aftur, nú í øvutari røð. Hetta varð tulkað soleiðis, at um Uranus var skipan av tunnun ringum. Voyagermyndirnar váttaðu, at so var. Rinsarnir, sum eru 10, eru úr klettum, sum eru ymiskir til støddar. Longu í 1787 sá Herscnel í kikara sínum teir báðar størstu Uranusmánarnar Oberon og Títanía, og seinni vórðu sæddir tríggir aðrir mánar. Á Voyagermyndunum síggjast 10 nýggir mánar, so nú vita vit um 15 mánar í ringrás um Uranus. Serligan ans vaktu myndirnar av Miranda, sum er 480 km í tvørmál og hevur 1,4 samdøgur um hvørt umfar um Uranus. Ýtan er merkiliga óreglulig, fjøll og gjáir hurlað saman hvørt um annað. Tað sýnist, sum er Miranda brotnaður, t.d. í samanbresti við eina smástjørnu, og at atdráttarmegin síðani hevur sett brotini saman aftur til nýggjan mána.

Hagtøl

 Diametur í mun til Jørðina: 4,0
 Massi í mun til Jørðina: 14,5
 Rúmd í mun til Jørðina: 63
 Massafylla í mun til vatn: 1,32
 Tyngdarakseleratión í mun til Jørðina: 0,89
 Mánar: 21
 Miðal-temperaturur: - 215 °C
 max støddarflokking: - 5,5

Stjørnufrøði


Neptun

Neptun (symbol: ) er blá og hevur ring rundan um. Hon hevur 13 mánar. Eingi fólk hava verið har. Hon er 4 600 milliónir km frá sólini . Umferðartíðin hjá Neptun um sólina er umleið 164 ár. Tvørmátið er 49 000 km. Neptun eitur eftir rómverska havgudinum. Neptun varð sædd fleiri ferðir, áðrenn staðfest varð, at hon var gongustjørna; tað var í 1846. Granskarar vistu um hana, áðrenn hon var funnin. Frávik í ringrás Uranusar bendu á ein himmalknøtt ytri í sólskipanini, og støða Neptuns á luftini var roknað neyvt, áðrenn kikararnir vórðu stillaðir á hana. Í stødd og nøgd eru Uranus og Neptun sum tvíburar, men Neptun er so langt burturi, at hon sæst ikki við berum eygum, og enntá í stórum kikara er lítið at síggja annað enn blágrøna stjørnueyga hennara. Granskarar vóru tí sera spentir, tá ið Voyager 2, sum byrjaði longu ferð sína í 1977, í august 1989 fleyg fram við Neptun bara 4900 km frá norðurpólinum. Og teir vórðu ikki sviknir, tí eisini av Neptun og mánum hennara eydnaðist at fáa frálíkar litmyndir. Tíverri lá ikki fyri hjá rúmdarfarinum at koma i námind av uttastu gongustjørnuni Pluto. Voyager 2 hevur nú lagt leiðina burtur úr sólskipani. Ferðin er 65 000 km/h, og kósin er sett móti Hundastjørnuni (Siriusi). Har á leiðini fer rúmdarfarið at vera um eini 80 000 ár . Granskarar vóna at hava samband við farið nakað inn í komandi øld. Tá fara teir at missa sambandið við hetta lítla farið, sum hevur sent so ovurhonds nógva nýggja vitan um solskipanina til jarðar og Nasa, at ógvuliga long tíð fer at ganga, aðrenn alt er gjølla viðgjørt, tulkað og fingið til sættis.

Eitt magnetfelt er og somuleiðis tunn ringskipan. Snúningstíðin er um 16 tímar, og Neptun hevur næstan 165 ár um umferðina um sólina. Granskarar vistu um tveir mánar, Triton og Nereid, aðrenn Voyager fór fram við Neptun, men farið fann seks nýggjar mánar, so nú vita vit um 8 mánar. Triton, sum er nógv tann størsti mánin, gongur um Neptun vestureftir. Saman við 4 teimum ytstu Jupitermánunum og ytsta Saturnmánanum er hann einasta undantak frá regluni, at mánar hava sama umferðarveg sum snúningurin á móðurstjørnuni. Voyager 2 máldi -235 °C á Triton, sum er lægsti hiti, ið máldur er í sólskipanini. Hóast
nógva kuldan sýna myndirnar fleiri goskeldur (geysir) á Triton. Í minsta lagi tvær teirra goystu, tá ið myndirnar vórðu tiknar. Eisini eru á Triton jøklar av frystum metani og fryst vøtn av nitrogeni, metani ella ammoniakki.

Hagtøl

 Diametur í mun til Jørðina: 3,9
 Massi í mun til Jørðina: 17,1
 Rúmd í mun til Jørðina: 58
 Massafylla í mun til vatn: 1,64
 Tyngdarakseleratión í mun til Jørðina: 1,12
 Mánar: 8
 Miðal-temperaturur: - 215°C
 max støddarflokking: 7,6

Kelda

Stjørnufrøði


Pluto

Pluto (symbol:  og ) er fjar dvørgagongustjørna uttanfyri gongustjørnuna Neptun. Klótan Pluto er flokkað í bólkin gongustjørnudvørgar, og melur klótan kring sólina í eini ringrás uttanfyri henni hjá Neptun. Henda umflokking av Pluto fór fram eftir 24. august 2006, tá ið  2500 vísindafólk, sum vóru komin saman á ráðstevmiu í Sveis samdust um at Pluto ikki longur skuldi verða roknað millum gongustjørnur. Um Pluto gongur ein máni, Charon nevndur, Charon varð funnin í 1978. Hann er um 1 120 km í tvørmál, og hann er bara 20 000 km frá Pluto. Pluto og Charon eru helst ísknøttir av frystum vatni, metani og ammoniakki. Pluto eitur eftir grikska gudinum Pluton, sum var gudur fyri ríkidømi umframt myrkri og deyða. Charon var ferjumaðurin, sum flutti tey deyðu um ánna Styx til deyðans ríki. Nøvnini tykjast hóska væl til hesar køldu og fjaru knøttir ytst í sólskipanini.

Niggjunda og ytsta gongustjørnan er Pluto, sum tó í løtini bara er næstytst frá sólini. Rásin er so háttað, at Pluto árini 1979 til mars 1999 er nærri enn Neptun. Áðrenn Pluto varð funnin, bendu frávik í rørslunum hjá ytru gongustjørnunum á, at ein himmalknøttur mátti ganga um sólina uttan fyri Neptun. Pluto er so kám, at hon sæst bara í stórum kikara, og leitað hevði verið eftir henni í mong ár, tá ið Clyde Thombaugh umsíðir fekk eyga á hana í 1930. Umferðartíðin um sólina er stívliga 248 ár, og í miðal er hon stívliga 39 ferðir frá sólini sum jørðin. So langt burturi munar sólarljósið lítið, og hitin á ytjuni fer valla upp um -230 °C.

Tvørmálið er eftir nýggjastu metingunum bara einar 2 300 km, og evnisnøgdin um 1,9 kg/dm3. Í juni 1988 varð staðfest, at um Pluto er tunt lofthav av metani. Hetta kann tykjast ikki sørt løgið, tá atdráttarmegin har er so lítil. Pluto er sum heild ikki sørt gátufør, og gitingarnar um hana hava verið mangar. Kanska er hon ikki verulig gongustjørna, men heldur ein máni hjá Neptun ella ein smástjørna, sum er farin av kós? Ella kanska er hon bara hin fyrsti av mongum halastjørnulíkum ískroppum uttast í sólskipanini? Tað, at máni melur um Pluto, og at har er lofthav, man tó benda á, at hon er fullgild dvørgagongustjørna.

Umflokkingin av Pluto

Tá ið Pluto varð flutt niður í flokking millum klóturnar í umfari um sólina, vóru ávís atlit tikin.

Fyrst og fremst var ætlað um støddina, tí klótan er rættiliga nógv minni enn hinar 8 gongustjørnurnar; haraftrat eru eisini aðrir gongustjørudvørgar funnir í sólskipanini, bæði áðrenn Pluto varð funnin í 1930 (t.d. Ceres), og ikki minst hesi seinastu árini, tá ið betraðu stjørnukikararnir hava latið okkum sæð smálutir, sum fyrr vóru fjaldir fyri eygum okkara (t.d. Sedna).

Vísindafólk høvdu valið: Skal Pluto, ið ikki er nevnivert størri enn hinir gongustjørnudvørgarnir, framvegis hava serstøðun sum verulig gongustjørna, bert tí klótan fekk hetta heitið afturi í 1930'unum? Ella skulu allir hinir gongustjørnudvørgarnir flytast upp mill gongustjørnurnar, so vit fáa eitt møgulig óendaligt tal av klótum av hesum slag? Men hinvegin, so var Merkur heldur ikki so øðiliga nógv størri enn Pluto ... og hvussu við mánunum Titan og Callisto? Skuldu teir nú eisini flokkast umaftur?

Skilmarkan av gongustjørnum

Tørvur var tí á eini avgjørdari skilmarkan, ið greitt útgreinaði, nær talan er um eina gongustjørnu, og nær talan er um ein gongustjørnudvørg.
Á ráðstevnuni í Sveis varð komið til hesa niðurstøðu í trimum punktum.

Skal klóta í ringrás um sólina kunna kallast ein gongustjørna krevst, at talan er um himmallikam í beinleiðis umfari um sólina (1), sum er nóg stórt, at atdráttarmegin hevur gjørt tað runt (2), tó uttan at hava ruddað burt onnur likam í grannalagnum (3), og tá ið Pluto hoyrir til Kuiper-beltið, sum verður hildið at hava líka nógvar klótur, klettar og ís sum Asteroidu-beltið, kann valla sigast, at gongustjørudvøgurin uppfyllir seinastu treytina.

Tvørmátið á Pluto er bara fimtingur av tvørmáti Jarðar. Pluto er kaldasta klótan í sólarskipaini við einum miðalhita upp á  -260 °C.
Pluto hevur ein mána, Karon, sum varð sæddur í 1978.

Stjørnufrøði


Sólskipanin

Ein sólskipan er samansett av minst einari stjørnu og einum tali av lutum, sum eru í ringrás um hesa stjørnuna.

Í dagligari talu verður tosað um okkara sólarskipan við jørðini og sólini sum sólskipan.

Sólskipanin
 Sólin
 Merkur
 Venus
 Jørðin
 Mánin
 Mars
 Phobos
 Deimos
 Asteroidur
 Jupiter
 Io
 Europa
 Ganymedes
 Callisto
 Saturn
 Titan
 Uranus
 Neptun
 Triton
 Pluto
 Charon

Stjørnufrøði


Mánin

Mánin (symbol: ) er næsti granni okkara í rúmdini. Teir gomlu norðbúgvarnir nevndu hann Himintungl ella bert Tungl, men mánanavnið var eisini vanligt longu í norrønari tíð. Miðalfjarstøðan er bert 384400 km, og tað merkir, at tú við einum vanligum handkikara kanst síggja spennandi detaljur á mánaflatuni. Á Mánanum er hvørki luft ella flótandi vatn, og tí hevur hann heldur einki veðurlag. Mánin hevur heldur einki jarðfrøðisligt lív. Tey landmerki, vit síggja á mánaflatuni, eru skapt av at loftsteinar (meteorir) hava rakt Mánan.

Eftirsum tað tekur mánanum júst somu tíð at snara einaferð um sjálvan seg, sum tað tekur honum at snara um Jørðina, vendir hann altíð somu síðu móti okkum. Hetta verður nevnt "bundin rotatión", og hiðani av Jørðini síggja vit sostatt bert umleið helvtina av Mánaflatuni. Stóru økini á Mánanum kunnu síggjast við berum eyga. Myrkar fløtur við láglendi - mare-økini (Mánahøv) - standa í andsøgn við ljósari hálendini.

Mánaflatan sæst best nærhendis terminatorinum - ið er markið millum ljós og skugga á Mánanum. Tá ið fullmáni er, síggjast landkenningarnar ikki so væl, tí tær eru ov upplýstar, og sjálvt stór kratir kunnu vera ósjónlig. Onnur øki síggjast hinvegin best í fullmána, tí tey krevja stóra kontrast fyri at verða sædd - hetta er serliga galdandi fyri myrku mare-økini.

Mánin er okkum 400 ferðir so nær sum sólin, men hann er eisini 400 ferðir so lítil sum sólin. Tí eru hesir knøttir um leið líka stórir at síggja til á luftini. Tá ið mánin er ímillum okkum og sólina, kemur hann stundum fyri sólina. Tá er sólarmyrking. Full sólarmyrking var í Føroyum 30. juni 1954. Øðrvísi enn sólin er hann ein kaldur knøttur, sum melur um jørðina. Mánin lýsir ikki sjálvur, men bara við afturkastaðum sólarljósi, sum vit nevna mánalýsi. Til støddar er hann góðan fjórðing av jørðini, og frástøðan er um leið 30 ferðir tvørmálið í jørðini. Mánin hevur fasur, t.e., lýsandi mánaeygað broytir skap, alt eftir hvar hann er í ringrásini um jørðina.

Fyrstu menn at ganga á mánanum vóru amerikanararnir Neil Armstrong og Edwin Buzz Aldrin í juli 1969. Teir fóru við rúmdarfarinum Apollo 11, og mánafarinum Eagle førdi síðan tveir av monnunum niður á mánan, meðan hin triði (Michael Collins) fleyg í ringrás um mánan. Armstrong hevði leiðsluna á Apollo tann 20. juli í 1969, tá ið rúmdarfarið lendi á mánanum. Hann varpaði aftur til Jørðina við kendu orðunum: "That's one small step for a man, one giant leap for mankind". Í tríggjar tímar gingu Neil Armstrong og felagi hansara Edwin Buzz runt á mánanum.

Ávísingar úteftir
Pól Jespersen: Eitt sindur um jørðina, sólina og mánan, snar.fo

Keldur

Stjørnufrøði


Rókur (talv)

Rókurin gongur fram og aftur, so langt honum lystir. Hann gongur vatnrætt ella tvørturum, til hann møtir einum punti, har annað fólk stendur. Eigur mótparturin fólkið, kann rókurin drepa tað.</div>
Rókurin er eftir frúnna næststerkasti maður í talvi. Í fyrstuni hevur hvør telvari tveir rókar, sum standa í hvørjum sínum króki.
Rókurin gongur eftir beinum linjum, tvørturum og upp og niður. Hann hevur ikki loyvi at leypa upp um annað fólk, uttan tá lopið verður í borg.

Talv


Telvari

Telvari er ein ið telvar. Í talvi eru vanliga tveir telvarar, ið telva ímóti hvørjum øðrum, ein við hvíta fólkinum og ein við svarta.

Talv


Talvfólk

Talvfólk er luturin, sum telvað verður við á talvborði. Í talvi eru 16 hvít og 16 svørt talvfólk.

Talv


Bispur (talv)

Bispurin gongur bara á skák bæðu aftur og fram, so langt honum lystir.</div>

Bispur er talvfólk í talvi. Í fyrstuni hevur hvør telvari tveir bispar. Bispurin gongur á skák og stendur tí altíð á punti við sama liti. Hann hevur ikki loyvi at leypa upp um annað fólk.

Talv


Kongur (talv)

Kongur kann verða leiktur eitt í allar ættir.</div>

Kongur er mest umráðandi talvfólk í talvi. Hvør telvari hevur ein kong. Endamálið í talvi er at seta kongin hjá mótpartinum skák og mát, og tá er talvið vunnið. Kongurin kann fara eitt fet í allar ættir, tó er ikki loyvt at leika hann beinleiðis í deyða. Verður kongurin hóttur, soleiðis at ein maður hjá mótpartinum kann drepa kongin í næsta leiki, stendur kongurin í skáki. Tá skal kongurin leikast úr vanda ella annað fólk leikast ímillum, so hann ikki stendur í skáki longur.

Kongurin er við í serligum leiki, tá ið ein leypir í borg.

At leggja kongin merkir, at ein gevur upp. Ein kann velja at geva talvið yvir á ymiskan hátt, og tá er talvið liðugt og tapt. Ein kann leggja kong sín niður, ein kann steðga klokkuni, ella ein kann taka í hondina á mótpartinum og siga, at ein gevur talvið.

Talv


Frúgv (talv)

Frúgvin gongur bæði eftir beinum linjum og á skák bæði aftur og fram, so langt henni lystir.</div>

Frúgvin er sterkasta talvfólk í talvi. Í fyrstuni hevur hvør telvari eina frúgv. Frúgvin gongur bæði sum rókur og bispur. Hon hevur ikki loyvi at leypa upp um annað fólk.

Talv


Riddari (talv)

Møguligir leikir hjá riddaranum</div>

Riddari er talvfólk í talvi. Í fyrstuni hevur hvør telvari tveir riddarar. Riddarin gongur sum stavurin L, hann gongur tvey fram og eitt til viks. Hann er einasta talvfólk, ið hevur loyvi at leypa upp um annað fólk.

Talv

Ok


Finna (talv)

Finnan er minsta og veikasta talvfólk í talvi. Í fyrstuni hevur hvør telvari átta finnur.

Gongulag
Gongulag hjá finnuni.

Finnan gongur eitt fet beint fram, tó fyrstu ferð kann hon fara tvey fet fram. Hon hevur ikki loyvi at bakka. Finna kann ikki drepa beint fram.

Tá finnan drepur
Finnan drepur á skák.

Tá ið finna drepur, kann hon bara gera tað á skák. Hon kann ikki drepa beint fram.
Her kann finnan á c5 drepa antin rókin ella riddaran, ella hon kann fara beint fram á c6. Finnan á f3 kann ikki fara á e4 ella g4 her.

Í framlopi
At drepa í framlopi

Finna kann drepa aðra finnu í framlopi, t.e. tá ið finna hjá mótpartinum leikar tvey fet fram upp á síðuna av tínari finnu, kanst tú drepa hana á skák, men tað skal verða gjørt beinanvegin, tú eigur leik. Á myndini hevur svartur júst leikt finnuna av c7 á c5, og nú kann hvítur leika sína finna av d5 á c6 og taka finnuna á c5 burtur. Hann kann ikki bíða, til hann eigur leik aftur.

Finnan annars
Tá ið finna kemur fram á áttanda rað, skal hon verða býtt um við annað fólk í sama liti í sama leiki, hon kemur fram, tó ikki til kong. Mest vanligt er at býta um við frúgv, tí hon er so sterk, men onkuntíð verður býtt um við riddara, tí hann hevur so serligt gongulag.

Talv


Miðeystur

Ímillum Evropa og Arábianes er landøki, sum verður nevnt Miðeystur. Tað var her, at nakrar av fyrstu mentanum í heiminum vórðu til, og tað var eisini her, at teir tríggir heimsátrúnaðirnir - jødadómur, kristindómur og islam, kyknaðu. Veðurlagið er turt og heitt, og landslagið berligt, helst fyri eystan, men fram við Miðjarðarhavi er lendið fruktabetri. Kríggj og borgarastríð hava í mong ár merkt hesi lond.

Lond og økir

 Afghanistan
 Barein
 Egyptaland
 Irak
 Iran
 Ísrael
 Jemen
 Jordan
 Katar
 Kurdistan øki
 Kuveit
 Kýpros
 Libanon
 Oman
 Palestina økir
 Sameindu Emirríkini
 Saudi-Arábia
 Sýria
 Turkaland

Miðeystur


Tunlar í Føroyum

Í Føroyum eru 20 tunlar, harav 3 undirsjóvartunlar. Hvalbiartunnilin var fyrsta berghol í Føroyum. Tað var liðugt í 1963. Hann er millum Trongisvág og Hvalba. Nógvir aðrir tunlar eru eisini í Føroyum, t.d. 13 vatnorkutunlar. Fyrsti vatnorkutunnilin í Føroyum er stívliga 100 m og gongur ígjøgnum ein heygg millum Ryskivatn og rørini, sum vórðu løgd oman í Botn vestantil á Suðuroynni, har fyrsta ravmagnsverk varð bygt í 1921. Longsti vatnorkutunnilin í Føroyum er ein vatnorkutunnil í Eysturoynni, hann er 6,6 km langur úr Norðskála í Eiðisvatn. Longsti vegatunnil í Føroyum er Eysturoyartunnilin við 11.200 metrum.

Yvirlit yvir tunlar í Føroyum

Koyritunlarnir í Føroyum eru hesir:

Íroknað í hesum lista eru ikki onnur sløg av tunlum enn koyritunlar, til dømis vatnsavningartunlar ísv. vatnorkuverk.

Uppskot um nýggir tunlar

Nógv uppskot hava verið um nýggjar tunlar í Føroyum millum ár og dag. Í 2007 gjørdi Landsverk "Heildarætlan 2008-2020", ið m.a. lýsti ymsar nýggjar tunlar, herundir longdir, kostnað og netto samfelagsvirði av ymsum nýggjum tunlum. Niðurstøðurnar í ''heildarætlan 2008-2020" viðv. nýggjum tunlum vóru:

Keldur

Slóðir

 landsverk.fo - Tunlar
 Heildarætlan 2008-2020 fylgiskjal 2: Kost-nyttu rokning og greining av avleiðingum
 Tunnil.fo - heimasíðan Vágatunnilinum og Norðoyatunnilinum

Føroyar
Tunlar
Tunlar í Føroyum
Listar


Vágatunnilin

Vágatunnilin er undirsjóvartunnil, ið gongur undir Vestmannasund og bindur saman Streymoy og Vágoy, og loyvir hann beinleiðis koyrisamband úr meginøkinum til og frá Vága Floghavn. Vágatunnilin er fyrsti undirsjóvartunnil í Føroyum. Hann læt alment upp 10. desember 2002.

Byggingin av Vágatunlinum

Tankin um fast samband um Vestmannasund røkkur langt aftur í tíðina. Fram til 1989 gjørdi Landsverkfrøðingurin kanningar, sum í stóran mun eru grundarlagið undir tí arbeiði, sum seinni varð gjørt. Farið varð at rigga til veturin 1988, og setast skuldi á tunnilsgerðina í apríl 1989, men steðgur kom í, tá búskaparkreppan skolaði yvir landið. Tíggju ár skuldu ganga, áðrenn ætlanini aftur varð lív lagað.

Í 1999 varð partafelagið Vágatunnilin P/F stovnað við Landsstýrinum sum einasta partaeigara. Harvið varð gongd sett á aftur arbeiðið at gera fast samband um Vestmannasund. Byrjað varð at bora streymoyarmegin hin 28. september 2000, og vágamegin varð fyrsta skotið latið 27. februar 2001.

Sprongdir vóru 327.000 kubikkmetrar til tunnil o.a. Grótið úr tunlinum fór til vegagerðina og til havnargerð í Kollafirði. Brúkt vóru 850 tons av spreingievni. 1000 tons av betongi vóru brúkt í tunlinum til at tetta lekar.

Ætlaði kostnaðurin var 240 mió. krónur í 1999-prísum uttan byggirentu og fíggjarkostnað. Endaligi kostnaðurin gjørdist 280 mió. kr. íroknað byggirentur og fíggjarkostnað.. Føroya Løgting játtaði 160,3 mió. krónur til tunnilsgerðina árini 1998-2005. Restin verður fíggjað við brúkaragjaldi.

Tekniskar dátur

Vágatunnilin er 4,9 km langur. Av hesum eru umleið 2,5 km undir Vestmannasundi. Vágamegin er atkomuvegurin 1,8 km. Atkomuvegurin streymoyarmegin er 300 m. Á djúpsta punkti er hann 105 metur undir sjóvarmálanum, og dýpið á sjónum er í mesta lagi 60 metur.

Tvær mótkoyrandi farbreytir eru í tunlinum, sum er góðar 10 m breiður. Sjálv akbreytin er 7 m breið. Steðgipláss eru til persónbilar fyri hvørjar 500 m, og til størri akfør eru trý steðgipláss.

Mest loyvdi lekin í einum undirsjóvartunli av hesum slag er 300 litrar um minuttin fyri hvønn kilometur. Lekin í Vágatunlinum er 85 L/min/km, so hetta er minni enn triðingurin av hægst loyvda lekanum. Pumpur leiða vatnið burtur so hvørt. Ein 50 m langur brunnur er gjørdur á lægsta staðnum, sum í neyðstøðu skal kunna taka alt vatnið í góð tvey samdøgur, um pumpurnar ganga fyri.

Fyrimunur

Ein av fyrimununum við føstum sambandi er, at tað nú er skjótari at sleppa til og úr Vágum. Fyrr máttu útvið tveir tímar setast av til teinin millum Sørvág og Tórshavn við bíðitíð og sigling. Við undirsjóvartunli er vegalongdin stytt 10 km og flutningstíðin er undir ein tíma.

Fyri vágafólk hevur undirsjóvartunnilin við sær, at sambandið við meginøkið gerst ómakaleyst. Hugsast kann, at fleiri fólk velja útbúgving og møguliga arbeiði í meginøkinum, tí tað ikki longur krevur flyting. Tunnilin bøtir eisini um trygdarkensluna, við tað at tíðin til Landssjúkrahúsið er vorðin stytri.

Vinnuliga er talan um betri samband til kundan og marknaðin hjá fyritøkum í Vágum. Kundagrundarlagið verður víðkað. Hinvegin er tað eisini ein avbjóðing, at tað er vorðið lættari hjá vágafólki at leita sær tænastur og tilboð aðrastaðni.

Fyri føroyingar sum heild lættir undirsjóvartunnilin eisini um, við tað at ferðasamband føroyinga til umheimin í høvuðsheitum gongur umvegis flogvøllin í Vágum. Sambandið við umheimin er sostatt vorðið liðiligari og lættari.

Ferðsla

Ferðslan í Vágatunnilinum síðani hann opnaði hevur verið hendan:

Til samanberingar, so vóru flutt nakað omanfyri 100.000 akfør um Vestmannasund í 2002.

Sí eisini

 Tunlar í Føroyum
 Norðoyatunnilin

Keldur

Útvortis ávísing

 Tunnil.fo - heimasíðan hjá tunnilsfeløgunum
 Ársfrágreiðingar hjá Vágatunnilin pf

Streymoy
Vágar
Tunlar í Føroyum


Norðoyatunnilin

Norðoyatunnilin er undirsjóvartunnil, ið gongur undir Leirvíksfjørð og bindur saman Eysturoy og Borðoy. Norðoyatunnilin er við sínum 6.300 metrum longsti tunnil í Føroyum. Hann er annar undirsjóvartunnil í Føroyum eftir Vágatunnilin. Norðoyatunnilin læt alment upp 29. apríl 2006.

Bygging av Norðoyatunlinum
Ítøkiligu ætlanirnar at gera fast samband millum Borðoy og Eysturoy við tunli undir Leirvíksfirði eru rættiliga gamlar. Longu í 1988 gjørdi Landsverkfrøðingurin seismiskar kanningar í Leirvíksfirði í sambandi við hesa farleið. Árið fyri hevði verkfrøðingurin á Landverkfrøðinginum, Heini Olsen, gjørt eina leystliga heildarætlan um, hvar undirsjóvartunlar kundu vera gjørdir.

At royndir vórðu tiknar í Leirvíksfirði longu í 1988 staðfestir, at hildið hevur verið, at tað mundi fara at loysa seg at fremja júst hesa ætlanina. Fimtan ár eftir fyrstu ítøkiligu kanningarnar er farið undir at gera nýggju farleiðini, ið knýtir saman Norðuroyggjar og Eysturoy.

Í septembur í 2003 fór NCC undir at gera atkomuvegin eysturoyarmegin. Í Leirvík verður borurin settur í í 18. desembur 2003. Borðoyarmegin var farið at borað 20. apríl 2004.

Sprongdir vóru 410.000 kubikkmetrar til tunnil o.a. Brúkt vóru 1.100 tons av spreingievni. 1.800 tons av betongi vóru brúkt í tunlinum til at tetta lekar.

Tilsamans var tunnilsarbeiðið mett at kosta 355 milliónir kr. Endaligi kostnaðurin endaði við at vera 395 mio. kr. Landsstýrið rindaði 235 milliónir við partapeningi, ið varð goldin við 30 mió. kr. í 2001, 32,5 mió. kr. í 2002, 32,5 mió. kr árliga árini 2005-2008, og síðanini 42,5 mió. kr. Í 2009. Munurin verður fíggjaður við nýtslugjaldi. Pf. Norðyatunnilin eigur og rekur tunnilin, til hann er goldin. Tá fellur hann til landið.

Tekniskar dátur
Tunnilin er 6,3 kilometrar til longdar. Djúpasta punktið er 150 metrar undir havyvirflatanum. Dýpdin í sjónum er í mesta lagi 103 metrar. Mesta hall er umleið 6%.

Tvær mótkoyrandi breytir eru í tunlinum, ið er 10 metur breiður og 4,6 metur høgur.

Mest loyvdi lekin í einum undirsjóvartunli av hesum slag er 300 litrar um minuttin fyri hvønn kilometur. Lekin í Norðoyatunlinum er 195 l/min/km. Pumpur leiða vatnið burtur so hvørt. Ein brunnur er gjørdur á lægsta staðnum, sum í neyðstøðu skal kunna taka vatni,  um pumpurnar ganga fyri.

Ferðsla

Ferðslan í Norðoyatunnilinum síðani hann opnaði hevur verið hendan:

Legg til merkis, at ferðslan í 2006 vóru bara fyri tann partin av árinum, sum tunnilin var opin.

Til samanberingar, so vóru flutt nakað omanfyri 100.000 akfør um Leirvíksfjørð í 2005.

Sí eisini
 Tunlar í Føroyum
 Vágatunnilin

Keldur

Uttanhýsis slóðir
 Tunnil.fo - heimasíðan hjá tunnilsfeløgunum
 Ársfrágreiðingar hjá Norðoyatunnilin pf

Tunlar í Føroyum
Eysturoy
Borðoy


Leypa í borg

At leypa í borg er einasti leikur í talvi, har tvey talvfólk í sama liti verða leikt í senn. Við í leikinum eru bara kongurin og annar rókurin. Leikurin verður gjørdur soleiðis, at kongurin fyrst verður leiktur tveir puntar yvir ímóti øðrum rókinum, síðan verður hesin rókurin leiktur beint yvir um kongin.

Tað er loyvt at leika bæði kong og rók í senn við báðum hondunum. Men verður bara ein hond brúkt, skal kongurin verða leiktur fyrst og so rókurin. Leikar tú rókin fyrst, hevur tú ikki loyvi at leika kongin yvir um rókin aftaná.

Ikki er loyvt at leypa í borg um:

a) kongurin ella rókurin, sum ætlanin er at leypa í borg við, hava verið leikt áður

b) kongurin stendur í skáki

c) fólk hjá mótpartinum hóttir puntin, sum kongurin leypir yvirum

d) annað fólk stendur ímillum kongin og rókin, sum ætlanin er at leypa í borg við

Skilt verður í millum stuttu borg og longu borg. Í stuttu borg er rókurin á h-linjuni við í leikinum, og tá er borgin styttri enn hin langa, har rókurin á a-linjuni er við.

Talv

es:Reglamento del ajedrez#El enroque


Patt

Svartur stendur patt.</div>

Støðan er patt í talvi, um kongurin stendur mát, men ikki í skáki, og telvarin, ið eigur kongin, ongan lógligan leik hevur at leika. Tá er talvið javnt, og hvør telvari fær 1/2 stig í part.

Talv


Talv í Føroyum

Telvað hevur verið í Føroyum í øldir. Føroyskir telvarar luttaka í kappingum uttanlands, eitt nú til Norðurlandameistarakapping og til Talv-OL. FM í talvi verður fyriskipað í Føroyum.

Føroyskir telvarar
Helgi Dam Ziska
Torkil Nielsen
Rógvi Egilstoft Nielsen
Høgni Egilstoft Nielsen
Suni Merkistein
John Arni Nilssen
Eyðun Nolsøe
Rani Nolsøe
Steintór Rasmussen
John Rødgaard
Poul Niclasen

Talvfeløg
 Talvsamband Føroya
 Havnar Telvingarfelag
 Klaksvíkar Talvfelag
 Vestmanna Talvfelag
 Kollafjarðar Talvfelag
 Tofta Talvfelag
 Gøtu Talvfelag
 Talvfelagið Streymur
 Rókur
 Sandavágs Talvfelag
 Miðvágs Talvfelag

Føroysk luttøka á Talv-OL

Útvortis ávísing
 Talvsamband Føroya
 Talvfelagið Føroyar

Talv í Føroyum


Talvsamband Føroya

Talvsamband Føroya er sambandið hjá talvfeløgum í Føroyum. TSF, sum tað verður stytt, var stovnað í Tórshavn 14. februar 1970.

Til stovnandi aðalfundin vóru umboð úr talvfeløgunum úr Sandavági, Miðvági, Sørvági, Eiði, Gøtu, Klaksvík, Kollafirði, Vestmanna og Tórshavn.

Í fyrstu nevndina vóru valdir Jákup Thomsen úr Tórshavn sum formaður, Samson Højgaard úr Vestmanna sum varaformaður, Hanus Joensen úr Kollafirði sum kassameistari, Hans Petersen úr Vestmanna sum skrivari og Sjúrður Lómstein úr Gøtu.

Longu sama ár gjørdist TSF sjálvstøðugur limur í Altjóða Talvsambandinum FIDE. Og í september mánaða sama ár telvdi føroysk lið á fyrsta sinni á talvolympiaduni, sum var í Siegen í Týsklandi.

Keldur

 Føroysk Telving í 20. Øld, Suni Merkistein

Útvortis ávísing

 Talvsamband Føroya

Talv í Føroyum


Havnar Telvingarfelag

Havnar Telvingarfelag er fyrsta talvfelag í Føroyum, og var tað stovnað 18. apríl 1923.

Fyrsta nevndin í HT, sum tað verður stytt, var J. P. Henriksen, M. A. Jacobsen, Johannes O. Joensen, J. P. Michelsen og Poul Niclasen.

Keldur

 Havnar Telvingarfelag - 25 ára minnisrit. 1948, Valdemar Poulsen
 Føroysk telving í 20. øld. 1997, Suni Merkistein, ISBN 99918-3-028-6.

Talv í Føroyum


Pól í Búð í Nólsoy

Pól í Búð í Nólsoy (1791 - 1857) hevur skorið og evnað til talvfólk, ið sæst á frímerkjum, sum Postverk Føroya gav út í 1983.

Føroyingar
Føðingar í 1790-árunum
Andlát í 1857


FIDE

FIDE (Fédération Internationale des Échecs) er Altjóða Talvsambandið. Talvsambond í flestu londum eru limir í FIDE, tað er Talvsamband Føroya eisini.

Keldur

Sí eisini
 Talv

Ávisingar úteftir
 Heimasíðan hjá FIDE

Talv