Júst Sivertsen

Júst Sivertsen í Havn varð føddur í 1892. Hann keypti tann fyrsta bilin, sum kom til Føroyar 6. mai í 1922, saman við Johannes Olsen undir Kletti í Havn. Johannes Olsen fekk koyrikort nr. 1 í Føroyum tann 23. august í 1923, meðan Júst Sivertsen sama dag fekk koyrikort nr. 2.

Keldur

 Sosialurin

Føroyingar
Akfør


Føroya Tele

Føroya Tele er størsti veitari av kunningar- og fjarskiftistænastum í Føroyum. Samtakið Føroya Tele er móðurfyritøka, sum hevur dóttirfeløgini FT Net, FT Samskifti og Televarpið. Stjóri í Føroya Tele er Jan Ziskasen.

Søgan

Fyrsta telefonlinjan bleiv sett upp í 1905 av Ólavi á Heygum í Vestmanna (sí meiri á Telefon í Føroyum). Føroya Løgting yvirtók í 1906 hesa linjuna og stovnaði felag, ið fekk navnið "Færøernes Amtskommunes Telefonvæsen". Seinni fekk felagið navnið "Telefonverk Føroya Løgtings" (vanliga nevnt "Telefonverkið").

Í 1930 vóru allar bygdir í Føroyum knýttar á telefonnetið, tó undantikið Suðuroyggin, sum bert hevði radiotelegrafsamband við Tórshavn.

Í 1954 kundi man á fyrsta sinni ringja til útlandið - fyrst var tað bert til Danmarkar.

Í 1989 kom fartelefoni til Føroya.

Í apríl 1998 varð stovnandi aðalfundur hildin fyri at stovna Telefonverkið sum alment partafelag. Hetta nýggja partafelagið fekk navnið Føroya Tele. Føroya Løgting eigur framvegis allan partapeningin í Føroya Tele.

Frá 1. januar 1999 avtók Løgtingið einkarættin hjá Føroya Tele at reka fjarskiftistænastur í Føroyum. Hetta førdi við sær, at onnur feløg stungu seg upp og bjóðaðu fram fjarskiftistænastur.

Í 2002 varð Televarpið stovnað.

Á sumri 2004 flutti høvuðssæti hjá Føroya Tele í Havn inn í nýggjan snotiligan bygning, ið hevur fingið navnið Klingran.

Í 2005 vóru dótturfeløgini FT Net og FT Samskifti stovnað.

Í 2007 keypti Føroya Tele meirilutan av Formula.fo

Í 2008 varð SHEFA-2 kaðalin tikin í nýslu, sum FT hevur lagt millum Føroya, Hetland, Orknoyggjar og víðari til meginlandið.

Sí eisini

 Grein um Kall

Keldur

Slóðir úteftir

 Heimasíðan hjá Føroya Tele

Føroyskar fyritøkur
Telesamskifti


The New York Times

The New York Times er eitt amerikansk tíðindablað við nationalum og internationalum tíðindum. Pappírsútgávan verður prentað í 900.000 eintøkum gerandisdagar og sunnudagar verða 1,4 mió eintøk av New York Times prentað. Blaðið varð stovnað í 1851 og hevur vunnið 122 Pulitzer virðislønir.

Ávísing úteftir

 www.nytimes.com

Amerikanskir tíðindamiðlar
Tíðindamiðlar


Mozilla Firefox

Mozilla Firefox er ein internet kagi, eitt forrit, sum ger tað møguligt at síggja heimasíður. Flest øll kenna til Internet Explorer frá Microsoft, sum eisini er ein slíkur brovsari. Aðrir kendir internet kagar eru t.d. Google Chrome, Safari og Opera.

Teldufrøði
Internetkagar


Japan Today

Japan Today er eitt tíðindablað á internetinum, ið varð stovnað í 2000 í Tokyo, Japan. Japan Today skrivar greinar um ymisk evni á enskum.

Tíðindamiðlar
Japan


Dagbladet Information

Dagbladet Information er eitt danskt tíðindablað, ið varð stovnað hin 5. mai 1945 av Børge Outze.

Ábyrgdarblaðstjórar
 2010: Christian Jensen
 2010: Bent Winther (fyribilssettur)
 2004-2010: Palle Weis
 2004: Henrik Bo Nielsen (fyribilssettur)
 2002-2004: David Trads
 1996-2001: Jacob Mollerup
 1995-2002: Jørgen Steen Nielsen
 1994-1996: Georg Metz
 1990-1994: Lasse Ellegaard
 1987-1990: Lars Hedegaard
 1977-1979: Knud Vilby
 1964-1965: Ole Bernt Henriksen

Aðrir fyrrverandi ábyrgdarblaðstjórar
 Børge Outze
 Erik Seidenfaden
 Hans Edvard Teglers
 Ejvind Larsen
 Torben Krogh
 Bente Hansen
 Philip Lauritzen
 Erik Meier Carlsen
 Peter Wivel
 Bent Winther

Keldur

Danskir tíðindamiðlar


DesignPhoto

DesignPhoto er eitt sjálvstøðugt virki, sum bjóðar loysnir til fyritøkur og einstaklingar, innan fotografering, webdesign, heimasíðusmíð, netumsiting og lýsingara til faldarar og bløð.

Útvortis ávísing

 www.DesignPhoto.fo

Fyritøkur


Føroya Arbeiðsgevarafelag

Føroya Arbeiðsgevarafelag er eitt meginfelag fyri vinnuna. Føroya Arbeiðsgevarafelag heldur til í Vinnuhúsinum í Havn.

Ávisingar úteftir
Industri.fo

Føroyskir felagsskapir
Búskapur
Vinnulív
Vinnufeløg


Phuket

Phuket  (Tailandskt: ภูเก็ต) (fyrr: Tha-Laang ella Talang) er ein oyggj og ein landslutur í Tailandi, Phuket liggur har suðuri í landinum. Oyggin er tann størsta í Tailandi og er eitt vælumtókt ferðamál. Buddisma er tann størsti átrúnaðurin í Phuket. Síðan 1980'ini hevur Phuket ment seg sum ferðavinnuoyggj, har eru fleiri vælumtóktar strendur, eitt nú Patong Strondin, Karon Beach, Kata Beach, Nai Harn Beach og Bang Tao Beach.

Hin 26. desember 2004 varð oyggin hart rakt av einari tsunami, sum skolaði inn yvir oynna og legði stórar partar av oynni í oyði og kostaði umleið 250 mannalív. Uppaftur fleiri lótu lív í grannalandslutinum Phang Nga, har umleið 4000 fólk lótu lív. Phuket er bundið saman við meginlandið við tveimum brúgvum. Oyggin liggur tætt við vesturstrond Tailands. Oyggin var væl fyri fyrr í tíðini orsakað av tin- og gummiídnaði. Oyggin lá á einari stórari handilsrutu millum India og Kina og varð ofta nevnd í loggbókunum hjá fronskum, enskum, hollendskum og portugisiskum sjófararum. Í dag er ferðavinna høvuðsvinnan. Phuket er 576 km2 til støddar, íbúgvaratalið er umleið 500.000. Oyggin hevur tropiskt klima, ella tropiskt monsunveðurlag, har tað er turt frá november til apríl og regntíð frá mai til oktober. Hitin er á leið tann sami árið runt, tá tað er heitast er um 29 til 33 °C, tá tað er kaldast er um 23 til 26 °C.

Tailand
Oyggjar


.gb

.gb var økisnavn hjá Stóra Bretlandi, men verður ikki longur nýtt. Í staðin nýtir Stóra Bretland økisnavnið .uk.

Økisnavn

sv:Toppdomän#G


Pag-Asa

Oyggin Pag-Asa er hersett av filipinskum hermonnum. Fýra onnur lond hava sett fram krav uppá oynna, sum er í Spratly oyggjabólkinum í Suðurkinahavinum. Oyggin er so oyðin, at filipinsku hermenninir fáa eyka gjald fyri at tíma at vera har. Umframt Filipsoyggjar hava Kina, Maleisia, Teivan og Vjetnam kravt yvirvaldsrætt til oynna.

Keldur

 Hermenn á hesi oynni fáa einsemisgjald - 123.fo

Oyggjar


Spratly oyggjar

Spratly oyggjarnar (kinesiskt; 南沙群島, fillipskt; Kapuluan ng Kalayaan, maleisiskt; Kepulauan Spratly, vjetnamesiskt; 	Quần Đảo Trường Sa) liggja í Suðurkinahavinum, og eru hesar meira enn hundrað oyggjar og hólmar, sum liggja í ein øki, sum er kent fyri fiskiríkidømi. Eisini eru møguleikar at finna olju og gass í økinum. Umleið 45 av oyggjunum eru hersettar av smærri herdeildum úr Filipsoyggjar, Kina, Maleisia, Teivan og Vjetnam, sum halda seg eiga.

Keldur

 Hermenn á hesi oynni fáa einsemisgjald - 123.fo

Oyggjar
Asia


Oyggj

Ein oyggj er land við sjógvi í allar ættir. Ein oyggj er størri enn hólmur og sker. Tað er ymiskt hvussu ein oyggj verður definerað. Í Føroyum siga vit, at Lítli Dímun er minsta oyggin, Lítla Dímun er 0,82 km² og 414 metrar høgur. Mykineshólmur og Tindhólmur eru rættiliga stórir, og vildu kanska verði nevndir oyggj onkra aðra staðni, men í Føroyum verða hesir hólmar sæddir sum hólmar og ikki sum oyggjar.

Keldur

Oyggjar


Sjógvur

Sjógvur er samfeld heild av søltum vatni ið fevnir um jarðarknøttin og skilur meginlondini hvørt frá øðrum. Havið fevnir um 70 prosent av heimsins ýti og er av umleið 1,368 milliardum kubikkilometrum av vatni. Miðaldýpdin í havinum er umleið 3 729 metrar; umleið 60 prosent av havinum er djúphav. Størsta dýpi er Challengerdýpið í Marianugrøvini ið er umleið 10 971 metrar undir havfløtuni. Saltinnihaldið í heimshøvunum er lutfalsliga støðugt, 3,5 prosent.

Sí eisini
 Hav

Keldur

Høv
Vatn


Saint Martin

Saint Martin  (niðurlendskt Sint Maarten; franskt Saint-Martin) er ein lítil oyggj í Karibia.
Oyggin, ið er partur av Smáu Antilloyggjum, liggur 240 km eystanfyri Puerto Rico og beint sunnanfyri Anguilla.

Sunnari partur og norðari partur

Oyggin er býtt sundur í tveir partar. Sunnari parturin av oynni eitur "het land Sint Maarten" og er eitt "land" í Kongadømi í Niðurlondum. Sint Maarten hoyrir tó ikki til sjálv Niðurlond, ið er, líkasum Aruba og Curaçao, einans eitt av teimum fýra londum í Kongadøminum. Sint Maarten hoyrir heldur ikki til ES og nýtir bæði egið gjaldoyra (antillanskur gyllin, ANG) og amerikanska gjaldoyra (USD). Høvuðsstaðurin í Sint Maarten eitur Philipsburg.

Norðari parturin av oynni eitur "Collectivité de Saint-Martin", hoyrir politiskt til Frakland og er ein partur av ES, men ikki av Schengen-økinum. Høvuðsstaðurin í Saint-Martin eitur Marigot. Franski parturin nýtir evruna sum gjaldoyra.

Oyggin sum ferðafólkamál

Sólfullar strendur lokka ferðafólk til, men ógvusligu lendingarnar ræða eisini summi, ið als ikki halda tað vera stuttligt at flogførini undir lending bert eru metur yvir høvdi teirra. Har aftur ímóti er oyggin vorðin ferðamál hjá flogfjepparum, sum fegnir vilja vera nærhendis flogførum, tá tey lenda.

Ódnin Irma
Eftir at ódnin Irma, ein av ringastu ódnunum sum fólk vita um í økinum, hevði herjað í 2017, vóru 95 prosent av franska partinum av karibisku oynni St. Martin løgd í oyði..

Hygg eisini at
Sint Maarten

Ávísingar úteftir
 Saint Martin, wikivoyage.org

Keldur

Sint Maarten
Oyggjar
Frakland
Hjálond
Karibia


Stóri Pápi

Stóri Pápi (enskt: Big Daddy) er ein amerikanskur skemtifilmur úr 1999. Allur filmurin er spældur inn í Manhattan, New York City. Høvuðsleikarar í filmurin eru Adam Sandler (Sonny), Joey Lauren Adams (Layla) og Jon Stewart (Kevin). Filmurin eru framleiddur í USA.

Søgugongd

Sonny sum er 32 ára gamal vil ikki verða vaksin. Hann rennur undan øllum, sum bara líkist ábyrgd, til unnustan hóttir við at gera tað liðugt.Nú ættleiðir Sonny ein fimm ára gamlan drong bara fyri at prógva, at hann saktans kann vera ábyrgdarfullur og vaksin. Men Sonnysa fatan av pápaleiklutinum er ikki í samsvar við tað, sum onnur halda.

Leikarar

 Adam Sandler - Sonny Koufax
 Dylan and Cole Sprouse - Julian 'Frankenstein' McGrath
 Joey Lauren Adams - Layla Maloney
 Jon Stewart - Kevin Gerrity
 Josh Mostel - Arthur Brooks
 Leslie Mann - Corinne Maloney
 Rob Schneider - Nazo
 Kristy Swanson - Vanessa
 Joseph Bologna - Lenny Koufax
 Allen Covert - Phil D'Amato
 Peter Dante - Tommy Grayton
 Jonathan Loughran - Mike
 Steve Buscemi - Homeless Guy
 Tim Herlihy - Singing Kangaroo
 Larkin Malloy - Restaurant Owner
 Samantha Brown - Employee
 Neal Huff - Customer
 Geoffrey Horne - Sid
 Edmund Lyndeck - Mr. Herlihy
 Greg Haberny - New York University Student
 Jackie Sandler - Waitress
 George Hall - Elderly Driver

Slóðir úteftir

 Big Daddy - Internet Movie Database

Amerikanskir filmar


Filipsoyggjar

Filipsoyggjar (filipinskt: Repúbliká ng̃ Pilipinas, enskt: Republic of the Philippines) er eitt stórt land í Landsynningsásia. Filipsoyggjar hava 100 mió. íbúgvar í 2014. Tað hevur verið ein stórur fólkavøkstur á Filippinunum seinastu árini. Frá 1990 til 2008 vaks fólkatalið við 28 milliónum, sum er 45 prosent. Høvuðsstaðurin nevnist Manila, og størsti býurin er Quezon City. Almennu málini eru tvey í tali, tagalog og enskt. Í næstan 400 ár vóru Filipsoyggjar undir Spania, og landið er kallað upp eftir spanska konginum Filipi 2. Í 1898 legði USA Filipsoyggjar undir seg og hevði ræðið, til landið gjørdist frælst ríki í 1946. Einki land í heiminum verður so illa plágað av náttúruvanlukkum sum Filipsoyggjarnar. Har eru umleið 20 ódnir um árið, og jarðskjálvtar eru rættiliga ofta.

Fólkið

Har búgva yvir 90 000 000 fólk, og almenna málið har er tagalog, men tey flestu fólkini duga enskt. Høvðusstaðurin eitur Manila og har búgva yvir 1 600 000 fólk. Flestu filipinar eru av maleiskari ætt, men har eru eisini kinverskir tilflytarar og mestitsar, fólk av blandaðum blóði. Í summum fjarskotnum og avbyrgdum oyggjum í Filipsoyggjum búgva fólk, ið liva sum veiðifólk og savnarar og lívbjarga sær við at fiska, veiða dýr, henta ber, savna frukt og grønmeti. Hesi upprunafólk eru ímillum tey seinastu í heiminum, sum liva soleiðis, men tilvera teirra er hótt, tí at skógirnir, har tey halda til, verða høgdir niður.

Átrúnaður

Viðgitni rannsóknarfarin Magellan var fyrsi maður, ið boðaði filipinum katólska trúgv, tá ið hann á ferð síni kring jørðina fór í land í oynni Cebu í 1521. Meðan spaniamenn ráddu, tóku mangir filipinar við katólskari trúgv, og hon gjørdist átrúnaður um alt landið uttan í syðstu oynni Mindanao, har stórur partur av fólkinum er muslimskt. Ymiskir trúarbólkar eru í Filippinunum, og nógv tann størsti er katolikkar umleið 83 %, síðan protestantar 8 %, muslimar 5 %, óheft filippinsk kirkja 3 % og animistar 3 % og buddistar 3 %.

Búskapur

Fyrr vóru Filipsoyggjar ímillum tey ríkastu londini í Asia, men seinastu 50 árini eru tær heilt dotnar burtur ímillum, skulu tær bera seg saman við grannalond síni. Helvtin av fólkinum livir í fátækradømi, og mangir filipinar verða noyddir at fara av landinum at arbeiða, so at teir kunnu breyðføða seg og síni. Um 2 % av vinnuføra fólkinum arbeiða uttanlands og senda pening heim til húski sítt at liva fyri. Hvørt ár senda filipinskir fremmandaarbeiðarar um 7 milliardir krónur heim til landið.

Kokospálmin trívst væl í heita og slavna veðurlagnum í Filipsoyggjum og ber frukt í næstan 70 ár. Nøtirnar hanga í tyssum, einar 15-20 nøtir í hvørjum, og tá ið tær eru búnar, verða tær slignar niður við bambusstongum. Bara Indonesia dyrkar meiri meiri kokosnøtir enn Filipsoyggjar, og einki annað land í heiminum ger so nógv kopra, sum fræhvítin inni í nøtini verður nevndur. Filipsoyggjar flyta út nógva vøru, sum verður gjørd úr kokosnøtum. Alt á kokospálmanum kann verða nýtt. Røturnar verða nýttar til heilivág og litevni, bulurin til við og trækol, bløðini til tekjur og flættað til kurvar og mottur. Úr nøtini fæst matur og ráevni til mottur, smyrsl og sápu.

Ifugaofólkið hevur í mong túsund ár velt í fjallalendinum í norðara parti í oynni Luzon. Tað, sum eyðkennir landslagið her, eru vandaliga løgdu rísbríkarnar, sum eru laðaðar langt niðan í brøttu líðirnar. Mong ferðafólk koma eisini at síggja fornu rísbríkarnar, ið eisini verða kallaðar áttanda undurverk heimsins. Men allir rísbøndur í Filipsoyggjum dyrka ikki rís sum ifugaaofólkið. Altjóða Rísgranskingarstovnurin hevur sætið í Filipsoyggjum og hevur alt fram nýggj ríssløg, sum hava fleiri korn á aksinum; stovnurin hevur eisini ment maskinur at sáa og heysta við.

Nógv náttúrutilfeingi er í landinum, m.a. gull, kopar og krom. Týdningarmestu landbúnaðarvørurnar, ið verða fluttar út, eru tubbak, sukur og frukt.

Landafrøði

Filippinirnar eru umleið 300 000 km2> til støddar. Filippinirnar eru sum Føroyar eitt oyggjaland. Tó eru nakað fleiri oyggjar har. Har eru 7107 oyggjar, men bert 2773 av teimum hava navn. Har eru 37 gosfjøll, og av teimum eru tað 18, ið enn eru virkin. Landslagið er sera vakurt við grønum ongum prýddar við fossum og tropiskum blómum. Oyggjarnar eru høgar og eldbrunnar sum Indonesia og Japan; har er tíðum jarðskjálvti, sum stundum ger stóran skaða. Filipsoyggjar hava tropiskt veðurlag, og helmingurin av oyggjunum er skógvaksin. Tann parturin av oyggjunum, har turrtíðin er í longra lagi, er savannuvaksin. Slættlendini og niðari parturin av brekkunum eru velt til rís, mais og sukurrør. Oyggjarnar eru tær flestu avvaksnar við kokuspálmum fram við øllum bakkanum, tí kokuspálmanum dámar væl tann nógva sjóráman.

Filipsoyggjar eru mitt í eldkringi, sum hinar oyggjarnar í Landsynningsásia eru uppií. Tær eru eisini beint á leiðini, har hørðu tropisku ódnirnar ganga. Tí hevur filipinska fólkið verið hart roynt av náttúruvanlukkum. 7107 oyggjar eru í landinum, av teimum eru um 1000 bygdar. Mesta fólkið býr í oynni Luzon fyri norðan, og har er høvuðsstaðurin Manila.  Á hvørjum ári eru einar 20 tropiskar melduródnir, nevndar týfonir, í Filipsoyggjum. Ódnirnar eru harðar, og vindferðin kemur upp í einar 100 km/t; og øgiligur uppgangur. Mong fólk umkomast, og túsundtals hús verða tikin av grundum. Ringast statt er altíð á láglendinum, men fólk mega vera har, tí at lítið er av dyrkilendi aðrastaðni. Jørðin í láglendinum er eisini bílig at keypa.

Søga

Filipsoyggjar eru einasta kristna land í Ásia, og katólska kirkjan hevur stóra ávirkan á gerandisdag fólksins. Orsøkin til, at kristindómurin er so markantur har, er at landið bleiv hertikið av spaniólum í 1565 og var hersett í 333 ár til 1898. Oyggjarnar eita eftir spanska konginum Filip 2. Tá ið spania tapti í kríggi ímóti USA, máttu teir selja Filippinirnar til USA. Filippinirnar fingu sjálvstýri 4. juli 1946.

Síðan 1965 hevði Ferdinand Marcos (11. september 1917 – 28. september 1989) havt valdið í Filipsoyggjum; harðræðisstýri hansara køvdi alla mótstøðu, armaði landið og elvdi til mikla misnøgd ímillum fólkið. Hann stýrdi við harðari hond, svikaði hvørja ferð, val var, til tess at hava valdið, og stjól til sín sjálvs ovurstórar ognir frá landi og fólki. Fremsti andstøðingur hansara var Benigno Aquino (27. november 1932 – 21. august 1983), ið viðhaldsmenn Marcos drupu í 1986. Andstøðan ímóti einræðisstýrinum flyktist síðan um einkjuna eftir Benigno, Corazon. Í 1986 gjørdi Marcos grovt valsvik á tjóðartingsvalinum. Herurin setti seg upp ímóti honum, og hann mátti flýggja til USA. Frú Aquino tók við valdinum og vann stórsigur á valinum árið eftir, og fólkaræði varð aftur sett í gildi.

Politikkur

Fyrisitingarligt býti

Handil

Hygg eisini at

 Manila
 Asia

Ávísingar úteftir
 Philippines, wikivoyage.org (á enskum)

Keldur

Filipsoyggjar
Asia


Ferdinand Marcos

Ferdinand Emmanuel Edralín Marcos (11. september 1917 – 28. september 1989) og kona hansara, Imelda Marcos, stýrdu Filipsoyggjum, sum áttu tey alt landið einsamøll. Tey stýrdu øllum politiskum og fíggjarligum viðurskiftum og stjólu ovurstórar ognir frá filipinska fólkinum. Meðan Marcos var í útlegd í USA, skuldsetti nýggja filipinska stjórnin hann fyri at hava lagt sær og sínum 100-tals milliónir til síðis.

Filipsoyingar
Politikarar úr Filipsoyggjum
Statsleiðarar
Føðingar í 1917
Andlát í 1989


Corazon Aquino

María Corazón Sumulong Cojuangco-Aquino (25. januar 1933 - 1. august 2009) var ein filipinskur politikari. Hon fór treyðug upp í politiskt virksemi, tá ið maður hennara, andstøðingurin Benigno Aquino var myrdur í somu løtu, hann steig út úr flogfarinum á flogvøllinum í Manila, júst afturkomin úr útlegd, sum hann hevði verið í síðan 1983. Men Corazon kom at ganga undan í uppreistrinum ímóti Marcosi. Tá ið Marcos flýddi, tók hon við og gjørdist forseti í Filipsoyggjum, til hon tók seg aftur í 1992.

Filipsoyingar
Politikarar úr Filipsoyggjum
Kvinnuligir statsleiðarar
Statsleiðarar


Manila

Manila (filipinskt Lungsod ng Maynila ella Siyudad ng Maynila)  er høvuðsstaðurin í Filipsoyggjunum. Manila er ein av heimsins mest fólkaðu býum og har búgva 21,2 milliónir fólk, tá ið forstaðirnir eru taldir við. Umleið 35 prosent av hesum búgva í slummum, sambært Heims Heilsustovninum WHO . Stórir partar av høvuðsstaðnum í Filipsoyggjum eru niðan sjóvar, tí er javnan vatnflóð í býnum í regntíðini. Tær um 21 milliónirnar í høvuðsstaðnum á Filippinunum verða oftari og oftari raktar av vatnflóð. Fólk sum búgva úti við strondina í Manila eru millum tey sum verða harðast rakt av globalu upphitingini. Tað stendur millum annað í einum uppriti til eina ST-rapport um veðurlagstrupulleikar í 2014 . Fleiri milliónir fólk fara helst at mista heimini av vatnflóð, hungursneyð og hægri sjógvi, ávarar frágreiðingin. Fleiri broytingar av veðurlagsbroytingunum eru longu sjónligar.

Spaniamenn tóku Manila í 1571, styrktu býarmúrin og gjørdu býin til høvuðsstøð í ásiatiska hjálandaríki sínum. Manila hevur í øldir verið týdningarmikil handilsbýur, og higar komu keypmenn úr so fjarskotnum londum sum Miðeystur, India og Japan. Nú er Manila lívligur stórbýur, har búgva 21 milliónir fólk.

Í juni 1991 fór gosfjallið Pinatubu norðan fyri Manila at goysa. Gosfjallið goysti øsku og grótbræðing ógvisliga í 10 dagar. Eftir stuttari tíð varð landslagið hult undir eini 7 m. tjúkkari urð. Ógvisligt avfall broytti landslagið til eitt veldugt runudíki, sum fylti dalar og tipti áir. Aetafólkið, ið búði har, misti hús og jørð eftir einari nátt.

Í Manilla er stórt fjall. Ólikt øðrum fjøllum er tað ikki av gróti, men av ruski. Hvønn dag koyra ruskbilar úr Manila út hagar við húsarhaldsruski. Hópin av fólki, enntá børn heilt niður í fýra ára aldur, halda til á hesum fjalli og vinna sær til lívsins uppuhald; leita eftir fløskum, pappi, plasti og tíllíkum, ið tey selja til endurnýtslu.

Keldur

Filipsoyggjar
Høvuðsstaðir í Asia


Bergen

Bergen er næststørsti býur í Noregi. Býurin liggur á Vestlandinum í Norra.  Á fornnorrønum varð býurin nevndur Bjørgvin. Í 2020 hevði Bergen 283.929 íbúgvar.

Søga
Sambært søgunum grundlegði Ólavur Kyrri kongur Bergen á einum grønum slætta millum tey 7 fjøllini, sum liggja rundanum býin.
Tað hendi sambært søgunum í 1070. Í miðøldini var hann ein høvuðshandilsbýurin í Norðurlondum, og har hildu týsku keypmenninir (hansarnir) til. Enn síggjast á bryggjuni hús, ið teir bygdu. Býurin var høvuðsstaður í Noregi 1217-1314. Í ár 1600 var Bergen størsti býur í Norðurlondum við umleið 15 000 íbúgvum. Hann hevur líka upp til okkara dagar verið ein nátturligur miðdepil fyri handil. Í 2020 hevði Bergen 950 ára hátíðarhald.

Býurin
Vøkur træhús og flisalagdar gøtur eyðkenna Bergen. Í gamla býarpartinum framvið bryggjuni eru fleiri gomul træhús varveitt, og finna vit í dag í hesum húsum góðar matstovur, klædnahandlar o.l. Hesin býarparturin er eitt av best umtóktu ferðamálunum í býnum. Bergen liggur eisini bert umleið 1,5 tíma í bili frá kenda skíøkinum Voss. Náttúran er vøkur við Bergen, og skjótt er at uppliva vakrar firðir, høg fjøll ella opið hav. Í økinum er eisini eitt ríkt byggilist, mentanarlív og spennandi forminnissøvn. Eisini má nevnast stórsligna konserthúsið  Grieg-hallen.

Uttan fyri býin eru fleiri oyggjar, sum verja fyri havalduni, so har er avbera góð skipahavn. Ógvuliga nógvur fiskur verður upplagdur í Bergen og síðan avskipaður til suðurlond. Millum og Føroyar var nógv samband fyrr í tíðini.

Myndasavn

Ávísingar úteftir
 Heimasíða: bergen.kommune.no
Bergen, wikivoyage.org (á enskum)

Keldur

Býir í Noregi
Fyrrverandi fylkir í Noregi
Kommunur í Vestland


Suzanne Fisher Staples

Suzanne Fisher Staples er amerikanskur rithøvundur, fødd 27. august 1945 í Philadelphia í Pennsylvania. Hon hevur útbúgving í enskum bókmentum og politologi. Hon hevur starvast sum tíðindafólk fyri United Press International í tíggju ár. Har hon hevur búð í Hongkong, India, Bangladesj, Pakistan, Afghanistan, Nepal, Sri Lanka, New York og Washington DC. Hon hevur síðan starvast á Washington Post. Hon býr nú í Chatanooga í Tennessee.

Heiðursløn

 1990 - The John Newbery Medal fyri Shabanu

Amerikanskir rithøvundar
Kvinnuligir rithøvundar


Roald Dahl

Roald Dahl (13. september 1916 – 23. november 1990) var bretskur rithøvundur, føddur í Llandaff í Wales. Foreldrini vóru norsk, og pápin og ein systir doyðu longu, tá ið Roald var trý ára gamal. Hann hevði stóra virðing fyri mammuni sum var gift tvær ferðir og átti fýra børn, umframt tvey stjúkbørn. Hann hevur brúkt mammuna sum fyrimynd fyri ommuna í bókini Heksirnar. Í 1942 hitti hann C. S. Forester sum skrivaði Captain Hornblower. Hann eggjaði honum til at skriva. Fyrstu fimtan árini skrivaði Roald Dahl stuttsøgur til vaksin, men so fór hann at skriva til børn. Tær fyrstu søgurnar vóru søgur, hann fann uppá at fortelja fyri døtrunum Oliviu og Tessu. Hann hevur sjálvur sagt at: ”Tað er torførari at skriva barnabøkur (enn bøkur til vaksin). Tað er verri at halda áhuganum hjá einum barni fastum, tí eitt barn fær ikki hugsavnað seg sum ein vaksin. Barnið veit, at sjónvarpið er inni við síðuna av. Tað er hart at fanga hugin hjá einum barni, men tað er stuttligt at royna.” Hann hevur skrivað ein hóp av barnabókum m.a. James And The Giant Peach (1961), filmatiserað í 1996, Charlie And The Chocolate Factory (1964), filmatiserað í 1971 og 2005, Dánjal Á Fuglaveiðu (1975 á føroyskum 1997) var gjørdur til sjónvarpsfilm í 1989, Heksirnar (1983 á føroyskum 1998) var filmatiserað í 1990. Tá ið bókin Matilda kom út í Onglandi í 1988, sló hon øll sølumet við hálvari millión eftir hálvum ári. Hon er síðani gjørd til film í 1996. Roald Dahl trúði fult og fast uppá, at tað var sera týðandi at fáa børn at lesa bøkur. Hann verður eisini hildin at vera høvundur, sum hevur dugað sera væl at funnið evni, sum fangar børn og at brúka eitt mál, sum er lætt og spennandi at lesa.

Útgávur

 1997 - Dánjal Á Fuglaveiðu
 1998 - Heksirnar

Heiður

 1983 - The Whitbread Award fyri Heksirnar.
 1988 - The Children´s Book Award fyri Matildu.

Útvortis ávísing

 www.roalddahl.com

Bretskir rithøvundar


Nema

Nema er partafelag, ið bjóðar fjarskiftistænastur í Føroyum. Tá fyritøkan varð stovnað nevndist hon Kall. Fyrsti stjórin í Kall var Bjarni A. Bjarnason. Verandi stjóri er Gudny Langgaard. Vodafone var høvuðsstuðul hjá bestu føroysku fótbóltsdeildini hjá monnum í trý ár, frá 2008 til og við 2011. Deildin var tá nevnd Vodafonedeildin.

Søga

Eftir at Føroya Løgting hevði avtikið einkarættin á fjarskiftisøkinum í 1999, kundu onnur koma inn á marknaðin og kappast við táverandi Telefonverk Føroya Løgting (nú Føroya Tele).

Kall varð stovnað summarið 1999 av Ólavi Ellefsen, Ólavi Gregersen, Jónsveini Joensen og Terja Durhuus.

Í juni 2000 komu fíggjarligir íleggjarar uppí Kall, harímillum Framtaksgrunnur Føroya.

Í 2001 legði felagið Tele F saman við Kall.

Í juli 2005 seldu nakrir av táverandi eigarum av Kall - Framtaksgrunnur Føroya og Notio - sín partapening til Vodafone Ísland. Felagið kom soleiðis at eiga 82,1% av felagnum. Kall er nú dóttirfelag hjá Vodafone Ísland. Tað er íslendska felagið Dagsbrún, ið eigur Vodafone Ísland.

Í apríl 2006 stovnaðu Kall og Elektron felag, ið skuldi bjóða føroyingum breiðband. Felagið kallaðist P/F Føroya Breiðband og fekk seinni navnið EITT. Í mars 2007 yvirtók Kall partapeningin hjá Elektron í EITT.

29. mai 2008 varð navnið Kall slept, og felagið tók navnið Vodafone, sum er navnið á høvuðspartaeigaranum.

Keldur

 Heimasíðan hjá Hey
 Grein um Kall á Portalinum
 Grein um Kall á Portalinum
 Grein um Kall á Portalinum

Føroyskar fyritøkur
Telesamskifti


Firouz Gaïni

Firouz Gaini, føddur 1972, er føroyskur antropologur og granskari. Hann hevur føroyska mammu of iranskan pápa, og vaks upp í Noregi og í Føroyum. Hann las antropologi á universitetunum í Oslo og Keypmannahavn innan hann flutti heimaftur til Føroyar og vardi sína doktararitgerð á Fróðskaparsetri Føroya í 2007. Hann var lektari í antropologi á Setrinum í tíðarskeiðinum 2011-2019. Hann varð tilnevndur professari í antropologi á Søgu- og Samfelagsdeildini (SSD), Fróðskaparsetur Føroya, í 2019. Hann hevur gjørt feltarbeiði í Suðurfraklandi, Japan, Grønlandi og Føroyum. Hann hevur arbeitt nógv við barna- og ungdómsgransking, men eisini kyns- og familjugransking. Hann var í einum postdoc-granskingarstarvi á Norsk Senter for Barneforskning, Norges Teknisk-Naturvitenskapelige Universitet í Tróndheimi í tíðarskeiðinum 2012-2015. Hann er granskingarleiðari á SSD og varaumboð í Stýrinum fyri Fróðskaparsetur Føroya. Hann hevur verið formaður í Føroya Fróðskaparfelag og Amnesty International Føroyadeild. Firouz Gaini er abbasonur Sigurð Joensen. Umframt granskingarútgávurnar, so hevur hann eisini útgivið fleiri stuttsøgu og essay-søvn á føroyskum. Firouz Gaini hevur verið ritsjóri í fleiri vísindaligum tíðarritum, t.d. Island Studies Journal og Fróðskaparrit. Hann býr í Havn saman við familju síni. Hann eigur fýra børn.

Bókaútgávur

 2002 - Føroya Fróðskaparfelag 1952-2002
 2004 - Urbscriptum - fimtan tekstir
 2006 - Gávur skulu rindast aftur - søgur og greinir
 2007 - Ungdómur og ungdómsgransking
 2007 - Ungdómur og seinmodernitetur
 2008 - Mynstur broytast - Landsverk bygt land í 60 ár
 2008 - Miðlar, mentan & seinmodernitetur - Ein antropologisk lýsing av føroyskum ungdómi
 2010 - Oyðimarkarbrúðurin - Fimtan ferðafjarrit
 2011 - Horvnir menn, søgur. Tórshavn, Mentunargrunnur Studentafelagsins, 2011. 125 síður. ISBN: 978-99918-43-96-4
 2011 - Among the Islanders of the North. An Anthropology of the Faroe Islands
 2013 - Lessons of Islands - place and identity in the Faroe Islands
 2015 - Atlantic Wayfarers
 2015 - Gonguverk samfelagsins. Hugleiðing um tíð og samfelag

Keldur

Slóðir
Fróðskaparsetur Føroya

NTNU Universitet

Frøðingar
Føðingar í 1972
Føroyskir rithøvundar
Føroyskir granskarar


Rinkeby

Rinkeby er ein býarpartur í Rinkeby-Kista, Stockholm, Svøríki. Rinkeby hevði 15.051 íbúgvar 31. desember 2007.

Rinkeby er m.a. kent fyri tað høga talið av tilflytarum við øðrum uppruna enn svenskum. 89.1% av íbúgvunum í Rinkeby høvdu antin fyrsta ella annað ættarliðs tilflytarabakgrund hin 31. desember 2007.

Rinkebyskolan
Rinkebyskolan liggur í einum býarparti við Stokkhólmur (Västerort), har flestu í búgvar eru innflytarar. Næmingarnir eru úr 62 ymsum londum og tosa 30 ymisk mál. Mest væleydnaða skúlaverkætlan í Norðanlondum hevur onkur nevnt henda skúlan.

Keldur

Útvortis ávísing

 Rinkebyskolan.se

Svøríki


Krea

Krea er ein føroysk lýsingarfyritøka í Runavík, ið varð stovnað í 2003. Fyritøkan hjálpir stovnum og virkjum við teirra marknaðarføring. Arbeiði teirra fevnir um alla grafiska sniðgevan, hetta inniheldur bæði búmerkir, heimasíður, lýsingar og eisini prentlutir. Endamálið hjá Krea er at nøkta tann vaksandi tørvin hjá einstaklingum og virkjum innan internettænastur.

Krea varð stovnað í 2003 av Egil Olsen, Oddmar Suna Olsen, Eyðun Anthoniussen og Bárður Hammer og hava teir átt fyritøkuna frá 2003 til 2015, tá ið fyritøkan var seld til nýggjar eigarar. Nýggju eigararnir eru Reimund og Jaspur Langgaard og Kajsten Højgaard. Kajsten hevur starvast sum forritari í fyritøkuni øll árini. Jaspur Langgaard er nýggjur stjóri í felagnum.

Hjá Krea starvast í 2016 tíggju fólk.

Keldur

Leinkjur úteftir

 Krea.fo

Føroyskar fyritøkur


Business-Line

Business-Line veitir vitan um øll parta- og smápartafeløg, ið eru skrásett í Føroyum. Business-Line er ein datagrunnur, ið inniheldur uplýsingar um m.a. roknskapartøl og aðrar viðkomandi upplýsingar um feløgini. Teir mongu leitimøguleikarnir gera tað skjótt og lætt at arbeiða við Business-Line.

Stjórin á Business-Line eitur Finnur Sivertsen, ið hevur útbúgving sum búskaparfrøðingur og vinnuløgfrøðingur frá Aalborg Universiteti.  Í 2007 tók hann toppleiðaraútbúgvingina Top Governance innan stjórn og nevnd.

Sí eisini

 www.business-line.fo

Føroyskar fyritøkur


Fossabrugv.fo

Fossabrugv.fo er ein síða, ið sigur eitt sindur um felagið, ið arbeiðir innan timburarbeiði, og annað.

Sí eisini

 www.fossabrugv.fo

Føroyskar fyritøkur


Johnny Cash

John R. "Johnny" Cash (26. februar 1932 í Kingsland, Arkansas - 12. september 2003 í Nashville, Tennessee) var ein víðagitin og væl umtóktur countrysangari og mettur at vera ein av heimsins kendastu countrysangarum nakrantíð. Til samans hevur Johnny Cash givið meira enn 200 útgávur út, harav 55 studioútgávur.

Sum smádrongur misti hann beiggja sín í eini vanlukku, og pápin brigdaði Johnny fyri vanlukkuna. Hetta hevði stóra ávirkan á lív hansara. Longu sum ungur á bummullarbóndagarðinum í Arkansas var hann kendur fyri at vera sera avgjørdur og miðvísur, sum seinni gjørdist hansara vørumerki. Eftir at hava verið í flogherinum royndi hann at koma sær fram sum sangari og tónleikari, og um somu tíð varð hann góður við June Carter, sum longu er kend sum sangari.

Johnny Cash var aktivur frá tíðliga í 1950-unum til hann doyði í 2003. Tíðliga í 1990-unum fór hann undir tað, sum fekk navnið American Recordings, har hann spældi løg hjá kendum amerikanskum bólkum. Millum tað, sum er vorðið kendast eru Rusty Cage hjá Soundgarden, One hjá U2, Hurt hja NIN og fleiri aðrir. Har komu 5 American Recordings, og eftir deyða hansara kom Unearthed, sum er ein kassi við eini 6 fløgum.

Johnny hevur eisini vunnið 12 Grammy Awards, havt 9 fløgur nr. 1 á Billboard, og 15 stakløg nr. 1 á Billboard. Hann hevur selt til samans 90 milliónir fløgur.

Hit-stakløg
Johnny Cash hevur havt hesi hitt-stakløgini sum nummar 1 á teimum amerikonsku hittlistunum:

Keldur

Slóðir úteftir
 www.JohnnyCash.com.

Amerikanskir tónleikarar
Country sangarar
Country tónleikarar
Amerikanskir sangarar
Føðingar í 1932
Andlát í 2003


Tjóðardagur Noregs

Tjóðardagur Noregs er 17. mai. Norski tjóðardagurin minnir um ólavsøkuna við nógvum fólki, tjóðarbúnum, skrúðgongum, hornblástri, ballónum og glaðum fólkum. Børnini hava tó ein størri leiklut har enn á ólavsøku.

17. mai 1814 bleiv Noreg leyst frá Danmark og fekk egna grundlóg. Noreg kom tó at hoyra til Svøríki líka til 7. juni 1905.  Her eru tveir týdningarmiklir dagar í søgu Noregs, men hjá norðmonnum er eingin ivi um, at 17. mai er tann dagurin, sum hevur størst týdning, tí tá bleiv grundin til sjálvstýri løgd.

Í mun til ólavsøkuna, sum vit bert halda í høvusðstaðnum, verður norski tjóðardagurin hildin kring alt Noreg.

Børn úr øllum barnagørðum og skúlum ganga skrúgongu 17. mai.

Norðmenn eru stoltir av sínum tjóðardegi.

Noreg


Ecser

Ecser (IPA: //, slovakskt: Ečer) er ein býur í Pest landslutinum í Ungarn, nærvið Budapest. Grannabýir eru Maglód, Vecsés, Gyömrő og Üllő.

Býir í Ungarn


Andrea Doria

Andrea Doria var eitt vakurt ferðamannaskip. Fyri italiumenn var hon ein ímynd av endurføðingini av italska flotanum eftir Seinna Heimsbardaga. Um náttina tann 25. juli 1956 var Andrea Doria á veg um Atlantshav og skuldi sigla inn í New York morgunin eftir. Kjaftsvart var í mjørka. Nakrar sjómíl frá var svenska ferðamannskipið "Stockholm" á veg til Evropa. Eisini "Ile de France", eitt gamalt franskt ferðamannaskip, var á somu leið. Uttan at vita av nøkrum sigldu hesi trý skipini við skiparunum Piero Calamai, Harry Gunnar Nordenson og Raoul de Beaudéan á brúnni við beinari kós móti hvørjum øðrum. Hálvtrýss ár seinni koma hendingarnar fram í ljós.

Skip
Burturgingin skip og bátar
Vanlukkur á sjónum


John Hagee

John Hagee (12. apríl 1940 í Baytown, Texas), sjónvarpsprestur og stuðul hjá John McCain. Hann hevur sagt Adolf Hitler vera eingil Guds, sum hjálpti jødum at fáa heimlands sítt – Ísrael. Kirkjulið hansara telur fleiri túsund limir. Hann hevur skírt katólsku kirkjuna eina stóra skøkju og segði ódnina Katrinu vera revsing Guds fyri samkynji.

Amerikanarar
Føðingar í 1940


The Daily Show

The Daily Show er Emmy virðislønt amerikonsk speisending. Verturin John Stewart og hansara lið av hvøssum reportarum og grovligum viðmerkjarum seta speisamt ljós á politisku hendingarnar í tíðini.

Sjónvarpssendingar


Ankara

Ankara er høvuðsstaður Turkalands og næststørsti býur, størsti býurin í Turkalandi er Istanbul. Ankara varð fyrr kendur sum Angora. Í 2013 búðu 5.045.083 fólk í Ankara. Býurin liggur umleið 900-1.050 metrar yvir havið, hann liggur mitt í Anatolia. Turkiska stjørnin hevur sæti í býnum. Býurin er ein týdningarmikil handils og ídnaðarbýur og fleiri jarnbreytir og høvuðsvegir møtast har. Fleiri djórasløg eita eftir býnum, eitt nú Angora-geitin, Angora-kettan og Angora-kaninin.

Søga
Ankara er ein sera gamal býur við fornminnum frá Hittittunum, Frygia, Hellenistisku tíðini, Rómverjaríkinum, Bysantinska Ríkinum, og frá Osmaniska Ríkinum. Heyggurin ið er í býnum, er krýndur við leivdum av einari gamlari borg, men bert fáir søguligir bygningar frá tí gamla býarpartinum hava yvirlivað til dagin í dag. Men tað eru tó fleiri væl varðveittir bygningar av Hellenistiskum, rómverskum og bysantinskum arkitektururi, har tað týdningarmesta er Augustus og Róm templið (20 á.Kr.) sum eisini er verður nevnt Monumentum Ancyranum.

Í 1923 avloysti Ankara søguliga býin Konstantinopel sum høvuðsstaður landsins.
Nøkur ár seinni varð Konstantinopel nýnevndur og síðan eitur hann Istanbul.

Keldur

Turkaland
Býir í Turkalandi
Høvuðsstaðir í Asia


Bretska Samveldið

The Commonwealth ella Commonwealth of Nations (føroyskt: Bretska Samveldið) er samgonga ímillum Stóra Bretland og 50 av gomlu hjálondum tess. Onglendingar hava altíð verið eitt siglandi fólk, og væl hevur dámt teimum at leggja lond undir seg. Fólk úr Bretlandi flutti til tey nýggju londini, og enskt kom at verða høvuðsmálið í nógvum av teimum. Um ár 1900 ráddu teir fyri Avstralia, Nýsæland, Kanada, India og einum stórum parti av Afrika, umframt fleiri smærri landspørtum og oyggjum. Tey flestu av hesum londum hava nú fingið sjálvstýri, men eru kortini upp í einum felagsskapi við Bretlandi, soleiðis at Bretlands kongur eisini er kongur í teimum.

Landafrøði


Chicago

Chicago er ein býur í stakríkinum Illinois í USA. Hann hevur umleið 2,9 mió. íbúgvar og er triðstørsti býur í USA. Orðið Chicago kemur úr Illinois-Miami "shikaakwa" og merkir villleykur. Millum annað liggur fyrrverandi heimsins hægsti bygningur, Sears Tower, í býnum. Men Chicago er sjálvandi nógv meir enn tað. Í 1850 búðu bert 30 000 fólk í Chicago, men í 1890 var íbúgvatalið meira enn ein millión fólk.

Mentan

Listarliga er býurin ómetaliga ríkur, og umframt øll hugsandi tónleikanøvn, sum koma hendavegin, eru nógv listasøvn við bæði klassiskari og nútímans list. Fjølbroyttu býarpartarnir Belmont og Wicker Park eru á tremur við barrum og kaféum, har tey ungu hittast, lítlum sølubúðum, har tú fært alt frá vatnpípum og brúktum bókum til heimagjørd klæði, og bíligum konsertstøðum, har alt frá etniskum tónleiki og jazzi til Heavy Metal og elektroniskan tónleik verður spælt.

Um 1910 tók jazzurin sær nýggjan høvuðsstað, stórbýin Chicago, norðarlaga í Amerika. Nógvir afroamerikanarar fluttu norðureftir, tí í verksmiðjum á Chicagoleiðini var arbeiði at fáa. Tey tóku jazzin við sær. Mangir tónleikarar, eitt nú Joe King Oliver, Louis Armstrong og Kid Ory spældu sín besta New Orleans-jazz í Chicago. Hvítir tónleikarar fóru at taka eftir teimum. Hesin jazzur varð eyknevndur dixieland. Dixieland er í m.a. Louisiana.

Ítróttur

 Amerikanskur fótbóltur: Chicago Bears.
 Hornabóltur: Chicago Cubs og Chicago White Socks.
 Kurvabóltur: Chicago Bulls.

Sí eisini
Illinois

Ávísingar úteftir
 Almenn heimasíða - City of Chicago.

Keldur

Illinois
Býir í Illinois


Niðagrísur

Niðagrísur er yvirnáttúrlig sagnvera, ið er hamur av barni, ið er fyribeint ódoypt (ókristnað). Eitt sovorðið barn gongur sambært sagnunum ofta aftur, til tað hevur fingið navn.

Í Færøsk Anthologi hevur V. U. Hammershaimb søgn við heitinum Niðagrísur og Loddasar steinur. Søgnin er soljóðandi:

Niðagrísur er lítil, tjúkkur og bøllutur, sum eitt lítið reivabarn ella stórt noða, dimmóreyður av liti. Hann sigist at vera, hvar nýfødd leysingabørn eru dripin og grivin uttan at hava fingið navn. Hann liggur tí og veltist fyri fótum á monnum, at villa teir burtur av leið; sleppur hann ímillum føturnar á manni, gongur maðurin ikki av ári. Í bønum við bygdina á Skála í Eysturoy stendur ein steinur, sum kallast Loddasasteinur; har lá ofta ein niðagrísur fyri fótum á fólki, sum ferðaðist har í myrkri; ein maður, sum gekk har eina ferðina og hevði mein av niðagrísinum, var illur og segði tá " Hasin Loddasin!", og tá gróv hann seg niður í jørðina við steinin og sást onga tíð aftur, tí tá hevði hann fingið navn. (Færøsk Anthologi s. 332f)

Í søgnini um Guttorm í Múla verður sagt soleiðis frá: Ein arbeiðskona í Ónagerði (prestagarðinum á Viðareiði) hevðí dripið eitt leysingabarn og grivið tað niður. Tað gekk aftur sum niðagrísur og fór til Klæmint prest at krevja sín rætt av honum. Kristna jørð vildi tað hava. Ongantíð fekk hann frið fyri tí; um næturnar lá tað og seyg føturnar á honum. Prestur var heilt neyðarsligur, kom upp í tussarak og var illa mentur at ganga. Hann sendi boð eftir Guttormi og kærdi sína neyð fyri honum; hann fór skjótt at doyggja, helt hann. Guttormur bað prestin lata seg fáa kjóla og pípukraga at fara í og geva sær kirkjulyklarnar. Men ikki eitt eyga mátti síggja, skipaði hann fyri; hvør lúka skuldi í topp og eingin hurð gloppast. So mikið var tó kagað, at ein arbeiðskona í Ónagerði fekk at síggja alt eiðið standa sum í einum loga, meðan hann fekst við at beina niðagrísin burtur. Tá ið Guttormur kom aftur, var prestakjólin brendur uppi á honum. Eina kúgv gav harra Klæmint honum í løn aftur fyri hjálpina, og síðani hevði hann frið. (Úr Jakob Jakobsen: Sagnir og ævintýr)

Føroyskar sagnir


Guttormur í Múla

Guttormur í Múla (1657 til 1737) var bóndi í Múla á Borðoynni, sonur Rasmus í Haraldsundi, og tí verður Guttormur skrivaður Guttorm Rasmussen. Guttormur í Múla var tiltikin stinnur í gandi, sum søgnin hjá Jakob Jakobsen um Guttorm í Múla sigur frá.

Stutt um lív Guttorms
Guttormur Rasmusson var føddur í Haraldssundi uml. 1657, sonur Rasmus Magnusson, men navnið á mammuni er ikki at finna. Men tað sigst at mamma Guttorms, var í slekt við Hans Jørgensen Fynbo prest, tí í einum sakarmáli millum Rasmus og ein kunoying var eitt vitni, sonur Hans Jørgensen Fynbo, ið ikki kundi vitna, tí hann og Rasmus vóru í svágarskapi.
Foreldur Guttorms doyðu, áðrenn hann varð tilkomin. Tí mátti onkur taka sær av Guttormi. Guttormur fór allarhelst norður til Múla, at búgva hjá skyldfólki. Men eisini Hanus í Gerðum, sum var maður Annu Berintsdóttir, ið var slektað frá Fynbo presti, sigst at hava tikið sær av Guttormi. Hetta vóru múgvandi, høgt mentað og bókakøn fólk, ið Guttormur hevði tilknýti til.
Á lívsleið Guttorms hendi mangt. Hann varð boðin at fara niður uppá landsins besta, men fór ikki vegna forfall, bleiv meldaður av konu síni á vártingi fyri at hava verið við aðrari kvinnu, hjálpti presti við sálarligum trupulleika og bjargaði viðingum úr Drangi norðantil á Viðoynni. Kona Guttorms æt Billa og tey bæði fingu átta børn saman, tríggjar dreingir og fimm gentur.
Eftir eitt hendingaríkt lív, andaðist Guttormur í 1737.

Keldur

 Eyðun Andreassen: Úr søgn og søgu, Føroya Skúlabókagrunnur 1986, s. 166ff.

Slóðir

 Heimskringla
 Freydis Poulsen

í Múla, Guttormur
Føroyskir bóndir


Harra Klæmint

Clemen Laugesen Follerup (1602 í Vollerup - 30. januar 1688 á Sandi) vanliga nevndur Harra Klæmint úr Jútlandi, var prestur á Sandi frá 1648 til 1688. Harra Klæmint var eisini róptur rádni prestur´, tí hann var stinnur í gandi.

Harra Klæmint hevur sostatt verið samtíðarmaður við Guttorm í Múla, og einaferð Harra Klæmint var illa sperdur av niðagrísi, sendi hann boð eftir Guttormi, sum var stinnur í gandi, at hjálpa sær, sigur søgnin.

Sagt verður um Harra Klæmint, at hann lættliga bar sítt jarðargóðs á herðunum, tá hann kom til Føroya, men tá hann doyði, var hann ríkasti maður í Føroyum. Minnið um hansara grískni livir enn í søgn og søgu, og sjáldan var tað við heiðurligari atferð, at hann ognaðist jarðargóðsið. Søgnin sigur at Harra Klæmint átti ikki minni enn 23 børn. Men í skiftinum eftir Harra Klæmint stendur at hann "bert" átti 15 børn.

Børn
 Peder Clemensen Follerup (1639 - 15. juli 1719 á Sandi) var prestur í fjórðru kirkju í Sands bygd.

Keldur
 Eyðun Andreassen: Úr søgn og søgu, Føroya Skúlabókagrunnur 1986, s. 167.
 N. Andersen: Færøerne 1600 - 1709, (1895) Helge Justinussens Bókahandil, 1964, s. 372f & 443, 444)
 Anetavle

Føroyingar
Danir


Ónagerði

Ónagerði er prestagarðurin á Viðareiði.

Bygningar
Føroyska Fólkakirkjan
Viðoy


Japanskt mál

Japanskt er alment mál í Japan. Verur kallað Nihongo (日本語) á japanskum, sum merkir "japanskt mál". "Nihon" merkir Japan, meðan "go" merkir mál. Egin málætt, ella møguligan skyldskap við koreiskt. Móðurmál hjá yvir 130 milliónum fólkum, meginparturin í Japan.

Tað japanska málið hevur nógv lániorð frá Evropa, serliga úr Onglandi frá 19. øld. Til dømis, so eitur ein matstova á japanskum Resutoran (レストラン).

Japanska skriftmálið

Japanskt skriftmál verður skrivað við einari samanseting av trimum sløgum av stavraðum, kinversk tekin Kanji (漢字) og tvey sløg av fonetiskum stavraðum, rópt kana, sum einans vera brúkt í japanskum skriftmáli, Hiragana (ひらがな) og Katakana (カタカナ).

Nýmótans japanskt skriftmál hevur ofta latínskt bókstavarað, nevnt rōmaji (ローマ字). Til dømis, tá fyritøkur verða navngivnar, brúkt í lýsingum og tá japanskur tekstur verður tastaður inn í telduna.

Mál í Asia


Skjaldbøkur

Skjaldbøkur (frøðiheiti - Chelonia, Testudines ella Testudinata) er ein bólkur av skriðdjórum. Skjaldbøkur eru býttir sundur í 270 ymisk sløg. Tey halda til í heitum sjógvi í Atlantshavi, Indiahavi og Kyrrahavi. Skjaldbøkur eru ymiskar til støddar; tann stóra leðurskjaldbøkan verður 1-3 metrar long og vigar upp ímóti 920 kg. Tann vanliga eysturamerikanska móruskjaldbøkan verður bara 7-12 cm. Súpanarskjaldbøkan og aðrar havskjaldbøkur kunnu svimja 30 km/t. Skjøldurin er umleið 60 samanvaksnar beinplátur. Bakskjøldurin er kúputur; búkskjøldurin er flatari. Landskjaldbøka er lítið broytt seinastu 200 mió. árini. Summar landskjaldbøkur verða eldri enn 100 ár.

Í øllum heiminum verður roknað við, at yvir 1 millión sjófuglar og 100.000 havsúgdjór og skjaldbøkur doyggja árliga, tí tey gerðast føst í ella eta burturkast.

Skriðdjór


Elektron

Elektron er partafelag, ið veitur KT-tænastur til fíggjarfyritøkur, almennar stovnar og vinnuvirkir - bæði í Føroyum og uttanlands. Á Elektron starvast umleið 70 fólk. .

Søga

Elektron varð stovnað í 1965 av Føroysku Peningastovnunum og Tryggingarsambandinum (núverandi Tryggingarfelagið Føroyar). Endamálið var at hjálpa stovnunum við KT-tænastum.

Í sjeytiárunum gjørdust nógvar vinnufyritøkur kundar hjá Elektron. Eitt skifti vóru tað fleiri enn 100 fyritøkur, sum fingu teirra bókhald elektroniskt viðgjørt á Elektron.

Í samband við at skattaskipanin í 1982 varð løgd á Elektron, gjørdist Føroya Landsstýri medánari av felagnum.

Gjøgnum tíðina hevur Elektron veitt KT-tænastur til tryggingar, vinnufyritøkur, almennar stovnar og kommunur, umframt peningastovnarnar.

Tað, sum hevur víst seg at vera kjarnuførleikin hjá Elektron, er at útvega, víðarimenna og reka skipanir fyri fyritøkur, serliga fíggjarstovnar og almennar stovnar, umframt at menna og reka undirstøðukervi.

Í 2005 var endamálsgreinin hjá Elektron broytt, soleiðis at felagið kann bjóða sínar tænastur fram til allan marknaðin, ikki bert eigararnar.

Í apríl 2006 stovnaðu Elektron og telefyritøkan Kall felag, ið skuldi bjóða føroyingum breiðband. Felagið kallaðist P/F Føroya Breiðband og fekk seinni navnið EITT. Í mars 2007 yvirtók Kall partapeningin hjá Elektron í EITT.

Í mai 2007 keypt Elektron partapeningin í KT-fyritøkuni Sam~teld. Hetta var fyri at styrkja sína støðu á føroyska marknaðinum.

Í mai 2008 fekk Elektron nýggjan samleika við nýggjum búmerki og nýggjari heimasíðu. Hetta var fyri at vísa, at Elektron er ein nútíðar virkisfúsin og seriøs KT-fyritøka - bæði í Føroyum og uttanlands.

Keldur

 Heimasíðan hjá Elektron
 Grein á Portalinum
 Grein á Portalinum

Føroyskar fyritøkur


Flógvakríggið

Við tí í hyggju at leggja mikla oljuríkidømið í Kuveit undir seg og fáa atgongd til Persaflógva, gjørdi Irak innrás í Kuveit í august 1990. Flógvakríggið brestur á. Eitt fleiritjóðaherlið - 29 lond vóru uppií - við USA á odda rak irakar úr Kuveit í februar 1991, og eftir bardagar í 100 tímar, viðurkendi Irak eina vápnahvíld.

Miðeystur
Bardagar


Kríggið ímillum Iran og Irak

Í september í 1980 brast kríggj á ímillum Iran og Irak, tá ið Irak royndi at taka hermálsliga týdningarmiklu Shatt al Aráb-veitina í Persaflógva. Kríggið gjørdist skjótt eitt skotgravakríggj, har londini skutu við tungum vápnum og brúktu eiturgass, men hvørgin parturin tók seg inn á hin. Kríggið endaði í 1988 eftir bardagar í átta ár; meir enn ein millión fólk doyðu í krígnum.

Bardagar
Miðeystur
Søga


EITT

EITT er navnið á breiðbandsfelag, sum telefyritøkan Kall og teldufyritøkan Elektron stovnaðu saman í apríl 2006. Felagið kallaðist P/F Føroya Breiðband og fekk seinni navnið EITT. Í mars 2007 yvirtók Kall partapeningin hjá Elektron í EITT. Eitt er nú farið í søguna og Vodafone hevur yvirtikið alt virksemi.

Føroyskar fyritøkur


P/F Føroya Breiðband

P/F Føroya Breiðband er navnið á eini fyritøku, ið selur breiðbandssamband í Føroyum, betri kend undir handilsnavninum EITT.

Føroyskar fyritøkur


Dagmar Overby

Dagmar Johanne Amalie Overbye (23. apríl 1887 í Næstved - 6. mai 1929 í Keypmannahavn) er ræðuligasti danski hópmordarin nakrantíð.

Í 1921 verður hon dømd fyri at hava dripið 8 nýføðingar, men hon drap nógv fleiri, eini 25 hava tey mett. Hon kvaldi børnini, og líkini brendi hon í stovuovninum.

Danir


Hávur

Hávur (frøðiheiti - Selachimorpha) er stórt fiskaslag við ongari roðslu og hvøssum tonnum. Hávar tola nógv av, og teir hava verið til í milliónir ár. Hávurin er størstur av øllum fiskum, hann er smidligur, hoyrir væl og hevur sera gott tev at finna føði.

Hávar verða sagdir at vera livandi steinrenningar. Teir fóru at veiða í sjónum í devontíðini. Hávarnir, sum nú eru, líkjast teimum, ið livdu í juratíðini (208-146 m.á.s.), hóast tað vóru fleiri sløg tá enn nú á døgum.

Beinagrindin í hávi er brósk, hon er bleytari enn bein og rennur tí sjáldan í stein. Tað, sum oftast hevur verið varðveitt, eru beinini í fjaðrunum og tenninar. Hávar eru ránsdýr, og hárhvøssu tenninar eru deyðiligu vápn teirra.

Í sterku kjálkabeinunum á hávi eru nógvir tanngarðar, og losna ella brotna tenn, vaksa aðrar aftur eftir heilt stuttari tíð.

Útbreiðsluøki

Bert fá hávasløg eru vanlig í Norðsjónum og á Føroyaleiðini. Hávasløg eru á víðum havi um alla jarðarklótuna og flest í tropunum. Men tey gera rend norðureftir eisini, til dømis hábrandur og revahávur. Tey eru viðhvørt norðarlaga í Norðsjónum. Revahávur er eisini fingin undir Føroyum. Brugdan er vanligari undir Føroyum og norðarlaga í Norðsjónum. Tvey hávasløg eru tó vanlig bæði undir Føroyum og í Norðsjónum. Annað er hávur, sum í Danmark verður seldur sum matfiskur, nevndur kongaállur.

Fiskar


Búskapur

Búskapur er hvussu eitt land nýtir tilfeingi sítt, hvussu tað virkar og býtir vørur sínar og skipar og veitir tænastur sínar. Oftast definera sum eitt sosialt øki ið umfevnir breitt tilfarisliða framleiðslu, nýtslu og umsiting av avmarkaðum tilfeingi.

Búskaparligir umboðar eru einstaklingar, fyritøkur, feløg ella stjórnir. Eitt handilstiltak er tá ið tveir bólkar (ella einstaklingar) vera samdir um prís ella viðri á tíð ognarluti ella tænastu verur handla við, sum oftast er tann prísurin uppgivin í einum valuta(T.d Króna). Men, peningahandil er vanligt bara ein lítil partur av tí búskaparliga økinum.

Tvey tey mest nenvdu yrkisorðini ið vera nýtt innan búskap eru útboð og eftirspurningur, útboð er hvussu nógv av einum tilfeingi ella vøru er til á marknaðinum, og eftirspurningur er hvussu nógv av tíð tilfeinginum ella vøruni fólk vilja keypa, um har er meira útboð enn eftirspurningur hevur tað við sær at prísir lækka, um eftirspurningurin er hægri enn útboði so hevur tað við sær at prísir hækka. Allar vørur og allur tilfeingi hevur bæði útboð og eftirspurning, og allar vørur hava ymiskar mongdir av báðum, onkrar vørur ávirka útboð og eftirspurning hjá hvørjum øðrum, til dømis verður jarn brúkt til at gera stál, so um jarn úboði lækkar hevur tað vanligt við sær at stál útboði eisini lækkar. Ella um útboði hjá Coca Cola lækkar so veksur allarhelst eftirspurningur eftir Pepsi ella Jolly, tí tær vørurnar fylla somu nýtslu hjá marknaðinum.

Stórsta kjaki innan búskapin er um ymisk ting skullu hoyra til tað almenna ella tað privata, í føroyum eru summi sum halda at SEV skal vera privat heldur enn alment, og onkur heldur at vit skullu gera fiskivinnuna almenna.

Har eru fleiri Búskaparligir flokkar sum hava ymsar hugsjónir um hvussu ein búskapur skal haldast.

 Eysturríkis Flokkurin
 Keynsiski Flokkurin
 Marxista Flokkurin
 Monetaristiski Flokkurin
 Neo-Liberalisman

Búskapur


Hjáland

Hjáland er land ið annað land ræður yvir. Ófrælst land. Um 10 mió. fólk í heiminum eru til dømis undir bretskum, donskum, norskum, fronskum, portugisiskum, amerikonskum, nýsælandskum ella avstralskum yvirræði. Henda skipan er leivd frá hjálandatíðini, og ósjálvstøðugu londini eru enn undir hjálandaharrum sínum. Í nøkrum londum verða hesi viðurskifti broytt, til dømis varð Hongkong latið Kina aftur í 1997. Nøkur lond og landøki verða verandi undir útlendskum yvirvaldi av hernaðarligum ella fíggjarligum orsøkum; onnur verða verandi, tí at yvirvaldið og meirilutin av fólkinum í ósjálvstøðuga landinum halda tað verða ov fáment, veikt ella ov fjarskotið til at standa á egnum beinum.

Hjálandatíðin frá 1870 til 2. heimsbardaga verður ofta nevnd imperialisman (týðir harradømi ella veldi). T.d. verjuleysa Afrika varð lættur fongur hjá imperialismuni. Á fundi í Berlin í 1884 til 1885 býttu stórveldini í Evropa Afrika sínaámillum. Eftir Seinna heimsbardaga tóku hjálondini í Afrika og Asia sær sjálvræði, eitt fyri og annað eftir. Hjálondini í Amerika tóku sær eisini sjálvræði í 18. og 19. øld. Størsta hjálandið, India, tók sær sjálvræði í 1947.

Nøkur lond kring heimin hoyra til onnur lond og eru so statt ikki sjálvstøðug. Flestu teirra eru smáar oyggjar. Men talan er eisini um stór lond, so sum Tibet, Grønland, Puerto Riko, Vestursahara og Franska Gujana. Summi lond, ið ikki eru sjálvstøðug, hava eitt ávíst sjálvstýri. Føroyar og Grønland, ið hoyra undir Danmark, hava til dømis hvørt sær heimastýri og kunnu sjálv taka avgerðir innan fyri ávís mørk. Onnur lond hoyra heilt og fult til móðurlandið, og kunnu ongar avgerðir taka sjálv. Avgerðirnar verða tiknar í stýrandi landinum, og tað kann vera langt burtur, kanska hinumegin jørðina. Til dømis verður Franska Gujana stýrt úr París í Fraklandi.

Amerikanska hjálandaveldið

Undir lýsingartiltakinum "Amerika fyri amerikanarar" í 1823 hevði landið víst frá sær krøv frá Sovjet um hjáland á amerikonsku Kyrrahavsstrondini, og í 1867 keyptu teir Alaska frá russum. Kuba gjørdi í 1895 uppreistur móti tí spanska hjálandaveldinum og skjótt kom USA Kuba til hjálpar. Ikki vardi so leingi, so høvdu amerikanskir herskip og hermenn sigrað á spaniólum, og Kuba varð lýst at vera eitt sjálvstøðugt ríki á pappírinum. Amerikanarar settu tó krav fram um, at teimum skuldi verða loyvt at luttaka í kubanskum politikki, bæði í verjupolitikki, uttanríkispolitikki og peningaviðurskiftum. Undir krígnum við Spania um Kuba hevði USA hersett fleiri sponsk hjálond, slík sum Filipsoyggjarnar, ið lógu heilt yviri í Suðurásia, og Puerto Riko í Karibia. Hesi londini høvdu teir sum hjálond, eftir kríggið var endað.

Nærum samstundis hersettu teir tær frælsu Hawaiioyggjarnar, Sámoaoyggjunum, Wake og Guam í Kyrrahavinum við teirri avleiðing, at amerikanski herflotin nú hevði valdið í øllum Kyrrahavinum og í stórum pørtum av Atlantshavinum. Í 1903 kom øll tann amerikanska imperialisman í hæddina. Og tað rímaði ikki serliga væl við frælsishugsjónirnar hjá teimum sjálvum, tá ið USA ognaði sær eitt landaøki inni í Panama, har Panamaveitin varð grivin. Veitin varð opnað í 1913.

Tætt eystan fyri Puerto Riko átti Danmark 3 oyggjar, St. Thomas, St. Croix og St. John (á donskum: De dansk-vestindiske øer). Tá so fólkið í Jómfrúoyggjunum kravdi at verða leyst frá Danmark, vóru oyggjarnar í 1917 latnar til USA fyri 70 mill. krónur (DDK). Norðurmarianoyggjar hevur sjálvstýri, men er eisini undir amerikonskum yvirræði.

Danska hjálandaveldið

Danmark vóru uppi í evropeiska hjálandaævintýrinum og løgdu Føroyar, Ísland og Grønland undir seg. 1672 til 1733 keyptu og hersettu danir tríggjar vesturindiskar oyggjar - St. John, St. Thomas og St. Croix (nú Amerikonsku Jómfrúoyggjar) í Karibia, haðan teir fingu romm og sukur. Oyggjarnar vórðu seldar USA í 1917. Í 17. øld fingu Danmark sær hjálond í Eysturindia, tí teir vildu m.a. hava kryddurtir, silki, te og bummull. Kendasta hjálandið var Trankebar á eysturstrond India (selt Stóra Bretlandi í 1845). Í Donskum Guinea (nú Gana) á Gullstrondini í Afrika høvdu teir í 17. og 18. øld skansa og handilsstøðir til trælahandil (selt í 1850). Trælahandilin á Gullstrondini og trælahaldið í Donskum Vesturindia eru daprastu brotini í donsku hjálandasøguni.

Listi yvir hjálond

Avstralia

 Ashmore og Kartieroyggjar
 Australian Antarctic Territory
 Heard- og McDonald-oyggjar
 Jólaoyggjin
 Kokosoyggjar
 Koralhavsoyggjar
 Norfolkoy

Danmark

Øki í

 Gana
 India
 Indonesia
 Nikobar oyggjunum 1754 - 1869
 Sierra Leona
 Sri Lanka
 Vestindisku oyggjunum

Í Karibia (Dansk Vestindien):

 Sankt Thomas 1671 - 1917
 Saint John 1718 - 1917 (Fyrr: "Sankt Jan")
 Sankt Croix 1733 - 1917

Í India (frá 1620):

 Trankebar 1620 - 1845
 Serampor 1755 - 1845
 Pirapur uml. 1755 - 1845
 Achne uml. 1755 - 1845

Frakland

 Clippertonoy
 Franska Polynesia
 Mayotte
 Ný-Kaledonia
 St. Barthelemy
 Saint Martin
 Saint-Pierre og Miquelon
 Wallis og Futuna

Kili

 Páskaoy
 Juan Fernandes-oyggjar

Niðurlond

 Aruba
 Niðurlendsku Antilloyggjar

Noreg

 Bouvetoy
 Peteroy
 Maudland

Nýsæland

 Cooksoyggjar
 Niue
 Ross Dependency
 Tokelau

Sambandsríki Amerika

 Amerikanska Sámoa
 Bakeroy
 Guam
 Howlandoy
 Jarvisoy
 Johnstonoy
 Jómfrúoyggjar
 Kingman Reef
 Midwayoyggjar
 Navassaoy
 Norðurmarianoyggjar
 Palmyraoy
 Puerto Riko
 Wakeoy

Stóra Bretland

 Anguilla
 Bermuda
 Bretska Antarktis
 Bretsku Indiahavsoyggjar
 Bretsku Jómfrúoyggjar
 Caymanoyggjar
 Falklandsoyggjar
 Gibraltar
 Montserrat
 Pitcairnoyggjar
 St. Helena
 Suðursandwichoyggjar og Suðurgeorgia
 Turks- og Caicosoyggjar
 Akrotiri og Dhekelia
 Guernsey
 Jersey
 Mann

Sí eisini

 Tjóð

Politikkur
Landafrøði
Listar


Buenos Aires

Buenos Aires er høvuðsstaður og størsti býur í Argentina. Í Buenos Aires og økinum rundanum búgva 12.741.364 fólk.Næstan 40 % av fólkinum í Argentina búgva í Buenos Aires ella tætt við býin, sum er ein hin størsti á suðurhálvuni.

Spaniamenn grundaðu Buenos Aires sum havnabý í munnanum á ánni Rio de la Plata í 1536; og fólkið í býnumverður enn kallað "portenos", ið merkir "havnabýarfólk". Nú er Buenos Aires nýmótans býur við breiðum vegum,tunlum og dýrum handlum.

Býurin er handilsmiðdepil í Argentina, og meginparturin av útflutningi landsins verður avskipaður haðan.

Slóðir úteftir
 Heimasíða: Buenosaires.gov
Buenos Aires, wikivoyage.org (á enskum)

Høvuðsstaðir í Suðuramerika
Býir í Argentina


Pol Pot

Náðileysir einaræðisharrar í farnu øld hava dripið milliónir menniskju, men fáir hava skatt sítt land so illa, sum Pol Pot (19. mai 1928 – 15. apríl 1998), sum tey fýra árini hann ráddi fyri borgum, týndi meira enn ein triðing av fólkinum í landinum. Pol Pot stóð á odda fyri Reyðu Kmerununum, sum meðan Vjetnamkríggið leikaði á bardust móti stjørnini í Kambodja og móti amerikumonnum. Reyðu Kmerarnir tóku høvuðsstaðin Phnom Pen í 1975. Fáar dagar seinni vórðu øll fólkini í býnum rikin út á bygd fyri at arbeiða í landbúnaðinum. Allir útlendingar vórðu vísitir av landinum, pengar vórðu avtiknir, markanðir, skúlar og dagbløð vórðu stongd og privat ogn og átrúnaður varð bannaður. Forelskilsi varð bannað, og øll við brillum vórðu dripin á staðnum. Ikki fyrrenn í 1978, tá Norðurvjetnam gjørdi innrás í landið, varð hetta ræðuliga einaræðið avtikið.

Kambodar


Sam~teld

Sam~teld er føroysk KT-fyritøka, ið varð stovnað í 1985. Sam~teld hevur fjølbroyttar royndir í at menna skipanir og veita tøkniligar tænastur. Stjóri á Sam~teld er Kjartan Thomassen. Tað starvast í dag um 16 fólk á Sam~teld.

Í mai 2007 keypti Elektron partapeningin í Sam~teld, og er soleiðis einsamallur eigari av Sam~teld.

Slóðir úteftir
 Heimasíðan hjá Sam~teld

Føroyskar fyritøkur


Aleksandur Mikli

Eftir bara 13 árum gjørdi Aleksandur Mikli (á grikskum; Αλέξανδρος ο Μέγας ella Μέγας Aλέξανδρος) (juli 356 f.Kr. - juni 323 f.Kr.) grikska kongsríki sítt til stórveldi heilt eystur ímóti India. Hann var sonur Filip 2. í Makedónia (382-336 f.Kr.) og var frá ungum árum á herferð við pápanum. Tá ið hann tók við eftir pápan, var hann virdur fyri sítt dirvið sum hermaður og síni framúrskarandi evni sum herovasti. Hann setti sær fyri at røkka tí máli, pápin hevði miðað ímóti, at sleppa grikskum londum undan persiskum yvirræði, og frá 334 til 330 f.Kr. tók hann Sýria, Lítlaásia, Fønika, Persia og Egyptaland. Í Egyptalandi bygdi hann býin Alexandria. Hann helt leiðina eystur til Indialands, men mátti venda aftur, tí at persar høvdu gjørt uppreistur. Aleksandur doyði í 323 f.Kr., barnaleysur, so ríkið var skift ímillum fremstu herovastar hansara.

Tá ið Aleksandur doyði, var ríkið hansara vestan úr Makedónia og eystur at ánni Indus. Til tess at styrkja um valdið í londunum, hann hevði tikið, eggjaði hann teimum til at gifta seg við gentum úr hersettu londunum.

Sum ungur fekk Aleksandur bestu útbúgving, pápi hansara kundi útvega honum. Lærari hansara var mæti athenski heimspekingurin Aristoteles, sum gróðursetti í Aleksanduri hugsjónina um talifrælsi. Alla sína tíð sum kongur stuðlaði Aleksandur grikska list og mentan.

Aleksandur Mikli var av mætastu herovastum og var mikil persónmenska. Mangir av hermonnum hansara mettu hann sum ein gud. Altíð var hann fremstur í bardaga, til gongu, ella hann reið á stóra, svarta hestinum Bukefalosi. Aleksandur varð mangan særdur í stríði og var altíð fúsur at stríðast og eisini býta herfong við menn sínar. Hann doyði av hitasótt 33 ára gamal.

Makedónskir kongar
Hermenn


John F. Kennedy

John Fitzgerald "Jack" Kennedy (29. mai 1917 – 22. november 1963) var 35. og yngsti forseti, amerikanarar nakrantíð høvdu valt í 1960. Demokraturin Kennedy, sum var katolikkur úr Boston í Massachusetts og av írskari ætt, vann amerikanska forsetavalið á Richard Nixon (R) í 1960 og tók við sum forseti sum bert 43 ára gamal í januar 1961. Hann setti sær fyri at gera stórar nýskipanir, nevndar "New Frontier", ella "nýggj mørk", men mangar av hesum nýggju lógunum steðgaðu í tinginum. Kennedy legði stóran dent á uttanríkispolitikk USA og hevði eina fasta og greiða støðu ímóti kommunismuni í Kubakreppuni og hjálpti valdsharrunum í Suðurvjetnam ímóti kommunistisku mótstøðurørsluni. Hann fekk seg royndan móti sovjetska leiðaranum Nikita Krustjev undir Kalda krígnum og bleiv serliga kendur fyri miseydnaðu innrásina á Kuba í apríl 1961 og tá sonevndu Kuba-kreppuna í oktober 1962, har hann fekk størsta heiðurin fyri at hava forðað fyri einum kjarnorkukríggi millum USA og Sovjetsamveldið. Hann gjørdi eisini sítt til, at amerikanarar av afrikanskum uppruna fingu betri rættindi, og hann setti ferð á amerikansku rúmdargranskingina, ið endaði við, at amerikanarar í 1969 sum teir fyrstu settu fólk á Mánan.

Allur heimurin varð skelkaður, tá ið Kennedy varð myrdur í Texas í 1963, og hugsjónir og styrki hansara eru enn ikki farnar fólki úr minni. Amerikanski forsetin var í einum bilafylgi, sum koyrdi gjøgnum Dallas, tá hann klokkan 12:30 lokala tíð varð skotin í høvdið. Hann varð í skundi fluttur á sjúkrahús, har læknarnir ein hálvan tíma seinni staðfestu, at hann var deyður, 46 ára gamal. Góðar 70 minuttir eftir at Kennedy varð skotin, varð Lee Harvey Oswald handtikin og stutt seinni skuldsettur fyri morðið á forsetan. Men hann kom ongantíð fyri ein dómstól, tí bert tveir dagar seinni varð eisini hann skotin av náttklubbaeigaranum Jack Ruby, sum trein fram úr eini mannamúgvu og skeyt hann. Hetta hendi samstundis sum amerikanskt sjónvarp sendi beinleiðis. Sjálvur segði Oswald, at hann var ósekur og ein syndabukkur, og enn eru fólk ymisk á máli um, hvat veruliga hendi í Dallas 22. november 1963. Fleiri ástøði hava verið frammi um, hvør í veruleikanum stóð aftan fyri morðið á Kennedy.

Deyði hansara

Tað var fríggjadagin 22. november 1963 klokkan 12:30 lokala tíð, at skot rungaðu á Dealey Plaza í downtown Dallas í Texas, og Kennedy varð raktur av minst tveimum kúlum. Morðið er vorðiið tað mest kontroversiella nakrantíð í søguni, og amerikanarar eru enn ikki í dag sannførdir um, at tann einsamalli Lee Harvey Oswald var maðurin, ið gjørdi av við yngsta forseta landsins nakrantíð. Tað eru ikki skrivaðar nær námind so nógvar bøkur um eitt morð, sum um Kennedy-morðið, og enn í dag er ósemjan millum tey, ið trúgva sonevndu Warren-frágreiðingini og tey, sum halda talan var um eina samansvørjing. Morðið varð kannað av FBI beinanvegin, og 14 dagar eftir morðið setti Lyndon B. Johnson eina serliga nevnd við Earl Warren sum formanni at kanna morðið. Fleiri vilja verða við, at Johnson skundaði sær at seta hesa nevnd – sum hann hevði tamarhald á – fyri at forða fyri einari senatsnevnd. FBI kom longu í desember 1963 við sínari niðurstøðu, og í september 1964 kom so nevndin hjá Johnson við hægstarættarforsetanum Earl Warren á odda við júst somu niðurstøðu.

Brennandi spurningurin í morðinum er, um deyðiliga kúlan kom aftan ífrá, so sum Warren-nevndin segði, ella hon kom framman ífrá, so sum aðrir granskarar halda. Nú so long tíð er liðin, og eingin sýnist koma nærri einum endaligum svari, er vandi fyri, at morðið á John Fitzgerald Kennedy – millum vinir nevndir Jack – verður fult uppklárað. Myndin er víðagitna og nógv umstrídda "frame 313", har drepandi skotið rakar Kennedy. Myndin passar við eitt skot, sum rakar Kennedy aftan ífrá, men hví er so eingin skaði at síggja á andlitinum á Kennedy, samstundis sum allur nakkin er burturi, spyrja skeptikarar. Frame 313 er mynd nummar 313 á sonevnda Zapruter-filminum, ein av mongum smalfilmum, sum upptóku morðið.

Amerikanskir politikarar
Forsetar í USA
Føðingar í 1917
Andlát í 1963


Samvit

Samvit var stovnur, ið varð stovnaður í 2006, eftir at Ferðaráð Føroya varð lagt saman við Menningarstovuni. Samanlagdi stovnurin gjørdist so grundarlagið undir Samvit, sum hevði til endamáls at vera málrættað móti átøkum, sum fremja og menna íverksetan, Føroyar sum ferðavinnuland, Føroyar sum íløguland og sum heild at styrkja útflutningsførleikan hjá føroyskum fyritøkum. Stjóri fyri Samvit var Elin Heinesen. Samvit varð avtikið við lóg í 2008. Í staðin var ferðavinnan flutt frá Vinnumálaráðnum til nýstovnaða Uttanríkisráðið. Í oktober 2011 varð Ferðaráð Føroya endurstovnað og ferðavinnan varð aftur flutt til Vinnumálaráðið.

Høvuðsuppgávurnar hjá Samvit vóru

 At birta upp undir nýskapan og íverksetan
 Í samstarvi við aðrar myndugleikar at samskipa mannagongdir innan fyrisiting, sum hava týdning fyri íverksetarar
 At ráðgeva um íverksetan og gera íverksetaraportal
 At marknaðarføra føroyskar vørur og tænastur og Føroyar sum eitt land at gera íløgur í
 At menna ferðavinnuna í Føroyum og at marknaðarføra Føroyar sum ferðamannaland

Keldur

Slóðir úteftir
 Heimasíðan hjá Samvit

Almennar nevndir og ráð í Føroyum
Ferðavinna í Føroyum


Mission Aviation Fellowship

Mission Aviation Fellowship (MAF), er ein altjóða missiónsfelagsskapur, sum flýgur kring knøttin við heilivági, neyðhjálp, sjúkrarøktarum, læknum, sjúklingum, trúboðarum og evangelistum.

Av tí at MAF nýtir flogfør, ber teimum til at røkka fjarskotnum økjum, sum kunnu liggja bæði í oyðimørk og frumskógi. Hvørt fimta minutt lættir eitt flogfar hjá MAF onkustaðni í heiminum, so virksemi er umfatandi.

Útvortis ávísing

 MAF Danmark

Felagsskapir


Niels Jacobsen

Niels Jacobsen er lestrarvegleiðari á Miðnámsskúlanum í Suðuroy. Hann hevur verið lærari í 18 ár. Fyrstu árini á HF-skeiðnum í Vági og seinni árini á Miðnámsskúlanum.

Føroyskir lærarar


Fuglur

Fuglur (frøðiheiti - Aves) er tvíføtt ryggdýr ið hevur fjøður, veingir og nev, og verpur egg. Fuglar eru einastu djór, ið hava fraðrar. Teir hava heitt blóð sum súgdjórini. Til eru eini 9.000 fuglasløg, og tey liva um allan knøttin. Í heitum londum eru til dømis litfagrir pappageykar, í urtagørðum bringureyðar og trøstar, av sjófuglum kunnu nevnast pingvin og lundi. Flestu fuglar eru væl bygdir at fúgva og hava sterkar bringuvøddar. Kropsbeinini eru løtt, poknut og opin innan. Tað lættir um vektina. Eisini fjaðrarnar eru lættar. Teir verja kroppin og halda hann heitan. Veingjarfjaðrarnar sita so tættar, at vongurin verður slættur, og luft sleppur ikki inn ímillum fjaðrarnar, hvørki undir ella á. Velið gevur javnvág og stýrir flognum. Nakrir fáir fuglar fáa ikki flogið. Sum dømi kunnu nevnast pingvinir, strutsar og tann sjáldsami uglupappageykurin í Ný Sælandi. Fuglar hava ikki tenn, men nógvir hava sterkt nev. Flestir fuglar, helst ørnir og aðrir ránsfuglar, síggja og hoyra væl, men teir tevja lítið. Tann lítla humlukolibriin er heimsins minsti fulgur. Hon er bara 5 cm. long og vigar bara 2 g. Strutsurin er heimsins størsti fuglur og verður yvir 2,5 m. høgur og vigar eini 150 kg. Fuglar fáa ikki sum súgdjór livandi ungar. Teir verpa egg, sum teir so noyðast at bøla, so at tey eru heit. Ungin búnast í egginum og livir av reyðanum. Nakrar vikur seinni brestur fyri nev og ungin kemur út. Nógvir fuglar gera sær reiður, men verpur á rókina. Geykar verpa í reiður hjá øðrum fuglum og lata so teir ala ungarnar upp. Vanliga eru nýklaktu ungarnir púra hjáparleysir, naknir og blindir. Vit siga, at teir eru reiðurfastir, og foreldrini mugu bera í teimum mat og verja teir fyri fíggindum, til teir eru floygdir.

Fjaðarbúnin er ymiskur í liti og útsjónd. Músabrøður, spurvar og aðrir fuglar hava hyljandi morreyðan lit. Aðrir fuglar hava bjartar, ásýniligar litir. Í verpingartíðini gera litirnir tað lættari hjá hesum fuglum at velja og finna sær maka og lætta eisini um at halda flokkinum saman. Smáar kolibriir hava einar 1.000 fjaðrar, savnur fleiri enn 25.000. Fjaðrar eru úr keratini eins og hár og negl á fólki. Fjøðurin er stinnur leggur í miðjuni, báðumegin ganga teinar úr legginum, og teinarnir eru bundnir saman av tøttum hjáteinum, ið eru tengdir saman við smáum krókum. Leggur og teinar eru skeggið á fjøðurini. Undir verndarfjaðrunum er dún; tað lívir væl. Um dagin hava fuglar úr at gera at ansa ungunum, eta og reinska fjaðrarnar. Sumt av tí, ið fuglur ger, er íborið og nýtist ikki at lærast fyrst, til dømis at leita sær føði ella at flúgva. Men fuglalát má lærast, teir herma eftir øðrum fuglum.

Sí eisini

 Fuglar í Føroyum

Djór


Illinois

Staturin Illinois (alment enskt heiti: State of Illinois) er stakríki í Sambandsríkinum Amerika við umleið 12,8 mió. íbúgvum. Í norðri hevur Illinois mark við Wisconsin, í suðuri við Kentucky, í eystri við Indiana og í vestri við Iowa og Missouri. Springfield er høvuðsstaðurin, og størsti býurin er Chicago. Í desember 1818 bleiv Illinois stakríki í USA.

Fjørutiundi forsetin, Ronald Reagan (1911-2004), Republikanski Flokkurin, var føddur í Illinois.

Eyknevni er Graslendisstaturin (enskt: The Prairie State).

Søga

Indiánarnir

Í Illinois vórðu í 1200-1400 bygdir stórir býir og andaligir miðdeplar fram við Mississippiá. Tann týdningarmesti varð bygdur í Cahokia í St. Clair County. Tað, sum eyðkendi búsetningarnar fram við Mississippiá í Suðurillinois, var allir ferhyrntu heyggjarnir, ið vóru flatir omaná og vórðu seinni brúktir sum grundir undir templum og húsum hjá tignarligum monnum. Heyggjarnir stóðu á víðum, innigirdum vøllum ella fram við breiðum vegum. Fjølbygdasta búsetingin var Cahokia í Suðurillinois, har fleiri enn 100 heyggjar vóru. Moldin til heyggjarnar varð borin í kurvum. Gággur og aðrar skeljar vórðu brotnar og eltar upp í leirin, so at hann skuldi verða sterkari.

Samfelagsskipanina í Cahokia vita vit einki um, men helst var tað høvdingadømi, og fólkið dýrkaði høvdingarnar sum gudar. Grivnar eru út nakrar prýðiligar høvdingagravir: ein høvdingur fekk 20.000 perlur við sær í grøvina, og líkini uttan um hann vísa, at alt húskið og tænararnir vórðu grivin við honum.

Flestu fólk í Suðurillinois vóru bøndur. Tey búðu í leirklíndum húsum av flættaðum greinum, sum stóðu uttan um heyggjarnar og í bygdum fram við ánni, har fruktabesta jørðin var. Bøndurnir dyrkaðu mais, bønir og grasker - moldin varð loyst við hakkara. Bøndur veiddu eisini hjørt við ørv og boga.

Við hvørt hús varð djúpt hol grivið í jørðina, har ið meginparturin av matinum varð goymdur. Grøðin, sum leyp, varð borin inn í býin og skift ímillum embætisfólk og handverkarar, ella hon varð latin fremmandum handilsmonnum í býti við mariuglas, kopar og skeljar. Hvørt húski gjørdi sær búnyttur og amboð til egna nýtslu og at selja.

Myndir

Størstu býir
Teir 10 størstu býirnir í Illinois eftir íbúgvatali vóru í 2018 hesir:
 Chicago – 2 705 994
 Aurora – 199 602
 Naperville – 148 304
 Joliet – 148 099
 Rockford – 146 526
 Springfield – 114 694
 Elgin – 111 683
 Peoria – 111 388
 Champaign – 88 029
 Waukegan – 86 792

Sí eisini
 Sambandsríki Amerika

Ávísingar úteftir
 Heimasíða hjá stjórnini: illinois.gov
 Illinois, wikivoyage (á enskum)

Keldur


Hallo.fo

Hallo.fo varð sett á stovn á vári 2000. Síðan 10. mai 2000 hevur Hallo.fo virkað sum ein internethandil, ið ynskir at bjóða kundum sínum eitt gott úrval av GSM-fartelefonum, tráðleysum telefonum og tilhoyri.

Útvortis ávísing
 www.hallo.fo

Føroyskar fyritøkur


Nokia N93i

Nokia N93i er Symbian klapp-fartelefon frá Nokia við øllum hentleikum. N93i hevur 3.2 megapixel myndatól, MP3 og møguleika fyri at taka minniskort. N93i er partur av N-Gage seriuni hjá Nokia, ið leggur dent á undirhald. Spøl og tónleikur er nakað av tí, ið N93i er gjørd til. N93i, sum er nýggja útgávan av Nokia N93, gevur tær møguleika at filma og leggja filmin beinleiðis á videoblog-tænastuna www.VOX.com, bara við at trýsta á ein knøtt. Nokia N93i fæst í silvur og svørtum.

Nakrir av hentleikunum

 Hevur 240 x 320 pixel skíggja við 16,7 mill. litum
 Gott battarí við 3.9 tíma talutíð og 11.8 dagar standby
 3.2 megapixel myndatól og video við blitzi og 8x zoom
 Tónleikaspælara við flest øllum formatum
 50 MB innbygt minni og Micro SD upp til 4 GB
 MP3-spælari
 Bluetooth 2.0
 Tráðleyst net (WLAN)
 USB 2.0 "full speed" stikk
 FM radio
 Ymisk spøl og forrit fylgja við

Fartelefonir frá Nokia


Kreyserskjær

Kreyserskjær er ein lítil privat oyggj við húsum, bryggju og bátadrátti í Oslofjørðinum. Ognin er 1498 fermetrar til víddar og hevur hugnaliga strond allan vegin runt. Húsini á oynni eru 107 fermetrar, bygd í 1932 og hava stóra terassu og urtagarð.

Noreg
Oyggjar


New York

New York er eitt stakríki í Sambandsríkinum Amerika við umleið 19 mió. íbúgvum. Albany er høvuðsstaðurin, og størsti býurin er New York City. Í vestri og norðri hevur New York mark við Erievatn, Ontariovatn og Kanada (landslutir Ontario, Quebec), í eystri við New Hampshire, Massachusetts og Connecticut, og í suðri við Pennsylvania.

Stakríkið New York verður onkuntíð nevndur the Empire State.

Søga

Indiánarnir
Í stakríkunum Pennsylvania og New York fyri norðan í USA búgva, sum indianararnir har róptu seg sjálvar, Tær Seks Tjóðirnar, irokesarnir. Navnið irokesarar er komið úr tí franska iroquois. Tað eru fáir irokesarar eftir. Nakrir eru í Kanada, og nakrir eru norðarlara í stakríkinum New York, tí at tað hendi við hesum indianarum, sum tað hendi við so mongum øðrum fólkum, at teir vórðu drignir upp í klandrið, sum var ímillum evropeiskar tjóðir. Fransmenn høvdu búsett seg í landinum, sum varð til Kanada, og bretar høvdu búsett seg í teimum upprunaligu stakríkunum í USA, tað, vit vanliga rópa Nýongland. Krígsstøða varð millum Bretland og Frakland í síni tíð, og henda krígsstøða breiddi seg bæði í Kanada og USA. Hetta stríð vórðu millum annað irokesarar drignir uppí.

Fyrstu lyfturnar

Í stórbýum í New York hevði verið sera trupult at arbeitt ella at farið til handils, um ikki lyftur ella rullitrappur vóru. Fólk høvdu verið noydd at gingið trappur upp og trappur niður í háhúsum og í støðum undir jørð, og trupult hevði verið hjá illa gongdum fólki at sloppið upp og niður. Otis Elevator Company (OTIS) gjørdi í Yonkers, New York í 1852 fyrstu lyftuna, hon gekk við dampspæli.

Í 1854 sýndi verkfrøðingurin Elisha Graves Otis (3. august 1811 – 8. apríl 1861) á fyrsta sinni fram trygdarlyftu sína. Standandi á henni høgt uppi, gav hann boð um at kvetta línuna, ið helt lyftuni. Bremsurnar tóku straks um stýrisskinnarnar, so hon ikki datt niður. Síðan hava allar lyftur í New York havt hesa trygdarskipan. Í 1872 varð oljutrýstlyftan uppfunnin eisini í New York, og í 1907 uppfann týska fyritøkan Siemens elektrisku lyftuna.

Kreppa

Eftir fyrra veraldarbardaga var búskaparlig framgongd í USA í nøkur fá ár, til kreppa í landbúnaðinum, sum stóðst av ov nógvum korni og øðrum búnaðarvørum, trýsti prísirnar niður. Virðisbrævamarknaðurin í New York City rapaði í 1929, og tað elvdi til eina búskaparkreppu, sum breiddi seg um alt USA og allan heimin. Í t.d. Brasil gjørdist álvarslig búskaparkreppa, tá ið prísurin fall á gummi og kaffi. Mong fólk í USA fóru á húsagang eftir skrædlið í New York. Fólk seldu bilar og aðrir virðislutir fyri lítið og einki til tess at fáa sær reiðan pening.

11. september 2001

Hin 11. september 2001 gjørdist ein dagur, ið setti stór spor fyri eftirtíðina. Tann dagin fóru fleiri yvirgangsálop og atsóknir fram móti USA innanfyri fáir tímar. Fýra flogfør vóru rænd, og síðan vóru trý av teimum brúkt til at raka bygningar í USA meint. Tann mest álvarsama av atsóknunum, og sum eydnaðist til fulnar fyri yvirgangsmenninar, var álopið á World Trade Center á Manhattan í New York City. Har stóðu tvey høghús, sum vóru kend sum Twin Towers (Tvíburðatórnini). Har vóru nógvar skrivstovur inni í báðum bygningunum, matstovur og mangt annað. Hendingarnar fóru fram um morgunin, amerikanska tíð. Fyrst fleyg eitt flogfar inn í tað eina tornið, sum alt í einum stóð í loga. Umleið ein hálvan tíma seinni kom eitt annað flogfar og rendi inn í hitt tornið. Áðrenn tveir tímar vóru farnir frá tí at fyrra tornið var rakt, rapaðu báðir bygningarnir og nógv fólk doyðu. Tað vísti seg tá, at talan var um sjálvmorðsatsóknir, har yvirgangamenn høvdu tikið ræði á flogførum og stýrdu tey beint inn í týdningarmikil mál í USA. Eitt flogfar fleyg inn í Pentagon-bygningin í Virginia.

Meiningin var at øll fýra flogførini skuldu brúkast uppá sama máta móti fýra bygningum, men í tí fjórða flogfarinum varnaðust nøkur av ferðafólkunum, hvat ið fór at henda og tóku tí ræði á flogrænarunum, úrslitið var, at flogfarið datt niður á ein bø í Pennsylvania. Í alt doyðu nærum 3000 fólk í øllum fýra yvirgangsálopunum, íroknað tey 246 sivilu ferðafólkini í flogførunum og teir 19 flogránararnir. Tað vardi ikki longi, áðrenn illgruni var um, at arabiski yvirgangsfelagskapurin al-Qaeda stóð aftanfyri yvirgangsatsóknunum, og í 2004, átók al-Qaeda leiðarin Osama bin Laden, sum til tá hevði noktað at hava nakað við atkóknirnar at gera, sær ábyrgdina. Í mai 2002 vóru tey liðug við uppruddingina av staðnum, har World Trade Center stóð. Ætlanin er at byggja ein nýggjan høgan bygning, sum skal standa liðugur í 2013 á Ground Zero, sum staðið verður rópt, har tvíburðatórnini stóðu. Bygningurin skal eita One World Trade Center. Bygningurin verður 541,3 metrar høgur íroknað spírið, og verður harvið triðhægsti bygningur í heiminum og hægsti bygningur í vestaru hemisferu..

Politikkur

Samkynd
Senatið í New York samtykti í 2011 at viðurkenna rættin hjá samkyndum at ganga saman í hjúnarlag. Uppskotið varð samtykt við 33 atkvøðum fyri og 29 ímóti. New York er tann sætti amerikanski staturin, sum viðurkennir hjúnarlag millum samkynd.

Vælkendir býir og bygdir
 New York City
 Buffalo
 Rochester
 Yonkers
 Albany
 Niagara Falls
 Plattsburgh
 Lake Placid

Sí eisini
 Sambandsríki Amerika

Slóðir úteftir
Heimasíða, ny.gov
Stakríkið New York á kortinum, openstreetmap.org

Keldur


Florida

Florida er ein lutstatur í Sameindu Statunum við 19,893,297 íbúgvum (2015). Høvuðsstaðurin er Tallahassee. Størsti býur er Jacksonville, síðan er tað Miami. Í norðri hevur Florida mark við Georgia og Alabama. Í eystri er Atlantshavið og í vestri Meksikoflógva. Eyknevni er Sólskinstaturin (enskt: The Sunshine State).

Á einum nesi har, sum nú nevnist Cape Canaveral (fyrr Cape Cape Kennedy), er tann gitna rakettstøðin, sum rúmdarfør verða skotin upp frá. Hátøkniliga eru fá lond fremri enn Florida, serliga í rúmdarkanningum. Florida Keys er eitt væl dámt strandarøki á suðurendanum á Florida.

Landafrøði

Florida er ein fløta, øll sum hon er. Har er ovurheitt. Í støðum eru stórar mýrar, sum kunnu vera avvaksnar við tættum skógi. Av tí at so stórur munur er á veðurlagnum norðuri í USA og í Florida, kemur nógv fólk norðaneftir hagar at ferðast um veturin. Tey halda tá til úti við strondina og stuttleika sær við at svimja í tí flógva sjónum. Suðuri á Florida út móti Atlantshavi er sandstrond, og heitt og turt er veðurlagið; har er tí eitt útvalt baðipláss, og tað nógva frítíðarfólkið, sum leitar hagar, hevur gjørt, at býurin Miami er ógvuliga skjótt vaksin hesi seinastu árini.

Veðurlag

Í Florida er vanliga heitt alt árið. Tó kann tað henda seg, at kaldur vindur er norðaneftir í stutt tíðarbil. Tað er ikki gott fyri tey nógvu appilsintrøini, sum har eru. Har er alla tíðina sera slavið og heitt, og hitin er á leið tann sama alt árið. Har er tropiskt regnskógarveðurlag, og tann nátúrligi gróðurin er tropiskur regnskógur. Men nógvastaðni er regnskógurin høgdur, og jørðin er velt ella nýtt sum beitilendi. Norðast í Florida er heitt-temprað veðurlag, har leyvtrø vaksa. Her vóru áður stórir leyvskógir, men nú á døgum eru í staðin veldiga stórir akrar. Sunnast í Florida er landslagið heilt øðrvísi. Í Karibiahavi úti fyri suðurstrondini eru nógvar vakrar, pálmavaksnar oyggjar. Til dømis koma milliónir av fólki úr øllum heimi at vitja baðistrendurnar í Florida Keys.

Mýrlendi

Stívur fimtingur av Florida er mýrlendi. Her er tjóðargarðurin Everglades, har mong sjáldsom dýr halda til, til dømis floridapantarin og manatein, sum er eitt sjóneytaslag. Amerikanski alligatorurin livir eisini í mýrunum í Florida. Hann kann gerast upp ímóti 3,6 m langur. Í Florida er tað ólógligt at ala aligatorar í sínum egna heimi.

Meginparturin av Everglades er í vanda fyri at hvørva, tí at mýrarnar verða skornar upp og veittar at nýta til byggilendi og landbúnaðarjørð. Í 1994 játtaðu myndugleikarnir í Florida at bjarga mýrunum, ið eftir eru, og at gera aðrar mýrar.

Búskapur

Ferðavinna

Ferðafólkavinnan hevur stóran týdning í Florida. Fort Lauderdale, Orlando, Miami, Florida Keys, Daytona Beach, Panama City og Pensacola eru viðgitnir ferðafólkastaðir.

Landbúnaður

Fyrr búði mesta fólkið á bygd og livdi av landbúnaði, men so hvørt ídnaðurin hevur ment seg, eru alt fleiri og fleiri fólk flutt til býirnar at búgva. Fruktir sum appilsinir, sitrónir og aðrar fruktir vaksa væl í Florida. Ymiskt veðurlag og ymiskt jørðildi í Florida gera, at har er sera fjølbroyttur landbúnaður. Nógv sløg av grøði verða velt. Í Florida eru sitrusfruktir ein týðandi grøði.

Ídnaður

Sum fremsta ídnaðarland í heiminum hevur USA sjálvandi nógvan ymiskan ídnað. Millum teir týdningarmestu eru flogídnaður, heilivágsídnaður og KT-ídnaður. Ein hópur av fyritøkunum í USA eru ógvuliga stórar, og virksemið hjá teimum fevnir um nógv lond. Leingi var tað soleiðis, at meginparturin av framleiðslu ídnaðinum, t.d. bilídnaðurin í Detroit, var miðsavnaður í landnyrðingspartinum í USA. Hetta økið varð nevnt rustbeltið. Talan var um økið rundan um teir stóru býirnar New York City, Boston, Philadelphia, Baltimore, Chicago, Cleveland, Cincinnati, Indianapolis og Detroit. Hetta er nær við tey stóru kolanámini í Appalachiafjøllunum, og góðir møguleikar fyri samskifti og flutningi vóru eisini ein orsøk til, at so nógvur ídnaður varð bygdur júst har. Nú er ein stórur partur av framleiðsluídnaðinum fluttur vestureftir til Kalifornia ella suðureftir til Florida, til tað sonevnda sólbeltið, sum er statir har tað er heitt og nógv sólskin. Har vaksa býir sum Jacksonville, Miami, Tampa, Orlando, Tallahassee og Fort Lauderdale.

Politikkur

Hjúnabond millum samkynd eru galdandi í Florida.

Størstu býir

Teir 10 størstu býirnir í Florida eftir íbúgvatali vóru í 2019 hesir:

 Jacksonville – 911 507
 Miami – 467 963
 Tampa – 399 700
 Orlando – 287 442
 St. Petersburg – 265 351
 Hialeah – 233 339
 Port St. Lucie – 201 846
 Tallahassee – 194 500
 Cape Coral – 194 495
 Ft. Lauderdale – 182 437

Myndir

Sí eisini
Everglades
Sambandsríki Amerika

Ávísingar úteftir
 Heimasíða hjá stjórnini: myflorida.com
 Florida, wikivoyage (á enskum)

Keldur


Pætur Mikli

Pætur Mikli (russiskt: Пётр Алексеевич Романов Pjotr Aleksejevitsj Romanov; føddur 30. mai 1672, deyður 8. februar 1725) stýrdi Russlandi saman við hálvbeiggja sínum Ivani 5. (1682-96) og stýrdi síðan einsamallur til 1725. Hann setti sær fyri at gera avbyrgda og afturútsiglda landið til eitt stórveldið í Evropa. Á ferð í Vesturevropa, sum vardi í 18 mánaðir (1697-98), fekk hann sær vitan um alskyns viðurskifti. Heimafturkomin nýtti hann vitanina sum fyrimynd fyri at broyta almennar russiskar stovnar og siðir. Hann setti í gildi nýggjar stýrisskipanir, stuðlaði útbúgving, umskipaði kirkjuna, og tá ið embætismenn vórðu fluttir upp í starvi, var nú oftari hugt eftir dugnaskapi enn eftir ættarviðurskiftum. Hann sendi ungar russar til Vesturevropa at nema sær kunnleika um herlist, herflota og ídna, og hann bygdi upp ein yrkisher við 300 000 monnum og læt skipa landsins fyrsta herflota. Pætur kríggjaðist við Svøríki (1700-21) og vann sigur, og tá lá leiðin opin til Eystarasalt. Í 1703 grundaði hann St. Pætursborg innast í Finnlandsvík í Eystarasalti. Í 1712 gjørdi hann býin til høvuðsstað í ríkinum, og í 1721 útnevndi hann seg til zar í øllum Russlandi.

Pætur var meira enn 2 m høgur og av allar sterkastu monnum bæði til liksams og sálar. Hann var arbeiðssamur og viljasterkur, men kundi eisini vera ógvuliga harðrendur. Tey, sum vágaðu sær at seta seg upp ímóti honum, fingu ikki náði, enntá ikki hansara egni sonur var eirdur. Pætur var áhugaður í øllum arbeiði og íðin at gera alt sjálvur og lærdi seg tí at smíða skip, at væla um klokkur, at seyma skógvar, at skera út, at taka út tenn og skotvápnasmíð.

Russar
Søga
Føðingar í 1670-árunum
Andlát í 1720-árunum


St. Pætursborg

St. Pætursborg (russiskt; Санкт-Петербург) er næststørsti býur í Russlandi og fjórðstørsti býur í Evropa. Við sínum uml. fimm milliónum íbúgvum er hann tann milliónabýurin í heiminum, sum liggur longst norðuri.

Søga
Pætur Mikli grundaði býin í 1703. Túsundtals russiskir bøndur doyðu í mýrulendinum fram við Neva, tá ið teir bygdu St. Pætursborg. Pætur Mikli kallaði býin "vindeygað vestur ímóti Evropa". Longu í 1712 gjørdist býurin høvuðsstaður Russlands ístaðin fyri Moskva. Burtursæð frá fýra árum (1728–1732), var hendan støðan óbroytt líka til 1918, tá Moskva gjørdist uppaftur høvuðsstaðurin.

Í 1914 varð navnið á býnum broytt til Petrograd (Russiskt: Петроград; IPA: [pʲɪtrɐˈgrat]), í 1924 varð tað broytt til Leningrad (Russiskt: Ленинград; IPA: [lʲɪnʲɪnˈgrat]) og í 1991 fekk býurin aftur sítt gamla navn St. Pætursborg.

St. Pætursborg er í dag kendur sum livandi býur innan vinnulív, mentan, útbúgving, list og ítrótt. Býurin er eisini heimstaður hjá russiska forsetanum Vladimir Putin.

Sí eisini

 Pætur Mikli
 Russland

Ávísingar úteftir
Almenna heimasíða, st-petersburg.ru
Borg Sankta Pæturs, nordlysid.fo

Keldur

Russland
Býir í Russlandi
1703


Kirkja (hús)

Ein kirkja er eitt hús (vanl. við torni) til kristna gudstænastu og halgigerðir. Orðið "kirkja" kemur av grikska orðinum kyriakon og merkir, "Vigt Harranum" og verður sagt bæði um húsið, har gudstænasta verður hildin, um kirkjusamfelagið og limirnar í kirkjuni. Í kirkjuni eru jarðarferðir, brúðarvígslur, tónleikaframførslur og møti. Í kirkjuni verða eisini sálmar sungnir. Fleiri kirkjur í Føroyum eru gamlar, og bygdar í serstøkum sniði. Aðrar eru nýggjar og øðrvísi, til dømis tann í Fuglafirði. Í útlondum eru kirkjur, sum eru fleiri enn 1000 ára gamlar, í Føroyum bert ein, tann í Kirkjubø.

Slóðir

Kirkjur
Bygningar


Arizona

Arizona (enskt: State of Arizona), á føroyskum ofta stavaður Arisona, er ein lutstatur í Sambandsríkinum Amerika við umleið 6,39 millionum íbúgvum (2010). Í suðri hevur Arizona mark við Meksiko, í norðri við Utah, í eystri við New Mexico og í vestri við Kalifornia og Nevada. Fleiri enn 5 mál verða talað, men høvuðssmálið er enskt, sum er móðurmál hjá um 75 % av fólkinum. Enskt er alment mál; men mong tala eisini spanskt og navaho. Spanskt er móðurmál hjá umleið 20 %.

Størsti býur og høvuðsstaður er Phoenix. Í Phoenix og økinum rundanum búgva 4,17 mió. fólk. Aðrir stórir býir er Tucson, Mesa, Glendale, Chandler og Scottsdale. Har er eisini Grand Canyon. Tað er ein 16 kilometrar long og upp til 1800 metrar djúp gjógv, á enskum nevnd canyon. Grand Canyon er vorðin til av Koloradoánni, sum í milliardir av árum hevur máað seg djúpt niður í lendið. Eyknevni hjá Arizona er Grand-Canyon-staturin (enskt: The Grand Canyon State).

Landalæra

Um 90 % av statinum er heit og turr sandoyðimørk. Størstu oyðimerkurnar eru Paintedoyðimørk (enskt; Painted Desert) fyri norðan og Sonoranoyðimørk (enskt; Sonoran Desert) fyri sunnan. Einaferð livdu bara dýr, sum høvdu lagað seg til hitan, í Sonoroanoyðimørk. Nú er Phoenix í Suðurarizona ímillum teir býir í USA, sum vaksa skjótast, hóast hann er mítt í oyðimørkini. Fólkavøksturin frá 1960 til 1990 var heili 300 %. Ein av atvoldunum til, at Coloradoá er byrgd og ikki longur rennur í havið, er nógva vatnnýtslan í Phoenix.

Djúpa og breiða gjógvin Grand Canyon í Norðurarizona varð til fyri milliónum árum síðan, so hvørt sum vatnið úr Coloradoánni máaði seg niður í klettin. Í støðum er gjógvin 1600 metrar djúp og hevur máað seg niður ígjøgnum klett, sum er 2000 milliónir ára gamal. Fjølbroyttar steinrenningar, funnar í bergvegginum, siga frá skiftandi jarðfrøðini í Grand Canyon.

Hægsta fjallið er Humphreys Peak í Kachina Peaks Wilderness í Miðarizona. Humphreys Peak er góðar 3 800 metrar høgt.

Landslutir

Arizona hevur 15 counties (landslutir):

Søga

Indiánarnir

Í Arizona vóru fleiri ættarbólkar, sum dyrkaðu jørðina. Puebloindiánarnir høvdu byrgt áir og grivið veitir. Tá ið so turkur kom, veittu teir vatnið út á lendið. Puebloindiánarnir vóru friðarfólk, men teir ræddust at apasjarnar skuldu leypa á. Teir vóru grannar. Pueblo merkir "bygd". Suðuri hevði hohokamfólkið stóra framgongd, tí at tey vóru dugandi bøndur. Grannatjóð teirra, pueblofólkið, bygdi stór hús, sum vóru áføst og í fleiri hæddum. Húsini vóru av leiri og flættaðum kvistum og stóðu í grunnum gryvjum. Hohokamfólkið livdi í Suðurarizona frá um 100 f.Kr. til um 1400. Flestu teirra hildu til í tí fruktagóða Gilaáardali.

Um 800 búsettu tey seg aðrastaðni - størsta búsetingin verður nú á døgum kallað Snaketown (í Pinal County). Tey vórðu ávirkað av mentanum longri suðuri í Meksiko. Tað sæst á lutum og útbúnaði úr leiri, vovnum klæði og vøllunum, teir gjørdu til meksikanskar bóltleikir. Fornfrøðingar vita ikki, hvør lagna teirra var. Tí verður mentanin nevnd hohokam, ið merkir "tey horvnu". Á hohokamverkstøðunum vórðu gjørdir lutir úr reyðum og brúngulum leiri, sum vórðu prýddir við myndum av dýrum og fólki. Mynstrini í hohokamklæðunum vóru týðiliga eftir meksikanskari list. Við tað, at hohokam bøndurnir veittu vatn á velturnar, heystaðu teir tvær ferðir um árið: fyrru ferð um várið, tá ið kavin tíðnaði, og áirnar floymdu upp um áarbakkarnar, aðru fer seint á sumri, tá ið tað regnaði illa. Teir veltu korn, tubakk, bønir og bummull. Hohokamfólkið velti eisini mais.

Hohokamar funnu upp kynstrið at brenna myndir við sýru. Teir sýrubrendu skeljar, sum teir keyptu frá fólki á vesturstrondini. Djór vórðu málað við tjøru á skeljar. So varð skelin dyppað í tynta sýru, sum brendi burtur tað ómálaða, og tað málaða varð verandi eftir. Hohokamfólkið málaði seg um kroppin, tá ið tey skuldu til kappleikir og halda átrúnaðarligar høgtíðsdagar. Hohokambøndurnir byrgdu veitirnar við flættaðum mottum. Soleiðis veittu teir vatnið av einari veltu á aðra.

Innliman

Arizona var einaferð spanskt hjáland. Tá ið Meksiko tók loysing frá Spania 1821, var Arizona partur av Meksiko. Í 1845 bað Arizona um at verða limað inn í USA. Tað varð atvold til kríggj ímillum Meksiko og USA í 1846-1848. Meksiko tapti. Arizona bleiv alment lutstatur í USA 14. februar í 1912.

Fólkið

15,2 % verða søgd at liva undir fátækramarkinum (2011). 4,1 % av fólkinum eru arbeiðsleys, og miðallívsævin í lutstatinum er 78,93 ár. Undir 1 % av fólkinum eru ikki lesifør. BTÚ fyri hvønn íbúgva í lutstatinum er 31 485 USD. Í januar 2009 búðu 6 500 180 fólk í Arizona. Um 5,63 % vóru indiánar (heimafólkið), 88,74 % vóru av evropeiskari ætt, og hini vóru úr Asia, Afrika og ymiskum oyggjabólkum í Kyrrahavi. Meginparturin av fólkinum er katolikkar, og eini 15 % eru protestantar. 58 % av fólkinum búgva í býum við fleiri enn 100 000 íbúgvum.

Mál

 Enskt 74,1 %
 Spanskt 19,5 %
 Navaho 1,9 %
 Onnur 4,5 %

Átrúnaðir

 Katolikkar - 25 %
 Evangelistar - 23 %
 Ateistar - 22 %
 Protestantiskar - 15 %
 Mormonar - 4 %
 Jødar - 1 %
 Onnur - 11 %

Fólkasamansetning

 Hvít 88,74 %
 Latínoamerikanarar 29,6 %
 Svørt 4,20 %
 Indiánar 5,63 %
 Asiatar 2,75 %
 Hawaiianar 0,31 %

Viðgitið fólk úr Arizona

 Bruce Babbitt
 Alice Cooper
 Barry Goldwater
 Marty Robbins
 John McCain
 Frank Lloyd Wright

Politikkur

Jan Brewer (føddur 26. september 1944 í Hollywood, Kalifornia) er guvernørur. Hon umboðar republikanararnar.

Staturin hevur í 2010 samtykt eina lóg, ið krevur at innflytarar skulu hava skjøl á sær, sum prógva at teir hava loyvi til at vera í USA. Løgreglan skal spyrja øll tey, sum hon kortini steðgar av einhvørjari orsøk, og heldur sær út til at kunna vera ein innflytari, hvørt tey hava hesi pappírini. Hava innflytarar ikki pappírini á sær, fáa teir bót. Fleiri býir í USA hava sett handilsforboð móti Arizona, og Barack Obama hevur funnist harðliga at lóggávuni. Líknandi lóggávur eru hinvegin galdandi í fleiri evropeiskum londum.

Hygg eisini at

 Phoenix
 Grand Canyon
 Sameindu Statirnir Í Amerika

Bøkur

 Bayless, Betsy, 1998, Arizona Blue Book, 1997-1998. Phoenix, Arizona.
 McIntyre, Allan J., 2008, The Tohono O'odham and Pimeria Alta. Arcadia Publishing, Charleston, South Carolina. (ISBN 978-0-7385-5633-8).
 Miller, Tom (editor), 1986, Arizona: The Land and the People. University of Arizona Press, Tucson. (ISBN 0-8165-1004-0).
 Officer, James E., 1987, Hispanic Arizona, 1536-1856. University of Arizona Press, Tucson. (ISBN 0-8165-0981-6).
 Thomas, David M. (editor), 2003, Arizona Legislative Manual. In Arizona Phoenix, Arizona, Arizona Legislative Council. Google Print. Retrieved January 16, 2006.
 Trimble, Marshall, 1998, Arizona, A Cavalcade of History. Treasure Chest Publications, Tucson, Arizona. (ISBN 0-918080-43-6).
 Woosley, Anne I., 2008, Early Tucson. Arcadia Publishing, Charleston, South Carolina. (ISBN 0-7385-5646-7).

Ávísingar úteftir

 Official Website of the State of Arizona

Keldur

 Wikipedia (enskt)
 Census Bureau Home Page
 The World Almanac 2008
 The World Factbook 2006

Myndasavn

Sí eisini
Sambandsríki Amerika

Arizona


Indiana

Indiana (enskt: The State of Indiana) er stakríki í Sambandsríkinum Amerika við umleið 6 mió. íbúgvum. Høvuðsstaðurin og størsti býurin er Indianapolis. Í norðri hevur Indiana mark við Michigan, í eystri við Ohio, í suðri við Kentucky og í vestri við Illinois. Í desember 1816 bleiv Indiana lutstatur í USA. Eyknevni er The Hoosier State. Upprunaavgerðið av orðið Hoosier er ókendur.

Stórur munur er á vetri og sumri. Um summarið er slavið og heitt, og um veturin er turt og kalt. Har eru tær stóru grasfløturnar. Tess longri vestureftir farið verður, tess turrari verður. Í hesum økinum var áður tann amerikanska prerian við sínum veldigu grasfløtum og stórum búflafylgjum. Nú á døgum er næstan øll prerian burtur. Bara nøkur smá, var øki eru eftir, og bara smáar leivdir av búflafylgjunum. Har, sum prerian áður var í Indiana, eru nú stórir kornakrar. Tey turrastu økini verða nýtt at hava neyt gangandi á  beiti. Flestøll jarðarbrúk eru sera stór. Nógv sløg av grøði verða velt, og har, sum ov turt er at velta, hava tey kjøt-framleiðslu á veldiga stórum ranchum.

Sí eisini

Sambandsríki Amerika


Hagstova Føroya

Hagstova Føroya er almenni hagtalsmyndugleikin í Føroyum. Tað er sostatt Hagstovan, sum kunnger almenn hagtøl í tann mun, sum tey eru tøk. Aðrir almennir myndugleikar, sum fremja hagtalsuppgerðir eiga at samskipa hetta virksemi við Hagstovuna.

Hagstovan er sjálvstøðugur stovnur undir Fíggjarmálaráðnum, sum innan játtanarkarmarnar sjálvur leggur virksemið til rættis. Í lógini um Hagstovu er tryggjað almenninginum, at hagtølini frá stovninum eru framd uttan politiska ávirkan. Somuleiðis tryggjar lógin, at tær upplýsingar, Hagstovan hevur um hendi, einans verða brúktar til hagtalsuppgerðir og ikki latnar øðrum - hvørki myndugleikum ella einstaklingum.

Hagstova Føroya virkar sambært løgtingslóg nr. 33 frá 7. mai 1991. Frammanundan var Hagdeild undir Landsstýrinum, sum røkti hagtalsuppgávur.

Ein avgerandi uppgáva hjá Hagstovuni er útgáva.

Føroyskur politikkur


Wisconsin

Wisconsin er stakríki í Sambandsríkinum Amerika við umleið 5,6 mió. íbúgvum. Høvuðsstaðurin er Madison og Milwaukee er størsti býurin. Í norðri hevur Wisconsin mark við Michigan, í vestri við Minnesota og Iowa, og í suðri við Illinois. Í norðri liggur Superiorvatn og í eystri liggur Michiganvatn. Frá 2011 til 2019 var Scott Walker (ein republikanari) guvernørur í statinum Wisconsin, og hann kom til valdið uppá at skapa fleiri arbeiðspláss. 250 000 arbeiðspláss eftir fýra ára valskeiðnum hjá guvernørinum, lovaði hann . Eitt sum Walker hevur gjørt er at fara í hernað ímóti fakfeløgum hjá alment løntum.

Síðan 2019 hevur Tony Evers verið guvernørur. Hann er limur í Demokratiska flokkinum.

Eyknevni er Grevlingurstaturin (enskt: The Badger State).

Søga
Peshtigo-eldurin, sum hildið verður byrjaði í Peshtigo í Wisconsin 8. oktober 1871, er tann skógareldurin í USA, sum hevur kravt flest mannalív. Eldurin kravdi nærum 2.500 mannalív, tá eitt øki á nærum 5,000 ferkilometrar stóð í ljósum loga. Tað bleiv ongantíð staðfest við vissu, hví eldurin byrjaði, men skerpingur og nógvur hiti í langa tíð hevði við sær, at vandin fyri eldi var stórur. Ein stórur partur av bæði Wisconsin og Michigan høvdu eldstormar - eitt fyribrigdi, sum hendir, tá ein eldur er so sterkur, at hann ger sína egnu vindskipan og verður sum ein tornado.

Búskapur
Dugnaligir jarðarmenn, sum hava tikið eftir teimum royndum, amerikanska búnaðarráðið hevur latið gera, hava gjørt Wisconsin til eitt av høvuðsbúnaðarlondunum í USA. Tað vaksa ymisk sløg av grøði á teimum ymisku teigunum, so sum moldin hóvar seg best til. Jørðin er pløgd, so at vatnið skal ikki taka moldina við sær, tá ið grovt regn er, men heldur ikki seta ov skjótt frá. Í strævnastu innheystingartíðini, seinnapartin í juli og fyrrapartin í august, er ikki sjáldan, at manningin á skurðtreskjarunum arbeiðir alt samdøgrið, helst tá ið illveður hóttir við at oyðileggja hveitina. Hvør treskjarin arbeiðir móti 40 monnum.

Mjólkarvørur eru eisini ein stórur partur av Wisconsins búskapur.

Størstu býir

Teir 10 størstu býirnir í Wisconsin eftir íbúgvatali vóru í 2018 hesir:
 Milwaukee – 595 351
 Madison – 255 214
 Green Bay – 105 116
 Kenosha – 99 877
 Racine – 77 542
 Appleton – 74 653
 Waukesha – 72 489
 Eau Claire – 68 587
 Oshkosh – 66 665
 Janesville – 64 359

Sí eisini
Sambandsríki Amerika

Ávísingar úteftir
 Almenna heimasíðan: Wisconsin.gov
 Wisconsin, wikivoyage (á enskum)

Keldur


Rotterdam

Rotterdam  er ein kommuna, ein havnabýur og næststørsti býur í Niðurlondum.

Rotterdam er landsins størsti havnabýur. Ein djúp á rennir á sjógv 28 km haðani. Saman við Europoort er Rotterdam eisini heimsins størsta havn. Nútíðarhavnin Europoort í Rotterdam kann avgreiða 300 farmaskip í senn. Nógv vara, sum flutt verður inn á meginlandið, verður fyrst uppskipað í Rotterdam og síðan flutt eftir áunum í prámum ella lektarum eystur í Týskland. Á heimvegnum taka teir so aftur týskar varur við sær, sum skulu útskipast í Rotterdam.

Ítróttur

Stórir fótbóltfelag í Rotterdam eru Feyenoord, Sparta Rotterdam og SBV Excelsior.

Ávísingar úteftir
 Almenna heimasíðan hjá býnum: rotterdam.nl (á niðurlendskum)

Keldur

 Upplýsingarnar um Rotterdam eru fingnar til vega frá niðurlendsku og ensku útgávuni av Wikipediu.

Býir í Niðurlondum