Barnarættindasáttmálin hjá ST

Barnarættindasáttmálin hjá ST (á enskum Convention on the Rights of the Child, stytt UNCRC) sigur at børn hava sjálvstøðug rættindi eins og vaksin og eiga at verða tikin við og hoyrd, tá ið avgerðir verða tiknar, sum ávirka tey og umstøður teirra. Barnarættindasáttmálin tekur harumframt støði í, at barndómurin hevur virði í sær sjálvum, at børnum tørvar vernd, og at børn hava grundleggjandi borgarlig, búskaparlig, politisk, sosial og mentanarlig rættindi .

ST samtykti í 1959 "Yvirlýsing um barnarættindi". Í yvirlýsingini eru 10 greinir, ið skulu verja børn og tryggja teimum vælferð. Men ein yvirlýsing er ikki bindandi. Tí skeyt Pólland upp í 1979, altjóða barnaárið, at gerast skuldi ein altjóða sáttmáli um barnarættindi. Lond, ið góðkenna ein altjóða sáttmála, binda seg samstundis at halda hann. Tann 20. november 1989 samtykti aðalfundurin hjá ST altjóðasáttmálan um barnarættindi . Sáttmálin fekk gildi á heysti 1990, tá fleiri enn 20 lond høvdu staðfest hann.Føroya Løgting setti við kunngerð nr. 90 frá 7. oktober 1993 sáttmálan í gildi frá 11. mai 1993. Føroya Løgting setti við kunngerð nr. 90 frá 7. oktober 1993 sáttmálan í gildi frá 11. mai 1993. Nú hava fleiri enn 140 lond skrivað undir at halda tær 54 greinirnar í sáttmálanum .

Yvirlýsingin

 Grein 1: Í hesum sáttmála er eitt barn at fata sum eitt og hvørt menniskja undir 18 ár, uttan so, at barnið er myndugt áður eftir teirri lóg, sum er galdandi fyri barnið.

 Grein 2: Sáttmálalondini skulu virða og tryggja rættindi, ásett í hesum sáttmála, fyri øll børn innan fyri sítt rættardømi, uttan at gera mismun og uttan at taka atlit at ættarslagi, húðaliti, kyni, máli, trúgv, politiskari ella aðari áskoðan, tjóðskaparligum, etniskum ella sosialum uppruna, fíggjarviðurskiftum, brekum, føðing ella aðrari støðu. Sáttmálalondini skulu taka øll neyðug stig fyri at tryggja, at barnið er vart móti øllum mismuni ella revsing vegna støðu, virki, almannakunngjørdum áskoðanum ella trúgv hjá foreldrum, verjum ella familju.

  Grein 3: Í øllum viðurskiftum viðvíkjandi børnum, líka mikið um hesi viðurskifti verða avgjørd av almennum ella privatum stovnum fyri sosialari vælferð, dómstólum, fyrisitingarmyndugleikum ella lóggevandi valdum, skal barnsins tørvur koma í fyrstu røð. Sáttmálalondini átaka sær at tryggja barninum ta verju og ta umsorgan, ið er neyðug fyri trivnað barnsins, tá atlit verða tikin at teimum rættindum og skyldum, ið eru galdandi fyri foreldur, verja ella onnur, ið hava løgfrøðiliga ábyrgd av barninum, og skulu, við hesum í huga, taka øll neyðug atlit, bæði viðvíkjandi lóggávu og fyrisiting. Sáttmálalondini skulu tryggja, at stovnar og tænastur, ið hava ábyrgd av umsorgan ella verju av børnum, skulu vera í samsvari við tey støði, ið eru ásett av málførum myndugleikum, serliga við atliti at trygd, heilsu, hóskandi tal av egnaðum starvsfólkum og serkønari umsjón.

 Grein 4: Sáttmálalondini skulu taka øll neyðug lóggávustig, eins og fyrisitingarlig stig og onnur stig, til tess at tryggja tey rættindi, ið eru viðurkend í hesum sáttmála. Tá talan er um fíggjarlig, sosial og mentanarlig rættindi skulu sáttmálalondini taka slík stig í størst møguligan mun innan fyri tað tilfeingið, ið er til taks, og har tað er neyðugt, innan fyri karmarnar av altjóða samstarvi.

 Grein 5: Sáttmálalondini skulu virða ta ábyrgd og tey rættindi og skyldur, sum foreldrini hava, ella, har hetta er galdandi, samsvarandi ábyrgd, rættindi og skyldur fyri familjuna ella fyri samfelagið í samsvari við siðvenju á staðnum, umframt verjar ella onnur við løgfrøðiligari ábyrgd av barninum, til, á ein hátt, sum svarar til ávegis menningina av barnsins evnum, at veita hóskandi vegleiðing og stuðul til barnið, meðan tað útinnir tey rættindi, sum eru ásett í hesum sáttmála.

 Grein 6: Sáttmálalondini viðurkenna, at eitt og hvørt barn hevur ein natúrligan rætt til lívið. Sáttmálalondini skulu í størst møguligan mun tryggja, at barnið livir og mennist.

 Grein 7: Barnið skal verða skrásett beint eftir føðing og skal frá føðing hava rætt til eitt navn, rætt til at fáa ríkisborgararætt og, í tann mun tað ber til, rætt til at kenna og verða ansað av sínum foreldrum. Sáttmálalondini skulu tryggja útinnanina av hesum rættindum í samsvari við nationala lóggávu og skyldur sínar eftir teimum relevantu altjóða møguleikunum á hesum øki, serliga um barnið annars hevði verið uttan ríkisborgararætt.

 Grein 8: Sáttmálalondini átaka sær at virða barnsins rætt til at varðveita sín samleika, eisini ríkisborgararætt, navn og familjuviðurskifti, sum viðurkend av lógini og uttan ólógliga uppílegging. Verður partur av ella allur samleiki barnsins frátikin barninum, skulu sáttmálalondini veita neyðuga hjálp og verju við tí fyri at eyga at endurvinna barninum samleika sín.

 Grein 9: Sáttmálalondini skulu tryggja, at barnið ikki verður skilt frá foreldrum sínum móti vilja foreldranna, uttan so at málførir myndugleikar, hvørs avgerðir kunnu skjótast inn fyri ein dómstól, í samsvari við galdandi lóg og siðvenju avgera, at ein slíkur skilnaður er neyðugur við atliti at barnsins tørvi. Slík avgerð kann vera neyðug í serligum førum, t.d. vegna misnýtslu foreldranna ella vanrøkt av barninum, ella um foreldrini liva hvør sær, og avgerð skal takast um barnsins bústað. Í viðgerðini av einum og hvørjum máli eftir stk. 1 skulu allir áhugaðir partar hava høvi at luttaka í sakarmálsviðgerðini og framføra síni sjónarmið. Sáttmálalondini skulu virða rættin hjá einum barni, ið er skilt frá øðrum ella báðum foreldrum sínum, at hava regluligt persónligt samband og beinleiðis samband við bæði foreldrini, uttan so, at hetta stríðir móti barnsins tørvi.

Um ein slíkur skilnaður er úrslit av eini gerð, ið er sett í verk av einum sáttmálalandi, so sum fongsling, útvísing, forvísing ella deyði (eisini deyði av einhvørjari orsøk, meðan persónurin er í varðveitslu landsins) av einum ella báðum foreldrum ella av barninum, skal sáttmálalandið eftir áheitan geva foreldrunum, barninum ella, um neyðugt, einum øðrum í familjuni, avgerandi upplýsingarnar um, hvar hesi eru, uttan so at hesar upplýsingar eru til skaða fyri trivnað barnsins. Sáttmálalondini skulu harumframt tryggja, at slík áheitan ikki í sjálvum sær hevur við sær skaðiligar avleiðingar fyri foreldrini ella barnið.

 Grein 10: Í samsvari við skyldurnar hjá sáttmálalondunum eftir grein 9, stk. 1, skulu umsóknir frá einum barni ella foreldrum tess um innferð til ella útferð úr einum sáttmálalandi við familjusamanføring fyri eyga, viðgerast jaliga, menniskjansliga og skjótt av sáttmálalandinum. Sáttmálalondini skulu harumframt tryggja, at slík umsókn ikki hevur við sær neiligar avleiðingar fyri umsøkjaran og familju hansara. Eitt barn, hvørs foreldur hava bústað í ymiskum londum, skal hava rætt til, uttan so at serligar umstøður eru galdandi, at hava regluligt persónligt og beinleiðis samband við bæði foreldrini. Við hesum í huga, og í samsvari við skyldur sínar eftir grein 9, stk. 1, skulu sáttmálalondini virða barnsins og foreldranna rætt at fara úr einum og hvørjum landi, eisini egnum landi, og til at koma inn í egið land. Rætturin at fara úr einum og hvørjum landi skal bert verða avmarkaður, um hetta er ásett í lóg og um henda avmarkan er neyðug í einum demokratiskum samfelag fyri at verja nationalu trygdina, almenna landaskilið (ordre public), fólkaheilsuna ella siðalagið, ella rættindi og frælsi hjá øðrum, og sum er í samsvari við tey rættindini, sum eru viðurkend í hesum sáttmála.

 Grein 11: Sáttmálalondini skulu gera fyriskipanir, ið forða fyri, at børn ólógliga verða flutt til ella ikki koma aftur úr útlondum. Við hesum fyri eyga skulu sáttmálalondini arbeiða fyri at seta í verk millumtjóða avtalur ella at taka við avtalum, ið longu eru gjørdar.

 Grein 12: Sáttmálalondini skulu tryggja einum barni, ið er ført fyri at hava egin sjónarmið, rættin til frítt at geva hesi sjónarmið til kennar í øllum viðurskiftum, ið hava við barnið at gera; sjónarmiðum barnsins skulu veitast ta tyngd, ið er hóskandi í mun til aldur tess og búning. Við hesum fyri eyga skal barnið serliga fáa høvi at geva sjónarmið síni til kennar, antin beinleiðis ella gjøgnum umboð ella gjøgnum hóskandi stovnar í samsvari við tær mannagongdir, ið eru ásettar í nationalari lóggávu, tá mál, ið viðvíkja barninum, verða viðgjørd av dømandi myndugleika ella fyrisitingarligum myndugleika,

 Grein 13: Barnið skal hava framsøgufrælsi; hesin rættur, ið ikki er avmarkaður av landafrøðiligum mørkum, fevnir um at søkja, fáa og geva víðari upplýsingar og hugsanir av einum og hvørjum slag, antin munnliga, skrivliga ella á prenti, sum list ella á ein og hvønn annan hátt, sum barnið velur. Hesin rættur kann verða avmarkaður, men bert í tann mun hetta er ásett í lóggávu, og í tann mun hetta er neyðugt: 1) í mun til rættindi og umdømi hjá øðrum; ella 2) í mun til nationala trygd, landaskil (ordre public), fólkaheilsu ella siðalag.

 Grein 14: Sáttmálalondini skulu virða barnsins rætt til hugsanar-, samvitsku- og trúarfrælsi. Sáttmálalondini skulu virða rættindi og skyldur foreldranna, og, um so er, hjá verjum, til, á ein hátt, ið samsvarar stigvísu menningina hjá barninum, at geva barninum leiðreglur, soleiðis at barnið kann útinna sín rætt. Frælsið at útinna sína trúgv ella sannføring kann bert verða avmarkað í tann mun, hetta er ásett í lóg, og í tann mun tað er neyðugt til tess at verja nationalu trygdina, landaskilið, fólkaheilsuna, siðalagið ella grundleggjandi rættindi og frælsi hjá øðrum.

 Grein 15: Sáttmálalondini viðurkenna barnsins rætt til felagsfrælsi og frælsi tess at luttaka í friðarligum samkomum. Útinnanin av hesum rættindum má ikki verða avmarkað, uttan í tann mun hetta er ásett í lóg, og í tann mun tað er neyðugt fyri at verja nationalu trygdina, landaskilið (ordre public), fólkaheilsuna, siðalagið ella grundleggjandi rættindi og frælsi hjá øðrum.

 Grein 16: Einki barn má verða fyri tilvildarligari ella ólógligari uppílegging í sítt privat- ella familjulív, sítt heim ella brævasamskifti ella fyri ólógligum álopi á æru ella umdømi. Barnið hevur rætt til lógarverju móti slíkari uppílegging ella slíkum álopi.

 Grein 17: Sáttmálalondini viðurkenna týdningarmikla leiklutin hjá fjølmiðlunum og skulu tryggja, at barnið hevur atgongd til kunning og tilfar frá ymiskum nationalum og altjóða keldum, serliga teimum keldum, hvørs endamál tað er at fremja barnsins sosialu, andaligu og moralsku vælferð og kropsligu og sálarligu heilsu. Við hesum endamáli skulu sáttmálalondini: 1) eggja fjølmiðlunum at breiða út kunning og tilfar, ið er av sosialum og mentanarligum virði fyri barnið og í samsvari við andan í grein 29; 2) eggja til altjóða samstarv og framleiðslu, umskiftan og spjaðing av slíkum upplýsingum og tilfari frá ymiskum mentanarligum, nationalum og altjóða keldum; 3) eggja til framleiðslu og spjaðing av barnabókum; 4) eggja fjølmiðlunum til at taka serlig atlit at málsliga tørvinum hjá børnum, ið eru partur av einum minniluta ella einum upprunafólki; 5) eggja til menningina av hóskandi leiðreglum fyri at verja barnið móti upplýsing og tilfari, sum skaðar vælferð barnsins, jvb. ásetingarnar í greinunum 13 og 18.

 Grein 18: Sáttmálalondini skulu stremba eftir at tryggja viðurkenningina av meginregluni um, at bæði foreldrini hava felags ábyrgd fyri uppalingini og menningini av barninum. Foreldrini, ella um so er, verjin, hava meginábyrgdina fyri uppalingini og menningini av barninum. Barnsins tørvur skal fyri tey koma í fyrstu røð. Við tí fyri eyga at tryggja og fremja tey rættindi, ið ásett eru í hesum sáttmála, skulu sáttmálalondini veita hóskandi hjálp til foreldur og verjar, tá hesi útinna skyldur sínar sum uppalarar av børnum, og skulu tryggja menningina av stovnum, skipanum og tænastuveitingum, ið veita umsorgan fyri børnum. Sáttmálalondini skulu taka øll neyðug atlit til tess at tryggja, at børn, hvørs foreldur arbeiða, hava rætt til at fáa lut í teimum umsorganarfyriskipanum, ið tey hava rætt

 Grein 19: Sáttmálalondini skulu skulu taka øll neyðug lóggávu- og fyrisitingarlig atlit, eins og sosial og útbúgvingarlig atlit til tess at verja barnið móti øllum sløgum av kropsligum ella sálarligum ágangi, skaða ella vannýtslu, vanrøkt, ringari viðgerð ella misnýtslu, heruppií kynsligari misnýtslu, meðan barnið er hjá foreldrum, verjum ella øðrum. Slík verjandi atlit eiga í hóskandi mun at fevna um leiðreglur, bæði fyri gerð av sosialum skipanum, ið kunnu veita neyðuga stuðulin til barnið og til tey, ið barnið er hjá, eins og til onnur sløg av fyribyrging og eyðmerking, fráboðan, ávísing, kanning, viðgerð og eftirviðgerð av tilburðum av barnamisnýtslu sum frágreitt omanfyri og, um neyðugt, rættarsókn.

 Grein 20: Eitt barn, ið fyribils ella støðugt er burturi frá familjuni ella sum, fyri sítt egna besta, ikki kann vera í hesum umhvørvi, hevur rætt til serliga verju og hjálp frá landinum. Sáttmálalondini skulu í samsvari við nationalan rætt tryggja slíkum barni aðra umsorgan. Slík umsorgan kann millum annað vera, at barnið verður fostrað upp aðrastaðni, Kafalah ella islamiskur rættur, ættleiðing ella, um neyðugt, at barnið verður sett í hóskandi barnastovn. Tá mett verður um møguligar loysnir, skal neyðugt fyrilit takast fyri ynskinum um samanhang í barnsins uppvøkstri og fyri etniska, trúarliga, mentanarliga og málsliga bakstøði barnsins.

 Grein 21: Tey sáttmálalond, sum viðurkenna og/ella loyva ættleiðing, skulu tryggja, at tørvurin hjá barninum hevur avgerandi týdning, og skulu: tryggja, at ættleiðingin av barninum bert kann verða góðkend av málførum myndugleikum, sum, í samsvari við galdandi rætt og siðvenju og grundað á allar týðandi og álítandi upplýsingar, loyva ættleiðing, tá mett verður um støðu barnsins í mun til foreldur, avvarðandi og verjar, og, um neyðugt, at tey, ið verða merkt av ættleiðingini, á fullgóðum grundarlagi hava boðað frá samvitan síni um ættleiðingina við støði í neyðugu ráðgevingini; viðurkenna, at altjóða ættleiðing kann verða ein háttur at hava umsorgan fyri einum barni, um barnið ikki kann verða tikið til fosturs ella ættleitt til eina familju, ella um tað ikki á annan hátt ber til at hava umsorgan fyri barninum í heimlandi tess; tryggja, at barnið, tá talan er um altjóða ættleiðing, er vart eftir reglum, ið eru í samsvari við tær reglur, sum eru galdandi fyri nationala ættleiðing; um talan er um altjóða ættleiðing, taka øll neyðug atlit til tess at tryggja, at ættleiðingin ikki gevur teimum, ið hava virkað við til ættleiðingina, óhóskandi fíggjarligan vinning; fremja, har tað er hóskandi, endamálini við hesi grein við at gera millumtjóða skipanir ella avtalur og skulu, innan fyri hesar karmar, stremba eftir at tryggja, at ættleiðingin av barninum í einum øðrum landi verður framd gjøgnum avvarðandi myndugleikar o.l.

 Grein 22: Sáttmálalondini skulu taka neyðugt atlit til tess at tryggja, at eitt barn, sum søkir um flóttafólkastatus, ella sum er at meta sum flóttafólk eftir galdandi altjóða ella nationalum rætti og siðvenjum, líkamikið um barnið er einsamalt ella saman við foreldrum ella øðrum, fær nøktandi verju og neyðhjálp og fær tey rættindi, sum eru ásett í hesum sáttmála og í øðrum altjóða reglum um mannarættindi ella neyðhjálp, har viðkomandi land luttekur. Við hesum fyri eyga skulu sáttmálalondini, í tann mun tað verður mett hóskandi, samstarva um eitt og hvørt átak hjá Sameindu Tjóðum og øðrum millumtjóða felagsskapum ella privatum felagsskapum, sum samstarva við Sameindu Tjóðir, og sum hava fyri eyga at verja og hjálpa hesum barni og at finna foreldur ella aðra familju hjá einum og hvørjum barni, sum er flóttarfólk, við tí endamáli at fáa til vega upplýsingar, sum eru neyðugar til tess at barnið kann verða sameint við familjuni. Um so er, at hvørki foreldrini ella onnur familja eru at finna, skal barnið, í samsvari við henda sáttmála, fáa somu verju sum eitt og hvørt annað barn, sum, líka mikið hvør orsøkin er, støðugt ella fyribils ikki er saman við familju síni.

 Grein 23: Sáttmálalondini viðurkenna, at eitt sálarliga ella kropsliga brekað barn eigur at hava eitt innihaldsríkt og virðiligt lív undir viðurskiftum, sum tryggja virðing, fremja sjálvsálit og virka fyri barnsins luttøku í samfelagslívinum. Sáttmálalondini viðurkenna, at tað brekaða barnið hevur serligan rætt til umsorgan, og skulu, innan fyri teir karmar, ið eru tøkir, arbeiða fyri at tryggja barninum og teimum, sum varða av barninum, ta hjálp, ið søkt er um, og sum er rímilig í mun til støðu barnsins og í mun til umstøðurnar hjá foreldrunum ella øðrum, ið ansa barninum. Ásannandi, at brekað barn hevur serligan tørv, skal hjálp, ið verður veitt eftir stk. 2, vera ókeypis, tá hetta er gjørligt, og tá atlit verða tikin at fíggjarligu orkuni hjá foreldrunum ella øðrum, ið eru um barnið, og skal verða skipað fyri tí fyri eyga at tryggja, at tað brekaða barnið hevur óavmarkaða atgongd til og fær undirvísing, útbúgving, heilsurøkt og endurútbúgving, verður fyrireikað til arbeiðslívið og fær møguleikar fyri frítíðarvirksemi, alt á ein tílíkan hátt, sum best fremur barnsins sosialu tillaging og persónligu menning, eisini barnsins mentanarligu og andaligu menning.

Sáttmálalondini skulu, eftir andanum í altjóða samstarvinum, fremja umskifting av hóskandi kunning um fyribyrgjandi heilsurøkt og heiliráðsviðgerð, sálarfrøðiliga og funktionella viðgerð av brekaðum børnum, eisini spjaðing av og atgongd til kunning um ymiskar endurútbúgvingar, undirvísing og arbeiðsvegleiðing, til tess at gera tað gjørligt hjá sáttmálalondunum at betra um orku og vitan sína og at økja um sínar royndir á hesum økjum. Í hesum sambandi skulu serlig atlit takast at tørvinum hjá menningarlondunum.

 Grein 24: Sáttmálalondini viðurkenna barnsins rætt at hava best møguligu heilsustøðu, at hava atgongd til sjúkuviðgerð og til endurbygging av heilsuni. Sáttmálalond skulu stremba eftir at tryggja, at einki barn missur rætt sín til atgongd at fáa slíka viðgerð og røkt. Sáttmálalondini skulu arbeiða fyri at gjøgnumføra henda rætt og skulu serliga arbeiða fyri at: 1) minka um smábarna- og barnadeyða; 2) at tryggja veitingina av neyðugari læknaligari hjálp og heilsurøkt til øll børn, við serligum denti á menningina av primeru heilsurøktini; 3) at niðurberja sjúku og hungur, og eisini, innan fyri karmarnar av primeru heilsurøktini, millum annað at nýta tøka tøkni og at veita hóskandi dygdarmat og reint drekkivatn, við atliti at teimum vandum, ið eru knýttir at umhvørvisdálking; 4) at tryggja kvinnum nøktandi viðgongu- og barsilsrøkt; 5) at tryggja, at allir bólkar í samfelagnum, serliga foreldur og børn, verða upplýst um og hava atgongd til undirvísing og verða stuðlað í nýtsluni av grundleggjandi vitan um heilsu og føðslu hjá børnum, fyrimunir við bróstageving, reinføri og reingerð av umhvørvinum og fyribyrging av óhappum; 6) at menna fyribyrgjandi sjúkrarøkt, ráðgeving av foreldrum og undirvísing og vegleiðing í sambandi við barnaavmarking.

Sáttmálalondini skulu taka øll nøktandi atlit til tess at beina burtur øll siðbundin ritual, sum skaða heilsuna hjá børnum. Sáttmálalondini binda seg til at fremja og stuðla altjóða samstarvi við tí endamáli stigvíst at fáa fulla útinnan av teimum rættindum, sum eru ásett í hesi grein. Í hesum sambandi skulu takast serlig atlit at tørvinum hjá menningarlondunum.

 Grein 25: Sáttmálalondini viðurkenna rættin hjá einum barni, sum av myndugleikunum er tikið til fosturs, er tikið til verju ella fær viðgerð vegna sína kropsligu ella sálarligu heilsu, til javnan at fáa eftirmett ta viðgerð, sum barnið fær, og til at fáa eftirmett aðrar umstøður í hesum sambandi.

 Grein 26: Sáttmálalondini skulu viðurkenna rætin hjá einum og hvørjum barni at hava sosiala trygd, eisini sosiala trygging, og skulu taka neyðugu atlitini fyri óavmarkað at fáa til vega henda rætt í samsvari við nationalan rætt. Har tað verður mett hóskandi eigur hjálpin at verða givin soleiðis, at atlit verða tikin at galdandi umstøðunum fyri barnið og tey, sum hava ábyrgdina av barnsins undirhaldi, og at atlit verða tikin at øllum øðrum umstøðum, sum hava týdning, tá barnið søkir um hjálp ella tá søkt verður um hjálp vegna barnið.

 Grein 27: Sáttmálalondini viðurkenna rættin hjá einum og hvørjum barni til tey livikor, sum krevjast til kropsligu, sálarligu, andaligu, moralsku og sosialu menningina hjá barninum. Foreldrini ella onnur, sum hava ábyrgd av barninum, hava høvuðsábyrgdina av, eftir evni og fíggjarligari orku, at tryggja tey livikor, sum eru neyðug fyri at barnið kann verða ment. Sáttmálalondini skulu, í samsvari við national viðurskifti og innan fyri evni og fíggjarligu orku sína, taka hóskandi atlit fyri at hjálpa foreldrunum og øðrum við ábyrgd av barninum at fremja henda rætt og skulu, um tørvur er á tí, veita materiella hjálp og gera stuðulsskipanir, serliga við atliti at føðigóðsku, klæðum og bústaði.

Sáttmálalondini skulu taka øll neyðug atlit til tess at tryggja, at uppihaldspeningur til barnið verður fingin frá foreldrunum ella øðrum, ið hava fíggjarliga ábyrgd av barninum, bæði innanlands og uttanlands. Serliga í teimum førum har tann, ið hevur fíggjarligu ábyrgdina av barninum, býr í einum øðrum landi enn barnið, skal sáttmálalandið taka undir við altjóða avtalum, ið eru gjørdar, ella gera slíkar avtalur, umframt at seta í verk aðrar hóskandi skipanir.

 Grein 28: Sáttmálalondini viðurkenna barnsins rætt til útbúgving, og skulu, til tess at fáa til vega henda rætt og grundað á meginregluna um javnstøðu, serliga: 1) gera grundútbúgving fyriskipaða og ókeypis atkomiliga fyri øll; 2) eggja til menningina av ymiskum sløgum av útbúgvingum, sum koma eftir grundútbúgvingina, eisini vanligar og fakligar útbúgvingar, gera hesar atkomiligar og náandi fyri eitt og hvørt barn og taka neyðugu atlitini, so sum at skipa fyri ókeypis útbúgving og tilboð um fíggjarligan styrk, um tørvur er á hesum; 3) gera hægri útbúgvingar atkomiligar fyri øll innan fyri karmarnar av teirra evnum og við øllum hóskandi møguleikum; 4) gera lestrarvegleiðing og arbeiðsvegleiðing atkomiliga og náandi fyri øll børn; 5) taka neyðugu atlitini fyri at eggja til regluliga luttøku í skúlagongd og fyri at avmarka fráfall.

Sáttmálalondini skulu taka øll neyðug atlit til tess at tryggja, at disiplinin í skúlanum verður fyrisitin soleiðis, at tign barnsins sum menniskja verður vird, og at hon er í samsvari við henda sáttmála. Sáttmálalondini skulu fremja og stuðla altjóða samstarvi um útbúgvingarmál, serliga við atliti at fáa burtur fávitsku og analfabetismu um allan heimin og lætta um atgongdina til vísindaliga og tøknifrøðiliga vitan og nýmótans undirvísingarhættir. Í hesum sambandi skulu serlig atlit takast at tørvinum hjá menningarlondunum.

 Grein 29: Sáttmálalondini eru samd um, at endamálið við útbúgvingini av barninum er at: 1) menna barnsins møguleikar á fullgóðan hátt í mun til persónsmensku, evni og sálarliga og kropsliga orku; 2) menna virðingina fyri mannarættindunum og grundleggjandi frælsisrættindunum og fyri teimum meginreglum, ið eru ásettar í sáttmála Sameindu Tjóða; 3) menna virðingina fyri foreldrum barnsins, mentanarliga samleika sínum, máli og virðum og fyri nationalu virðunum í landinum, har barnið býr, og í landinum, haðani barnið upprunaliga er, og fyri mentanum, ið eru øðrvísi enn barnsins egna mentan; 4) fyrireika barnið til eitt ábyrgdarfult lív í einum frælsum samfelag við eini fatan av skilningi, friði, tolsemi, javnstøðu millum kynini og vinalagi millum øll fólk, etniskar og nationalar bólkar og trúarbólkar og við fólk, ið eru partur av einum upprunafólki; 5) menna virðingina fyri natúrliga umhvørvinum.

Eingin partur av hesi grein ella av grein 28 má verða tulkaður sum uppílegging í frælsið hjá einstaklingum ella felagsskapum at stovna og leiða undirvísingarstovnar. Atlit skulu tó altíð verða tikin at teimum meginreglum, sum eru ásettar í stk. 1 í hesi grein, umframt at atlit skulu verða tikin at krøvunum um, at undirvísing á slíkum stovnum skal lúka tey minstukrøv, ið eru ásett av landinum.

 Grein 30: Í londum, ið hava etniskar, trúarligir ella málsligar minnilutar ella har upprunafólk eru, skal einum barni, ið er partur av einum slíkum minniluta ella upprunafólki, ikki verða noktað, saman við øðrum í sama bólki, at nýta egna mentan, at játta og nýta egna trúgv ella at nýta egið mál.

 Grein 31: Sáttmálalondini viðurkenna rætt barnsins til hvílu og frælsi, til at spæla og íðka
frítíðarítriv, sum eru hóskandi fyri aldur barnsins, og til frítt at luttaka í mentanarliga og listarliga lívinum. Sáttmálalondini skulu virða og fremja barnsins rætt til fulla luttøku í mentanarliga og
listarliga lívinum og skulu eggja til, at til taks eru hóskandi og eins hættir at útinna mentan, list, frítíð og rekreatión.

 Grein 32: Sáttmálalondini viðurkenna barnsins rætt til verju móti fíggjarligari misnýtslu og móti at gera arbeiði, sum kann vera vandamikið, tríva inn í útbúgving barnsins, ella kann skaða barnsins heilsu ella kropsligu, sálarligu, andaligu, moralsku ella sosialu menning. Sáttmálalondini skulu taka lóggávu atlit, eins og fyrisitingarlig, sosial og útbúgvingarlig atlit til tess at tryggja, at henda grein verður framd. Við hesum fyri eyga og við atliti at viðkomandi ásetingum í øðrum altjóða sáttmálum o.l., skulu sáttmálalondini serliga: 1) áseta minsta aldursmark ella aldursmørk fyri arbeiði; 2) áseta hóskandi skipanir fyri arbeiðstíðir og arbeiðstreytir, og 3) áseta hóskandi revsing ella revsitiltøk fyri at tryggja handhevjanina av hesi grein.

 Grein 33: Sáttmálalondini skulu taka øll hóskandi atlit, bæði at lóggávu og fyrisiting, umframt sosial og útbúgvingarlig atlit, fyri at verja børn móti ólógligari nýtslu av rúsevnum og psykotropum evnum, soleiðis sum hesi eru allýst í viðkomandi altjóða sáttmálum, og fyri at fyribyrgja, at børn verða nýtt til ólógliga framleiðslu av og handil við slíkum evnum.

 Grein 34: Sáttmálalondini átaka sær at verja barnið móti øllum sløgum av kynsligum ágangi og kynsligari misnýtslu. Við hesum fyri eyga skulu sáttmálalondini serliga taka øll hóskandi stig, bæði national og millumtjóða stig, fyri at forða fyri: 1) at eitt barn verður lokkað ella tvingað til at luttaka í nøkrum ólógligum kynsligum virksemi; 2) at børn verða misnýtt til skøkjuvirksemi ella annað ólógligt kynsligt virksemi; 3) at børn verða misnýtt til pornografiskar framsetingar og tilfar.

 Grein 35: Sáttmálalondini skulu taka øll neyðugt stig, bæði national og altjóða stig, við tí fyri eyga at fyribyrgja burturflyting, sølu av og handil við børnum til nakað endamál og av nøkrum slagi.

 Grein 36: Sáttmálalondini skulu verja barnið móti øllum sløgum av misnýtslu, sum á nakran hátt kann skaða barnið.

 Grein 37: Sáttmálalondini skulu tryggja, at 1) einki barn verður pínt ella á annan hátt verður viðfarið ella revsað á ein ræðuligan, ómenniskjansligan ella nirðandi hátt. Einki barn undir 18 ár kann, fyri lógarbrot, verða dømt til deyða ella fongsul fyri lívið uttan møguleika fyri leyslating; 2) einki barn ólógliga ella tilvildarliga verður fyri frælsisskerjing. Handtøka, eftirhalding ella fongsling av einum barni skal verða framd sambært lógini, og má bert verða nýtt sum seinasti møguleiki og bert fyri stytstu tíðina, sum til ber; 3) eitt og hvørt barn, sum er frælsisskert, verður viðfarið á ein menniskjansligan hátt og við virðing fyri natúrligu tignini, og ein slíkan hátt, ið tekur atlit at tørvi barnsins í mun til aldurin. Serliga skal eitt og hvørt barn, sum er frælsisskert, verða hildið burtur frá vaksnum fólki, uttan so at hetta verður mett ikki at tæna barninum, og skal barnið hava rætt til at varðveita samband við familju sína gjøgnum brævaskifti og vitjanir, uttan so at serligar umstøður gera seg galdandi; 4) eitt og hvørt barn, ið er frælsisskert, hevur rætt til skjóta løgfrøðiliga og aðra hjálp, umframt rætt til at royna lóggildið av frælsisskerjing tess fyri dómstóli ella øðrum málførum, sjálvstøðugum og óvildugum myndugleika, og rætt til skjóta avgerð í øllum slíkum málum.

 Grein 38: Sáttmálalondini átaka sær at virða og tryggja virðing fyri teimum ásetingum í altjóða humaniterum rætti, sum kunnu verða nýttar í vápnaðum stríði, og sum eru av týdningi fyri barnið. Sáttmálalondini skulu taka øll neyðug og gjørlig stig fyri at tryggja, at fólk undir 15 ár ikki taka beinleiðis lut í stríði; Sáttmálalondini skulu ikki útvega sær fólk, ið ikki eru fylt 15 ár, til herin. Tá fólk, ið eru fylt 15 ár, men ikki 18 ár, verða útvegað til herin, skal landi stremba eftir at velja tey elstu fyrst; Í samsvari við skyldur sínar eftir altjóða humaniterum rætti at verja almenningin í vápnaðum stríði, skulu sáttmálalondini taka øll gjørlig atlit til tess at tryggja verjuna og umsorganina fyri børnum, ið eru rakt av einum vápnaðum stríði.

 Grein 39: Sáttmálalondini skulu taka øll neyðug atlit fyri at fremja kropsliga og sálarliga leking og resosialisering av einum barni, ið hevur verið fyri einum og hvørjum slagi av vanrøkt, misbrúki ella misnýtslu, píning ella øðrum slagi av ræðuligari, ómenniskjansligari ella nirðandi viðferð ella revsing ella vápnaðum stríði. Slík leking og resosialisering skal fara fram í einum umhvørvi, sum fremur heilsuna, sjálvsvirðingina og tignina hjá barninum.

 Grein 40: Sáttmálalondini viðurkenna rættin hjá einum og hvørjum barni, ið er undir illgruna ella er ákært fyri ella dømt fyri brotsverk, til at verða viðfarið á ein hátt, ið fremur fatan barnsins av tign og virði, sum styrkir virðing barnsins fyri mannarættindunum og grundleggjandi frælsisrættindunum hjá øðrum, og sum tekur atlit at barnsins aldri og at ynskinum um at barnið verður resosialiserað og átekur sær ein munadyggan leiklut í samfelagnum. Við hesum fyri eyga og við atliti at viðkomandi ásetingum í altjóða sáttmálum o.l., skulu sáttmálalondini serliga tryggja, at: 1) einki barn verður undir illgruna ella verður ákært fyri at hava framt brotsverk ella verður mett at hava gjørt seg sekan í slíkum; 2) eitt og hvørt barn, sum er undir illgruna fyri ella er ákært fyri brotsverk, í minsta lagi hevur hesar tryggingar: at verða mett sakleyst, til skuld er prógvað eftir lógini; 3) at beinanvegin og beinleiðis at fáa upplýsingar um innihaldið í ákæruni, um neyðugt gjøgnum foreldur síni ella verjar, og at fáa løgfrøðiliga ella aðra hóskandi hjálp til fyrireiking og framseting av verju síni; 4) at fáa málið avgjørt, uttan seinkingar, av einum málførum, sjálvstøðugum og óvildugum myndugleika ella dømandi myndugleika eftir óvildugari mannagongd eftir lógini, meðan løgfrøðiligur ella annar hóskandi ráðgevi er til staðar, uttan so, at hetta verður mett ikki at tæna barninum, serliga við atlit at aldrinum á barninum ella støðuni hjá barninum, foreldur tess ella verjum; 5) ikki at verða tvingað til at vitna ella at viðganga skuld; rætt til at avhoyra ella fáa avhoyrt tey, sum vitna móti barninum, og, fyri egna rokning og við somu treytum, at fáa vitni kallað inn til avhoyringar; 6) at fáa ókeypis hjálp frá tulki, um so er, at barnið ikki skilir tað mál, ið verður nýtt; 7) at fáa virðing fyri privatlívi sínum gjøgnum allar partar av málinum.

Sáttmálalondini skulu fremja gerð av lógum og mannagongdum, og seta á stovn myndugleikar og stovnar, sum serliga eru ætlaðir børnum, ið eru undir illgruna fyri ella verða ákærd fyri ella verða mett sek í at hava framt brotsverk; heruppií serliga: 1) at áseta aldursmark, ið hevur við sær, at børn, ið eru yngri enn hetta, ikki verða mett før fyri at fremja brotsgerð; 2) at, har tað er hóskandi og ynskjandi, seta í verk fyriskipanir, ið taka hond um slík børn uttan at blanda uppí rættarstigini, treytað av, at mannarættindi og rættartrygdir verða vard á fullgóðan hátt; 3) Fyriskipanir, so sum umsorgan, vegleiðing og umsjón, ráðgeving, royndarleyslating, fostursavtalur, undirvísing og arbeiðskunnandi útbúgvingarskipanir og onnur alternativ til at verða sett í heim, skulu verða tøkar til tess at tryggja, at børn verða viðfarin á ein hátt, ið tænir teirra tørvi og er hóskandi bæði í mun til teirra persónligu viðurskifti og í mun til brotsverkið.

 Grein 41: Einki í hesum sáttmála skal hava ávirkan á nakra áseting, ið er betri við atliti at fremjanini av rættindum barnsins, og sum kann vera partur av: lóggávuni í einum sáttmálalandi, ella tí altjóða rætti, sum er galdandi fyri landið.

 Grein 42: Sáttmálalondini binda seg til, gjøgnum hóskandi og virknar fyriskipanir, at gera meginreglurnar og ásetingarnar í sáttmálanum alment kendar fyri bæði vaksin og børn.

 Grein 43: Til tess at kanna tey framstig, sum sáttmálalondini gera fyri at lúka tær treytir, sum tey hava átikið sær eftir hesum sáttmála, verður stovnað ein Nevnd viðvíkjandi rættindum barna, ið skal útinna tær uppgávur, ið eru ásettar niðanfyri. Nevndin skal verða mannað við tíggju� serfrøðingum við høgum moralskum áskoðanum og viðurkendum sakkunnleika til økið, sum hesin sáttmáli fevnir um. Nevndarlimirnir verða valdir av sáttmálalondunum millum ríkisborgarar sínar og skulu virka í sínum persónliga eginleika, tó so, at atlit verða tikin at einum jøvnum landafrøðiligum býti og teimum týdningarmiklastu rættarskipanunum. Nevndarlimirnir verða valdir við loyniligari atkvøðugreiðslu við støði í eini skrá yvir fólk, ið eru innstillað av limalondunum. Eitt og hvørt sáttmálaland kann innstilla eitt fólk, sum er ríkisborgari í viðkomandi landi.

Fyrsta valið til nevndina skal fara fram í seinasta lagi seks mánaðir eftir tann dag, hesin sáttmálin fær gildi og eftir hetta annaðhvørt ár. Í minsta lagi fýra mánaðir fyri dagfestingina av hvørjum vali skal ST-aðalskrivarin skrivliga heita á sáttmálalondini um at, innanfyri tveir mánaðir, at innstilla valevni til nevndina. Aðalskrivarin ger síðani eina alfabetiska skrá yvir øll innstillað valevni við viðmerking um tey sáttmálalond, ið hava innstillað tey, og sendir skráina til hini sáttmálalondini. Valið fer fram á fundum millum sáttmálalondini á ST høvuðsborgini, sum Aðalskrivarin kallar inn. Á hesum fundum, sum fyri at vera viðtøkuførir krevja luttøku av 2/3 av sáttmálalondunum, verða vald í nevndina tey fólk, ið fáa flestar atkvøður og avgjørdan meiriluta av atkvøðunum, ið verða givnar av teimum hjástøddu og av atkvøðugreiðandi umboðum fyri sáttmálalondini. Nevndarlimirnir verða valdir fyri fýra ár. Hesir kunnu verða afturvaldir um so er, at hesir verða innstillaðir av nýggjum. Nevndarskeiðið er tó bert tvey ár fyri fimm av nevndarlimunum, ið eru valdir á fyrsta vali. Beint eftir valið verða hesir fimm nevndarlimir valdir við lutakasti, ið fundarformaðurin skipar fyri.

Um ein nevndarlimur doyr, sigur frá sær starv sítt ella boðar frá, at hann ella hon av aðrari orsøk ikki longur kann røkja skyldur sínar í nevndini, velur tað sáttmálalandið, sum innstillaði viðkomandi, tó treytað av nevndarinnar góðkenning, ein annan serfrøðing millum ríkisborgarar sínar at virka fyri ta tíð, ið er eftir av nevndarskeiðinum. Nevndin ásetur sjálv sína fundarskipan. Nevndin velur fólk at røkja síni álitisstørv í eitt tíðarskeið, ið er tvey ár. Fundir nevndarinnar verða vanliga hildnir á ST-høvuðsborgini ella á øðrum stað, sum nevndin ger av. Nevndin hittist vanliga eina ferð um árð. Longdin av nevndarfundunum verður ásett, og verður, um neyðugt, eftirkannað á einum fundi millum tey lond, ið luttaka í sáttmálanum, tó treytað av góðkenning frá ST-aðalfundinum. ST-aðalskrivarin letur í neyðugan mun starvsfólk og aðrar hentleikar vera til taks fyri nevndina, soleiðis at hendan á fullgóðan hátt kann útinna sítt starv eftir hesum sáttmála. Við góðkenning frá Aðalfundinum fáa limirnir í nevndini, ið er stovnað eftir hesum sáttmála, samsýning av tí fæi, ið Sameindu Tjóðir hava, eftir teimum umstøðum og treytum, sum Aðalfundurin avger.

 Grein 44: Sáttmálalondini binda seg til, gjøgnum ST-aðalskrivaran, at geva nevndini frágreiðingar um tey tiltøk, sum eru sett í verk fyri at fremja tey rættindi, ið eru viðurkend í Sáttmálanum, og um tey framstig, ið eru gjørd fyri njótingina av hesum rættindum: innan fyri tvey ár, eftir at sáttmálin er settur í gildi í viðkomandi sáttmálalandi, og síðani fimta hvørt ár. Frágreiðingar eftir hesi grein skulu nágreina viðurskifti og møguligar trupulleikar, ið hava týdning fyri fremjanina av skyldunum eftir hesum sáttmála. Frágreiðingarnar skulu eisini hava nóg mikið av upplýsingum, soleiðis at nevndin kann fáa eina neyva fatan av útinnanini av sáttmálanum í viðkomandi landi. Eitt sáttmálaland, sum hevur latið nevndini eina umfatandi frágreiðing fyrstu ferð, hevur ikki fyri neyðini at endurtaka grundleggjandi upplýsingar, sum áður eru latnar, í seinni frágreiðingum eftir stk. 1(b). Nevndin kann heita á londini um at fáa neyvari upplýsingar um útinnanina av sáttmálanum. Nevndin skal annaðhvørt ár, gjøgnum Fíggjarliga og sosiala ráðið, lata ST-aðalfundinum frágreiðing um virksemi sítt. Sáttmálalondini skulu lata frágreiðingar sínar vera tøkar hjá almenninginum í egnum landi.

 Grein 45: Til tess at fremja eina munadygga útinnan av sáttmálanum og altjóða samstarvinum á tí øki, ið er fevnt av sáttmálanum, skulu serfelagsskapirnir, UNICEF og aðrir ST-stovnar hava møguleika fyri at vera umboðað, meðan tey útinnandi stigini, sum, eftir sáttmálanum, eru partar av teirra heimildarøki, verða eftirkannað. Nevndin kann heita á serfelagsskapirnar, UNICEF og aðrar málførar myndugleikar og stovnar, ið nevndin metir vera egnað, at veita sakkøna ráðgeving  um útinnanina av sáttmálanum á økjum, ið eru partur av avvarðandi heimildarøkjum teirra. Nevndin kann heita á serfelagsskapirnar, UNICEF og aðrar ST-stovnar at lata frágreiðing um útinnanina av sáttmálanum á økjum innan fyri karmarnar av teirra virkisøki.

Nevndin sendir, tá hon metir tað vera hóskandi, allar frágreiðingar frá sáttmálalondunum, ið innihalda umbøn um ella vísa tørv á tøkniligari ráðgeving ella hjálp, umframt viðmerkingar og møgulig uppskot frá nevndini um slíka umbøn ella tørv, til serfelagsskapirnar, UNICEF ella aðrar málførar myndugleikar og stovnar. Nevndin kann heita á Aðalfundin um at biðja Aðalskrivaran, fyri nevndarinnar rokning, at kanna serlig evni viðvíkjandi rættindum barna. Nevndin kann seta fram uppskot og almenn viðmæli við støði í teimum upplýsingum, ið eru fingnar til vega eftir greinunum 40 og 45 í hesum sáttmála. Slík uppskot og almenn viðmæli verða send til eitt og hvørt viðkomandi sáttmálaland og verða fráboðað Aðalfundinum, saman við møguligum viðmerkingum frá sáttmálalondunum.

 Gein 46: Hesin sáttmáli kann verða undirritaður av einum og hvørjum landi.

 Grein 47: Hesin sáttmáli skal verða staðfestur. Staðfestingin skal verða latin ST-aðalskrivaranum í varðveitslu.

 Grein 48: Hesin sáttmáli skal verða verandi opin fyri staðfesting hjá øllum londum. Staðfestingin skal verða latin ST-aðalskrivaranum í varðveitslu.

 Grein 49: Hesin sáttmáli fær gildi 30. dagin eftir, at 20. staðfestingin er latin ST-aðalskrivaranum í varðveitslu. Fyri eitt og hvørt land, sum staðfestir henda sáttmála eftir at 20. staðfestingin er latin ST-aðalskrivaranum í varðveitslu, fær sáttmálin gildi 30. dagin eftir at landsins egna staðfesting er latin ST-aðalskrivaranum í varðveitslu.

 Grein 50: Eitt og hvørt sáttmálaland kann seta fram broytingaruppskot til sáttmálan og kann senda ST-aðalskrivaranum hetta. Aðalskrivarin skal síðani senda sáttmálalondunum broytingaruppskotið við umbøn um at hesi boða frá, um tey ynskja, at sáttmálalondini verða kallað inn til ráðstevnu at viðgera og atkvøða um uppskotini. Um í minsta lagi triðingurin av sáttmálalondunum, innan fýra mánaðir eftir at broytingaruppskotið er sent sáttmálalondunum, seta fram ynski um slíka ráðstevnu, skal Aðalskrivarin boða til ráðstevnuna innanfyri karmar Sameindu Tjóða. Ein og hvør broyting, sum verður samtykt av einum meiriluta av sáttmálalondunum, sum eru til staðar og sum atkvøða á ráðstevnuni, skal verða løgd fram fyri ST-aðalfundin til góðkenningar. Eitt broytingaruppskot, ið er samtykt í samsvari við stk. 1 í hesi grein, fær gildi, tá tað er góðkent av ST-aðalfundinum og er samtykt við tveimum triðingum av atkvøðunum. Tá ein broyting fær gildi, er hon bindandi fyri tey sáttmálalond, ið hava góðkent hana, meðan hini sáttmálalondini framvegis eru bundin av ásetingunum í hesum sáttmála og av øðrum møguligum broytingum, sum tey hava góðkent.

 Grein 51: ST-aðalskrivarin skal taka ímóti og senda øllum londum tekstin til tey fyrivarni, sum londini hava tikið, tá staðfestingin fór fram. Eitt fyrivarni, sum ikki er sambæriligt við ætlanina og endamálið við hesum sáttmála, skal ikki verða loyvt. Fyrivarni kunnu altíð verða tikin aftur við at hetta verður fráboðað ST-aðalskrivaranum, sum síðani skal geva øllum londum boð um hetta. Slík fráboðan fær gildi tann dagin, ST-aðalskrivarin tekur ímóti henni.

 Grein 52: Eitt sáttmálaland kann siga upp henda sáttmála við skrivligari fráboðan til ST-aðalskrivaran. Uppsøgnin fær gildi tann dagin, ST-aðalskrivarin tekur ímóti henni.

 Grein 53: ST-aðalskrivarin er tilnevndur varðveitari av hesum sáttmála.

 Grein 54: Frumskjalið av hesum sáttmála, hvørs arabiski, kinverski, enski, franski, russiski og spanski tekstur hevur sama gildi, verður latin ST-aðalskrivaranum í varðveitslu.

Hygg eisini at

 Altjóða barnarættindadagur
 Barnarættindi
 Mannarættindi

Keldur

ST
Sáttmálar
Yvirlýsingar


Apopleksi

Apopleksi (apoplexia cerebri, eisini kent sum slagtilburður, heilabløðing og blóðtøpp í heilan) er ein brádliga íkomin nevrologiskur skaði eftir antin ein blóðtøpp ella eina bløðing í heilanum. Diagnosan verður sett út frá einari kliniskari kanning, men tað er ikki møguligt at síggja antin talan er um ein blóðpropp ella eina heilabløðing útfrá tí klinisku kanningini.

Sum ískoyti til ta klinisku kanningina, vil læknin næstan altíð velja at senda sjúklingin til eina CT-skanning ella MR-skanning. Endamálið við hesum skanningum er at stuðla diagnosuni, fyri at meta um útlitini og fyri at kunna útiloka aðrar sjúkur, eitt nú svullir, metastasir, subaraknoidal bløðing (SAH) og subduralt hematom (SDH).

Man skilur ímillum apopleksi, har sjúkueyðkennini vara longri enn 24 tímar TCI (Transitorisk Cerebral Iskemi), har sjúkueyðkennini hvørva áðrenn 24 tímar eru farnir.

Sjúkueyðkennini í tí akuttu fasuni hanga saman við hvat ella hvørji øki í heilanum ið eru rakt. Ofta snýr tað seg um niðursett vit, niðursetta kraft og føling í tí einu síðuni av kroppinum og kognitivt órógv, sum ávirkar málið, rúmfatanina og dagligdagsfunksjónir. Psykiskar broytingar og tunglyndi eru eisini vanlig.

Í Danmark eru árliga umleið 10.000-12.000 nýggir tilburðir av apopleksi, sum harvið er ein av teimum størstu fólkasjúkunum í Danmark. Upp til 10 % av sjúklingunum doyggja innanfyri tann fyrsta mánaðin, og hjá teimum sum yvirliva, førir sjúkan ofta til avlamni í størri ella minni mun. Í Føroyum verða umleið 70 fólk um árið innløgd við apopleksi á Apopleksideildini á Landssjúkrahúsinum. Tað eru ikki øll, ið fáa apopleksitilburðir í Føroyum, ið verða innløgd á hesari deildini, og tí er talið eisini nakað hægdi enn 70. Heilafelagið metir, at talið á føroyingum, ið árliga verða rakt av apopleksi er umleið 100.

Keldur

Nevrologiskar sjúkur
Deyðsorsøkir


Lútur

Ein lútur er eitt mýl ella ein ion, ið kann upptaka eina hydron sambært definisjónini hjá Brønsteds. Ein vatn-upploysn av lúti hevur eitt  pH-virði á millum 7 og 14.

Dømi um lútir

Sterkir lútir

 NaOH (Natriumhydroxid) er ein sterkur lútir, ið er bygt upp av jónunum Na+ og OH-. Natriumhydroxid verðu eitt nú brúkt til at reinsa stoppaði frárensl, framleiða sápu og til at avsýra træ. Natriumhydroxid hevur fleiri ymisk handilsnøvn sum t.d. kaustisk soda, etsinatron, natronlútur og flótandi frárenslureins.
 KOH (Kaliumhydroxid) er eisini ein sterkur lútur og verður eitt nú brúktur til framleiðslu av sápu.

Veikir lútir

 NH3 (ammoniak) er ein veikur lútur, sum m.a. verður brúktur sum gødning í landbúnaðinum, ella í húsarhaldum í blómuhavum.
 Syreresteinar av sterkum sýrum og veikum lútum, t.d. svávulsýrlingur sýrurest SO32-
 Syreresteinar av veikum sýrum eru veikir lútir, t.d. sýrurestin av eddikasýru CH3COO-
 Purinirnar adenin og guanin og pyrimidinirnar, cytocin, thymidin og uracil verða nevnd nukleolútir, orsakað av at tað er tilstaðar í nukleinsýrum.

Eginleikar
Nakrir av vanligu eginleikunum hjá lúti:
Slímut ella sápu kensla á fingrunum, orsakað av saponifisering av feittinum á menniskjahúð.
Konsentreraðir ella sterkir lútir eru kaustiskir á organiskt evni og reagera kraftigt við sýru.
Lútur litar reytt lakmuspappír blátt.
pH virði av einari upploysn, sum er  lútur, er hægri enn 7.
Lútir hava ein beiskan smakk

Keldur

Evnafrøði


Kopar

Kopar (latín: cuprum, uppkallað eftir Kýpros) er tað 29. frumevni í tí skeiðbundnu skipanini, og hevur tað evnafrøðiliga súmbolið Cu. Í sínum reina skapi sær hetta skiftismetalið út sum eitt skínandi metal við einum serstakum reydligum liti.

Eginleikar
Kopar er rættiliga líkt silvuri og gulli, ið eins og kopar eru í bólki 11. Øll hesi metalini eru løtt at arbeiða við.

Keldur

Frumevni


Silvur

Silvur (latín: argentum) er tað 47. frumevni í tí skeiðbundnu skipanini,  og hevur tað evnafrøðiliga súmbolið Ag. Undir vanligum trýst- pg hitaviðurskiftum sær hetta skiftismetalið út sum eitt skínandi blankt hvítt metal.

Frumevni


Robert Clotworthy

Robert Clotworthy er ein amerikanskur raddarleikari. Robert Clotworthy er best kendur sum frásøgufólkið í Ancient Aliens hjá History Channel og í leiklutinum sum Jim Raynor í StarCraft, víðkanini StarCraft: Brood War, og StarCraft II: Wings of Liberty og StarCraft II: Heart of the Swarm.

Byrjanin av yrkisleiðini
Yrkisleiðin hjá Roberti sum raddarleikari byrjaði, tá hann var 15 ára gamal: "Pápi mín framleiddi útvarpslýsingar, og frá einum ungum aldri var eg við honum í upptøkuhølunum. Eg hitti summar av teimum bestu leikarunum (Jerry Stiller, Anne Meara, Mel Blanc, June Foray osfr.), og teir góvu mær íblástur."

Leiklutur sum Jim Raynor í StarCraft
Robert leggur rødd til høvuðsleiklutin Jim Raynor í StarCraft-telduspølunum. Robert leikti Raynor fyrstu ferð í StarCraft, har Raynor er ein av høvuðsleikarunum í søguni í spælinum. Hann var aftur Raynor í víðkanini StarCraft: Brood War. Ein lesarakanning í GameSpot útnenvdi Raynor sum ein av teimum 10 bestu hetjunum í telduspølum, og GameSpot rósti serliga góðskuna í raddarleikinum hjá Roberti Clotworthy.

Tólv ár eftir, at StarCraft kom út, var Robert Clotworthy aftur í leiklutinum sum Raynor í StarCraft II: Wings of Liberty Søgan í Wings of Liberty leggur serligan dent á Terranarnar og serliga Raynor, sum í spælinum hevur høvuðsleiklutin. Eitt ummæli av Wings of Liberty á ITP.net gjørdi greitt, at Robert Clotworthy hevði leikt Raynor fullkomiliga, og Robert Clotworthy vann "GotY Awards 2010 – Best Voice Acting"-virðislønina hjá reactiontime.co.uk.

Aðrir leiklutir
Robert Clotworthy hevur verið við í fleiri enn 100 filmum og sjónvarpsrøðum. Hann var "Kriminaltøkningur" í fýra pørtum av amerikonsku sjónvarpsrøðini Hunter frá áttatiárunum. Robert Clotworthy var frásøgufólkið í dokumentarunum Empire of Dreams: The Making of the Star Wars Trilogy and Star Wars: The Legacy Revealed, sum vórðu í uppskoti til eina Emmy-virðisløn. Robert Clotworthy var eisini frásøgufólk í sendingunum Indiana Jones and the Ultimate Quest og Batman Unmasked: The Psychology of the Dark Knight. Robert Clotworthy er eisini kendur sum røddin á Marshall Law í bæði Tekken 5 og víðkanini Tekken 5: Dark Resurrection.

Tilvísingar

Ávísingar úteftir
Almenna síðan hjá Roberti Clotworthy
Facebook-síðan hjá Roberti Clotworthy

Amerikanskir raddaleikarar


Búskapar- og Almannaráðið í ST

Búskapar- og almannamálaráðið í ST (á enskum United Nations Economic and Social Council, stytt ECOSOC) umsitur fíggingina til undirstovnar í ST og virkar fyri at samskipa ítøkiliga arbeiðið, sum verður gjørt um allan heim. Høvuðsuppgávan hjá Búskapar- og Almannaráðnum er at samskipa tað búskaparliga og sosiala arbeiðið í ST høpi, bæði hjá ST sjálvum og hjá stovnum, sum hoyra til ST-familjuna. Ráðið hevur 54 limir, sum Aðalfundurin velur við støði í einum landafrøðiligum býti millum ymsar partar av heiminum. Limirnir verða valdir fyri trý ár í senn. Búskapar- og Almannaráðið hevur stóran týdning í Sameindu Tjóðum, hetta sæst millum annað í at virkisøkið hjá ráðnum fevnir um á leið 70 prosent av øllum starvsfólka- og fíggjarorku hjá ST stovninum. Omanfyri tvey túsund ikki-stjórnarfelagsskapir hava ráðgevandi støðu hjá Búskapar- og Almannráðnum. Ráðið samskipar fleiri av uppgávunum, sum stovnar knýttir at ST standa fyri, til dømis umhvørvisátøk, heilsuátøk og landbúnaðartiltøk.

Keldur

 http://www.galdu.org/web/index.php?sladja=45&vuolitsladja=55&giella1=nor
 http://www.fn.no/FN-informasjon/FNs-hovedorganer/Det-oekonomiske-og-sosiale-raad

ST


Sáttmálin um heimsarvin

Heimsarvssáttmálin hjá UNESCO er góðkendur av 186 londum og harvið tann ST‐sáttmálin, ið flestir statir hava undirskrivað. Endamálið við sáttmálanum um heimsarvin er fyrst og fremst at vísa mentanar- og náttúruarv og at limalondini fara at arbeiða fyri at tryggja náttúru- og mentanarvirðini í lóggávuni. Málið er eisini at skapa eitt munadygt altjóða samstarv um at verja virðini til gleði og gangs fyri komandi ættarlið. UNESCO skilmarkar náttúru- og mentanararv vítt. Tað kunnu vera bygningar, náttúrufyribrigdi við jarðfrøðiligum, fagurfrøðiligum ella vísindaligum týdningi ella tað kunnu vera búøki hjá hóttum djóra- og plantusløgum. Mentanar‐ og náttúruarvur kunnu umfata minnismerki, bygningaverk, mentanarlandsløg og náttúruøki. Hann kann vera eitt bygningaverk, sum umboðar eitt týdningarmikið søguligt menningarstig, ella eitt náttúrufyribrigdi við einastandandi estetiskumella vísindaligumtýdning. Sambært skilmarking UNESCO kunnu virðini verða skapt av fólki, náttúruni ella í samanspæli millum náttúru og fólk. Tey støð, sum verða vald sum heimsins mentanar- og náttúruarvur, verða sett á listan hjá UNESCO yvir heimsarvin. Hvørt land, sum hevur tikið undir við sáttmálanum, hevur sjálvur ábyrgdina av at koma við nýggjum uppskotum til listan.

Í nevndini fyri heimsarvin sita umboð fyri 21 av limalondunum, og henda nevnd skal góðkenna uppskot til støð ella náttúruminni, sum skulu setast á listan. Limalondini skulu sum grundarlag fyri avgerðunum hjá nevndini gera uppskot um møgulig evni til heimsarvsstøð innan fyri teirra umdømi, sum uppfylla nevndarinnar krøv um einastandandi alheims virði fyri mannaættina. Hetta yvirlit verður nevnt tentativlistin. Tað verður sett sum krav, at eitt stað skal vera upptikið á tentativlistan, áðrenn tað kann tilnevnastsumheimsarvsstað. Áðrenn nýggj uppskot verða viðgjørd av nevndini, skal gerast ein víðtøkin eftirmeting av teimum, og hesa eftirmeting gera serkønir NGO-ar - IUCN á náttúruøkinum og ICOMOS á mentanarøkinum. Efirmetingin skal tryggja, at krav sáttmálans um dygd, avmarking og umsiting eru nøtað. Upptøka á listan yvir heimsarvin er ikki ein vernd í sjálvum sær, men hevur tað fyritreyt, at viðkomandi land bindur seg til at varðveita virðini í einum langtíðarhøpi. Sætta hvørt ár skulu økini verða kannað fyri at veita, um tey eru minkað í virði, og um umsitingin skal tillagast. Ein upptøka á listan yvir heimsarvin verður fatað sum ein serliga tignarlig viðurkenning og hevur ofta við sær økta ferðafólkavitjan. Vitja fleiri ferðafólk, kann tað hava við sær økta inntøku, men samstundis kann ferðafólkið ávirka virðini á skaðiligan hátt, eitt nú við sliti. Tað er eitt krav, at limalondini eru varug við henda trupulleika, tá ið tey vísa á øki, sum tey gjarna vilja hava við á listan yvir heimsarvin.

Norðurlond hava sett á stovn eina norðurlendska miðstøð (NWHF), sum skal styrkja felags átakið fyri at verja heimsins náttúru- og mentanararv. Stovnurin skal tryggja, at Norðurlond halda ásetingaarnar í sáttmálanum. NWHF samskipar norðurlendska átakið og arbeiðir saman við UNESCO um at stuðla tí parti av heiminum, sum er undirumboðaður á listanum yvir heimsarvin.

Í Føroyum hevur einki fingið World Heritage-status, men onnur støð í Danska Kongsríkinum hava:

  Danmark: Jellingsteinarnir og -kirkjan (1994), Kronborg (2000) og dómkirkjan í Roskilde (1995).
  Grønland: Ilulissat (2004). Ilulissat-ísafjørður er fyribils einasta landslag, sum er tilnevnt sum øki við heimsarvi í Grønlandi. Við at kanna jøklarnar hava granskarar fingið størri innlit í veðurlagið síðan seinastu ístíð.

Keldur

 http://snl.no/Liste_over_verdens_kultur-_og_naturarv
 http://whc.unesco.org/pg.cfm

ST
Landafrøði
Heimsarvar
Sáttmálar


Kaffi

Kaffi er ein drikkur, sum er gjørdur av kaffiplantuni. Bæði skal og fruktmassin verður tikin burtur, og bert kjarnin (steinurin), tað ið vit nevna bønin (fræðið), verður turkað, brent og malt. Fínleikin av kaffipulvurinum er skiftandi, alt eftir hvussu kaffi verður gjørt. Kaffi verður blandað á ymsan hátt við vatni og verður sum oftast drukkið heitt. Kaffiplantur verða dyrkaðar í meira enn 70 londum, fyrst og fremst tætt við Ekvator í Miðamerika, landsynningsasiu, Maldivunum og Afrika. Tá berini eru búnaði, verða kaffiberini plukkaði, viðgjørd og turkaði fyri at verja fræði inni í berinum. Fræðini verða síðan ristaði til ymisk stig, alt an uppá, hvønn smakk ið ein ynskir, áðrenn fræðini verða malin og bryggjaði til kaffi. Kaffi veksur har veðrið er soleiðis, at hitin ikki fer niður um 16 ºC í meðal kaldasta mánaðin, og ikki upp um 25 ºC í meðal heitasta mánaðin. Eisini er neyðugt við í minsta lagi 100 cm av regni um árið, men við reglubundnari turrtíð. Kaffi veksur so statt í tropunum, men nakað niðan frá strondini, tí annars verður ov heitt um summarið.

Kaffiplantan er í veruleikanum eitt træ, men hon verður klipt niður til ein stóran runn. Fræið verður sáað í røðum, og tá ið plantan eftir hálvum øðrum ári hevur fest góðar røtur, verður hon flutt og sett niður í skugganum av hægri trøum. Fimm ára gomul byrjar hon vanliga at seta frukt. Kaffiberini búnast ikki øll í senn, og tí verður heystað nógvar ferðir eitt ávíst tíðarskeið. Kaffiberini verða annaðhvørt tikin við hond, ella eisini verða tey rist av greinunum niður á lørift, sum er breitt undir runnarnar. Síðan verða kaffiberini breidd út í sólina at turka. Breitt verður út yvir tey um náttina at verja tey móti døggi og regni. Eftir uml. trimum vikum eru tey nóg turr. Tornaða fruktkjøtið verður tikið uttanav við maskinu, og bønirnar verða reinsaðar og fyltar í sekkir. Kaffið er greitt til útflutnings. Áðrenn kaffið kann verða nýtt, skal tað brennast, men tað verður vanliga gjørt í kaffibrennivirkjum í keyparalondunum. Mestu kaffiframleiðaraøkini eru Brasil, Vjetnam, Indonesia, Kolumbia og Etiopia.

Sí eisini
 Te
 Mate

Keldur

Kaffi
Matur og drekka


Canberra

Canberra er felagshøvuðsstaður í Avstralia. Canberra er bygdur 300 km sunnan fyri Sydney á einum sera vøkrum og veðurgóðum stað uppi millum Bláu Fjøllini. Í Canberra heldur felagsstjórnin til; har eru stór gistihús, universitet og aðrir stórir og prýðiligir mentaskúlar, men eingi ídnaðarvirki.

Avstralia
Býir í Avstralia


Alice Springs

Alice Springs er oasubýur mitt inni í landinum í Avstralia. Alice Springs er ímillum teir býir í Northern Territory, sum vaksa skjótast, hóast hann er mítt í oyðimørkini . Fólkatalið var 3000 í 1960, í 2013 búðu 25,186 fólk har.

Alice Springs er nærmasti býur til Uluru, sum er eitt World Natural Heritage Site (heimsarvur) hjá UNESCO.

Keldur

Býir í Avstralia
Norðaru Øki


Auschwitz

Auschwitz var er ein týningarlegur í Suðurpóllandi. Tað er enn til og er ein partur av UNESCO-heimsarvinum. Auschwitz rúmaði 135.000 fangum á sumri 1944. 1,1 mió. doyðu í leguni. Av hesum vóru 960.000 jødar, 140.000 póllendingar, 23.000 sigoynarar, umframt mangir aðrir minnilutar. Nasistarnar vóru eisini eftir fólki úr mongum øðrum bólkum, sum t.d. sovjetiskir krígsfangar, alment serbiskt fólk, samkynd, folk við breki, Jehova Vitni og aðrir politiskir og religiøsir flokkar.

Navnið er pólska navnið á pólska býnum, har leganvarð bygd, týtt til týskt – Oświęcim. Auschwitz er trý støð:
 Auschwitz I var ein lega fyri politiskar fangar, umframt ein staður fyri píningarlíkar læknafrøðiligar royndir.
 Auschwitz II, eisini nevnt Birkenenau, var ein ovurstór týningarlega.
 Auschwitz III var ein arbeiðslega, sum veitti eini gummiverksmiðju arbeiðsmegi.

Viðurskiftini í legunum vóru ræðulig. Nasistarnir drópu menniskju á nógvar ymiskar hættir. Fleiri vórðu noydd til at arbeiða seg til deyða, onnur vórðu skotin, men tann allar ræðuligasti hópdrápshátturin var at gassa fólk til deyða. Fangarnir vórðu beindir inn í stór skiftingarrúm, har teir skuldu lata seg úr øllum og so halda fram inn í "brúsurúmið". Har vóru brúsumunnstykki undir loftinum, men tað kom ikki vatn úr teimum. Í staðin vórðu hurðarnar læstar, og so varð gass latið gjøgnum brúsurnar, Zyklon B (vætucyanid), sum spakuliga kvaldi innilæstu menniskjuni. Hurðarnar vórðu latnar upp aftur, og aðrir fangar í leguni tóku líkini.

Ringar og prýði vórðu tikin av, og gulltenn og gullfyllingar vórðu trektar út. Hárið á kvinnunum varð brúkt til at gera klæði burturúr. Klæði og annað, sum lá eftir í skiftingarrúminum, varð rænt fyri alt, sum hevði nakað virði. Stórir salar vórðu fyltir við kuffertum, taskum, brillum, handilstonnum og gjørdum limum, sum nasistarnir stjólu frá teimum deyðu. Tey, sum ikki vórðu leidd beinleiðis inn í “brúsurúmið” og deyðan, fingu eitt stutt lív í hesum helviti av eini legu. Tvíburar, sum komu til Auschwitz, kundu enda hjá læknanum Josef Mengele. Hann gjørdi royndir við fangunum. Til dømis seymaði hann tvíburar saman, so at teir fingu sama blóðrensl.

Tann 27. januar 1945 kom Reyði herurin hjá Sovjetsamveldinum til týningarleguna og setti jødarnar har í frælsi.

Kelda

 http://snl.no/Auschwitz

Antisemitisma
Seinni heimsbardagi
Holocaust


Ormur reyði

Ormur reyði (svenskt: Röde Orm) er ein skaldsøga, sum svenski rithøvundurin Frans G. Bengtsson skrivaði, og sum kom út fyrstu ferð í tveimum pørtum í 1941 og 1945. Søgan gongur fyri seg í víkingaøldini. Bjarni Niclasen týddi til føroyskt í 1978-1980.

Keldur

1941
Skaldsøgur
Svenskar bókmentir


Jarn

Jarn (Fe) er heitið á tí 26. frumevninum í tí skeiðbundnu skipanini. Jarn er eitt metal. Tey fyrstu tekinini um nýtslu av jarni eru frá umleið ár 4000 f.Kr. hjá sumerum og egyptum. Jarn verður útvunnið úr málmi. Jarn er tað metal, sum mest verður nýtt. Jarn er nógv nýtt, eit nú til lutir í bilmotorum og til sigulmagn. Jarnpetti detta niður á jørðina sum loftsteinar úr rúmdini. Men jarnið, vit nýta, fáa vit úr jarnmálmi, sum verður høgdur í fjøllunum. Mannakroppurin krevur jarn í teimum reyðu blóðkroppunum, so at góður kostur er til dømis grønmeti ella livur, sum jarn er í. Hittitarnir í Turkalandi gjørdu jarn longu 1500 f.Kr. Tað var inngangurin til jarnøldina. Jarn verður brætt úr jarnmálmi í ovurstórum háovnum.  Onnur metal kunnu verða blandað upp í stálið at fáa fram ávísar eginleikar. Stál verður gjørt úr jarni, sum er av vanligastu frúmevnum á jørðini, og kolevni (karboni), ið fæst burtur úr koli. Stál verður brúkt til mangt og hvat, til ovurstór tangaskip og brýr, elalítlar skrúvur og møtrikkar. Í øllum heiminum verða gjørd um 680 mió tons av stáli um árið.

Jarn og stál, sum er úti, rustar. Serliga herviligt er tað, kemur sjógvur ella saltvatn at. Rustur er reyðbrún sambinding millum jarn og súrevni. Rustur fær jarn at vikna, so tað at enda verður dust.

Keldur

Frumevni


CESCR

ST nevndin fyri búskaparlig, sosial og mentanarlig rættindi (á enskum Committee on Economic, Social and Cultural Rights, stytt CESCR) hevur til uppgávu at kanna, hvussu ST limalondini halda seg til skyldurnar í CESCR sáttmálanum. Í sáttmálanum binda londini seg til at tryggja sínum borgarum rættindi til arbeiði, heilsu, útbúgving og nøktandi liviumstøður. Sáttmálin er frá 1966 og kom í gildi fyri Føroyar í 1972.

ST


Flamma

Flamma er ein føroyskur popp tónleikabólkur, mannaður av trimum kvinnum: Laila Carlsen, Ann Chanett Danielsen og Malan Eyðunsdóttir. Tað var í 2013, at bólkurin fekk nýggja navnið Flamma, men tær tríggjar hava fyrr mannað bólkin Divaz, tó er Ann Chanett Danielsen nýggj í bólkinum, tað var Anna Maria Olsen, ið var við í bólkinum Divaz frá byrjan, saman við Lailu og Maluni. Tað eru nøkur ár síðan tær byrjaðu, ein av fyrstu ferðunum, ið Divaz framførdu alment saman var til Syng við á Sandi. Tær valdu at broyta navnið síðst í mai 2013, áðrenn tær fóru í holt við at geva út nýggjan tónleik, navnabroytingin kom samstundis sum fyrsta staklagið varð útgivið á Soundcloud, tað var í mai 2013, lagið hevur heitið CityLights. Ætlanin er so at geva út eina fløgu einaferð á sumri 2013. Kristoffer Mørkøre framleiðir fyrstu fløguna. Í apríl og mai 2013, áðrenn tær høvdu skift navn, vóru tær á tónleikarundferð í Føroyum. Saman við teimum trimum vóru tónleikararnir Jóhan Ziskason, Kristoffer Mørkøre og Henning Hjalt Nicodemussen. Á konsertunum sungu tær coverløg, sum tær eisini høvdu gjørt tá tær byrjaðu at syngja saman. Á tónleikaútgávuni verða tað tó nýggj løg. Divaz framførdu føroyska tjóðsangin áðrenn steypafinaluna millum EB/Streym og Víking í 2012 á Tórsvølli.

Útgávur

Stakløg
Løgini eru útgivin á Soundcloud.
 2013 - City Lights
 2013 - Stay Like This Forever

Keldur

Føroyskir tónleikabólkar
Føroyskar songkvinnur
Popptónleikabólkar


Dánjal á Neystabø

Dánjal Dam á Neystabø (føddur 1979) er ein føroyskur tónleikari, sangari, tónasmiður og sjónleikari. Hann er eitt nú kendur sum ein av tónleikarunum í norðurlendska tónleikabólkinum Dánjal og í Føroyum er hann serliga kendur fyri Ævintýraferðirnar, sum hann hevur framført fyri børnum saman við Búa Dam í fleiri ár, teir hava eisini útgivið fleiri fløgur í sambandi við Ævintýraferðirnar. Teir hava framført fleiri skemtiligar sangir sum t.d. Grækaris Grashøvd og Snedigt, sum hava verið nógv spældir í Føroyum. Dánjal er fyrrverandi limur í føroyska tónleikabólkinum Tangz, sum gjørdist nummar trý til Prix Føroyar í 2001. Dánjal er sonur Helenu Dam á Neystabø, fyrrverandi mentamálaráðharra.

Tónleikabólkurin Dánjal
Í juni 2012 gav orkestur hansara Dánjal út fløguna The Bubble, ið fekk fimm tilnevningar á Danish Music Awards Folk, sum varð hildið í november 2012. Bólkurin fekk eisini eina tilnevning á Danish Music Awards World 2012. Í 2013 hevur bólkurin Dánjal ferðast runt og spælt á festivalum í Noregi, Svøríki, Kekkia og í Danmark. Tey í Bólkinum Dánjal fara eisini at framføra á G! í 2013. Tey sum manna oekestrið Dánjal eru úr Føroyum, Damnark, Svøríki og Finnlandi, tey eru: Dánjal á Neystabø, Kim Nyberg, Annika Jessen, Sidse Holte, Stephan Sieben, Erik Olevik og Ulrik Brohuus. Eftir ætlan kemur út ein nýggj fløga í oktober 2013. Tey hava útgivið staklag av komandi fløguni, sum verður nevnt Raindrops.

Útgávur

Við tónleikabólkinum Dánjal
 2009 - The Palace, TUTL & Peregrina Music
 2012 - The Bubble, Tutl & Peregrina Music

Ævintýraferðin - saman við Búa Dam
 2005 - Hvat er hattar? - Ævintýraferðin 2005
 2006 - Alt ber til - Ævintýraferðin 2006
 2007 - Ævintýraferðin 2007 - Finnur uppá
 2010 - Buldrist til tit brotna, klemmist til tit koppa
 2011 - Ævintýraferðin 2011

Ævintýraferðin á uppsamlingsfløgum
 2010 - Popp List 9
 2012 - Tað mesta av tí besta

Við tónleikabólkinum Tangz
 1999 - Prix ‘99 skering 7.
 2001 - Prix Føroyar 2001 skering 3.
 2003 - Ung um aldamótið II cd1/skering 4.

Heiður

Saman við Búa Dam - Ævintýraferðin
 2009 - Barnamentanarheiðursløn Tórshavnar býráðs

Við tónleikabólkinum Dánjal
 2012 - Tilnevndur Danish Music Awards Folk í bólkinum Besta fløga, The Bubble
 2012 - Tilnevndur Danish Music Awards Folk í bólkinum Besta lag, "Bring Me Along"
 2012 - Tilnevndur Danish Music Awards Folk í bólkinum Besti sangskrivari
 2012 - Tilnevndur Danish Music Awards Folk í bólkinum Ársins talent
 2012 - Tilnevndur Danish Music Awards Folk í bólkinum Besta live framførsla
 2012 - Tilnevndur Danish Music Awards World í bólkinum Besta live framførsla

Við bólkinum Tangz
 2001 - Nummar trý á Prix Føroyar

Keldur

Slóðir úteftir
 Almenna heimasíðan hjá tónleikabólkinum Dánjal

Føroyskir tónleikarar
Føroyskir mannligir sangarar
Føroyskir sangskrivarar
Føroysk tónaskøld
Havnafólk
Føðingar í 1979


Louis Armstrong

Louis Armstrong (4. august 1901 – 6. juli 1971) var ein amerikanskur jazztónleikari, trompetistur og sangari.

Armstrong – ella Satchmo, sum hann eisini er kendur sum - ein møguliga tann kendasti av øllum jazztónleikarum, og sjálvt um djassur longu í 1940'num tók ein vend burtur frá stílinum hjá Armstrong, so hevur hann til allar tíðir verið høgt í metum millum tónleikarar.

Upptøkur hansara frá 1920'erne høvdu stóra ávirkan á menningina av djassinum og verður enn í dag sæddar sum nakað av tí besta djassinum, ið nakrantíð er innspælt. Hansara duettir við Ellu Fitzgerald eru klassikarar, og í 1968, tá trupulleikar við heilsuni nærum hevði støðga hansara lívsleið sum djasstónleikari, fekk hann stóra sukse við sanginum "What a Wonderful World". Hesin sangurin kann neyvan kallast jazzur, men er sera eyðkendur Armstrong-sangur við hansara positiva og optimistiska lyndi.

Lívssøga
Louis meinti sjálvur, at føðingardagur hansara var 4. juli 1900. Ikki fyrr enn 12 ár eftir deyða hansara, møtti rithøvundurin Gary Giddins (sum eitt nú hevur skrivað bøkur um Bing Crosby og Charlie Parker) í síni leitan eftir rótum Armstrongs, ein prest í einari grannasókn, sum vísti honum, at tað í tí lokalu kirkjubókini var nevndur ein Louis Armstrong, sum var føddur 4. august 1901. Tað vísti seg, at lítli Louis var skrásettur í sóknarkirkjuni hjá arbeiðsgevaranum hjá mammu hansara. Hesin upplýsingur kom við í bók Giddins, sum hevur heitið "Satchmo – the Genius of Louis Armstrong" og kom út í 1988. Dagurin 4. august 1901 hevur líka síðan verið góðtikin av Armstrong-granskarum, sum føðingardagurin hjá Louis Armstrong.

Sangir
Niðanfyri síggjast nakrir av kendastu sangunum, ið Armstrong framførdi:

Keldur

Amerikanskir tónleikarar
Amerikanskir sangarar
Afroamerikanarar
Føðingar í 1901
Andlát í 1971
Jazz


Purisma

Purisma ella málreinsing er ein hugsjón, sum hevur til endamáls,  at ein - í staðin fyri at nýta fremmandorð og lánorð - ger nýggj orð. Purisman er sostatt eitt verjuátak til tess at avmarka fremmanda málsliga ávirkan á málið. Purisma er ein partur av málrøktini, og hon hevur havt stóran týdning viðvíkjandi orðaúrvali til føroyskar orðabøkur. Kanadiski málgranskarin George Thomas vísir í ástøðiliga verki sínum Linguistic purism á, hvussu purisma kann virka ymisliga í málsskipanini, og tað kann lýsa orsøkina til, at orð við fremmandum atskoytum vanliga verða lúkað burtur í góðum skrivligum stíli og í orðabókum. Sambært Thomas ber til at býta purismu ella málreinsing í seks bólkar:

 Fonologisk purisma. T.e. tað at byrgja upp fyri fremmandum ljóðum og ljóðsambondum.
 Morfologisk purisma. T.e. tað at royna at sleppa undan fremmandum atskoytum og fremmandari bending.
 Syntaktisk purisma. T.e. tað at royna at sleppa undan fremmandum orðalag.
 Leksikalsk purisma. T.e. at royna at sleppa undan fremmandum orðum, og í staðin gera orð á heimligum botni.
  Semantisk purisma. T.e. at royna at sleppa undan beinleiðis tøkutýðingum ella neyðtýðingum.
 Ortografisk purisma. T.e. ikki at nýta fremmand tekn, men í staðin fáa orðið at hóska til ljóðmyndina hjá heimamálinum.

Málfrøði


Kalmar

Kalmar er ein býur í Kalmar kommuna í Kalmar län Svøríki. Býurin hevur umleið 36 962 íbúgvar (2010).

Slóðir

Býir í Kalmar län


Karlsborg

Karlsborg er ein býur í Västra Götalands län í Karlsborgs kommunu í Svøríki. Býurin er fyrisitingarbýur í Karlsborgs kommunu og hevði 3.551 íbúgvar í 2010.

Karlsborg liggur tætt við vestaru síðuna av vatninum Vättern og er kent fyri Karlsborg skansan sum varð bygdur í árunum 1819-1909. Býurin varð stovnaður og grundaði sín vøkstur á bygningsarbeiðsmenninir sum bygdu skansan í 1800-talinum. Skansin varð roknaður til at virka sum eyka høvuðsstaður í Svøríki í kríggsstøðu, við plássi til eitt nú ríkisdagin, stjórnina, valutagoymslu og kongshúsið.

Keldur

Slóðir

Býir í Västra Götalands län


Filipstad

Filipstad er ein býur í Filipstads kommunu í Svøríki. Fólkatalið var 6 022 í 2010, í Føroyum verður ein býur á hesi stødd nevndur býur, men í Svøríki gongur markið vanliga við 10 000 fólk, áðrenn ein býur kann kallast býur (stad). Av søguligum ávum verður Filipstad tó nevndur býur í Svøríki.

Býurin liggur í eystara Värmlandi og er fyrisitingarligur miðdepil í Filipstads kommunu í Värmlands län. Býurin liggur í einum dali millum vøtnini Lersjön og Daglösen. Millum hesi bæði vøtnini rennur áin Skillerälven, sum rennur gjøgnum miðbýin í Filipstad.

Filipstad fekk síni býarrættindi hin 6. apríl 1611 og er eftir Karlstad og Kristinehamn triðelsti býur í Värmlandi. Býurin er uppkallaður eftir Karl Filip, sum var sonur Karl 9. av Svøríki og beiggi Gustav 2. Adolf av Svøríki. Líka síðan 1300-talið er tað siðvenja innan jarn- og námsvinnu, sum eisini er orsøkin til at økið bleiv bygt. Í økinum var stórt náttúruríkidømi, og tá námsvinnan var í hæddini fyrst í 1700-talinum, øktist fólkatalið í Filipstad munandi. Í 1694 misti Filipstad síni býarrættindi eftir ein brand, og ikki fyrr enn í 1835 fekk býurin aftur hesi framíhjárættindini. Eftir tað vaks býurin støðugt, eitt nú orsakað av at fleiri fyritøkur og stovnar komu til býin. Filipstads Bergsskola, sum er til enn í dag, er ein av hesum stovnum.

Í Filipstad liggur størsta knekkibreyðfabrikkurin Wasa og eisini chipsfabrikkurin OLW.

Keldur

Slóðir

Býir í Värmlands län


Skara

Skara er ein býur í Skara kommunu í Svøríki. Býurin hoyrir til Västra Götalands län og liggur í Västergötland. Býurin er umsitingarligur miðdepil fyri Skara kommunu. Í 2005 búðu 10.963 íbúgvar í býnum. Býurin hevur umleið 10 841 íbúgvar (2010).

Skara er ein av elstu býum Svøríkis, og dómkirkjan verður mett at vera frá umleið ár 1000. Hildið verður, at tað var her at Noregs biskupur Jon Raude fjaldi seg, tá ið hann í 1282 varð vístur av landinum av Erik Præstehader, kongi.

Keldur

Slóðir

Býir í Västra Götalands län


Wolfgang Amadeus Mozart

Wolfgang Amadeus Mozart, doyptur Johannes Chrysostomus Wolfgangus Theophilus Mozart, (27. januar 1756 í Salzburg – 5. desember 1791 í Wien) var ein eysturríkskur tónasmiður. Hann verður vanliga viðurkendur sum ein av størstu tónasmiðunum innan klassiskan tónleik. Hann er ein av meistarunum av wienarklassikkinum  og ein av teimum best dámdu tónasmiðunum nakrantíð.

Sjálvt um hann doyði bert 35 ára gamal, var hansara lívsverk sera stórt í vavi, og fevndi um øll tónleikasløg, ið vóru vanlig tá í tíðini: operair, ballettónleikur, symfoniir, solokonsertir (fyri klaver, violin og bratsch, valdhorn, tvørfloytu, klarinet og obo), messur, lied, strúkarakvartettir, sonatur og nógvur annar kamartónleikur.

Øll verk Mozarts eru blivin bólkað av Ludwig von Köchel í KV (Köchel-Verzeichnis). Hvørt verk er skrásett við KV-skrásetingarnummar. T.d. stendur KV 525 fyri Eine kleine Nachtmusik.

Mozart var eins og systir hansara Maria Anna Mozart eitt satt undurbarn. Hann spældi cembalo frá hann var trý ára gamal og fór longu at komponera løg, tá hann var fimm ára gamal. Seinni spældi hann eisini klaver og violin.

Keldur

Tónaskøld úr Eysturríki
Føðingar í 1750-árunum
Andlát í 1791


Gøtudanskt

Gøtudanskt er málið sum føroyingar tosa, tá ið teir tosa danskt við eyðkendum føroyskum dámi. Tað sigst, at ein lærari úr Gøtu, hann livdi frá 1850 til 1930, tosaði eitt serligt litað danskt við einari rúgvu av føroyskum. Tað sigst, at lærarin tosaði hetta danska allastaðni, hagar hann fór, og soleiðis kann hugtakið hava spjatt seg. Kanska passar hetta. Kanska er hetta upprunin til hugtakið gøtudanskt, altso, at tað er bygdin Gøta, sum navnið sipar til; tó er eisini møguligt, at talan snøgt sagt er um navnorðið gøta, altso gadedansk.

Hetta er ikki standarddanskt, men eitt mál við sínum egnu reglum. Tað er úrslitið av teirri føroysku-donsku tvímælisstøðuni.

Norðurlendsk mál
Føroyskt mál


Anna Frank dagbókin

Dagbókin hjá Onnu Frank er millum mest lisnu bøkur í Vesturheiminum eftir Seinna heimsbardaga. Hetta er bók um trettan ára gomlu Annu, sum saman við familju sínari goymdi seg á einum lofti undan týskarunum undir Seinna heimsbardaga. Trettan ára gamla Anna Frank og familja hennara goyma seg fyri nasistunum. Í tvey ár kundi hon ikki fara út, renna, rópa ella flenna. Í staðin skrivaði hon um tankar og kenslur sínar í dagbók, sum nú er kend um allan heim. Bókin er skrivað eftir vegleiðing frá Evu Schloss, sum yvirlivdi arbeiðslegurnar og gjørdist fostursystir Annu Frank. Anna er helst kendasta offur fyri Holocaust. Dagbók hennara er lisin av milliónum um allan heim og er ein ímyndin av jødaforfylging og týning undir Seinna heimsbardaga.

Søgugongd

Anna Frank skrivar í fyrstuni um seg sjálva sum eina væl umtókta gentu, um góðar vinkonur og troyttandi dreingir. Hon fortelur um flokkin, hon gongur í, dreingirnar og genturnar, vinkonurnar og systrina, Margot. Um tryggu tilveruna, hóast allar tær strongu lógirnar, ið vórðu settar í gildi fyri jødar - líka til Margot 8. juli 1942 fær boð um at møta hjá SS. Yvir háls og herðar rýma tey og fjala seg í Bakhúsinum í Amsterdam, har pápin arbeiðir. Anna er 13 ár, tá ið vit hitta hana, og hon er 15, tá ið hon sigur farvæl. Hetta tíðarskeiðið fylgja vit einari gentu, ið búnast og gerst sjálvstøðug. Hon sigur frá sínum loyniligastu hugsanum, og vit lesa um, hvussu illa hon situr um sátt við mammuna, um gerandisdagin í Bakhúsinum, um hennara dreymar og kynsligu menning. Seinasta hálva árið eru hon og Petur væl, og bæði fáa tey roynt kærleikan. Um várið 1944 droymdi Anna um, at hon skuldi geva út eina bók, tá ið kríggið var av. Hon ætlaði, at dagbókin, sum hon skrivaði frá 12. juni 1942 til 1. august 1944, skuldi vera støðið undir bókini. Men 4. august 1944 kom ein SS-heryvirmaður og tríggir hálendskir hjálparmenn frá "Grüne Polizei" og handtóku hana og hinar jødarnar, sum fjaldu seg saman í Bakhúsinum. Onkur hevði svikið tey. Sama dag bjargaðu hjálparfólk teirra øllum, ið Anna hevði skrivað. Anna Frank doyði í týningarleguni Bergen-Belsen í februar ella mars 1945. Eitt tað seinasta, hon skrivaði í dagbókina, var: "Eg vil liva, eftir at eg eri deyð".

Sí eisini
Aldarinnar 100 bøkur sambært Le Monde

Bókmentir
Seinni heimsbardagi
Holocaust


1873

1873 (MDCCCLXXIII) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum
mikudegi.

Hendingar

Føðingar
 1. juli - Andrass Samuelsen

Andlát
 1. mai - David Livingstone, skotskur lækni og rannsóknarfari (f. 1813)


1874

1874 (MDCCCLXXIV) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum
hósdegi.

Hendingar

Føðingar
 6. desember - Andrias Christian Evensen

Andlát
 25. juli - Andreas Christian Lützen


1875

1875 (MDCCCLXXV) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum
fríggjadegi.

Hendingar

Føðingar
 14. januar - Albert Schweitzer, týskur lækni, gudfrøðingur, tónleikari og heimspekingur (d. 1965)
 19. januar - Svenning Krag Nielsen Rytter, amtmaður í Føroyum frá 1911 til 1918 (d. 1955)
 7. mars - Maurice Ravel, franskt tónaskald (d. 1937)
 28. mars - Ragnhild Jølsen, norskur rithøvundur (d. 1908)
 8. apríl - Albert I av Belgia, belgiskur kongur (d. 1934)
 10. mai - Eugen Schauman, finskur aðalsmaður og aktivistur (d. 1904)
 6. juni - Thomas Mann, týskur rithøvundur (d. 1955)
 3. september - Ferdinand Porsche, eysturríkskur/týskur verkfrøðingur og bilframleiðari (d. 1951)

Andlát
 3. juni - Georges Bizet, franskt tónaskald (f. 1838)
 31. juli - Andrew Johnson, amerikanskur forseti (f. 1808)
 4. august - H.C. Andersen, danskur rithøvundur (f. 1805)


Victoria drotning

Victoria (Alexandrina Victoria; 24. mai 1819 – 22. januar 1901) var drotning av tí Sameinda Kongaríki Stórabretland og Írland frá 20. juni 1837 og tann fyrsta keisarinnan av India frá 1. mai 1876 til sín deyðadag. Regeringstíð hennara sum drotning vardi í 63 ár og 7 mánaðir, og er longri enn hjá nøkrum øðrum bretskum monarki. Hon er tann higartil longststrýrandi kvinnuligi monarkurin í søguni. Alt tíðarskeiðið meðan hon stýrdi verður nevnt Victorianska tíðin. Hetta tíðarskeiðið var eyðkent av ídnaðarligum, politiskum, vísundaligum og hernaðarligum framburði í tí Sameinda Kongaríki Stórabretland og Írland.

Tá Victoria tók við trúnuni, var tað Sameinda Kongaríki longu sett á stovn sum eitt konstitutionelt monarki: regenturin hevði avmarkaða poliska ávirkan og framdi hana eftir ráðum frá forsætisráðharranum. Men hon var eitt týdningarmikið súmbol fyri sína tíð. Victoriutíðin er sermerkt við einari stórari øking av tí bretska imperinum; í tíðarskeiðnum náddi tað sítt hæddarpunkt, og gjørdist tann størsta globala stórmaktin yvirhøvur.

Victoria, sum stórt sæð var av týskari ætt, var dóttir Prins Edward Augustus, hertogi av Kent og prinsessu Victoriu av Sachsen-Coburg-Saalfeld, abbadóttir George 3. og bróðirdóttir Vilhelm 4., sum stýrdi áðrenn hana Hon fyriskipaði hjúnalag fyri tey nýggju børn hennara og 42 ommubørn yvir alt kontinentið. Tað bant Evropa saman og gav henni eykanavnið "Omma Evropu".  Hon var tann seinasti bretski monarkurin frá Hannover Húsinum; sonur hennara Kong Edvard 7. hoyrdi til Sachsen-Coburg-Gotha Húsið.

Keldur

Bretland
Regentar
Kongalig úr Onglandi
Kvinnuligir statsleiðarar
Statsleiðarar
Føðingar í 1819
Andlát í 1901


UEFA Europa League

UEFA Europa League (á føroyskum eisini nevnd Evropaligan) er ein fótbóltskapping fyri evropeisk feløg, sum er fyriskipað av tí evropeiska fótbóltssambandinum UEFA. Tað er tann næst týdningarmesta kappingin fyri evropeisk feløg, næst eftir Champions League.

Kappingin var kend sum UEFA Cup áðrenn juni 2009,, samstundis var kappingarbygnaðurin broyttur frá 2009/2010-sesongini. Europa League og UEFA Cup verða sæð sum sama kapping, har navnabroytingin bert er eitt nýskapandi brand.

Kappingin byrjaði í 1971 og kom í staðin fyri Inter-Cities Fairs Cup, sum varð stovnað hin 18. apríl 1955. Fyrsta liðið, ið vann kappingina var Tottenham Hotspur. Í 1999 var UEFA Cup Winners' Cup afskaffað og lagt saman við UEFA Cup. Frá 2005/6 var innført eitt bólkaspæl, áðrenn liðini skuldu fara víðari til knock-out-støðið. Við navnabroytingini í 2009 varð Intertoto Cup innlimað í kappingina, og tað førdi tað við sær, at fleiri lið skuldu luttaka í kappingini, samstundis sum bólkaspælið var víðkað og kvalifikasjónskrøvini vóru broytt.

Chelsea F.C. eru verandi meistarar frá 2013.

Føroyar í Evropaliguni
Føroyar hava luttið í Europa League í fleiri ár. Í 2013 luttóku fýra føroysk feløg: EB/Streymur og Víkingur, sum bæði megnaðu at koma víðari eftir 1. rundu, og HB og ÍF, sum ikki komu víðari.

Finaluúrslit

Inter-Cities Fairs Cup

UEFA Cup

Europa League

Keldur

Fótbóltur í Evropa
UEFA


1876

1876 (MDCCCLXXVI) var sambært gregorianska kalendaranum eitt skotár, ið byrjaði á einum leygardegi.

Hendingar
 10. mars - Alexander Graham Bell hevur ta fyrstu telefonsamrøðuna.
 1. august - Colorado gerst tann 38. deilstaturin i USA.

Føðingar
 7. august - Mata Hari, niðurlendsk dansarinna og njósnari (d. 1917)
 14. august - Aleksandar Obrenović, serbiskur kongur (d. 1903)
 22. november - Jack London, amerikanskur rithøvundur (d. 1916)
 23. november - Manuel de Falla, spanskt tónaskald (d. 1946)

Andlát
 1. juli - Mikhail Bakunin, russiskur rithøvundur (f. 1814)


1867

1867 (MDCCCLXVII) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum týsdegi

Hendingar
 1. desember - Kunoyar kirkja verður vígd.
 30. mars - USA keypir Alaska frá Russlandi.

Føðingar
 25. mars - Arturo Toscanini, italskur dirigentur (d. 1957)
 16. apríl - Wilbur Wright, amerikansk flypioner (d. 1912)
 22. apríl - Palle Rosenkrantz, danskur krimihøvundur (d. 1941)
 4. juni - Carl Gustaf Emil Mannerheim, finskur forseti (d. 1951)
 29. september - Walther Rathenau, týskur politikari (d. 1922)
 7. november - Marie Skłodowska-Curie, pólsk-franskur evnafrøðingur (d. 1934)

Andlát
 9. juni - Christian Pløyen, amtmaður í Føroyum 1837 - 1848. (f. 1803)
 19. juni - Maximilian, keisari av Mexico (f. 1832)
 25. august - Michael Faraday, bretskur evnafrøðingur og alisfrøðingur (f. 1791)


1868

1868 (MDCCCLXVIII) var sambært gregorianska kalendaranum eitt skotár, ið byrjaði á einum mikudegi.

Hendingar

Føðingar

Andlát


Instituto Federal da Bahia

Instituto Federal da Bahia í Brasil varð sett á stovn í 1910 og er ein lærdur háskúli í Bahia, Brasil.

Sí eisini

 Brasil

Keldur

Lærdir háskúlar í Brasil


1869

1869 (MDCCCLXIX) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum
fríggjadegi.

Hendingar

Føðingar
 18. mars - Neville Chamberlain, bretskur politikari (d. 1940)
2. oktober - Mahatma Gandhi, indiskur advokatur og borgararættindastríðsmaður  (d. 1948)
 15. oktober - Sigert O. Patursson, føroyskur ævintýrari (d. 1931)
 31. desember - Henri Matisse, franskur málari (d. 1954)

Andlát
 18. august - Jacob Nolsøe, føroyskur handilsforvaltari og løgtingslimur (f. 1775)


1870

1870 (MDCCCLXX) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum
leygardegi.

Hendingar
 19. juli - Frakland lýsir kríggj ímóti Prusslandi.

Føðingar
 1. januar - Ernst Barlach, týskur myndahøggari (d. 1938)
 7. februar - Alfred Adler, eysturríkskur sálarfrøðingur (d. 1937)
 22. apríl - Vladimir Lenin, russiskur kollveltingarmaður (d. 1924)
 30. apríl - Franz Lehár, eysturríkskt/ungarskt tónaskald og dirigentur (d. 1948)
 24. mai - Jan Christian Smuts, suðurfrikanskur generalur og forsætisráðharri (d. 1950)
 31. august - Maria Montessori, italskur lækni og námsfrøðingur (d. 1952)
 26. september - Christian X, danskur kongur (d. 1947)
 29. november - Enric Prat de la Riba i Sarrà, katalanskur politikari (d. 1917)

Andlát
 9. juni - Charles Dickens, bretskur rithøvundur  (f. 1812)
30. juli - Aasmund Olavsson Vinje, norskur rithøvundur og blaðmaður (f. 1818)
 12. oktober - Robert E. Lee, amerikanskur generalur (f. 1807)
 5. desember - Alexandre Dumas, eldri, franskur rithøvundur  (f. 1802)


1864

1864 (MDCCCLXIV) var sambært gregorianska kalendaranum eitt skotár, ið byrjaði á einum fríggjadegi.

Hendingar

Føðingar
 22. februar - Jakob Jakobsen, føroyskur málfrøðingur (d. 1918)
 27. august - Súsanna Helena Patursson, føroyskur rithøvundur og blaðstjóri (d. 1916)

Andlát
 15. mars - Johan Halvorsen, norskt tónaskald og tónleikari (d. 1935)


1863

1863 (MDCCCLXIII) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum
hósdegi.

Hendingar
 30. mars - Wilhelm Georg prinsur av Schleswig-Holstein-Sonderburg-Glücksburg verður valdur til kong í Grikkalandi.
 7. juni - Meksikobýur verður hertikin av fronskum hermonnum.
 20. juni - Vesturvirginia verður skildur frá Virginia og gerst 35. lutstaturin í USA.

Føðingar
 20. mars - Oliver Effersøe, føroyskur politikari (d. 1933)
 10. mai - Kaarle Krohn, finskur fólkalívsfrøðingur og professor (d. 1933)
 12. desember - Edvard Munch, norskur listamálari og grafikari (d. 1944)

Andlát
 26. juli - Sam Houston, amerikanskur politikari, generalur og forseti í lýðveldinum Texas.
20. september - Jacob Grimm (annar av Grimm brøðrunum)


1862

1862 (MDCCCLXII) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum
mikudegi.

Hendingar
 23. september - Otto von Bismarck tekur við sum forsætisráðharri í Prusslandi.
 23. oktober - Grikski kongurin, Otto I, verður frákoyrdur.

Føðingar
 23. januar - David Hilbert, týskur støddfrøðingur (d. 1943)
 14. juli - Gustav Klimt, eysturríkskur listamaður og listamálari (d. 1918)
 22. august - Claude Debussy, franskt tónaskald (d. 1918)
 29. august - Maurice Maeterlinck, belgískur yrkjari, rithøvundur og leikskald (d. 1949).
 15. november - Gerhart Hauptmann, týskur rithøvundur (d. 1946).

Andlát
 10. januar - Samuel Colt, amerikanskur uppfinnari (f. 1814)
 18. januar - John Tyler, amerikanskur forseti (f. 1790)
 6. mai - Henry David Thoreau, amerikanskur heimspekingur og rithøvundur (f. 1817)
 24. juli - Martin van Buren, amerikanskur forseti (f. 1782)


1861

1861 (MDCCCLXI) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum
týsdegi.

Hendingar
 12. apríl - Amerikanska Borgarakríggið byrjar

Føðingar
7. mai - Rabindranath Tagore, indiskur rithøvundur, heimspekingur, málari, tónleikari og tonaskald (d. 1941)
 23. september - Robert Bosch, týskur ídnaðarmaður (d. 1942)
 10. oktober - Fridtjof Nansen, norskur rannsóknarmaður (d. 1930)

Andlát
 2. januar - Fredrik Vilhelm IV, prusslendskur kongur (f. 1795)
 6. juni - Camillo Benso di Cavour, italskur politikari (f. 1810)
 14. desember - Albert av Sachsen-Coburg-Gotha, bretskur prinsur, maðurin hjá Victoria drotning (f. 1819)


1860

1860 (MDCCCLX) var sambært gregorianska kalendaranum eitt leypár, ið byrjaði á einum sunnudegi.

Hendingar
 24. mars - Sardinia-Piemonte avlutar í Torino-sáttmálanum Nizza/Nice og Savoia til Frankaríki.
 24. juni - Fyrsti sjúkrarøktarskúlin, grundaður á hugmyndirnar hjá Florence Nightingale, letur upp í Onglandi.
 3. mai - Stokkhólm: Karl XV verður krýndur kongur av Svøríki.
 7. juli - Býurin Vladivostok verður grundlagdur av russarum nærindis markinum til Korea.
 5. august - Trondheim: Karl IV verður krýndur kongur av Noregi.
 6. november - Abraham Lincoln verður valdur fyrsti republikanski forseti í USA.
 20. desember - Suðurcarolina tekur seg úr Sambandsríkinum.

Føðingar
 17. januar - Douglas Hyde, írskur yrkjari, fyrsti forseti Írlands (d. 1949)
 17. januar - Anton Tjekhov, russiskur rithøvundur og leikskald (d. 1904)
 22. august - Paul Nipkow, týskur uppfinnari (d. 1940)
 23. november - Billy the Kid, amerikanskur brotsmaður (d. 1881)
 28. november - Júst Olaf Jacobsen, løgtingsmaður 1899-1903. (d. 1932)
 15. desember - Niels Ryberg Finsen, føroysk-danskur lækni, ið fekk  Nobelvirðislønina (læknafrøði, 1903). (d. 1904)

Andlát
 1. juli - Charles Goodyear, amerikanskur evnafrøðingur og uppfinnari (f. 1800)
 7. juli - Gustav Mahler, eysturríkskt tónaskald (d. 1911)
 25. august - Johan Ludvig Heiberg, danskur yrkjari og leikskald (f. 1791)
 21. september - Arthur Schopenhauer, týskur heimspekingur (f. 1788)


1858

1858 (MDCCCLVIII) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum
fríggjadegi.

Hendingar

Føðingar
 23. apríl - Max Planck, týskur alisfrøðingur (d. 1947)
 20. november - Selma Lagerlöf, svenskur rithøvundur (d. 1940)

Andlát
 5. januar - Josef Radetzky von Radetz, eysturríkskur herovasti (f. 1766)


1859

1859 (MDCCCLIX) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum
leygardegi.

Hendingar

Føðingar
27. januar - Wilhelm II, týskur keisari (d. 1941)
19. februar - Svante Arrhenius, svenskur evnafrøðingur (d. 1927).
16. mars - Alexander Popov, russiskur alisfrøðingur (d. 1906).
8. apríl - Edmund Husserl, eysturríkskur heimspekingur (d. 1938).
22. mai - Arthur Conan Doyle, skotskur rithøvundur (d. 1930)
4. august - Knut Hamsun, norskur rithøvundur (d. 1952).
9. oktober - Alfred Dreyfus, franskur hermaður (d. 1935).

Andlát
6. mai - Alexander von Humboldt, týskur náttúrufrøðingur (f. 1769)
11. juni - Klemens von Metternich, eysturríkskur diplomatur (f. 1773)
8. juli - Oskar 1. kongur av Svøríki og Noreg (f. 1799)
12. oktober - Robert Stephenson, enskur verkfrøðingur (f. 1803)
2. desember - John Brown, amerikanskur frælsisstríðsmaður (hongdur) (f. 1800)
16. desember - Wilhelm Grimm (annar av Grimm brøðrunum)


1856

1856 (MDCCCLVI) var sambært gregorianska kalendaranum eitt leypár, ið byrjaði á einum
týsdegi.

Hendingar
 1. januar - Kongaligi Einahandilin verður avtikin, og Føroyar fáa frían handil.
 21. februar - Samuel Johannesen, kongsbóndi á Eiði, fær handilsloyvi
7. desember - Haldarsvíkar kirkja verður vígd.

Føðingar
 13. juni - Søren Emil Müller
 10. juli - Nikola Tesla

Andlát


1855

1855 (MDCCCLV) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum
mánadegi.

Hendingar

Føðingar

Andlát
 23. februar - Carl Friedrich Gauss (f. 1777)
 11. november - Søren Kierkegaard (f. 1813)


1854

1854 (MDCCCLIV) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum
sunnudegi.

Hendingar

Føðingar

Andlát


1852

1852 (MDCCCLII) var sambært gregorianska kalendaranum eitt leypár, ið byrjaði á einum
hósdegi.

Hendingar
 26. mars - Á hesum degi kom ríkisdagslógin um, at Føroya løgting skuldi setast aftur á stovn. Tingið fekk tó ikki lóggávuvald, men var í roynd og veru bert eitt amtsráð.
 13. mai - Færingetidende, fyrsta tíðindablað í Føroyum, kemur út.

Føðingar
 25. juni - Antoni Gaudi, spanskur arkitektur (d. 1926)

Andlát
 27. november - Ada Lovelace, bretskur støddfrøðingur  (f. 1815).


1851

1851 (MDCCCLI) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum
mikudegi.

Hendingar

Føðingar
 20. mai - Emil Berliner, týskur/amerikanskur uppfinnari (d. 1929)

Andlát
 1. februar - Mary Shelley, bretskur rithøvundur  (f. 1797)
 9. mars - Hans Christian Ørsted, danskur alisfrøðingur og evnafrøðingur (f. 1777)
 10. juli - Louis Daguerre, franskur evnafrøðingur og uppfinnari (f. 1787)
 14. november - Johan Henrik Schrøter, føroyskur prestur (f. 1771)
 19. desember - William Turner, enskur listamálari (f. 1775)


1850

1850 (MDCCCL) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum
týsdegi.

Hendingar
 Kalifornia gerst 31. lutstaturin í USA.

Føðingar
 4. juli - Ole Olsen, norskt tónaskald (d. 1927)
 5. august - Guy de Maupassant, franskur rithøvundur (d. 1893)
 13. november - Robert Louis Stevenson, skotskur rithøvundur (d. 1894)

Andlát
 9. juli - Zachary Taylor, amerikanskur forseti (f. 1784)


1848

1848 (MDCCCXLVIII) var sambært gregorianska kalendaranum eitt leypár, ið byrjaði á einum
leygardegi.

Hendingar

Føðingar
 23. mai - Otto Lilienthal, týskur uppfinnari (d. 1896)
 7. juni - Paul Gauguin, franskur listamálari (d. 1903)
 8. september - Viktor Meyer, týskur evnafrøðingur (d. 1897)

Andlát
 9. januar - Caroline Herschel, týskur/bretskur stjørnufrøðingur (f. 1750)
 20. januar - Christian VIII, kongur av Danmark (f. 1786)
 23. februar - John Quincy Adams, amerikanskur forseti (f. 1767)
 8. apríl - Gaetano Donizetti, italskt tónaskald (f. 1791)


1847

1847 (MDCCCXLVII) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum
fríggjadegi.

Hendingar
30. november - Funnings kirkja  verður vígd.
 Porkeris kirkja varð bygd og tikin í nýtslu.

Føðingar
 11. februar - Thomas Edison, amerikanskur uppfinnari (d. 1931)
 3. mars - Alexander Graham Bell, bretskur/amerikanskur uppfinnari (d. 1922)
 5. september - Jesse James, amerikanskur brotsmaður (d. 1922)
 2. oktober - Paul von Hindenburg, týskur heryvirmaður og forseti (d. 1934)

Andlát
 4. november - Felix Mendelssohn, týskt tónaskald (f. 1809)


1846

1846 (MDCCCXLVI) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum
hósdegi.

Hendingar

 "Trælalógin" frá 1777 verður avtikin. Lógin forðaði ognarleysum at giftast og tryggjaði soleiðis bóndagørðunum arbeiðsmegi.
 13. mai - Meksikanska-amerikanska kríggið: USA lýsir kríggj ímóti Meksiko.
 17. mai - Belgiski ljóðførissmiðurin Adolphe Sax uppfinnur saksofonina.
 23. september - Týski stjørnufrøðingurin Johann Gottfried Galle staðfestir, at Neptun er gongustjørna.

Føðingar
 5. januar - Rudolf Eucken, týskur heimspekingur (d. 1926).
 5. mars - Andreas William Restorff, føroyskur keyp- og útgerðarmaður (d. 1898)
 5. mai - Henryk Sienkiewicz, pólskur rithøvundur (d. 1916).
 30. juni - Peter Carl Fabergé, russiskur smúkkusmiður (d. 1920)

Andlát


1845

1845 (MDCCCXLV) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum
mikudegi.

Hendingar
 29. desember - Texas gerst 28. lutstaturin í USA.
 Danska hjálandið Trankebar í India verður selt til bretar fyri 1.225.000 ríkisdálar.

Føðingar
 21. januar - Harriet Backer, norskur listamálari  (d. 1932)
 10. mars - Aleksander III av Russlandi russiskur keisari (d. 1894)
 27. mars - Wilhelm Conrad Röntgen, týskur alisfrøðingar og vísindamaður (d. 1923)
 24. apríl - Carl Spitteler, sveisiskur rithøvundur (d. 1924)
 9. mai - Gustaf de Laval, svenskur verkfrøðingur og uppfinnari (d. 1913)
 12. mai - Gabriel Fauré, franskt tónaskald (d. 1924)
 25. august - Ludvík II av Bayern, bayerskur kongur (d. 1886)

Andlát
 8. juni - Andrew Jackson, amerikanskur forseti (f. 1767)
 10. juli - Christian Frederik Hansen, danskur arkitektur (f. 1756)
 12. oktober - Elizabeth Fry, bretskt vælgerðarfólk (f. 1780).


1844

1844 (MDCCCXLIV) var sambært gregorianska kalendaranum eitt leypár, ið byrjaði á einum
mánadegi.

Hendingar
 Krúnprinsur Frederik, seinni Fríðrikur 7., kongur, er á 2 mánaðir langari kongavitjan í Føroyum. Hann gistir m.a. hjá Poul Joensen, Pól á Látrinum, á Eiði.

Føðingar

Andlát
 24. mars - Bertel Thorvaldsen, dansk-íslenskur myndahøggari (f. 1770)


1843

1843 (MDCCCXLIII) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum
sunnudegi.

Hendingar
 Tivoli letur upp í Keypmannahavn.

Føðingar
 29. januar - William McKinley, amerikanskur forseti (d. 1901)
 15. juni - Edvard Grieg, norskt tónaskald (d. 1907)

Andlát
 7. juni - Friedrich Hölderlin, týskur yrkjari (f. 1770)


1842

1842 (MDCCCXLII) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum
leygardegi.

Hendingar

Føðingar
 12. mai - Jules Massenet, franskt tónaskald (d. 1912)
 26. juli - Alfred Marshall, bretskur búskaparfrøðingur (d. 1924)
 9. desember - Peter Kropotkin, russiskur anarkistur (d. 1921)

Andlát
 23. mars - Stendhal, franskur rithøvindur (f. 1783)
 28. juli - Clemens Brentano, týskur yrkjari (f. 1778)
 24. oktober - Bernardo O'Higgins, kilenskur forseti (f. 1778)


1841

1841 (MDCCCXLI) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum
fríggjadegi.

Hendingar
 6. apríl - John Tyler gerst 10. amerikanski forsetin.

Føðingar
 28. januar - Henry Morton Stanley, walisiskur/amerikanskur blaðmaður og rannsóknarmaður (d. 1904)
 25. februar - Pierre-Auguste Renoir, franskur listamáleri (d. 1919)
 8. september - Antonín Dvořák, kekkiskt tónaskald (d. 1904)
 9. november - Edvard VII, bretskur kongur (d. 1910)

Andlát
 4. apríl - William Henry Harrison, amerikanskur forseti (f. 1773)
 1. juni - David Wilkie, skotskur listamáleri (f. 1785)
 9. oktober - Karl Friedrich Schinkel, týskur arkitektur og listamáleri (f. 1781)


1840

1840 (MDCCCXL) var sambært gregorianska kalendaranum eitt leypár, ið byrjaði á einum
mikudegi.

Hendingar
 6. februar - Waitanisáttmálin verður undirskrivaður og Nýsæland gerst alment bretskt hjáland.

Føðingar
 2. apríl - Émile Zola, franskur rithøvundur (d. 1902)
 7. mai - Pjotr Tsjajkovskij, russiskt tónaskald (d. 1893)
 21. mai - Jens Christian Evensen, føroyskur prestur og lærari (d. 1904)
 13. oktober - Daniel Niclasen, føroyskur keypmaður og politikari (d. 1900)
 14. november - Claude Monet, franskur listamálari (d. 1926)
 21. november - Victoria av Týsklandi, keisarinna av Týsklandi og drotning av Prusslandi (d. 1901)

Andlát
 27. mai - Nicolò Paganini, italskt tónaskald og violinleikari (f. 1782)
 7. juni - Fredrik Vilhelm III, kongur av Prusslandi (f. 1770)


1830

1830 (MDCCCXXX) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum
fríggjadegi.

Hendingar

Føðingar

Andlát
 26. juni - Georg 4., bretskur kongur (f. 1762)


1831

1831 (MDCCCXXXI) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum
leygardegi.

Hendingar

Føðingar
 3. januar - Enok Daniel Bærentsen
 13. juni - James Clerk Maxwell, skotskur støddfrøðingur og alisfrøðingur (d. 1879)
 8. juli - John Pemberton, amerikanskur uppfinnari (d. 1888)
 8. desember - Bjørnstjerne Bjørnson, norskur rithøvundur

Andlát
 14. november - Georg Wilhelm Friedrich Hegel, týskur heimspekingur (f. 1770)


1832

1832 (MDCCCXXXII) var sambært gregorianska kalendaranum eitt leypár, ið byrjaði á einum sunnudegi.

Hendingar
 7. mai - London-sáttmálin verður undirskrivaður, har viðurkenningin av Grikkalandi sum sjálvstøðugt kongsríki verður staðfest av Stóra Bretlandi, Fraklandi, Russlandi og Bayern.

Føðingar

Andlát
 22. mars - Johann Wolfgang von Goethe (f. 1749)


1833

1833 (MDCCCXXXIII) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum
týsdegi.

Hendingar

Føðingar

Andlát


1834

1834 (MDCCCXXXIV) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum
mikudegi.

Hendingar

Føðingar

Andlát


1835

1835 (MDCCCXXXV) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum
hósdegi.

Hendingar

Føðingar

Andlát


1836

1836 (MDCCCXXXVI) var sambært gregorianska kalendaranum eitt leypár, ið byrjaði á einum
fríggjadegi.

Hendingar

Føðingar

Andlát
 6. mars - Davy Crockett


1837

1837 (MDCCCXXXVII) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum
sunnudegi.

Hendingar
 20. juni - Viktoria gerst drotning av tí Sameinda kongaríki Stórabretland og Írland.

Føðingar
 10. februar - Aleksandr Pusjkin, russiskur rithøvundur (f. 1799)
 18. mars - Grover Cleveland, amerikanskur forseti (d. 1908)
 9. mai - Adam Opel, týskur ídnaðarmaður (d. 1895)
 28. juni - Vilhelm Boye, danskur fornfrøðingur (d. 1896)
 23. november - Johannes Diderik van der Waals, niðurlendskur alisfrøðingur (d. 1923)

Andlát
 7. februar - Gustav IV Adolf av Svøríki, svenskur kongur (f. 1778)
 20. juni - Vilhelm IV av Stórabretlandi, bretskur kongur (f. 1765)


1838

1838 (MDCCCXXXVIII) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum
mánadegi.

Hendingar
 28. juli - Viktoria drotning í Bretlandi verður krýnd.

Føðingar
 6. januar - Max Bruch, týskt tónaskald (d. 1920)
 25. januar - Olaf Skavlan, norskur bókmentasøgufrøðingur (d. 1891)
 10. mai - John Wilkes Booth, amerikanskur sjónleikari og drápsmaður (d. 1865)
 25. oktober - Georges Bizet, franskt tónaskald (d. 1875)

Andlát
 13. mars - Poul Martin Møller, danskur yrkjari og heimspekingur (f. 1794)
 17. mai - Charles-Maurice de Talleyrand, franskur diplomatur (f. 1754)
 28. juli - Bernhard Crusell, finskt tónaskald (f. 1775)


1829

1829 (MDCCCXXIX) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum
hósdegi.

Hendingar
 Færø Amts Hospital varð tikið í nýtslu.
 Kirkjan í Hvalvík varð bygd hetta árið úr viði frá skotsku barkini Broon, sum fór á land í Saksun í 1828.

Føðingar
 16. juni - Geronimo, høvdingur hjá Chiricahua-fólkinum (d. 1909)
 5. oktober - Chester A. Arthur, amerikanskur forseti (d. 1886)

Andlát


1828

1828 (MDCCCXXVIII) var sambært gregorianska kalendaranum eitt leypár, ið byrjaði á einum týsdegi.

Hendingar
 Føroya Landsbókasavn varð sett á stovn sum sjálveigandi stovnur (Færø Amts Bibliotek).

Føðingar
 13. mai - Hannes Kristján Steingrímur Finsen (amtmaður í Føroyum 1871 til 1884).
 9. september - Leo Tolstoj

Andlát


1827

1827 (MDCCCXXVII) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum mánadegi.

Hendingar
 27. februar – Mardi Gras verður hátíðarhildið fyri fyrstu ferð í New Orleans í Louisiana.
 Mai – Ioannis Kapodistrias verður settur sum fyrsti valdsharri Grikkalands eftir at landið gjørdist frælst frá Osmanska ríkinum.

Føðingar
 12. juni - Johanna Spyri, sveisiskur rithøvundur (d. 1901)

Andlát
 26. mars - Ludwig van Beethoven, týskur komponistur (f. 1770)
 19. september - Morten Thrane Brünnich, danskur djórafrøðingur og steinafrøðingur (f. 1737)
 28. november - William Blake, enskur yrkjari og listamálari (f. 1757)


1826

1826 (MDCCCXXVI) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum
sunnudegi.

Hendingar

Føðingar

Andlát
4. juli - Thomas Jefferson


1825

1825 (MDCCCXXV) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum
leygardegi.

Hendingar
 3. februar – Ógvuslgur uppgangur skilur Vendsyssel-Thy frá restini av Jútlandi, og ger økið til næststørstu oyggj í Danmark eftir Sæland.
 Sum tann fyrsti nakrantíð isolerar H.C. Ørsted frumevnið aluminium.
 Johan Hendrik Weyhe keypir saman við eiðismonnum sluppina "Carolina" (33 tons)

Føðingar

Andlát
 1. desember – Alexander 1. av Ruslandi (føddur 1777)


1824

1824 (MDCCCXXIV) var sambært gregorianska kalendaranum eitt leypár, ið byrjaði á einum hósdegi.

Hendingar

Føðingar

Andlát
19. apríl - Lord Byron