NINA

NINA, ið er 80 minuttir langur spælifilmur, er ein føroysk/donsk verkætlan, sum Maria Winther Olsen stendur fyri. Hon hevur sjálv skrivað bæði søgu og handrit. Filmurin gongur fyri seg í Mikladali og Klaksvík, og NINA er fyrsti spælifilmur í fullari longd, sum er upptikin í Norðoyggjum. Klaksvíkar kommuna er millum høvuðsstuðlarnar av verkætlanini, sum samanlagt kostaði eina góða millión krónur. Klaksvíkar kommuna stuðlar verkætlanini við 200.000 krónum. Hetta er ein spælifilmur, sum snýr seg um eitt ungt danskt par, sum flytir til Føroya og búsetir seg í Mikladali. Maðurin fær arbeiði í Klaksvíkar Sjúkrahúsi, meðan konan gongur í einsemi í Mikladali. Hon "revsar" unnusta sín í einari roynd at fáa hansara kærleika.

Umframt teir tríggjar høvuðsleikararnar verða statistar í hópatali eisini at síggja, men tey trý Marie T. Søderberg, Nikolaj D. Schmidt og Mike Viderø eru tey, sum fyrst og fremst fortelja søguna um Ninu. Parið í høvuðsleikutunum eru donsku Marie Tourell Søderberg og Nikolaj Dencker Schmidt, ímeðan Mike Viderø spælir triðja høvuðsleiklutin sum presturin Fríði. 29-ára gamla Marie, sum spælir høvuðsleiklutin Nina, er eitt nú kend úr dramarøðini “1864” hjá DR eftir Ole Bornedahl. Harumframt spældi hon leiklutin sum Iben í spælifilminum “Steppeulven” frá 2014, umframt at hon hevur lagt rødd til vælumtóktu Violettu, sum serliga tey yngru kenna úr røðini “Violetta á Disney Channel.

Danin Nikolaj Dencker Schmidt spælir sjeikurin hjá Ninu, William. Umframt at hava spælt fleiri stuttfilmar, hevur Nikolaj eisini verið at sæð í eini DR-røð, nevniliga “Historien om Danmark”, sum varð víst fyrr í ár. Hin mannligi høvuðsleikarin er føroyski Mike Viderø, sum spælir presturin Fríði.

Føroyskir filmar


Aretha Franklin

Aretha Franklin (25. mars 1942 – 16. august 2018) hevur ofta verið umtalað sum drotningin av soul. Hon er m.a. kend fyri løgini "Respect", "A Change Is Gonna Come" og "I Say A Little Prayer". Hon hevur vunnið 18 Grammy-virðislønir, og varð í 1987 fyrsta kvinnan, ið varð upptikin í Rock and Roll Hall of Fame. Hon varð ofta umrødd sum “soul-drotningin”, og hon verður roknað sum ein av týdningarmestu sangarindunum innan popp- og rockplátur.

Yrkisleiðin hjá Aretha Franklin spennir seg yvir meiri enn seks áratíggju. Hon hevur vunnið 18 Grammy Awards og hevur selt fleiri enn 75 milliónir fløgur. Heitið ”Queen of Soul” varð knýtt at henni og fylgdi henni alt lívið.

Lívsleið

Franklin varð fødd 25. mars 1942 í Memphis í Tennessee, men sum smágenta flutti hon vil familjuni til Detroit, Michigan, har pápin, C. L. Franklin, gjørdist prestur í New Bethel Baptist Church. Mamman var gospelsangari og klaverleikari, pápin var pastorur og prædikumaður. Sanggávurnar vóru góðar longu frá barnaárum og longu sum tannáringur var hon sangari burturav, mest í kirkjuligum samanhangi. Fyrsta fløga hennara, ein gospelfløga, kom í 1956. Tannáringaárini vóru helst ikki so løtt hjá henni. Hon gjørdist við barn sum 12 ára gomul, og sum 14 ára gomul var hon mamma at tveimum børnum. Men omman tók sær av børnunum, so Franklin kundi fáa gongd á lívsleiðina sum sangari.

Gjøgnum sekstiárini komu fleiri útgávur við henni, og tað var serliga við plátuni ”Lady Soul” frá 1968, at hon veruliga gjørdi vart við seg. Sangurin, sum gjørdi hana kenda kom eitt ár frammanundan á plátuni ”I Never Loved a Man the Way I Love You” (1967). Talan er um "Respect", sum Otis Redding skrivaði. Stríðsfólk innan bæði borgararættindi og javnrættindi hava tikið sangin til sín. Frá 1960 og nøkur ár fram var hon á Columbia Records. Í 1966 skifti hon til rhythm & blues kraftsentrið Atlantic Records og tá kom ferð á. Jerry Wexler fekk stóran týdning fyri hennara yrkisleið. Wexler var jødi úr New York við ótrúligum tevi fyri m.a. soul-tónleiki. Hann gav henni størri rásarúm og kontroll yvir sínum úttrykki. Hon slapp at sameina tað spirituella og tað holdsliga sum henni lysti. "Let Aretha be Aretha” var hugburðurin. Hetta eyðkendi restina av hennara lívi og yrkisleið.

Í 1968 sang hon til jarðarferðina hjá familjuvininum og borgararættindastríðsmanninum Martin Luther King Jr. Í 1969 var hon sundurlisin frá fyrsta manninum Ted White, ið fór illa við henni. Hon var fyrsta kvinnan, sum fekk limaskap í Rock & Roll Hall of Fame – tað var i 1967. Hon gav út 42 plátur og fløgur, og seldi minst 75 milliónir eintøk. Ikki færri enn 44 ferðir varð hon tilnevnd eina Grammy virðisløn, og 18 ferðir gjørdist hon vinnari. Ein av Grammy virðisløntu sangum hennara var ein duett saman við George Michael, sum tey bæði sungu inn í 1986, og sum eisini var størsta handilsliga succesin hjá henni. Ein annar Grammy-vinnari var "Chain of Fools" frá 1968. Sangurin fekk tann stóra heiður at vera ljóðteppi til eina minniliga dansisenu hjá John Travolta í filminum ”Michael” (1996).

Í 1987 varð hon fyrsta kvinnan, sum fekk heiðurin at verða innlimað í “Rock and Roll Hall of Fame”.

Í 2008 valdi blaðið Rolling Stone hana til «Greatest Singer of the Rock Era». Ein minnilig framførsla hjá Aretha Franklin var, tá Barack Obama, forseti, varð settur í embætið í 2009.

Seinasta fløgan kom í 2017 har hon syngur saman við Royal Philharmonic Orchestra. Talan er um eldri upptøkur av Arethu Franklin, sum kongaliga orkestrið hevur tónasett av nýggjum.

Superstjørnan hevði havt ringa heilsu síðani hon fekk staðfest krabbamein í 2010, og í 2017 avgjørdi hon so at gevast at syngja. Tá hevði hon givið út album nummar 42 og havt eina 60 ára langa sangkarrieru.

Keldur

Amerikanskar songkvinnur
Amerikanskir tónleikarar
Føðingar í 1942
Andlát í 2018


Kim Jong-un

Kim Jong-un (f. 8. januar 1983) er norðurkoreanskur einaræðisharri. Hann hevur síðani 2011 gera stórar broytingar á politiska og hernaðarliga pallinum, fyri at økja um sítt vald. Kim Jong-un hevur m.a. valt at skifta verjuovastan Pak Yong Sik út við No Kwang Chol, meðan leiðarin av heryvirleiðsluni, Ri Myong Su, er skiftur út við hansara varamann, Ri Yong Gil. Generalurin Kim Su Gil er skiftur út við Kim Jong Gak sum stjóri í stjórnarskrivstovuni í herinum. Felags fyri teir tríggjar, sum eru settir í størvini, eru at allir eru sera trúfastir móti norðurkoreanska leiðaranum.

Hann hevur eisini sett sær fyri at gera Norðurkorea til heimsins størsta kjarnorkuveldi. Boðini komu frá leiðaranum, tá hann í des. 2017 hitti umboð fyri tey sum menna vápn í landinum. Tann 28. november 2017 skjeyt Norðurkorea eina rakett, sum kann raka øll mál í USA, sambært teimum sjálvum.

Í 2018 møttust Kim Jong-un og forsetin úr Suðurkorea, Moon Jae-in, tvær ferðir í Panmunjom á markinum millum bæði londini, og einaferð í Pyongyang. Hin 12. juni 2018 møttust Kim forseti USA Donald Trump á toppfundi í Singapore, tað var fyrsti fundur og samrøða millum ein norðurkoreanskan leiðara og ein sitandi amerikanskan forseta. Teir kjakaðust um kjarnorkuskránna hjá Norðurkorea. Ein uppfylgjandi fundur í Hanoi í ferbruar 2019 endaði bráddliga uttan nakra avtalu. Hin 25. apríl 2019 møttust Kim og russiskir forsetin Vladimir Putin á teirra fyrsta toppfundi í Vladivostok. Hin 30. juni 2019 møtti Kim við bæði tí suðurkoreanska forsetanum og Trump í koreanska hernaðarfría økinum.

Keldur

Norðurkorea
Einræðisharrar
Statsleiðarar


Sprellimaður

Ein sprellimaður er eitt leikaskapilsi (figurur) ið sprellar tá ið togað verður í eitt band, sum er fest í skapilsið. Sprellimenn eru vanliga gjørdir úr træi ella pappi. Nútíðar sprellimenn gjørdust vælumtóktir hjá aðalstættini í Europa í 18'du øld, men líknandi leikur kunnu sporast heilt aftur til griksku og egyptisku fornøldina. Á týskum verður sprellimaður nevndur Hampelmann á eingilskum Jumping Jack og á fronskum Pantin (figurine). Í Danmark gjørdist spellimaðurin ein partur av jólapyntinum uml. 1850, og í Føroyum er sprellimaðurin sum oftast ein jólamaður, sum hevur sítt fasta pláss á vegginum, hvørji jól.

Keldur

Jól
leikur


Fiskivinna

Fiskivinna er tann týdningarmesta og mest avgerandi vinna í Føroyum. Fiskivinna er ein global vinna, og sum atlimur í FAO hava Føroyar møguleika at vera við, tá mál um burðardyggan fiskiskap eru á dagsskrá.

Fiskivinna er ein hárisiko vinna, ið krevur nógva servitan. Fiskiskapurin er ymiskur frá ári til ár og ymiskur ígjøgnum árið. Fiskiskip eru stór amboð, ið krevja nógva servitan at reka. Skiparin skal hava kunnleika til fiskileiðir og mangt annað. Fiskurin skal eisini hava røttu góðsku, pakkast rætt og koma út á marknaðin.


Heiðafuglur

Heiðafuglur er fuglur, sum hevur reiður í haganum. Í Føroyum er nógvur heiðafuglur. Flest allur heiðafuglur finnur føði í haganum og niðri í fjøruni. Summir heiðafuglar eru tó sjófuglar, til dømis kjógvi og likka, og tað merkir, at teir finna føði sína á sjónum.

Ein stórur partur av heiðafugli er flytifuglur. Hann er einans í Føroyum um summarið, tá ið hann reiðrast. Um veturin flýgur hann til heitari lond at vera.

Hygg eisini at
 Fuglar í Føroyum

Fuglar


Fiskivinna í Føroyum

Fiskivinnan hevur stóran búskaparligarn týdning fyri Føroyar. Søguliga sæð hevur fiskivinnan størsta týdning fyri búskaparliga virksemið í Føroyum - størri týdning enn nøkur onnur vinna, og hetta er galdandi enn.

Føroyingar byrjaðu tann orduliga fiskiskapin í 1890”unum” tá id trappubrøðrunir keypti tað fyrstu sluppina til landið, síðan hevur fiskivinnan broytt seg og formera seg til at røkka langt út í heimin, og til at hava ein tann mest modernaða flotan í heiminum, hóast ringar tíðir.

tær allarbestu tíðurnar hjá føroyska flotanum byrjaðu síðst í 1960”unum” tá id tey fyrstu stálskipini komu, síðani hevur tað gingi upp og niður inntil fyrst í 1990”unum” tá ið búskaparkreppan tók seg upp og koyrdi nógv av skipinum á húsagang.
Síðani hevur flotin bygt seg uppaftur ímeðan serliga uppisjóvarflotin hevur klárað seg sera væl t.d. eftir teir fingu tí stóru makrelkvotuna í 2010.

Seinni Heimsbardaga rakti føroyingum meint. Tær føroysku slupirnar sigldu við fiski úr føroyum og íslandi niður til onglands við fiski, hetta var ein sera vandamikil túrur tí tað lógu nógvir týskir kavbátar uppá lúr. Tær føroysku sluppirnar landaðu fiskin í oftast í Scrabster og Grimsby, hetta gav nógvan pening til teir føroysku sjómennirnar, og eftir kríggið vóru tað nógvir sum áttu so nógvan pening at teir keyptu sína egnu slupp. Á hesu ferðini eru upp í 240 sjómenn deyðir tilsamans, hetta ger at føroyar eru tað landið í hevur mist mest sjófólk undir krígnum í heiminum í mun til fólkatalið tá.


Tyssismánagras

Tyssismánagras (frøðiheiti: Botrychium lunaria) er ein av okkara vanligu trøllakampum. Hann er ikki lættur at fáa eyga á, tí hann er oftast bert fáar cm til longdar, og hann finst ikki í mongd, har hann veksur. Hóast tað, er hann á flestøllum oyggjum. Trøllakampar hava ikki blómur og seta ikki fræ, men nørast við grókornum. Mánagras er trøllakampur av Ormstunguætt Ophioglossaceae og er einasta slagið í hesi ætt, sum finst í Føroyum, meðan tað í Norðanlondum finnast 8 sløg.

Mánagras hevur eitt einstakt blað, sum er býtt í tveir partar. Ovari parturin, ið ikki er grønur, er gróbærur. Hesin parturin hevur nógvar rundar grógoymslur, ið eru samlaðar í einum klasa. Hvør av hesum grógoymslum framleiða hundraðtals grókorn, ið spíra til nýggjar plantur. Niðari parturin av blaðnum er grønur og gróleysur. Hann er býttur upp í fleiri mánavaksnar partar, ið hvør fevnir inn yvir annan. Soleiðis skilir tyssismánagras seg frá hinum 15 trøllakampunum, ið vit hava í Føroyum. Tí á hinum sita grókornini í gróhópum aftanfyri á blaðnum, vardir av einum skjøldri, sum opnar seg, tá grókornini eru búgvin, so at tey kunnu spjaðast. Eisini kunnu tey sita á blaðrondini, sum er rullað inneftir, áðrenn grókornini eru búgvin.

Sí eisini
 Trøllakampar
 Plantur í Føroyum

Plantur í Føroyum


Hægstirættur í USA

Hægstirættur í USA kann ógilda lóggávu frá Kongressini ella einstøku statunum, um hann metir, at lóggávan stríðir ímóti amerikonsku grundlógini. Landsins ovasti dómstólur viðgerð kærumál og mál av serligum týdningi. Og hann er síðsti kærumyndugleiki viðvíkjandi amerikonsku grundlógini. Dómstólurin var stovnaður, tá USA fekk sína grundlóg í 1787. Níggju dómarar eru í hægstarætti. Teir verða tilnevndir fyri lívið av forsetanum við góðkenning av Senatinum. Í 2018 eru teir konservativu í meiriluta í hægstarætti. Fimm dómarar verða mettir sum konservativir, og fýra sum liberalir.

Limir í Hægstarættinum
(Seinast dagført hin 27. oktober 2020.)

 hægstarættarforsetin  John Roberts (føddur í 1955, útnevndur av George W. Bush í 2005)
 dómari Clarence Thomas (føddur í 1948, útnevndur av George H. W. Bush í 1991)
 dómari Stephen Breyer (føddur í 1938, útnevndur av Bill Clinton í 1994)
 dómari Samuel Alito (føddur í 1950, útnevndur av George W. Bush í 2005)
 dómari Sonia Sotomayor (fødd í 1954, útnevnd av Barack Obama í 2009)
 dómari Elena Kagan (fødd í 1960, útnevnd av Barack Obama í 2010)
 dómari Neil Gorsuch (føddur í 1967, útnevndur av Donald Trump í 2017)
 dómari Brett Kavanaugh (føddur í 1965, útnevndur av Donald Trump í 2018)
 dómari Amy Coney Barrett (fødd í 1972, útnevnd av Donald Trump í 2020)

Sí eisini
 Umboðsmannatingið í USA
 Senatið í USA
 Kongressin í USA
 Tað hvíta húsið

Ávísingar úteftir
 Heimasíðan: supremecourt.gov (á enskum)
 Trump hevur valt Amy Coney Barrett, dagur.fo

Keldur

USA

en:Supreme Court of the United States
no:USAs høyesterett


Amerikanska grundlógin

Amerikanska grundlógin, sum kom í gildi í 1789, tryggjaði fólkinum og statunum stórt frælsi. Amerikanska grundlógin er hin elsta lógin av sínum slag í heiminum. Hon varð samtykt í 1788 og kom í gildi árið eftir. Lógin er ein karmur, ið annan vegin tryggjar øllum borgarum grundleggjandi rættindi, og hinvegin ein vernd móti órættvísari viðferð frá allari yvirvøld. Eftir at amerikanska grundlógin kom í gildi, eru nógv ískoyti skrivað. Fyrstu 10 ískoytini, Bill of Rights, vórðu løgd afturat grundlógini í 1791. Av hesum tíggju er fyrsta ískoytið um persónligt frælsi: trúarfrælsi, talufrælsi, pressufrælsi og frælsi at mótmæla.

Tað serliga við amerikansku grundlógini er, at hon er aldri broytt. Bara ískoyti eru komin afturat.

USA


Carla Juri

Carla Juri (fødd 2. januar 1985 í Locarno) er ein sveisiskur sjónleikari.

Útvaldur filmografi

Film

Sjónvarp

Føðingar í 1985


Monte Águila

Monte Águila er ein býur í Kili við umleið 6.574 íbúgvum.

Myndir

Keldur

Útvortis ávísingar

 MONTE ÁGUILA

Kili


Føroysk list

Føroysk listafólk hava málað síðani seinast í 18. øld. Tað er tó ikki fyrrenn frá 1930-árunum, at føroysk list ger seg galdandi á høgum stigi, fyrst við málningalistini og síðani við mynd-høgglist og grafikki. Meðan myndlistin er nýggj, er føroyskt listhandverk elligamalt; træskurður og serliga bindingarmynstur vóru vanligir listlutir.

Elstu føroysku málningarnar, vit vita um, hevur Díðrikur í Kárastovu av Skarvanesi gjørt um ár 1850. Men teir fyrstu málararnir, sum Jógvan Waagstein og Niels Kruse, málaðu mest tað føroyska landslagið við sínum skiftandi ljósi og litum. Í 1948 varð skipað fyri fyrstu almennu framsýningini av myndlist í Føroyum. Tá varð hildið, at kundi ein framsýning skipast annaðhvørt ár, so var væl vorðið. Nú eru framsýningarnar tættar, og eitt stórt tal av listafólki skapa eina fjølbroytta føroyska myndlist.

Kendast eru listafólk sum t.d. Hans Pauli Olsen, Steffan Danielsen, Janus Kamban, Ingálvur av Reyni, Ruth Smith, Tróndur Patursson, Zacharias Heinesen, Sámal Joensen-Mikines og Thomas Arge.


Gran Canaria

Gran Canaria er tann næststørsta av teimum sjey Kanarisku Oyggjunum. Kanarisku Oyggjarnar liggja 1000 km sunnan fyri Gibraltar, men eru spanskar, og fólkið tosar spanskt. Oyggin er rund sum ein pannukøka, tó við høgum øskulitaðum fjøllum, sum koma upp móti 2000 m. Fólk hevur sett seg niður á útnyrðings- og landnyrðingssíðuni, tí her er vatn. Annars sigst, at á oynni eru heili fýra ymisk veðurløg.

Sera gott veðurlag alt árið og frálíkar strendur lokka eina rúgvu av gestum til Gran Canaria alt árið. Suðursíðan av Gran Canaria er tann mest vitjaða, og har finnast hópin av hotellum og íbúðum. Playa Del Ingles, Maspalomas, Meloneras og Puerto Riko eru nakrir av teimum mest vitjaðu býunum. Í Puerto Riko hevur einki menniskja sett seg niður fyrr enn í 1956, tá ið Tjæreborg Rejser og Spies Rejser settu skjøtul á ferðavinnuna. Her er og hevur verið oyðimørk í fleiri hundrað ár.

Søga

Longu í 1100 f.Kr. komu fønikiararnir framvið her á sínum longu sjóferðum. Í 300 f.Kr. kom fólk rekandi á flakum yvir havið úr Norður-Afrika. Hetta fólkið var av berbaraætt og kallaðist guanchararnir. Teir dugdu ikki bátasmíð, men hildu seyð og geitir og stóðu á seiðabergi. Teir bygdu sær ikki hús, men búðu í teimum mongu rúmligu fjallaholunum, sum er gamli kanariski bústaðarhátturin. Tað sigst, at tað fyrsta, hesi fólk bóru eyga við á oynni, vóru grannvaksnir hundar, harav navnið Gran Canaria.

Í 1478 koma spaniólarnir og bera seg at á sama hátt, sum teir fá ár seinri gera í Amerika. Teir berjast við báðar høvdingarnar á oynni, annan drepa teir, og søgnin sigur, at tá ið hann var fallin, stoyttu øll viðhaldsfólk hansara seg út av berginum Sancta Lucia. Hin høvdingin fanga teir og tvinga at lata seg doypa.

Spania
Oyggjar


Tunglyndi

Tunglyndi er vanlig og mikið útbreidd sálarsjúka. Umleið 1 út av 6 fólkum stríðast við hetta sálarheilsufyribrigdi, onkustaðir á lívsleið teirra. Tunglyndi kann verða, miðal – ella svárt, og fleir kvinnur enn menn fáa tunglyndi. Nógv tunglyndi byrjar í 20-30 árs aldrinum, men alsamt fleiri børn og ung eru í viðgerð fyri tunglyndi. Tunglyndi er ikki tað sama sum kenslan av sorg.

Medisinsk viðgerð hevur í nógv ár verið nýtt til tunglyndi. Í Føroyum er sølan av antidepressiva tvífaldað seinastu 10 árini 2007-2017.

Sjúkur


Felipe Folgosi

Luiz Felipe de Andrade Folgosi (føddur 18. mai 1974 í São Paulo) er sjónleikari og tónleikari úr Brasil. Hann hevur spælt við í filmum og sjónvarpsrøðum.

Leiklutir í filmum, røðum og í telenovelas

Keldur

Brasilskir sjónleikarar
Tónleikarar
Føðingar í 1974


Gunilla Bergström

Gunilla Elisabet Dukure Bergström (fødd 3. juli 1942, deyð 25. august 2021) var svenskur barnabókahøvundur.

Hon hevur útbúgving sum journalistur, men gjørdist rithøvundur burturav í 1975. Hon hevur skrivað fleiri enn 30 bøkur, kendastu eru tær um Álv Ákason, sum hon sjálv myndprýðir.

Fyrsta bókin hjá Gunillu Bergström kom út í 1971 og eitur "Mias pappa flytter"; fyrsta bókin um Álv Ákason kom út í 1972, og eitur "Góða nátt, Álvur". Bøkurnar um Álv Ákason eru klassikarar í svenskum barnabókum. Umframt bøkur finst hann eisini sum sjónvarpsrøð, barnasjónleikur og fløga.

Keldur

Svenskir rithøvundar
Kvinnuligir rithøvundar
Føðingar í 1942
Andlát í 2021


Azorurnar

Azorurnar liggja langt út í Atlantshavinum - millum Portugal og Norður-Amerika - 5 tíma flúgving úr Keypmannahavn. Høvuðsoyggin eitur Sao Miguel har størsti býurin á Azorunum, Ponta Delgada, er. Har er eitt vakurt havnalag við størri úrvali av kaféum og matstovum.

Á Azorunum er veðurlagið av tí besta, heitt, men av tí oyggjarnar eru so langt úti í stórhavinum, verður altíð eitt sindur av loti, so tað verður ikki so kvalið. Nógv verður dyrkað av bananum á oyggjunum.

Landafrøði
Oyggjabólkurin Azorurnar liggur í Atlantshavi. Azorurnar eru ein oyggjabólkur við 9 oyggjum av vulkanskum uppruna. Her var fólkatómt til menn úr Portugal komu higar í 1427. Samlaða støddin er einans uml. helvtina av Føroyum, umleið 747 ferkilometrar. Lægsti meðalhiti um dagin er 16 stig (januar). Hægsti meðalhiti um dagin er 26 stig (august). Tað regnar av og á og skiftir ofta millum regn og brennandi sól. Oyggjarnar liggja mitt í Golfstreyminum og meðalhitin í sjónum alt árið liggur millum 16 og 23 stig. Háárstíð verður roknað til summarfrítíðar-mánaðirnar í Portugal og suðurlondum annars, t.v.s. frá mai til september. Miðárstíðin er apríl mánaði og oktober/november. Lágárstíð er frá desember til mars.

Sí eisini
 Madeira

Portugal
Oyggjar


Sjimpansa

Sjimpansur halda fyri tað mesta til í trøum. Sjimpansur halda til í afrikonskum frumskógum, í skógum og graslendum. Tær kunnu flyta seg skjótt gjøgnum frumskógin við at sveiggja frá grein til grein. Sjimpansur eta mest plantur og frukt, men teimum dámar eisini væl kjøt, egg og skordjór. Um náttina sova tær uppi í trætoppunum í bólum, sum tær gera úr bløðum og greinum. Sjimpansur kunnu verða 1,7 metrar høgar og viga upp í 60 kilo. Hóast tær vanliga ganga á øllum fýra, eisini nevnt knúgva-gongd, so duga tær eisini at standa og ganga upprættar. Sjimpansur eru súgdjór og hoyra til mannapurnar, eins og vit menniskju.

Sjimpansur eru eitt av fáum djórum, sum duga at brúka amboð. Tær brúka til dømis ein pinn fyri at fáa fatur á skordjórum, sum halda til í rivum í viðarbulum, og brúka steinar at bróta nøtir við.

Súgdjór


Svartur pantari

Svarti pantarin er eitt av størstu ránsdjórunum í frumskóginum. Tað er trupult at fáa eyga á pantaran, tí hann er myrkur í liti. Hann sæst tí ikki, tá ið hann lúrir eftir fongi í myrka skóginum. Svarti leopardurin heldur til í Ásia og Afrika. Svartir jaguarar halda til í Suðuramerika. Svarti pantarin etur kjøt og veiðir fisk, fugl, súgdjór og skriðdjór. Pantarar eru súgdjór.

Súgdjór


Kvalaraslanga

Kvalaraslangan er ein stór slanga, sum tekur sín fong við kjaftinum. Hon sveipar seg um fongin og kroystir hann, til hann kvalist. Kjálkabeinini kunnu gapa so nógv, at fongurin verður etin í einum. Eftir hetta er kvalaraslangan mett í fleiri mánaðir. Kvalaraslangur halda til í tropiska partinum av Mið- og Suður-Amerika. Kvalaraslangur kunnu gerast 4 metrar langar og viga meiri enn 45 kilo. Kvalaraslangur eru skriðdjór og hoyra til slangufamiljuna. Størsta kvalaraslangan, sum higartil er mátað, var 5,5 metrar long.

Kvalaraslangan etur alt, sum hon fatur á, bæði apur, fugl, hjørtir og villsvín. Kvenndjórið kann leggja heilt upp í 60 ungar. Nýføddu ungarnir eru bara 60 sentimentrar langir, men halda fram at vaksa øll 25-30 árini, teir liva.

Skriðdjór


Buffy Sainte-Marie

Buffy Sainte-Marie (f. 1941) er myndlistakvinna, singer-songwriter, framleiðslustjóri, filantropur, pedagogur, sosial-aktivistur og slóðbrótari fyri rættindini hjá amerikanska upprunafólkinum. Hon hevur skrivað sangir við sosialum harmi og bersøgnum, politiskum boðskapi. Hon hevur skrivað sangir við so dyggari kommersiellari slagkraft, at so ymisk listafólk sum Janis Joplin, Barbra Streisand, Elvis Presley, Neil Diamond og Joe Cocker hava gjørt teir heimskendar. Indianska listakvinnan er líka so brennandi ágrýtin enn, sum tá ið hon í 1960unum vann fram á tí amerikanska vísupallinum, ið fevndi um nøvn sum Joan Baez, Bob Dylan, Leonard Cohen og Joni Mitchell. Sainte-Marie varð skjótt gitin sum ein gávaður sangskrivari, og tað veruliga frambrotið var við sanginum "Soldier Blue" úr hennara fyrstu LP-plátu í 1964, tá ið hon var 23 ár. Hon fekk samstundis virðislønina hjá Billboard sum besta nýggja listafólk í USA. Í 1970unum hvarv Buffy Sainte-Marie lutvíst av pallinum. Sjálv hevur hon sagt, at fyrst var tað Lyndon B. Johnson, forseti, og seinni Richard Nixon, ið lýstu hana óynskta fyri sítt stríð fyri rættindunum hjá indianarum. Men tíðliga í 1980unum var hon aftur av álvara við eitt nú tittulsanginum "Up Where We Belong" úr filminum Officer and Gentleman, ein sangur, sum varð ein ómetaligur viðburður hjá Joe Cocker og fekk ein Oscar í 1982. Og tað er bara ein av teimum mongu virðislønunum, sum tann indianska listakvinnan hevur fingið gjøgnum eitt langt og virkið lív, listini og borgararættindunum til gangs.

Hon hevur franskt navn, tí hon er av irokesaraætt. Hon varð fødd tann 20. februar 1941 í Piapot Cree-reservatinum í Qu-Apelledalinum í Saskatchewan í Kanada. Hon varð faðir- og móðurleys og seinni ættleidd av Albert- og Winifred Saint-Marie í Maine. Hesi amerikonsku foreldur hennara vóru skyld við biologisku foreldur hennara. Hon fór á universitetið, University of Massachusetts Amherst, har hon var millum tíggju tey bestu í sínum flokki. Hon fekk embætisprógv sum lærari í eysturlendskari heimsspeki. Í 1964 var hon og vitjaði ættfólk sítt í Piapot Cree-reservatinum í Saskatchewan. Har var ein powwow-mentanarstevna hildin. Yngsti songur høvdingin, Piapot, Imu Piapot og kona hansara ríkaðu hana við síni upprunamentan. Hon fekk innlit í mentanina hjá forfedrum sínum.

Kanadiarar
Uppruna amerikanarar


Apache

Apache er ein bólkur av seks mentanarliga skyldum indianaraættum í USA, ið eru úr athabascan-málættini. Ættbólkarnir eru: kiowa-apacharar, ið búðu millum norðara New Mexico-markið og Platte River, lipan-apacharar úr eystara New Mexico og vestara Texas, jicarilla-apacharar úr sunnara New Mexico, mescalero-apacharar miðskeiðis í New Mexico, chiricahua-apacharar úr Chiricahua Mountains í suðurvestara Arisona og vestur-apacharar miðskeiðis í Arisona. Apache-indianarar eru altso ikki til sum tjóð, tí teir eru úr nógvum ættbólkum. Orðið "apache" merkir krígsmaður. Ein tann víðagitnasti leiðarin hjá einum apache-fólki var Geronimo, ið var høvdingur hjá chiricahua-fólkinum.

Tað var ikki fyrr enn 1900, at apache-kríggini vóru av. Kortini hava apacharar klárað seg toluliga væl í pueblo-landi. Summir eru millum bestu neytahaldarar í Arisona og New Mexico. Teir halda m.a. dygdarneyt til kjøtframleiðslu.

Uppruna amerikanarar


Sequoyah

Sequoyah (cherokesiskt: ᏍᏏᏉᏯ) (1767–1843), víðagitin, seinni heimsgitin, cherokesari, var ein av upprunaligu amerikanarunum úr ættini Cherokee (fólk), ið tala eitt mál av teirri irokesisku málættini. Hann uppfann eitt skriftmál, sum cherokesarafólkið brúkar tann dag í dag. Navn Sequoyahs er knýtt at botaniskum nøvnum á nøkrum av heimsins undurfullastu trøum: vatngrann (metasequoia), reyðtræ (sequoia) og mammuttræ (sequoiadendron). Hann varð føddur onkuntíð millum 1760 og 1776 nærindis núverandi Cherokee Village, beint við Fort Loudoun í Tennessee. Móðir hansara, Wu-teh, ið var systir høvdingarnar Doublehead og Old Tassel, var av tí málaða fólkinum, og pápi hansara, Nathanial Gist (eisini stavað Guest ella Guess), var eingilskur skinn-handilsmaður. Sequoyah varð uppvandur eftir vanligum cherokesarasiði og var veiðumaður og skinnhandilsmaður.

Faðirin gav honum navnið George Gist, men av einum tvørrandi førleika fekk hann navnið Sikwa'y ella Sequoyah. Hildið verður, at navnið stavar frá cherokesiska orðinum "siqua", ið merkir "svín". Av tí at hann var ólekjandi vanførur, menti hann evnir sum smiður og smíðaði jarnlutir og silvurprýði. Hann gifti seg við eini cherokesarakvinnu, sum hann fekk børn við. Tey fluttu til Cherokee County í núverandi Georgia. Seinni fór hann í kríggj móti Bretlandi í parti við Andrew Jackson generali í 1812. Sequoyah lærdi ongantíð at skriva ella lesa eingilskt, men meðan hann búði í Georgia, varð hann hugtikin av møguleikanum hjá europearum at samskifta við teknum á pappíri, soleiðis at teir lósu úr "talandi bløðum." Hann fór undir at menna eina skriftskipan fyri cherokesarar í 1809. Í krígnum varð hann upp aftur meiri sannførdur um, at hann var á rættari leið, tí at hann fekk ikki sum hinir hermenninir skrivað heim og heldur ikki lisið tey hernaðarligu boðini.

Eftir kríggið fór Sequoyah av álvara at skapa symbol, ið kundu skapa orð, og hann brúkti tey, tá ið hann spældi við dóttur sína, Ayoka. Í sínum áhuga fyri at skapa eitt skriftmál varð hann avbyrgdur og royndi at standa seg móti háðan og spotti frá kenningum og skyldfólki, sum hildu, at hann varð vorðin svakur ella var farin at ganda. Sequoyah flutti vestur til Arkansas, har hann helt á við arbeiðinum. Eftir at hava roynt at skapa tekn fyri hvørt einasta orð, avráddi Sequoyah at býta orðini sundur í stavilsir og at gera tekn fyri hvørt stavilsi. Við støði í tí latínska stavraðnum og kanska eisini tí kyrilliska skapti hann seks og fýrs tekn, ið umboðaðu øll stavilsir, og eftir tólv ára sleip, háðan og spott hevði hann gjørt tað margfalda cherokee-málið til eitt skriftmál. Í 1821 samtykti cherokesara-fólkið at brúka hansara stavrað eftir eina sýning, ið gjørdi ættleiðararnar bilsnar. Nøkur ár seinni høvdu túsundtals cherokesarar lært seg at skriva og lesa sítt egna mál.

Í 1824 heiðraði tjóðarráðið í høvuðsstaðnum New Echota hann við einum silvurmerki, sum hann bar alt lívið. Seinni góvu tey honum eisini eina árliga veiting upp á trý hundrað dollarar, sum einkjan eftir hann áhaldandi fekk, eftir at hann var deyður. Í 1825 vóru bæði Bíblian og nógvir religiøsir smárit, sangir, bøkur, lógartekstir og útbúgvingartilfar av øllum slagi týdd til cherokesiskt, og í 1827 legði tjóðarráðið hjá cherokesarum pening av til at geva út ta fyrstu avísina fyri upprunafólk í USA. Í 1828 fór Sequoyah til Washington DC sum partur av eini sendinevnd at gera ein sáttmála um land í Oklahoma. Ferð hansara setti hann í samband við umboð fyri aðrar ættbólkar av upprunaamerikanarum úr øðrum pørtum av USA. Við hesum fundum í huga gjørdi hann av at víðka stavraðið til at fevna um eitt algongt skriftmál fyri allar upprunaamerikanskar ættbólkar. Hann droymdi um at síggja ta syndraðu cherokesatjóðina savnaða aftur, og tað var á eini slíkari ferð til Meksiko, har hann vitjaði cherokesarar, ið vóru burturvístir hagar, at hann doyði í 1843.

Sí eisini
 Cherokesarar
 Cherokesiskt mál

Uppruna amerikanarar


Eiturpílafroskur

Eiturpílafroskar halda til í mið- og suðuramerikansku skógunum. Hesir litføgru froskarnir eru sera eitrandi. Teir verða ofta róptir eiturfroskar, tí upprunafólk smurdu froskaeitur á oddin á blásipílum. Síðan vórðu pílarnir skotnir gjøgnum long blásirør eftir apum og øðrum djórum. Kláru litirnir á eiturpílafroskunum virka sum ávaring til ránsdjór. Eiturpílafroskar eta øll sløg av flogkykti. Flestu eiturpílafroskar eru smáir á vøkstri, minni enn 1,5 sentimetrar, tó at onkrir verða upp í 6 sentimetur. Vaksnu froskarnir verpa í vátlendi. Tá ið eggini eru klakt, ber froskurin ungarnar á bakinum í ein hyl. Eiturpílafroskar hava kalt blóð, og tað merkir, at teir kunnu liva bæði í vatni og á landi.

Djór


Irokesarar

Irokesarar, ho-dé-no-sau-nee, langhúsfólkið, vóru amerikanskir indianarar á leiðini sunnan- og eystan fyri Ontariovatn.

Søga
Fyri 1600-talið skipaðu fimm av teimum irokesisku fólkunum - mohawk, oneida, onondaga, cayuga og seneca - Irokesarasambandið sum eftir at tuscarora-indianararnir fóru uppi í 1722, eisini varð rópt Tær Seks Tjóðirnar.

Aðrir ættarbólkar hjá irokesarunum - St. Lawrence-irokesarar, wyandot (huron), erie og susquehannock - vóru tó fíggindar hjá Irokesarasambandinum.

Irokesarar búðu í óheftum bygdarsamfeløgum við tretivu til hálvtannað hundrað langhúsum, har húski, sum vóru í ætt í kvinnugreinini, búðu. Tey vóru skipað í ættflokkar. Tær gomlu ráðandi kvinnurnar í familjuni, ættmøðurnar, tilnevndu menn av síni ætt umboð bæði í bygdarráðunum og sambandsráðnum. Hesir menn vórðu róptir "sachems", tað er friðarhøvdingar. Aðrir menn fingu politiskt vald við orðasnildi ella sum krígsleiðarar. Kvinnurnar dyrkaðu høvuðsgrønðina mais og grasker, og menninir tóku sær av kríggi, veiðu, handli og øðrum politiskum sambandi við umheimin. Hóast kvinnurnar høvdu stóra ávirkan bæði búskaparliga í landbúnaðinum, sum ættmøður og við at skipa átrúnaðarligan halgisið, var ikki talan um kvinnustýri, tí teir mannligu høvdingarnir høvdu tað formliga og útinnandi valdið.

Nú á døgum eiga irokesararnir, ið telja umleið hálvtrýss túsund, fleiri smá reservat í statunum New York og Wisconsin í USA og í Ontario í Kanada.

Irokesiska málættin
Tann irokesiska málættin er fjart skyld við tvær aðrar norður-amerikanskar málættir, sioux- og caddomál. Millum tey sjey irokesisku málini, ið enn verða talað, eru tey størstu mohawk, sum eini 3000 tala í New York, Wisconsin, Quebec og Ontario, og cherokee, sum eini ellivu túsund tala í Oklahoma og Norðurcarolina.

Ávísingar úteftir
Almenn Heimasíða, haudenosauneeconfederacy.com (á enskum)
Listasavn, iroquoismuseum.org  (á enskum)

Keldur

Uppruna amerikanarar


Sukur

Sukur fæst úr nógvum ymiskum plantum, men meginparturtin verður vunnin úr sukurrørum (75%) og sukurrótum (25%). Sukurrør er eitt grasslag og líkist eitt sindur bambus at síggja til. Meðalhitin skal liggja millum 21 °C og 30 °C í nógvar mánaðir og avfallið 200 cm um árið. Er avfallið ov lítið, hjálpist eisini við at veita vatn á. Tá ið rørini verða tikin, verða tey skotin av, so bert ein lítil stubbi stendur eftir. Rótin stendur eftir, tí úr somu rótini kunnu vaksa tveir ella tríggir nýggir leggir. Tá ið leggurin er skorin, verða bløðini tikin av. Summastaðni verður markin brend av, áðrenn heystað verður. Tað skalar ikki leggirnar, og eldurin rekur rottur og onnur skaðadýr burtur, men afturfyri verður einki fóður til húsdýr.

Leggirnir verða so fluttir til sukurverksmiðjurnar. Har verða leggirnir skornir sundur og flaktir út og kroystir í maskinum, so sevjan verður kroyst úr teimum. Sevjan verður reinsað og kókað, til bert sukur er eftir. Hetta sukurið verður vanliga flutt út, sum tað er, og verður so reinsað í keyparalandinum. Niðurkókaða tilfarið verður nevnt melassa og verður m.a. nýtt at gera romm burturúr.

Sukurrør vaksa serliga í fýra høvuðsøkjum: Oyggjunum í Karibiahavi, Latínamerika (serstakliga Meksiko og Brasil), í Fjareystri og Avstralia.

Matur og drekka
Plantur


Schengen økið

Schengen-økið umfatar 26 evropeisk lond – millum annað Ísland, Danmark, Noreg, Svøríki, Spania, Týskland, Frakland og Italia – og hevur til endamáls at avtaka passeftirlit inni í Schengen-økinum. Føroyar eru eisini partur av Schengen-samstarvinum. Tá ið ferðast verður út av ella inn í Schengen-økið er serstakt passeftirlit. Tað vil siga, at verður ferðast til eitt nú Bretlands ella USA, skal passið kannast bæði á veg út og á veg inn.

Føroyar eru partur av Schengen-samstarvinum, men yvirtaka vit útlendingamál og marknaeftirlit, uttan at hava fingið eina sjálvstøðuga avtalu við Schengen. Schengen-sáttmálin snýr seg í høvuðsheitum um at taka burtur persónseftirlitið (passeftirlit, visum o.a.) á marknaliðunum hjá limalondunum. Eftirlitið verður hinvegin hert við tey ytru mørkini í Schengen-økinum mótvegis borgarum úr londum, ið ikki eru limir í Schengensamstarvinum. Limalondini binda seg samstundis til tætt løgreglusamstarv og til at skráseta óynsktar og revsaðar persónar í eini felags skipan, nevnd ISS. Løgreglan fær eisini møguleika at kanna bilar og persónar inni í londunum, til tess at staðfesta um tey hava lógligt uppihaldsloyvi. Schengen-skipanin byrjaði í 1985 við eini avtalu millum Týskland, Frakland, Holland, Belgia og Luksemborg, og í 1990 varð Schengen-sáttmálin gjørdur. Síðani hava Belgia, Frakland, Grikkaland, Holland, Italia, Luksemborg, Portugal, Spania, Týskland, Eysturríki, Finnland, Svøríki og Danmark undirskrivað sáttmálan. Hartil hava Ísland og Noreg knýtt seg uppí við eini sonevndari associeringsavtalu.

ES
Millumlanda felagsskapir
Altjóða politikkur


Gurani (mál)

Gurani(mál) (Avañe'ẽ)or guarani(spanskt Guaraní)language of Paraguay and Bolivia.


Aymará (mál)

Aymara(sprog)(aymar aru,Spansk Aimara) de Bolivia og Peru men også Chile.

Stavra:
Aa,Ää,Ch ch,Chh chh,Ch' ch' ,Ii,Ïï,Jj,Kk,Kh kh,K' k' ,Ll,Ll ll,Mm,Nn,Ññ,Pp,Ph ph,P' p' ,Qq,Qh qh,Q' q' ,Rr,Ss,Tt,Th th,T't' ,Uu,Üü,Ww,Xx,Yy.


John Ford

John Ford (f. 1. februar 1894 – 31. august 1973) var amerikanskur filmleikstjóri og víðagitin fyri westernfilmar sum t.d. Stageoach (1939) og Jagstrarin (upprunatittul: "The Searchers") og fyri at filma klassiskar amerikanskar skaldsøgur frá 20. øld, t.d. Vreiðinnar drúvur (upprunatittul: "The Grapes of Wrath"). Hann fekk fýra Oscars sum besti leikstjóri. Hansara filmsstílur hevur havt stóra ávirkan á aðrar leikstjórar, og eitt nú Ingmar Bergman og Orson Welles hava rópt hann mætasta leikstjóra nakrantíð. Tá ið Orson Welles varð spurdur, hvussu hann hevði lært at gera film, segði hann: "av teimum gomlu meistarunum, og við hesum meini eg John Ford, John Ford og John Ford." Ford hevur hevur eisini ávirkað so ólikar leikstjórar sum Akira Kurosawa, Steven Spielberg, Martin Scorsese, Sam Peckinpah, Sergio Leone og Jean-Luc Godard. Við Cheyenne Autumn (Warner Bros., 1964) bað John Ford vestri farvæl, og hesin filmurin segði hann alment var eitt harmaljóð um indianararnar í USA.

Filmsleikstjórar úr USA
Leikstjórar
Amerikanskir leikstjórar
Amerikanarar
Oscar fyri besta filmsleikstjóra
Føðingar í 1894


Pueblofólkið

Pueblo-indiánararnir vóru og eru fleiri fólkasløg í Suðurvestur-USA. Pueblo er spanskt og merkir millum annað bygd. Hesir indiánarar búðu í sínum bygdum í fjallalendi, og spaniólar róptu teir pueblo. Pueblo-indiánarar búgva har norðuri í New Mexico við ovaru Rio Grande-ánna og tvøráir, har einar tjúgu bygdir eru. Longri vestanfyri býr zunifólkið, og har norðuri í Arizona eru hopi-bygdirnar, og ein bólkur býr í El Paso í Texas. Hóast málsligur og vistfrøðiligur munur er á sosialu og politisku skipanini, líkist mentanin hjá pueblo-indiánarunum nógv, tí hon er miðsavnað um ein ríkan, stílfastan siðaarv, sum lutvíst verður útintur í rúmi undir jørð (kiva), hagar óviðkomandi kann verða sýtt atgongd.

Fyrr livdu pueblofólkini av landbúnaði, men í dag liva tey meira sum løntakarar og av listhandverki, serliga keramikki og silvursmíði. Pueblo-indiánararnir eru einir hálvtrýss túsund í tali (2010). Tann mentanarliga samvirkanin í landinum hjá pueblo-indiánarunum spratt fyri einum tvey túsund árum síðan. Eitt úrslit av hesum samvirki er eitt málsamband, sum nú á døgum fevnir um hopi, zuni, apache, keresanskt og tanoanskt. Tó at hesi amerikonsku mál umboða fimm ymiskar málættir og isolat, so hava tey fleiri málslig eyðkenni í felag. Tann málsliga granskingin er rættiliga ymisk, tí at tanoansk og keresansk mál eru lítið greinað, men hopi er eitt av teimum mest granskaðu málunum í USA.

Uppruna amerikanarar
Fólk úr USA eftir etniskum uppruna


Muammar Gaddafi

Muammar Muhammad Abu Minyar al-Gaddafi (føddur 7. juni 1942 í Yūḥannām, deyður 20. oktober 2011 í Sirte) var statsleiðari í Libya frá 1969 til 2011. Hann stýrdi sum einaræðisharri síðani 1979.

Hygg eisini at
 Politikkur í Libya

Ávísing úteftir
 The Gaddafi family tree, bbc.com, 20. oktober 2011
 The Muammar Gaddafi story, bbc.com, 21. oktober 2011

Hermenn
Politikarar
Statsleiðarar
Einræðisharrar
Libya
Føðingar í 1942
Andlát í 2011


Nicolás Maduro

Nicolás Maduro Moros (føddur 23. november 1962 í Caracas)
er suðuramerikanskur politikari og núverandi forseti í Venesuela.
Hann tók yvir sum fyribils forseti í mars 2013, tá fyrrverandi forsetin, Hugo Chávez, doyði.
Fyrr varð Maduro útnevndur til varaforseta av Chávez forseta í oktober 2012.

Nicolás Maduro varð valdur til forseta í Venesuela hin 14. apríl 2013.

Hygg eisini at
 Politikkur í Venesuela

Ávísing úteftir
Diplomatar útvístir eftir kvettroynd, kvf.fo, 24.01.2019
USA leggur trýst á Venesuela, kvf.fo, 29.01.2019
Maduro vil ikki lata seg trýsta, dagur.fo, 5. februar 2019
Herurin stuðlar Maduro, dagur.fo, 20. februar 2019

Keldur

Politikarar
Statsleiðarar
Venesuela
Føðingar í 1962


Alison Krauss

Alison Maria Krauss (fødd 23. juli 1971 í Decatur, Illinois) er ein amerikonsk songkvinna og violinleikari,
sum er kend fyri at syngja og spæla bluegrass- og countrytónleik á hægsta stigi.

Alison varð fødd i Decatur, men vaks upp í Champaign, Illinois, saman við eldra beiggjanum Viktor.
Hon byrjaði sína yrkisleið sum tónleikari í áttatiárunum.
Í 1985 luttók hon í upptøkum til útgávuna Different Strokes hjá beiggja sínum, har hon eisini sang.

Alison Krauss var tilnevnd til eina Grammy-virðisløn fyri fyrstu ferð Í 1991.
Hon gjørdist vinnari við sanginum "I've Got That Old Feeling" í bólkinum Country - Best Bluegrass Recording.
Síðani hevur hon verið tilnevnd til Grammy-virðisløn 42 ferðir og 27 ferðir hevur hon vunnið.
Eingin kvinna hevur vunnið fleiri Grammy-virðislønir enn hon.

Millum hennara kendastu sangir eru "When You Say Nothing At All" frá 1995 og "The Scarlet Tide" úr filminum "Cold Mountain" frá 2003.

Útgávur

 1985 Different Strokes
 1987 Too Late to Cry
 1989 Two Highways
 1990 I've Got That Old Feeling
 1992 Every Time You Say Goodbye
 1994 I Know Who Holds Tomorrow (with The Cox Family)
 1995 Now That I've Found You: A Collection
 1997 So Long So Wrong
 1999 Forget About It
 2001 New Favorite
 2002 Live
 2004 Lonely Runs Both Ways
 2007 Raising Sand (saman við Robert Plant)
 2009 Essential Alison Krauss
 2011 Paper Airplane (saman við Union Station)
 2017 Windy City
 2021 Raise the Roof (saman við Robert Plant)

Slóðir úteftir
 alisonkrauss.com - Heimasíða hjá Alison Krauss
 Um sangarinnuna Alison Krauss - KvF Mono, við Petur Rouch
 Alison Krauss, Biography by Stephen Thomas Erlewine

Keldur

Amerikanskir tónleikarar
Amerikanskar songkvinnur
Country sangarar
Country tónleikarar
Føðingar í 1971


Galloway (Texas)

Galloway ella Gallaway er ein lítil bygd ella býlingur í amerikanska statinum Texas.

Bygdarøkið liggur í landsynningshorninum av Panola County, nærhendis markinum við Louisiana.
Galloway hevur bara umleið 70 íbúgvar.

Økið er sokallað 'unincorporated community', sum ikki er partur av nakrari kommunu.
Tað eru hinvegin aðrar fyrisitingarligar eindir í statinum, sum hava ábyrgdina fyri økið.

Amerikanski sangarin Jim Reeves varð borin í heim í Galloway í 1923.

Ávísing úteftir
Galloway á kortinum

Býir og bygdir í USA
Texas


Leipzig

Leipzig (, Saksiskt: Leibzsch)
er stórbýur í eystara parti av Týsklandi. Her búgva næstan 585.000 fólk og hetta fólkatalið ger Leipzig til tann størsta býin í Sakslandi og tann 10. størsta býin í Týsklandi.  Áin Weiße Elster rennur gjøgnum býin.

Myndasavn

Sí eisini
 Listi yvir størstu býir í Týsklandi
 Eysturtýskland

Ávísingar úteftir
Heimasíða: leipzig.de

Býurin á kortinum: osm

Keldur

Týskland
Býir í Týsklandi


Kigali

Kigali er høvuðsstaðurin og størsti býur í Rwanda.

Býurin liggur mitt í landinum, í eini hædd millum 1433 og 1645 metrar yvir havinum.
Fólkatalið er umleið 860.000, við forstøðum er tað meira enn 1,32 milliónir.
Áin Nyabarongo rennur tætt fram við býinum.
Flogvøllurin Kigali International Airport liggur í forstaðinum Kanombe, 5 km eystanfyri miðbýin.
Økið kring býin, sum er ein av teimum 5 landslutum í Rwanda, kallast Umujyi wa Kigali á kinyarwanda, ella Kigali Province á enskum.

Søga
Kigali varð grundlagdur í 1907. Stigtakarin var týski læknin Richard Kandt. Hann leitaði eftir upprunakeldum Niláar í Rwanda. Býurin er høvuðsstaður síðan 1962; árið, tá ið Rwanda gjørdist sjálvstøðug tjóð.

Í 1994 byrjaði fólkadrápið í Rwanda í høvuðsstaðinum Kigali tann 7. april.
Umleið 100.000 íbúgvar av høvuðsstaðinum mistu lívið, meðan millum 800.000 og 1.000.000 fólk doyðu kring alt landið.

Síðan 2019 er Parfait Busabizwa fyribils borgarstjóri í Kigali.

Myndasavn

Sí eisini
 Afrika

Ávísingar úteftir
Almenna heimasíða, kigalicity.gov.rw

Keldur

Høvuðsstaðir í Afrika
Ruanda


Champaign

Champaign er universitetsbýur í Illinois i USA.
Býurin, sum liggur 217 km sunnanfyri Chicago, hevur meira enn 85.000 íbúgvar (2017).
Lærdi háskúlin "University of Illinois" við umleið 50.000 lesandi, er størsti arbeiðsgevari í býinum.

Myndir

Kend fólk
 Megyn Kelly, amerikonsk blaðkvinna
 Alison Krauss, amerikonsk songkvinna

Ávísing úteftir
 Heimasíða: ci.champaign.il.us

Keldur

Illinois
Býir í Illinois


ა

ა (ani) er tann fyrsti bókstavurin í georgiska stavraðnum (alfabetinum).

Bókstavir
Georgiska stavraðið


Philipsburg

Philipsburg er høvuðsstaðurin í Sint Maarten.
Búsetingin, sum varð stovnað í 1763, hevur umleið 1330 íbúgvar.

Ávísingar úteftir
Philipsburg á kortinum, osm

Sint Maarten


Allan Norðberg

Allan Norðberg (føddur 25. mars 1994) er ein føroyskur hondbóltsleikari, ið spælir við íslendska felagnum KA og fyri føroyska hondbóltslandsliðið. Hann var á gallaveitsluni hjá HSF valdur sum besti høgrivongur í Føroyum 2017/18. Allan er strandingur og hevur fyrr spælt við StÍF.

Keldur

Slóðir
 Відбір на Євро-2020: хто гратиме за Фарери у матчі проти збірної України // Федерація гандболу України. (ukr.)

Føroyskir hondbóltsleikarar
Føðingar í 1994


Nina Persson

Nina Elisabet Persson (fødd 6. september 1974 í Örebro) er svensk songkvinna og tónaskald, sum serliga er kend fyri at vera forsangarinna í svenska tónleikabólkinum The Cardigans.

Ávísingar úteftir
Nina Persson, imdb.com

Svenskir tónleikarar
Svenskar songkvinnur
Føðingar í 1974


Anni-Frid Lyngstad

Anni-Frid Lyngstad (fødd 15. november 1945 í Bjørkåsen, Ballangen í Norra) er norsk-svensk songkvinna. Hon er serliga kend fyri at hava verið limur í svenska tónleikabólkinum ABBA undir navninum "Frida" frá 1972 til 1982.

Anni-Frid Lyngstad var gift við ABBA-liminum Benny Andersson frá 1978 til 1981.
Í 1992 gifti hon seg við týska landslagsarkitektinum Heinrich Ruzzo Prinz Reuss von Plauen,
og tí eitur hon síðan prinsessa Anni-Frid Reuss von Plauen. Maðurin doyði tó í 1999.

Í løtuni býr hon í Zermatt í Sveis, saman við bretska vinnulívsmanninum  Henry Smith.

Ávísingar úteftir
Anni-Frid Lyngstad, imdb.com

Svenskir tónleikarar
Svenskar songkvinnur
Føðingar í 1945


Ingrid Bergman

Ingrid Bergman
(fødd 29. august 1915 í Stokkhólmi, deyð 29. august 1982 í London) var ein svensk sjónleikarinna.
Hon er serliga kend fyri sín leiklut sum Ilsa Lund í filminum Casablanca frá 1942.

Ávísingar úteftir
Ingrid Bergman, ibdb.com

Svenskir sjónleikarar
Føðingar í 1915
Andlát í 1982


Bibi Andersson

Berit Elisabeth Andersson (fødd 11. november 1935 í Stokkhólmi, deyð 14. apríl 2019 í Stokkhólmi) var ein svensk sjónleikarinna.
Hon er serliga kend fyri sínar leiklutir í filmunum hjá Ingmar Bergman.

Ávísingar úteftir
Bibi Andersson, imdb.com

Svenskir sjónleikarar
Føðingar í 1935
Andlát í 2019


Georg Friedrich Händel

Georg Friedrich Händel (enskt: George Frideric Handel) (føddur 23. februar 1685 í Halle an der Saale, deyður 14. apríl 1759 í London) var ein týskur, seinni bretskur, tónasmiður.

Händel var borin í heim í Halle í Týsklandi, men flutti til Bretlands í oktober 1712. Fimtan ár seinni, í 1727, gjørdist hann bretskur ríkisborgari. Hann skrivaði tónleik til enska hovið, og gjørdi eisini fleiri kend kórverk, m.a. Messias, sum varð frumframført tann 13. apríl 1742 í Dublin í Írlandi.

Eitt av viðgitnastu verkum Händels varð skrivað til kongliga skreyteldin í 1749.

Händel var, líkasum Johann Sebastian Bach, ein av teimum mest týðandi tónasmiðunum av barokk-tíðarskeiðinum.

Ávísingar úteftir
HWV - G. F. Handel's Compositions, gfhandel.org
Messias - Tónleikur, sum ger okkum til betri menniskjur, kor.fo

Keldur

Týsk tónaskøld
Bretsk tónaskøld
Føðingar í 1685
Andlát í 1759


Köln

Köln (, kølniskt: Kölle; enskt: Cologne) er stórbýur í vestara parti av Týsklandi.
Býurin, sum hevur yvir 1 millión íbúgvar, liggur við Rínánna.
Hann er tann størsti býur í stakríkinum Nordrhein-Westfalen og fjórðstørsti býur í Týsklandi.

Søga

Býurin varð stovnaður undir navninum Colonia Claudia Ara Agrippinensium (stytt Colonia ella CCAA)
tann 8. juli 50 av Agrippinu. Hon var rómversk keisarinna, konan hjá Klaudius keisara
og hon varð fødd í Oppidum Ubiorum, sum er gamla navnið á býnum við Rínánna.

Köln hevur verið tann størsti býurin í Evropa í fleiri ár gjøgnum miðøldina.

Víða gitin er stásiliga dómkirkjan tætt við Rínánna, men nógvar aðrar gamlar kirkjur eru at síggja í Köln.

Myndasavn

Sí eisini
 Listi yvir størstu býir í Týsklandi
 Vesturtýskland

Ávísingar úteftir
stadt-koeln.de, Heimasíðan hjá býnum

Keldur

Nordrhein-Westfalen
Týskland
Býir í Týsklandi


Listi yvir stakríki í Týsklandi

Stakríki í Týsklandi

Hetta er ein listi yvir tey 16 stakríkini í Samveldislýðveldinum Týsklandi, soleiðis sum tey eru skipað síðan 3. oktober 1990 tá Vesturtýskland og Eysturtýskland vórðu sameind.

Slóðir úteftir
 Daten und Fakten, statistikportal.de
 Statistisches Bundesamt, destatis.de

Týskland
Listar


Nordrhein-Westfalen

Nordrhein-Westfalen (týskt: Bundesland Nordrhein-Westfalen, stytt: NRW) er eitt stakríki í Samveldislýðveldinum Týsklandi.

Stakríkið er meiri enn 34.000 km² til støddar og hevði næstan 18 mió íbúgvar við árslok 2017..
Lutstaturin er størsti í Týsklandi eftir fólkatali og tann fjórðstørsti eftir vídd.
Høvuðsstaðurin eitur Düsseldorf og størsti býur er Köln.

Sí eisini
 Listi yvir stakríki í Týsklandi

Ávísingar úteftir
land.nrw, Heimasíðan hjá NRW

Keldur

Nordrhein-Westfalen
Týskland


Max Planck

Max Karl Ernst Ludwig Planck (føddur 23. apríl 1858 í Kiel, deyður 4. oktober 1947 í Göttingen),
var týskur alisfrøðingur.

Hann fekk Nobelvirðislønina í alisfrøði í 1918.

Slóðir úteftir
 Ævisøga: Max Planck, nobel-winners.com (enskt)

Keldur

Planck, Max
Planck, Max
Føðingar í 1858
Andlát í 1947


Paavo Lipponen

Paavo Lipponen (føddur 23. apríl 1941) er ein finskur, sosialdemokratiskur politikari, sum var forsætisráðharri í Finnlandi frá 1995 til 2003.

Slóðir úteftir
 Ævisøga: Paavo Lipponen, blf.fi (svenskt)

Lipponen, Paavo
Finskir politikarar
Føðingar í 1941


Áki Egilsnes

Áki Egilsnes (føddur 18. juli 1996) er ein føroyskur hondbóltsleikari, ið spælir við íslendska felagnum KA og fyri føroyska hondbóltslandsliðið.

Slóðir
 Відбір на Євро-2020: хто гратиме за Фарери у матчі проти збірної України // Федерація гандболу України. (ukr.)

Føroyskir hondbóltsleikarar
Føðingar í 1996


Indiana University Bloomington

Indiana University Bloomington (stytt: IU Bloomington)
er eitt stórt alment universitet og granskingardepil í amerikanska býnum Bloomington í stakríkinum Indiana.
Lærdi háskúlin, sum er í dag partur av Indiana University skipanini, varð settur á stovn í 1820.

Í 2018 hevði universitetið fleiri enn 42.000 lesandi.

Kend fyrrverandi lesandi
 James D. Watson
 Robert Gates
 Michael D. Higgins
 Suzanne Collins
 Kevin Kline
 Jimmy Wales

Kendir frøðingar
 Elinor Ostrom
 Douglas R. Hofstadter
 Salvador Edward Luria
 Hermann Joseph Muller
 Alfred Kinsey
 B. F. Skinner
 Sven-David Sandström

Ávísingar úteftir
Heimasíða hjá universitetinum, iub.edu
IU Bloomington á kortinum, osm

Keldur

Lærdir háskúlar í USA
Indiana


Bloomington

Bloomington er ein amerikanskur býur, ið liggur um 80 km í ein útsynning úr Indianapolis í syðra parti av stakríkinum Indiana.
Býurin hevði meira enn 83.000 íbúgvar í 2017.

Bloomington er ein universitetsbýur, har lærdi háskúlin Indiana University Bloomington varð stovnaður í 1820. Í dag hevur háskúlin fleiri enn 42.000 lesandi.

Ávísingar úteftir
Heimasíða: bloomington.in.gov

Keldur

Indiana
Býir í Indiana


Vladivostok

Vladivostok () er ein russiskur býur, ið liggur við japanshav í ásiatiska partinum av landinum, tætt við markið til Kina og Norðurkorea.
Býurin, sum varð stovnaður tann 2. juli 1860, er í dag størsti russiski havnarbýur við Kyrrahavið.
Vladivostok hevði í 2018 umleið 600.000 íbúgvar.

Transsibiriajarnbreytin endar her. Ferðin við tokinum frá Moskva til Vladivostok varir átta dagar.

Ávísingar úteftir
Heimasíða: vlc.ru
Vladivostok, wikivoyage.org  (á enskum)

Keldur

Russland
Býir í Russlandi
1860


Ulysses S. Grant

Ulysses S. Grant (f. 27. apríl 1822 - d. 23. juli 1885), føddur við navninum Hiram Ulysses Grant í Ohio í USA,
var amerikanskur hermaður, politikari og statsleiðari. Hann var hermaður og generalur (síðan 1864) í samveldisherinum hjá norðurstatunum í amerikanska Borgarakrígnum frá 1861 til 1865 og hann virkaði sum 16. forsetin í USA frá 1869 til 1877.

Ávísingar úteftir
Ævisøga: Ulysses S. Grant, nps.gov (enskt)
Ulysses S. Grant, nps.gov (enskt)
Ulysses S. Grant Presidential Library 2019, usgrantlibrary.org (enskt)

Keldur

Føðingar í 1822
Andlát í 1885
Amerikanskir politikarar
Forsetar í USA
Hermenn


Jack Klugman

Jack Klugman (f. 27. apríl 1922 – d. 24. desember 2012) var ein amerikanskur sjónleikari.
Hann var kendur millum annað fyri sín leiklut sum Oscar Madison í sjónvarpsrøðini The Odd Couple (1970-75).

Keldur

Amerikanskir sjónleikarar
Føðingar í 1922
Andlát í 2012


Leonard Cohen

Leonard Norman Cohen (føddur 21. september 1934 í Westmount (Montreal), deyður 7. november 2016 í Los Angeles)
var ein kanadiskur rithøvundur, skald, sangskrivari og sangari.

Slóðir úteftir
leonardcohen.com

Keldur

Kanadiskir sangarar
Kanadiskir rithøvundar
Kanadiskir tónleikarar
Føðingar í 1934
Andlát í 2016


Larry Hagman

Larry Hagman (f. 21. september 1931 - d. 23. november 2012) var ein amerikanskur sjónleikari.
Hann var best kendur fyri sín leiklut sum J.R. Ewing í sjónvarpsrøðini Dallas (1978-91).

Keldur

Amerikanskir sjónleikarar
Føðingar í 1931
Andlát í 2012


Thor Heyerdahl

Thor Heyerdahl (føddur 6. oktober 1914 í Larvik, Noreg - deyður 18. apríl 2002 í Colla Micheri, Italia)
var ein norskur royndarfornfrøðingur, rithøvundur og ævintýrari.

Kon-Tiki
Thor Heyerdahl er best kendur fyri at prógva, at mannasøgnin um eina ferð á flaka tvørtur um Kyrrahavið hjá einum manni, sum æt Kon Tiki, kundi vera sonn. Søgnin sigur, at Kon-Tiki og hansara fólk sigldu á flakum úr Suðuramerika tvørtur um Kyrrahavið, fleiri túsund kilometrar móti vestri til Polynesia, har tey búsettast á nøkrum oyggjum.

Fyri at prógva, at slík vandamikil ferð yvir Kyrrahavið veruliga kundi gerast við einum flaka, gjørdi hann sær flaka av balsaviði, líkan teimum flakum, sum upprunafólkið í Perú nýtti. Flakan kallaði hann Kon-Tiki. Tann 28. apríl í 1947 legði hann út av Perú og setti kósina vestur í hav. Tann 7. august sama ár var hann komin 8000 kilometrar vestur úr Suðuramerika. Tá strandaði hann á Raroia-rivinum og slapp upp á Taumotuoyggjar. Soleiðis hevði hann prógvað, at tað ber til at koma á flakum úr Suðuramerika í Kyrrahavsoyggjarnar.

Ávísingar úteftir
Thor Heyerdahl, kon-tiki.no (norskt)
Thor Heyerdahl, imdb.com (enskt)

Keldur

Sjófarar
Ævintýrarar
Norðmenn
Føðingar í 1914
Andlát í 2002


University of Manchester

University of Manchester er ein lærdur háskúli í Manchester í Stóra Bretlandi.

Universitetið varð sett á stovn í 2004 við einari samanlegging av Victoria University of Manchester (stovnað í 1851) og University of Manchester Institute of Science and Technology (ofta stytt til UMIST, stovnað í 1824).

Lærdi háskúlin hevði umleið 40.000 lesandi í 2018.

Ávísingar úteftir
Heimasíða: manchester.ac.uk

Keldur

Lærdir háskúlar í Stóra Bretlandi


McGill University

McGill University er ein enskttalandi lærdur háskúli í Montreal, í landslutinum Quebec í Kanada.
Háskúlin, ið varð settur á stovn í 1821, hevði umleið 40.000 lesandi Í 2018.

Fyrrverandi lesandi
 Burt Bacharach
 William Shatner
 Leonard Cohen
 Arnold Ludvig
 Justin Trudeau

Ávísingar úteftir
 Heimasíða: mcgill.ca
 Háskúlin á kortinum: osm

Keldur

Lærdir háskúlar í Kanada


Michelle Pfeiffer

Michelle Marie Pfeiffer (fødd 29. apríl 1958 í Santa Ana, Kalifornia)
er ein amerikonsk sjónleikarinna og framleiðari.

Ávísingar úteftir
 Michelle Pfeiffer, imdb
 Michelle Pfeiffer, Sensuous to Sensible, nytimes.com, 6. august 1995

Keldur

Amerikanskir sjónleikarar
Føðingar í 1958


Uma Thurman

Uma Karuna Thurman (fødd 29. apríl 1970 í Boston, Massachusetts) er ein amerikonsk sjónleikarinna.

Ávísingar úteftir
 Uma Thurman, imdb

Keldur

Amerikanskir sjónleikarar
Føðingar í 1970


Ginger Rogers

Virginia Katherine McMath, betur kend sum Ginger Rogers (fødd 16. juli 1911, deyð 25. apríl 1995)
var ein amerikonsk sjónleikarinna, dansarinna og sangarinna.

Ávísingar úteftir
 Ginger Rogers, imdb

Keldur

Amerikanskir sjónleikarar
Amerikanskir sangarar
Føðingar í 1911
Andlát í 1995


Kirsten Dunst

Kirsten Dunst (fødd 30. apríl 1982 í Point Pleasant, New Jersey) er ein amerikonsk sjónleikarinna.

Ávísingar úteftir
 Kirsten Dunst, imdb

Keldur

Amerikanskir sjónleikarar
Føðingar í 1982


Carl Friedrich Gauss

Johann Carl Friedrich Gauss (týskt: Gauß, føddur 30. apríl 1777 í Braunschweig, deyður 23. februar 1855 í Göttingen),
var týskur støddfrøðingur og alisfrøðingur.

Slóðir úteftir
 Ævisøga: Carl Friedrich Gauss (1777-1855), corrosion-doctors.org (enskt)

Keldur

G
G
G
Føðingar í 1777
Andlát í 1855


Thimphu

Thimphu er høvuðsstaðurin í ásiatiska kongsríki Butan.

Býurin liggur í vestara parti av landinum, í eini hædd millum 2247 og 2648 metrar yvir havinum.
Fólkatalið er umleið 115.000 og so er Thimphu eisini tann størsti býur í landinum.

Ríkisstjórnin hevur sæti í Tashichödzong-kleystri, sum liggur í norðara parti av býnum.

Myndir

Ávísingar úteftir
 Thimphu, bhutan.travel (enskt)
 Thimphu á kortinum: osm

Keldur

Butan
Høvuðsstaðir í Asia


Judy Collins

Judy Marjorie Collins (fødd 1. mai 1939 í Seattle, Washington) er ein amerikonsk songkvinna, sangskrivari og tónleikari.

Hon byrjaði at syngja alment sum 20 ára gomul í 1959. Millum hennara kendastu sangir eru "Both Sides, Now" frá 1967, sum Joni Mitchell hevur skrivað,
og so "Send In the Clowns" frá 1975, sum Stephen Sondheim hevur skrivað.

Judy Collins hevur verið í uppskoti til Grammy-virðisløn seks ferðir og hevur vunnið eina Grammy-virðisløn í 1969 fyri sangin "Both Sides, Now".

Slóðir úteftir
 Heimasíða: judycollins.com (enskt)
 Ævisøga: Judy Collins (enskt)

Keldur

Amerikanskir sangarar
Føðingar í 1939


Oliver Bierhoff

Oliver Bierhoff (føddur 1. mai 1968 í Karlsruhe) er ein fyrrverandi týskur fótbóltsleikari og landsliðsleikari.

Hann spældi sum álopsleikari fyri fleiri feløg, millum annað Hamburger SV, Borussia Mönchengladbach, SV Austria Salzburg, Inter Milan, AC Milan og AS Monaco.
Sum landsliðsleikari í tíðarskeiðnum 1996-2002 hevur hann spælt 70 A-landsdystir og skorað 37 mál fyri Týsklandi.

Ávísingar úteftir
 Oliver Bierhoff, history-of-soccer.org (enskt)

Keldur

Týskir fótbóltsleikarar
Føðingar í 1968


Pete Seeger

Pete Seeger (føddur 3. mai 1919 í Manhattan, deyður 27. januar 2014 í New York)
var ein amerikanskur tónleikari, sangskrivari og sangari.

Hann var ein av undangongumonnunum í tónleikasjangruni folk. Ein av kendastu sangum, sum hann hevur sungið, er "We Shall Overcome".
Eisini hevur hann skrivað fleiri kendar sangir, so sum "Where Have All the Flowers Gone?", "If I Had a Hammer" og "Turn! Turn! Turn!".

Slóðir úteftir
 Ævisøga: Pete Seeger, imdb (enskt)

Keldur

Amerikanskir tónleikarar
Amerikanskir sangarar
Føðingar í 1919
Andlát í 2014


James Brown

James Joe Brown jr. (føddur 3. mai 1933 í Barnwell, South Carolina, deyður 25. desember 2006 í Atlanta, Georgia)
var ein amerikanskur dansari, tónleikari, sangskrivari og sangari.

Hann var ein av undangongumonnunum innan amerikanskan tónleik í 20. øld í fleiri tónleikasjangrunum, serliga í rhythm & blues, soul og funk.

Slóðir úteftir
 Ævisøga: James Brown, imdb (enskt)

Keldur

Amerikanskir tónleikarar
Amerikanskir sangarar
Føðingar í 1933
Andlát í 2006


Matti Nykänen

Matti Ensio Nykänen (føddur 17. juli 1963 í Jyväskylä, Finland, deyður 4. februar 2019 i Joutseno,
var ein finskur skíðleypari, ið vann fýra gull-heiðursmerkir og eitt OL-silvur á Vetrar-OL í Sarajevo í 1984 og í Calgary í 1988.
Skíðleyparin var valdur til ársins ítróttanavn í Finnlandi tvær ferðir, í 1985 og 1988.

Keldur

ítróttafólk úr Finnlandi
Føðingar í 1963
Andlát í 2019


Persepolis F.C.

Persepolis Futbol Club, eisini kent sum Persepolis og sum Perspolis er eitt iranskt fótbóltsfelag úr Tehran, Iran. Eftir at felagið varð stovnað í 1963 av einum bólki av sveisiskum. Persepolis FC spælir sínar heimadystir á Azadi vøllinum, sum hevur pláss til nærum 80.000 áskoðarum.

Slóðir úteftir
 Heimasíða: fc-perspolis.com

Keldur

Fótbóltsfeløg


Johnny Nash

Johnny Lester Nash jr. (føddur 19. august 1940 í Houston, Texas; deyður 6. oktober 2020 í Houston, Texas)
var ein amerikanskur sangari og sangskrivari.

Líkasum Bob Marley var Johnny Nash ein av undangongumonnunum í reggae sjangruni. Kendastu sangir eru "Hold Me Tight" (1968), "I Can See Clearly Now" (1972), "Stir It Up" (1972) og "Tears on My Pillow" frá 1975.

Slóðir úteftir
 Ævisøga: Johnny Nash, classicbands.com (enskt)
 Johnny Nash, imdb (enskt)

Keldur

Amerikanskir tónleikarar
Amerikanskir sangarar
Føðingar í 1940
Andlát í 2020


Ludwig Erhard

Ludwig Wilhelm Erhard (føddur 4. februar 1897 í Fürth, deyður 5. mai 1977 í Bonn)
var ein týskur búskaparfrøðingur og politikari frá borgarliga flokkinum CDU.

Hann hevur verið vinnumálaráðharri frá 1949 til 1963, varasamveldiskanslari frá 1957 til 1963, samveldiskanslari frá 1963 til 1966 og formaður í CDU frá 1966 til 1967.

Slóðir úteftir
 Ævisøga: Ludwig Erhard, munzinger.de (týskt)
 Ludwig Erhard, imdb.com (enskt)

Keldur

Erhard, Ludwig
Erhard, Ludwig
Føðingar í 1897
Andlát í 1977


Tammy Wynette

Virginia Wynette Pugh, betur kend sum Tammy Wynette (fødd 5. mai 1942 í Tremont, Mississippi, deyð 6. apríl 1998 í Nashville, Tennessee)
var ein amerikonsk songkvinna, sangskrivari og tónleikari.

Tammy Wynette telist millum kendastu nøvn innan country-tónleikaheimin.
Hon byrjaði sína lívsleið sum sangarinna í 1966. Millum hennara kendastu sangir eru "Apartment No. 9" frá 1966, "Your Good Girl's Gonna Go Bad" (1967), "My Elusive Dreams" (1967), "I Don't Wanna Play House" (1967), "Take Me to Your World" (1968), "D-I-V-O-R-C-E" (1968), "Stand by Your Man" (1968), "We're Gonna Hold On" (1973, saman við George Jones) og so "Til I Can Make It on My Own" frá 1976.

Tammy Wynette hevur verið gift fleiri ferðir, millum annað við country-sangaranum George Jones frá 1969 til 1975.

Hon hevur verið í uppskoti til Grammy-virðisløn fleiri ferðir og hevur vunnið 2 Grammy-virðislønir í 1967 og 1969 fyri sangirnar  "I Don't Wanna Play House" og "Stand by Your Man".

Slóðir úteftir
 tammywynette.com (enskt)
 Ævisøga:
Tammy Wynette, imdb.com (enskt)
Tammy Wynette, countrymusichalloffame.com (enskt)

Keldur

Amerikanskir sangarar
Føðingar í 1942
Andlát í 1998


Giulio Andreotti

Giulio Andreotti (føddur 14. januar 1919 í Róm, deyður 6. mai 2013 í Róm) var ein italskur politikari (Democrazia Cristiana, DC).

Hann var forsætisráðharri í Italia frá 1972 til 1973 og frá 1976 til 1979, uttanríkisráðharri frá 1983 til 1989, og aftur forsætisráðharri frá 1989 til 1992.

Ávísingar úteftir
Giulio Andreotti, degasperi.net (italskt)
Giulio Andreotti: Ex-Italian prime minister dies, bbc.com, 6. mai 2013 (enskt)
Nekrolog Ministerpræsidenten der blev mistænkt for at kindkysse med mafiaboss, politiken.dk (danskt)

Keldur

Italskir politikarar
Føðingar í 1919
Andlát í 2013


Niklas Simonsen

Niklas Simonsen (føddur 4. juli 1996) er ein føroyskur hondbóltsleikari, ið spælir við danska felagnum TM Tønder og fyri føroyska hondbóltslandsliðið.

Slóðir
 Відбір на Євро-2020: хто гратиме за Фарери у матчі проти збірної України // Федерація гандболу України. (ukr.)

Føroyskir hondbóltsleikarar
Føðingar í 1996


Gary Cooper

Frank James Cooper, betur kendur sum Gary Cooper (føddur 7. mai 1901 í Helena, Montana, deyður 13. mai 1961 í Beverly Hills, Los Angeles, California)
var amerikanskur sjónleikari.

Hann er best kendur fyri nógvar stórar leiklutir í filmum úr Hollywood, t.d. High Noon frá 1952.
Hann hevur verið tilnevndur til Oskar-virðislønina fimm ferðir og vunnið tvær Oskar.
Harafturat fekk hann Oskar-heiðursvirðisløn fyri langa filmsvirksemi sítt í apríl 1961.

Slóðir úteftir
Ævisøga: Gary Cooper, imdb.com (enskt)

Keldur

Amerikanskir sjónleikarar
Føðingar í 1901
Andlát í 1961


Rókur Akralíð

Rókur Akralíð (føddur 6. februar 1987) er ein føroyskur hondbóltsleikari, ið spælir við danska felagnum HEI Hånbold og fyri føroyska hondbóltslandsliðið.

Slóðir
 Відбір на Євро-2020: хто гратиме за Фарери у матчі проти збірної України // Федерація гандболу України. (ukr.)

Føroyskir hondbóltsleikarar
Føðingar í 1987


Harry S. Truman

Harry S. Truman (føddur 8. mai 1884, deyður 26. desember 1972) var amerikanskur bóndi, vinnulívsmaður, politikari og statsleiðari.

Truman var limur í Demokratiska flokkinum og gjørdist amerikanski varaforsetin í januar 1945. Táverandi forsetin Franklin D. Roosevelt var álvarsliga sjúkur um hetta mundið. Hann doyði bara 3 mánaðir seinni. 12. apríl 1945 varð Harry S. Truman svorin í eið sum 33. forsetin í USA.

Hin 12. mars 1947 helt Harry S. Truman røðu í kongressini í USA. Vanliga verður sagt, at Kalda kríggið byrjar við hesi røðu. Henda røða saman við Marshallætlanini um búskaparligu endurreisnina av Evropa gjørdist m.a. grundarlagið undir hernaðarsamgonguni NATO, ið varð stovnað í 1949.

Truman virkaði sum forseti frá 1945 til 1953.
Eftirmaður varð Dwight D. Eisenhower.

Myndir

Ávísingar úteftir
Ævisøga: Harry S. Truman, nps.gov (enskt)
Harry S. Truman Presidential Library & Museum, trumanlibrary.org (enskt)

Keldur

Føðingar í 1884
Andlát í 1972
Amerikanskir politikarar
Forsetar í USA


Candice Bergen

Candice Patricia Bergen (fødd 9. mai 1946 í Beverly Hills, Kalifornia) er ein amerikonsk sjónleikarinna.

Ávísingar úteftir
 Ævisøga: Candice Bergen, imdb (enskt)

Keldur

Amerikanskir sjónleikarar
Føðingar í 1946


Tara Buckman

Tara Buckman (fødd 1. oktober 1956) er amerikanskur sjónleikari.

Keldur

Slóðir úteftir
 Tara Buckman á Internet Movie Database

Føðingar í 1956
Amerikanskir sjónleikarar


Joan Crawford

Lucille Fay LeSueur, betur kend sum Joan Crawford (fødd 23. mars 1904, deyð 10. mai 1977)
var ein amerikonsk sjónleikarinna og dansarinna.

Ávísingar úteftir
 Joan Crawford, imdb

Keldur

Amerikanskir sjónleikarar
Føðingar í 1904
Andlát í 1977


Fred Astaire

Frederick Austerlitz, betur kendur sum Fred Astaire (føddur 10. mai 1899 í Omaha, Nebraska, deyður 22. juni 1987 í Los Angeles, Kalifornia)
var amerikanskur dansari, sangari og sjónleikari.

Hann er best kendur fyri nógvar leiklutir sum dansari í filmum úr Hollywood, m.a. saman við Ginger Rogers.

Slóðir úteftir
Ævisøga: Fred Astaire, imdb.com (enskt)
Fred Astaire, ibdb.com (enskt)

Keldur

Amerikanskir sjónleikarar
Føðingar í 1899
Andlát í 1987


Richard Feynman

Richard Phillips Feynman (føddur 11. mai 1918 í New York, deyður 15. februar 1988 í Los Angeles, Kalifornia),
var amerikanskur alisfrøðingur.

Hann fekk Nobelvirðislønina í alisfrøði í 1965, saman við Julian Schwinger og  Sin-Itiro Tomonaga.

Slóðir úteftir
 Richard Feynman, nobel-winners.com (enskt)

Keldur

Amerikanarar
F
Føðingar í 1918
Andlát í 1988


Burt Bacharach

Burt Freeman Bacharach (føddur 12. mai 1928 í Kansas City, Missouri) er amerikanskur klaverleikari, sangari, sangskrivari og dirigentur.

Hann er kendur fyri "easy listening"-tónleik, serliga í 1960-árunum og 1970-árunum.

Slóðir úteftir
 Burt Bacharach, bacharachonline.com
Ævisøga: Burt Bacharach, imdb.com (enskt)

Keldur

Amerikanskir tónleikarar
Amerikanskir sangarar
Føðingar í 1928


Perry Como

Pierino Ronald Como, betur kendur sum Perry Como (føddur 18. mai 1912 í Canonsburg, Pennsylvania, deyður 12. mai 2001 í Jupiter Inlet Colony, Florida)
var amerikanskur sangari og sjónleikari.

Slóðir úteftir
Ævisøga: Perry Como, imdb.com (enskt)

Keldur

Amerikanskir sangarar
Amerikanskir sjónleikarar
Føðingar í 1912
Andlát í 2001


Naruhito

Naruhito keisar Japan verða byrjaður 1. mai 2019.


Max Frisch

Max Rudolf Frisch (føddur 15. mai 1911 í Zürich, deyður 4. apríl 1991 í Zürich)
var ein sveisiskur arkitektur og rithøvundur.

Slóðir úteftir
Ævisøga:
 Max Frisch, hls-dhs-dss.ch (týskt)
Max Frisch, imdb.com (enskt)

Keldur

Sveisiskir rithøvundar
Føðingar í 1911
Andlát í 1991


Stevie Wonder

Stevland Hardaway Morris, betur kendur sum Stevie Wonder (føddur 13. mai 1950 í Saginaw, Michigan) er amerikanskur sangari, sangskrivari og tónleikari.

Stevie Wonder er ein tann kendasti av amerikanskum tónleikarum frá seinnu helvt av 20. øld.
Mest kendu sangir hjá honum eru "Superstition" (1972), "You Are the Sunshine of My Life" (1972), "Isn't She Lovely" (1976), "Happy Birthday" (1981), "Ebony and Ivory" frá 1982 (saman við Paul McCartney) og so "I Just Called to Say I Love You" frá 1984. Stevie Wonder hevur tilsamans vunnið 25 Grammy-virðislønir.

Slóðir úteftir
 Heimasíða: Stevie Wonder, steviewonder.net
 Ævisøga: Stevie Wonder, imdb (enskt)

Keldur

Amerikanskir tónleikarar
Amerikanskir sangarar
Føðingar í 1950


Doris Day

Doris Day (fødd sum Doris Mary Ann Kappelhoff  3. apríl 1922 í Cincinnati, Ohio, deyð 13. mai 2019 í Carmel, Kalifornia)
var ein amerikonsk sjónleikarinna og sangarinna.

Leiklutir í filmum (úrval)
 1948 Georgia Garrett í Romance on the High Seas
 1950 Jo Jordan í Young Man with a Horn
 1950 Nanette Carter í Tea for Two
 1951 Melinda Howard í Lullaby of Broadway
 1951 Marjorie 'Marjie' Winfield í On Moonlight Bay
 1951 Grace LeBoy Kahn í I'll See You in My Dreams
 1952 Ethel S. 'Dynamite' Jackson í April in Paris
 1953 Marjorie Winfield í By the Light of the Silvery Moon
 1953 Calamity Jane í Calamity Jane
 1954 Candy Williams í Lucky Me
 1955 Laurie Tuttle í Young at Heart  (saman við Frank Sinatra)
 1955 Ruth Etting í Love Me or Leave Me
 1956 Josephine “Jo” McKenna í The Man Who Knew Too Much (saman við James Stewart)
 1957 Katherine 'Babe' Williams í The Pajama Game
 1958 Isolde Poole í The Tunnel of Love (saman við Richard Widmark)
 1959 Jane Osgood í It Happened to Jane (saman við Jack Lemmon)
 1959 Jan Morrow í Pillow Talk (saman við Rock Hudson)
 1960 Kate Robinson Mackay í Please Don't Eat the Daisies (saman við David Niven)
 1962 Kitty Wonder í Billy Rose's Jumbo
 1963 Ellen Wagstaff Arden í Move Over, Darling (saman við James Garner)
 1963 Beverly Boyer í The Thrill of It All (saman við James Garner)
 1964 Judy Kimball í Send Me No Flowers (saman við Rock Hudson)
 1965 Janet Harper í Do Not Disturb
 1966 Jennifer Nelson í The Glass Bottom Boat (saman við Rod Taylor)
 1968 Margaret Garrison í Where Were You When the Lights Went Out ?
 1968 Abby McClure í With Six You Get Eggroll

Myndir

Ávísingar úteftir
Doris Day, dorisday.com
Doris Day, imdb (enskt)

Keldur

Amerikanskir sjónleikarar
Amerikanskir sangarar
Føðingar í 1922
Andlát í 2019


Cate Blanchett

Catherine Elise Blanchett, betur kend sum Cate Blanchett (fødd 14. mai 1969 í Ivanhoe, Melbourne) er ein avstralsk sjónleikarinna.

Ávísingar úteftir
 Ævisøga: Cate Blanchett, imdb (enskt)

Keldur

Avstralskir sjónleikarar
Føðingar í 1969


Claudio Monteverdi

Claudio Giovanni Antonio Monteverdi (doyptur 15. mai 1567 í Cremona, deyður 29. november 1643 í Venesia)
var italskur tónasmiður, strúkari, sangari og prestur. Hann var tann fyrsti, sum av álvara byrjaði at skriva operur.

Operur hjá Monteverdi (úrval)
 L'Orfeo (1607)
 L'Arianna (1608)
 Il ritorno d'Ulisse in patria (1640)
 L'incoronazione di Poppea (1642)

Ávísingar úteftir
Ævisøga:
Claudio Monteverdi, britannica.com (enskt)
Monteverdi.mp3, sybervision.com (enskt)

Keldur

Italsk tónaskøld
Føðingar í 1560-árunum
Andlát í 1640-árunum


Edward Jenner

Edward Jenner (føddur 17. mai 1749, deyður 26. januar 1823)
var ein enskur lækni, sum livdi í Berkeley, Gloucestershire. Hann gjørdist víðagitin fyri uppdagingina av koppsetingini seint í 18. øld.

Ávísingar úteftir
Dr Jenner’s House, jennermuseum.com (enskt)
 Ævisøga:  Jenner, Edward (1749 – 1823), rcpe.ac.uk (enskt)

Keldur

Onglendingar
Føðingar í 1749
Andlát í 1823


Maria Stuart

Maria Stuart (á enskum Mary, Queen of Scots; fødd sum Mary Stewart tann 8. desember 1542 í Linlithgow Palace, deyð 8. februar 1587 í Fotheringhay Castle, Northamptonshire) var drotning í Skotlandi frá 14. desember 1542 til 24. juli 1567.

Hon var dóttir Jákup V av Skotlandi (1512-1542) og Mariu av Guise (1515-1560). Harafturat var hon langabbadóttir Henrik VII av Onglandi.
Maria Stuart var uppald í katólskari trúgv. Tá faðirin knappliga doyði, gjørdist Maria skotadrotning bert nakrar fáar dagar eftir at hon varð fødd.

Lívsleið

Hjúnabond
Maria var gift tríggjar ferðir.
Fyrsti maður var franski trónarvingin sum æt Frans. Tey giftust tann 24. apríl 1558.
Hesin trónarvingin gjørdist franskur kongur undir navninum Frans II tann 10. juli 1559; hann doyði tó árið eftir.
Konan hevur sostatt verið drotning av Frankaríki frá 1559 til 1560.

Maria Stuart vendi aftur til Skotlands.

Í 1565 gifti hon seg í Holyroodhouse við Henry Stuart, betur kendur sum Lord Darnley.
Árið eftir átti hon Jákup, fyrsta barnið hjá Darnley og henni, í juni 1566.

Í februar 1567 hendi ein ógvuslig spreinging í Kirk o’Field-kleystrinum, sum tá var fyribils bústaðurin hjá Darnley í Edinburgh.
Darnley varð seinni funnin deyður. Hann lá í urtagarðinum, nakin og uttan nakrar sjónligar skaðar á kroppinum.
James Hepburn, 4th Earl of Bothwell var mistonkt fyri at hava dripið Darnley,
men hann varð fríkendur frá øllum ákærum tann 12. apríl.

Nakrar vikur seinni, tann 15. mai 1567, giftust Maria og Bothwell í Edinburgh.

Mong fólk í Skotlandi vóru tó illgrunasom og ónøgd. Umleið tveir mánaðir seinni, tann 24. juli 1567, varð Maria tvungin til at leggja frá sær sum drotning.
Tíðliga í mai 1568 valdi hon at flýggja til Onglands,
men Elisabet drotning var eisini illgrunasom,
tí Maria noktaði at viðurkenna Edinburgh-sáttmálan.
Tann 19. mai gav enska drotningin boð um at handtaka hana.

Húsavarðhald og deyði
Í næstan 20 ár, frá 1568 til 1587, varð Maria Stuart sett í húsavarðhald í ymiskum støðum í Onglandi.
Umsíðir varð hon dømd sek í svikagerð í sambandi við Babington-samansvørjingini.
Hon varð tikin av døgum við hálshøgging tann 8. februar 1587.

Ættin
Jákup Stuart, barnið hjá Darnley og henni, gjørdist tó seinni
kongur í Skotlandi sum Jákup VI (1567-1625)
og kongur í Onglandi og Írlandi sum Jákup I (1603-1625).

Slóðir úteftir
Ævisøga:  History of the Monarchy - The Stewarts, royal.gov.uk (enskt)
Mary, Queen of Scots (1542-1587), Reigned 1542-67, npg.org.uk (enskt)
Mary 1. af Skotland, gravsted.dk (danskt)

Keldur

Skotar
16. øld
Bretland
Regentar
Statsleiðarar
Føðingar í 1540-árunum
Andlát í 1580-árunum


Cincinnati

Cincinnati er amerikanskur stórbýur í stakríkinum Ohio. Býurin varð stovnaður í 1788.
Í 2017 hevði Cincinnati næstan 300.000 íbúgvar og harvið er hann triðstørsti býur í Ohio,
næst eftir Columbus og Cleveland.

Cincinnati liggur í útsynningshorninum av stakríkinum, framvið norðara áarbakka av Ohioánni.
Hinumegin  rennur Lickingá út í Ohioánna. Markið millum stakríkini Ohio í norðri og Kentucky í suðri gongur her eftir Ohioánni.

Myndir

Slóðir úteftir
Heimasíða: cincinnati-oh.gov
 Cincinnati, Ohio, wikivoyage (á enskum)

Keldur

Ohio
Býir í Ohio


Donna Summer

LaDonna Adrian Gaines, betur kend sum Donna Summer
(fødd 31. desember 1948 í Boston, Massachusetts, deyð 17. mai 2012 í Naples, Florida)
var ein amerikonsk songkvinna, sangskrivari og sjónleikari.

Donna Summer byrjaði sína lívsleið sum sangarinna í 1967,
men serliga virkin og kend í tónleikaheiminum var hon frá miðskeiðis í 1970-árunum fram til miðskeiðis í 1980-árunum. Millum kendastu sangirnar hjá Donnu Summer eru "Love to Love You Baby" frá 1975 og "I Feel Love" frá 1977. Hon hevur vunnið m.a. 5 Grammy-virðislønir.

Donna Summer hevur verið gift tvær ferðir, fyrst við eysturríkska sjónleikaranum Helmuth Sommer frá 1973 til 1976
og síðan við amerikanska sangaranum Bruce Sudano frá 1980 til hon doyði í 2012.

Slóðir úteftir
 Donna Summer (enskt)
 Donna Tribute (enskt)
 Donna Summer (Ævisøga, enskt)

Keldur

Amerikanskir sangarar
Føðingar í 1948
Andlát í 2012


Birgit Nilsson

Martha Birgit Nilsson, betur kend sum Birgit Nilsson (fødd 17. mai 1918 í Västra Karup, Båstads k., deyð 25. desember 2005 á sama staði)
var svensk sopransangarinna.

Yrkisleið hjá henni sum sangarinna byrjaði í 1946 og vardi til 1982.
Hon var ein av hinum týdningarmestu Wagner-sangarinnum og sang í teimum stóru operuhúsunum kring heimin.

Slóðir úteftir
birgitnilsson.com (svenskt)
Birgit Nilsson, imdb.com (Ævisøga, enskt)
Birgit Nilsson, Soprano Legend Who Tamed Wagner, Dies at 87, nytimes.com, 12. januar 2006 (enskt)

Keldur

Svenskir sangarar
Føðingar í 1918
Andlát í 2005


Gunnar Gunnarsson

Gunnar Gunnarsson (føddur 18. mai 1889 á Valþjófsstað í Fljótsdali,
deyður 21. november 1975 í Reykjavík) var islendskur rithøvundur, sum skrivaði í høvuðsheitum á donskum.

Hann flutti til Danmarkar í 1907, men vendi aftur til Íslands í 1939. har hann búsettist á Skriðuklaustri og bygdi hús.
Í 1948 flutti hann til Reykjavík og byrjaði við at umseta ein stóran part av sínum bókum úr donskum til íslendskt.

Gunnar Gunnarsson verður mettur at vera ein av teimum týdningarmiklu rithøvundunum í Íslandi í 20. øld.

Slóðir úteftir
Gunnar Gunnarsson, snl.no (stutt ævisøga, norskt)
Gunnar Gunnarsson, skriduklaustur.is (stutt ævisøga, enskt)
skriduklaustur.is, Skriðuklaustur (íslendskt)

Keldur

Íslendskir rithøvundar
Føðingar í 1889
Andlát í 1975


Bertrand Russell

Bertrand Arthur William Russell (føddur 18. mai 1872 í Ravenscroft, Trelleck, Monmouthshire, deyður 2. februar 1970 í Penrhyndeudraeth, Gwynedd),
var walisiskur støddfrøðingur, heimspekingur og logikari.

Hann fekk Nobelvirðislønina í bókmentum í 1950.

Slóðir úteftir
Bertrand Russell, nobelprize.org (stutt ævisøga, enskt)
 (stutt ævisøga, enskt)

Keldur

Bretskir heimspekingar
Støddfrøðingar
Walisar
Føðingar í 1872
Andlát í 1970
20. øld


Gwynedd

Gwynedd (walisiskt: Gwynedd) er ein landslutur (county) í útnyrðingshorninum av Wales.
Fyrisitingarliga økið varð stovnað í 1974. Navnið av økinum kemur frá tí søguliga landslutinum við sama navni.
Høvuðssætið við skrivstovunum hjá Gwynedd Council er í Caernarfon.

Meginparturin av fólkinum í Gwynedd er av keltiskum uppruna,
og tí tosa tey walisiskt, eitt keltiskt mál, ið er nær skylt við bretonskt.
Í 2011 dugdu tveir triðingar av fólkinum í Gwynedd at tosa walisiskt.

Størstu býir í Gwynedd eru Bangor, Caernarfon, Llanddeiniolen,
Ffestiniog, Bethesda, Porthmadog og Llanllyfni.

Hægsta fjallið í Wales liggur í Gwynedd. Tað eitur Snowdon (walisiskt: Yr Wyddfa) og er 1.085 metrar høgt.
Fjallið liggur í tjóðargarðinum Snowdonia National Park (walisiskt: Parc Cenedlaethol Eryri).

Myndir

Hygg eisini at
Ynys Môn

Slóðir úteftir
Gwynedd Council, gwynedd.llyw.cymru

Keldur

Wales


Mount St. Helens

Mount St. Helens er eitt serstakliga virkið gosfjall á útnyrðingsstrondini í Norðuramerika.
Gosfjallið, ið er 2.549 metrar høgt, liggur í amerikanska lutstatinum Washington, miðskeiðis millum býirnar Seattle og Portland.

Tann 18. mai 1980 hendi eina ógvusliga spreinging og toppurin av fjallinum sprongdist í luftina.
Spreingingin var serstakliga hørð og elvdi til nógvan skaða. 57 fólk lótu lív.

Slóðir úteftir
Mount St. Helens area, fs.usda.gov
Geology and History Summary for Mount St. Helens, volcanoes.usgs.gov
Gosfjallið á kortinum: osm

Keldur

Gosfjøll
Fjøll
Norðuramerika


Clara Schumann

Clara Schumann (fødd sum Clara Josephine Wieck 13. september 1819 í Leipzig,
deyð 20. mai 1896 í Frankfurt a.M.)
var týsk tónleikakvinna, ið gjørdist víðagitin klaverleikari og tónaskald í romantiska tíðarskeiðnum.

Hon fekk klaverundirvísing frá faðir sínum, Friedrich Wieck,
sum eisini var lærari hjá Robert Schumann.
Clara Wieck giftist við Robert Schumann í 1840, hóast faðir hennara als ikki vildi geva loyvi til teirra brúdleyp.

Slóðir úteftir
Clara Schumann, kapralova.org (Ævisøga, á enskum)
Clara Schumann, imslp.org
Clara Schumann, chello.nl

Keldur

Týskir tónleikarar
Týsk tónaskøld
Føðingar í 1819
Andlát í 1896


Juvénal Habyarimana

Juvénal Habyarimana (føddur 8. mars 1937, deyður 6. apríl 1994) var heryvirmaður og forseti í Rwanda.

Forsetin var upprunaliga generalmajorur í herinum, men hann hevði gjørt kvett í 1973 og síðan stýrdi hann landinum sum einaræðisharri.

Habyarimana varð myrður tann 6. apríl í 1994. Flogfarið við táverandi forsetanum varð skotið niður av tveimum rakettum, júst sum tað skuldi lenda í Kigali. Deyði forsetans var startskotið til fólkadrápið í Rwanda, ið byrjaði dagin eftir. Í umleið 100 dagar vórðu meira enn 800.000 fólk dripin.

Slóðir úteftir
Aircraft accident Dassault Falcon 50 9XR-NN Kigali, aviation-safety.net (enskt)
French probe exonerates Rwanda leader in genocide, reuters.com, 10. januar 2012 (enskt)
Rwanda Opposition Furious Over Habyarimana Plane report, rwandarwiza.unblog.fr, 11. januar 2012 (enskt)

Keldur

Fólk úr Rwanda
Statsleiðarar
Einræðisharrar
Hermenn
Politikarar
Føðingar í 1937
Andlát í 1994


Niki Lauda

Andreas Nikolaus Lauda, betur kendur sum Niki Lauda (føddur 22. februar 1949 í Wien, deyður 20. mai 2019 í Zürich)
var eysturríkskur rasarakoyrari.

Lauda gjørdist heimsmeistari í F1 tríggjar ferðir, í 1975, 1977 og 1984.

Hann varð illa løstaður í einari vanlukku á Nürburgringinum í Týsklandi tann 1. august 1976, har hann fekk álvarslig brunasár yvir kropp og andlit.

Slóðir úteftir
Niki Lauda deyður, 70 ár, roysni.fo, 21. mai 2019
Emotionaler Abschied von Lauda, orf.at, 29. mai 2019

Keldur

Ítróttafólk úr Eysturríki
Føðingar í 1949
Andlát í 2019


Zürich

Zürich (enskt: Zurich) er størsti býur í Sveis.

Býurin liggur í norðara parti av landinum, fram við ánni Limmat, á norðara enda av vatninum Zürichsee.
Fólkatalið var umleið 415.000 í 2018.
Zürich hoyrir til týskttalandi landslutin í Sveis og er universitetsbýur við tveimum universitetum, ETH Zürich og Universität Zürich.

Slóðir úteftir
 Almenn heimasíða: stadt-zuerich.ch

Keldur

Býir í Sveis


Bonn

Bonn er stórbýur í vestara parti av Týsklandi.

Býurin, sum liggur við Rínánna, hevur yvir 325.000 íbúgvar.
Bonn er tann 9. størsti býur í stakríkinum Nordrhein-Westfalen og tann 19. størsti býur í Týsklandi.

Søga

Býurin varð stovnaður undir navninum Bonna fyri 2000 árum síðan. Castra Bonnensis var latínska heitið á býnum við Rínánna í Rómverska rikinum.

Víkingar vitjaðu Bonn tvær ferðir. Býurin varð oyðilagdur í 882 og 883.

Í miðøldini gjørdist Bonn høvuðssætið hjá Kurfúrstadøminum Köln í tí Týsk-rómverska ríkinum.
Hetta tíðarskeið endaði tó, tá ið fraklendingar hersettu býin í 1794. Eftir at franski keisarin, Napoleon, hevði lagt vápnini í 1815, gjørdist Bonn partur av Prusslandi. Stjórnin setti á stovn lærda háskúlan Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität í 1818, sum er uppkallaður eftir táverandi proysiska konginum.

Eftir Seinna heimsbardaga varð Samveldislýðveldið Týskland stovnað í mai 1949 og Bonn gjørdist fyribils høvuðsstaður í Vesturtýsklandi tann 29. november 1949.

Tá Vesturtýskland og Eysturtýskland vórðu sameind tann 3. oktober 1990, gjørdist tó Berlin uppaftur týski høvuðsstaðurin.
Í juni 1991 atkvøddi tingið, at sæti hjá týsku stjórnini eisini skuldi flytast til Berlin, og so fekk Bonn heitið "Bundesstadt".

Myndir

Kend fólk
 Ludwig van Beethoven

Sí eisini
 Listi yvir størstu býir í Týsklandi
 Vesturtýskland

Ávísingar úteftir
bonn.de, Heimasíðan hjá býnum

Keldur

Nordrhein-Westfalen
Týskland
Býir í Týsklandi


Anneliese Rothenberger

Anneliese Rothenberger (fødd 19. juni 1924 í Mannheim, deyð 24. mai 2010 í Münsterlingen, Thurgau, Sveis) var týsk operasangarinna, ið var væl kend í altjóða operaheiminum fyri at syngja lýriskan sopran.

Ávísingar úteftir
Anneliese Rothenberger, imdb.com (enskt)
Anneliese Rothenberger, German Opera Singer, Dies, nytimes.com, 27. mai 2010 (enskt)
Soprano Anneliese Rothenberger dies at eighty-five, operanews.com, august 2010

Keldur

Týskar songkvinnur
Føðingar í 1924
Andlát í 2010


Duke Ellington

Edward Kennedy Ellington, betur kendur sum Duke Ellington
(føddur 29. apríl 1899 í Washington, D.C., deyður 24. mai 1974 í New York City)
var amerikanskur klaverleikari og tónasmiður, serliga kendur sum jazz- og swing-tónleikari.

Slóðir úteftir
 Duke Ellington, dukeellington.com
 Ævisøga: Duke Ellington, imdb (enskt)

Keldur

Amerikanskir tónleikarar
Føðingar í 1899
Andlát í 1974


Roger Moore

Sir Roger George Moore, betur kendur sum Roger Moore
(føddur 14. oktober 1927 í London, deyður 23. mai 2017 í Crans-Montana, Sveis)
var enskur sjónleikari.

Hann hevur havt ymiskar leiklutir í nógvum filmum, men serliga kendur er hann fyri at spæla leiklutin sum James Bond frá 1973 til 1985.

Hygg eisini at
 Sean Connery
 Pierce Brosnan

Slóðir úteftir
roger-moore.com
Ævisøga: Roger Moore, imdb.com (enskt)

Keldur

Enskir sjónleikarar
Føðingar í 1927
Andlát í 2017


Lena Meyer-Landrut

Lena Meyer-Landrut (fødd 23. mai 1991 í Hannover) er týsk songkvinna.

Hon umboðaði Týskland við sanginum "Satellite" á Eurovision Song Contest 2010, har hon vann finaluna í Oslo og har við alla kappingina.

Slóðir úteftir
lena-meyer-landrut.com
Lena Meyer-Landrut, imdb.com (enskt)

Keldur

Týskar songkvinnur
Føðingar í 1991
Vinnarar av Eurovision Song Contest


Clint Eastwood

Clinton Eastwood Jr. (føddur 31. mai 1930 í San Francisco í Kalifornia) er amerikanskur sjónleikari, leikstjóri og framleiðari av tónleiki.

Eastwood byrjaði sína yrkisleið sum sjónleikari í 1955 og síðan hevur hann spælt við í tilsamans 91 filmum.
Harafturat hevur hann verið filmsleikstjóri í 40 filmum, síðan hann leikstjórnaði fyrsta film sín í 1971.

Hann hevur vunnið eina ørgrynni av virðislønum, m.a. 5 Oscar.

Slóðir úteftir
 Clint Eastwood , imdb.com (enskt)
 Ummæli: Hóast 88 ár hevur Clint Eastwood enn tað sum skal til, portal.fo, 17. jan. 2019

Keldur

Amerikanskir sjónleikarar
Filmsleikstjórar úr USA
Føðingar í 1930


Carl von Linné

Carl Linnæus (latínskt: Carolus Linnæus), síðan 1762 Carl von Linné
(føddur 23. mai 1707 í Råshult, Småland, deyður 10. januar 1778 í Uppsala)
var svenskur plantufrøðingur, lækni og djórafrøðingur.

Navnið
Carl Nilsson Linnæus var sonur sóknarprestin Nils Ingemarsson Linnæus (1674-1748) og Christinu Brodersonia (1688-1733).
Eftir at Carl Linnæus varð gjørdur aðalsmaður í 1761 og svenski ríkisdagurin hevði samtykt árið eftir, fekk hann tað nýggja navnið Carl von Linné.

Slóðir úteftir
Svenska Linnésällskapet, linnaeus.se (svenskt)
Linné, linnaeus.uu.se (svenskt)
The Linnean Society, linnean.org (enskt)
Carl von Linné, nrm.se (ævisøga, svenskt)
Carl Linnaeus, nrm.se (ævisøga, enskt)

Keldur

Lívfrøðingar
Sviar
Føðingar í 1707
Andlát í 1770-árunum


Omaha

Omaha er ein amerikanskur býur, ið liggur í eystara parti av stakríkinum Nebraska, tætt við markið til Iowa.
Omaha er størsti býur í Nebraska og býurin hevði í 2018 meiri enn 468.000 íbúgvar. Áin Missouri rennur tætt framvið býinum.

Kend fólk
Fred Astaire (1899-1987), amerikanskur dansari, sangari og sjónleikari
Gerald Ford (1913-2006), amerikanskur forseti
Marlon Brando (1924-2004), amerikanskur sjónleikari
Warren Buffet (1930), amerikanskur ríkmaður
Nick Nolte (1941), amerikanskur sjónleikari

Ávísingar úteftir
Heimasíða: cityofomaha.org

Keldur

Nebraska
Býir í Nebraska


Pittsburgh

Pittsburgh er ein amerikanskur býur, ið liggur í útsynningshorni av stakríkinum Pennsylvania, nærhendis markinum við Ohio.
Pittsburgh er næststørsti býur í Pennsylvania, og hevði í 2018 umleið 301.000 íbúgvar.

Býurin varð í 1758 uppkallaður eftir William Pitt, ið var bretskur forsætisráðharri.

Pittsburgh liggur við staðið har tvær stórar áir møtast, áin Allegheny og áin Monongahela.
Hetta er byrjanin til Ohioánna.

Myndir

Ávísingar úteftir
Heimasíða, pittsburghpa.gov
Pittsburgh, wikivoyage.org

Keldur

Pennsylvania
Býir í Pennsylvania


Anatoliy Solovianenko

Anatoliy Solovianenko (25. september 1932 - 29. juli 1999) var tenorsangari.

Ukrainar
Ukrainskir sangarar
Føðingar í 1932
Andlát í 1999


Jefferson City

Jefferson City (upprunaliga City of Jefferson, stytt: Jeff) er høvuðsstaður í amerikanska stakríkinum Missouri.

Býurin, sum liggur mitt í Missouri, var 15. størsti býur í stakríkinum í 2010 og hevði umleið 42.800  íbugvar í 2018. Áin Missouri rennur tætt framvið býinum.

Jefferson City er uppkallaður eftir Thomas Jefferson, sum var triði forsetin í USA.

Myndir

Ávísingar úteftir
 Heimasíða: jeffersoncitymo.gov

Keldur

Missouri
Býir í Missouri


Erievatn

Erievatn (enskt: Lake Erie) er eitt stórt vatn í eystara parti av Norðuramerika. Vatnið er fjórðstørsta av Stóruvøtnum (Great Lakes). Erievatn er uppkallað eftir upprunafólkinum erie, sum búði í 17. øld á sunnaru síðu av vatni.

Landafrøði
Vatnið liggur á markinum ímillum Kanada (Ontario) og USA (Michigan, Ohio, Pennsylvania, New York).
Vatnið er 25.667 ferkilometrar til víddar (388 km til longdar og 92 km til breiddar).
Dýpið av vatninum er í miðal um 19 metrar, og har tað er djúpast, 64 metrar. Vestanfyri rennur Detroitá út í Erievatnið. Frárenslið er Niagaraá í landnyrðingsendanum á vatni, beint á markinum millum USA og Kanada. Niagaraá rennur út í Ontariovatnið. Í ánni, sum er bert 56 km til longdar, eru hinir viðgitnu Niagarafossar (Niagara Falls á enskum) .

Størstu býir framvið vatni
Port Colborne, Ontario
Buffalo, New York
Erie, Pennsylvania
Cleveland, Ohio
Toledo, Ohio

Myndir

Hygg eisini at
Stóruvøtn

Ávísingar úteftir
Oyggjarnar í Erievatni:
Lake Erie Islands, wikivoyage.org
Explore the Lake Erie Islands, ohioseagrant.osu.edu (á enskum)

Keldur

Vøtn í USA
Kanada
New York
Pennsylvania
Ohio
Michigan


Grav

Tá fransmenn arbeiddu við at gera metrisku eindarskipanina umleið 1790, arbeiddu teir við ein vekteind, nevnd grav (grave), symbolið er gv, sum varð definerað sum massin (ella vektin, sum teir brúktu tá) av einum litri av reinum vatni. (Søguligu keldurnar á ensku og fronsku wikipedia eru ikki samdar um, hvønn temperatur vatnið skuldi hava).

Eindin grav varð definerað í 1793, men longu í 1795 varð nýggj eind definerað, nevniliga 1 g =  gv.
Og í 1799 varð 1 g umdefinerað sum massin av 1 ml av reinum vatni við 4 °C (tá vatnið hevur størstan densitet).

1 gv er altso tað sama sum 1 kg.

Ávísingar úteftir
The name "kilogram": a historical quirk, bipm.org

Keldur

Mátieindir


Boulder

Boulder er ein býur í amerikanska stakríkinum Colorado. Hann hevði meiri enn 107.000 íbúgvar í 2018.

Býurin liggur við fótin av Klettafjøllum, umleið 40 kilometrar í ein útnyrðing av Denver, ið er høvuðsstaðurin í Colorado.

Boulder er universitetsbýur. Lærdi háskúlin University of Colorado Boulder varð stovnaður í 1876 og er í dag tað størsta universitetið í Colorado. Her eru umleið 17.000 lesandi.

Ávísingar úteftir
 Heimasíða: bouldercolorado.gov
 Boulder,Colorado, wikivoyage (á enskum)

Keldur

Colorado
Býir í Colorado


Colorado Springs

Colorado Springs er ein stórbýur í amerikanska stakríkinum Colorado.

Býurin varð settur á stovn í 1871 og hevði í 2018 meiri enn 472.000 íbúgvar. Harvið er hann næststørsti býur í stakríkinum, næst eftir Denver, ið er høvuðsstaðurin í Colorado.

Colorado Springs liggur næstan 100 kilometrar sunnanfyri Denver, millum Suðurklettafjøll í vestri og Stóru Grasfløturnar í eystri.
Áin Fountain Creek rennur ígjøgnum býin. Væl kendi fjallatindur Pikes Peak, ið er 4.302 metrar høgur,  tekur seg upp tætt við býin.

Myndir

Ávísingar úteftir
 Heimasíða: coloradosprings.gov
 Colorado Springs, wikivoyage (á enskum)

Keldur

Colorado
Býir í Colorado


Bisjkek

Bisjkek (kirgisiskt: Бишкек; frá 1925 til 1991 Frunze) er høvuðsstaður í miðásiatiska landinum Kirgisia.

Býurin varð stovnaður í 19. øld og hevði umleið 1.012.500 íbúgvar í 2019.

Sí eisini
 Ásia

Ávísingar úteftir
Heimasíða hjá býnum: meria.kg/ky
 Býurin á kortinum: osm

Keldur

Høvuðsstaðir í Asia
Kirgisia


Birmingham (Alabama)

Birmingham er stórbýur í amerikanska stakríkinum Alabama.

Birmingham liggur mitt í norðara parti av Alabama, um leið 150 kilometrar norðan fyri Montgomery, ið er høvuðsstaður í stakríkinum.

Býurin hevði í 2018 næstan 210.000 íbúgvar. Við forstøðum telur Birmingham tó meiri enn 1.150.000 íbúgvar og er hann í dag størsti býur í Alabama.

Søga
Birmingham varð grundlagdur í 1871.

Meðan Martin Luther King sat í fongsli í Birmingham í apríl 1963, skrivaði hann tað kenda opna brævið úr fongslinum (Letter from Birmingham Jail).

Kend fólk
Angela Davis (f. 1944), amerikonsk stríðskvinna fyri borgararættindum og rithøvundur
Emmylou Harris (f. 1947), amerikonsk sangarinna
Condoleezza Rice (f. 1954), fyrrverandi amerikanskur uttanríkisráðharri
Carl Lewis (f. 1961), amerikanskur ítróttamaður

Myndir

Ávísingar úteftir
Heimasíða: birminghamal.gov
 Birmingham, Alabama, wikivoyage (á enskum)

Keldur

Alabama
Býir í Alabama


Montgomery

Montgomery er høvuðsstaður í amerikanska stakríkinum Alabama. Býurin liggur umleið 235 kilometrar í ein útsynning av Atlanta.

Montgomery varð grundlagdur í 1819. Í dag er býurin næststørsti býur í Alabama, næst eftir Birmingham.
Montgomery hevði í 2018 meiri enn 198.000 íbúgvar og við forstøðum telur hann enntá umleið 374.000 fólk.

Alabama-áin rennur tætt framvið býnum.

Søga
Tann 1. desember 1955 varð Rosa Parks handtikin í Montgomery,
tí hon hevði noktað at geva sítt sitipláss í bussinum til hvít ferðafólk.
Hendingin førdi til boykott hjá afroamerikanarum móti bussunum í býnum.
Hetta er samstundis ein týðandi hending í søguni hjá borgararættindarørsluni í USA.

Kend fólk
Rosa Parks, amerikonsk stríðskvinna fyri borgararættindum (1913-2005)
Nat King Cole, amerikanskur jazzsangari og klaverleikari  (1919-1965)
Hank Williams, amerikanskur countrysangari (1923-1953)
Martin Luther King, amerikanskur stríðsmaður fyri borgararættindum (1929-1968)

Ávísingar úteftir
Heimasíða: montgomeryal.gov
 Montgomery, Alabama, wikivoyage (á enskum)

Keldur

Alabama
Býir í Alabama


Tenzing Norgay

Tenzing Norgay (føddur 29. mai 1914 í Kharta-Dalen, Nepal, deyður 9. mai 1986 í Darjeeling, India)
var ein fjallaklintrari av sjerpa-fólkinum í Nepal.

Tann 29. mai 1953 gjørdist Tenzing Norgay saman við Edmund Hillary fyrstu fjallamenn at røkka toppin av Mount Everest.

Nepal
Føðingar í 1914
Andlát í 1986
Fólk úr Nepal


Casper

Casper er ein býur í amerikanska stakríkinum Wyoming.

Býurin, ið varð stovnaður í 19. øld, hevði meiri enn 57.400 íbúgvar í 2018.
Harvið er hann næststørsti býur í stakríkinum, næst eftir Cheyenne, ið er høvuðsstaðurin í Wyoming.

Casper liggur nærhendis fjallinum Casper Mountain, ið er 2.478 m høgt.
Áin North Platte River rennur ígjøgnum býin.

Ávísing úteftir
 Heimasíða: casperwy.gov

Keldur

Býir í Wyoming


Bill de Blasio

Bill de Blasio (føddur sum Warren Wilhelm Jr. 8. mai 1961 í Manhattan)
er amerikanskur politikari og fyrrverandi borgarstjóri í New York.

Bill de Blasio er limur í Demokratiska flokkinum.
Tann 1. januar 2014 tók hann við sum 109. borgarstjóri í New York.
Undanmaður var Michael Bloomberg.

Embætistíðin sum borgarstjóri endaði tann 31. desember 2021.
Avloysarin er Eric Adams (D).

Ávísingar úteftir
Heimasíða: billdeblasio.com

Keldur

New York
Amerikanskir politikarar
Føðingar í 1961


Walt Whitman

Walt Whitman (føddur 31. mai 1819 í West Hills, á oynni Long Island í stakríkinum New York, deyður 26. mars 1892 í Camden, New Jersey)
var amerikanskur yrkjari, rithøvundur og blaðmaður.

Kendasta verkið hjá honum er "Leaves of Grass".

Slóðir úteftir
 Walt Whitman, poets.org (ævisøga, enskt)
 Walt Whitman, kalliope.org (danskt)

Keldur

Amerikanskir rithøvundar
Amerikanskir yrkjarar
Føðingar í 1819
Andlát í 1892


Elisabeth II drotning

Elisabeth II (fødd sum Elizabeth Alexandra Mary Windsor 21. apríl 1926 í Mayfair, London, deyð 8. september 2022 á Balmoral-slottinum í Skotlandi) var drotning av tí Sameinda Kongaríki Stórabretland og Írland
og 14 øðrum londum (Commonwealth Realms), herundir Kanada, Avstralia og Nýsæland.

Í 1947 giftist hon við Philip Mountbatten, fyrrverandi prinsi av Danmark og Grikkalandi. Tá Philip andaðist í apríl í 2021, høvdu tey verið gift í 73 ár og fingið fýra børn: Charles, Anne, Andrew og Edward.

Elisabeth hevur sitið á trúnuni í 70 ár, frá 6. februar 1952, tann dagin, tá faðir hennara, bretski kongurin George VI, doyði, til 8. september 2022. Regeringstíð hjá henni var longri enn hjá nøkrum øðrum bretskum monarki, og harafturat er hon tann higartil longststýrandi kvinnuligi monarkurin í søguni.

Elsti sonur hennara, 73 ára gamli Charles, hevur nú heitið sum kongur av Sameinda Kongsríkinum og 14 øðrum Commonwealth-londum.

Ávísingar úteftir
 The Queen, royal.uk (enskt)
 Queen Elizabeth II, imdb.com (enskt)
Kongaligt jarnbrúdleyp á Windsor-borgini, portal.fo, 20. nov. 2017
Enska drotningin sitið 65 ár á trónuni, r7.fo, 6. februar 2017
Elisabeth drotning er deyð, vp.fo, 8. september 2022
Elizabeth drotning deyð, portal.fo, 8. september 2022
Elizabeth drotning er deyð – 96 ára gomul, in.fo, 8. september 2022
Drotning Elizabeth er deyð, dimma.fo, 8. september 2022
 Steinurin lagdur á seinasta hvíldarstað Elizabeth drotning, in.fo, 25. september 2022

Keldur

Bretland
Regentar
Kongalig úr Onglandi
Kvinnuligir statsleiðarar
Statsleiðarar
Føðingar í 1926


Twentynine Palms

Twentynine Palms, stytt 29 Palms, er ein býur í Suðurkalifornia í USA.
Býurin liggur í San Bernardino County í Mojave-oyðimørkini, nærhendis tjóðgarðinum Joshua-Tree-Nationalpark.

29 Palms varð grundlagdur í 1852. Í dag búgva her umleið 26.400 fólk.

Myndir

Sí eisini
 San Bernardino

Ávísingar úteftir
 Heimasíða: ci.twentynine-palms.ca.us
 Twentynine Palms á kortinum: osm

Keldur

Býir í Kalifornia


Meridian (Mississippi)

Meridian er sjeyndstørsti býur í amerikanska stakríkinum Mississippi.
Í býnum búgva næstan 37 túsund fólk (2019).

Søga
Býurin varð grundlagdur í 1860 á einum stað har tvær jarnbreytir møttust.

Kend fólk
Jimmie Rodgers, amerikanskur country-sangari (1897-1933)

Sí eisini
 Mississippi
 Sambandsríki Amerika

Ávísing úteftir
 Heimasíða: meridianms.org
 Meridian, Mississippi, wikivoyage (á enskum)

Keldur

Býir í Mississippi

en:Meridian, Mississippi
nl:Meridian (Mississippi)
sv:Meridian, Mississippi


Burlington

Burlington er størsti býur í amerikanska stakríkinum Vermont.
Býurin, sum var grundlagdur í 1785, hevði í 2010 umleið 42.400 íbugvar.
Burlington liggur við vatnið Lake Champlain og áin Winooski rennur eisini framvið býinum.

Býurin er høvuðssætið hjá University of Vermont.

Myndir

Kend fólk
 Bernie Sanders, fyrrverandi borgarstjóri í Burlington (1981–1989) og senatorur fyri Vermont síðan 2007.

Sí eisini
 Vermont
 Montpelier

Ávísingar úteftir
 Heimasíða: burlingtonvt.gov

Keldur

Býir í Vermont


Tulsa

Tulsa er ein býur í amerikanska stakríkinum Oklahoma. Tulsa hevði í 2018 umleið 400 túsund íbúgvar og harvið er hann næststørsti býur í stakríkinum, næst eftir høvuðsstaðinum Oklahoma City.
Áin Arkansas rennur ígjøgnum býin.

Kend fólk
 Martin Gardner, rithøvundur (1914-2010)
 Tony Randall, sjónleikari (1920-2004)
 J. J. Cale, tónleikari (1938-2013)
 Joe Diffie, countrysangari (1958-2020)
 Garth Brooks, countrysangari (f. 1962)

Myndir

Ávísingar úteftir
 Heimasíða: cityoftulsa.org

Keldur

Býir í Oklahoma


Robert F. Kennedy

Robert Francis "Bobby" Kennedy, stytt RFK (føddur 20. november 1925 í Boston, Massachusetts,
deyður 6. juni 1968 í Los Angeles), var amerikanskur løgfrøðingur, politikari, løgmálaráðharri, senatorur og forsetavalevni.

Robert F. Kennedy var av gitnu írsku-amerikansku Kennedy-ættini.
Eldri bróðir sín, John F. Kennedy, virkaði sum 35. forseti í USA frá 1961 til deyða sín í 1963.

Robert F. Kennedy var limur í Demokratiska flokkinum
og gjørdist amerikanskt forsetavalevni í mars 1968.
Hann varð skotin í Los Angeles tann 5. juni 1968 og hann andaðist 26 tímar seinni.

Ávísingar úteftir
 Ævisøga: KENNEDY, Robert Francis, (1925 - 1968), congress.gov (enskt)

Keldur

Amerikanskir politikarar
Føðingar í 1925
Andlát í 1968


Thomas Mann

Paul Thomas Mann (føddur 6. juni 1875 í Lübeck, deyður 12. august 1955 í Zürich)
var týskur rithøvundur.

Eitt tað kendasta verkið hjá honum er skaldsøgan "Buddenbrooks" frá 1901.

Thomas Mann fekk Nobelvirðislønina í bókmentum í 1929.

Slóðir úteftir
 Thomas Mann, thomasmann.de (ævisøga, týskt)
 Mann and history, cambridge.org (bókmentalig ævisøga, enskt)
 Det Danske Thomas Mann Selskab, thomasmann.dk (bókmentalig ævisøga, danskt)

Keldur

Týskir rithøvundar
Føðingar í 1875
Andlát í 1955


Fólkatingsvalið 2019

Fólkatingsvalið 2019 var hildið mikudagin 5. juni 2019,
nærum 4 ár eftir fólkatingsvalið, ið varð hildið 18. juni 2015.
Í alt skuldu 179 fólkatingslimir veljast, av teimum vórðu 175 valdir í Danmark,
tvey umboð úr Føroyum og tvey umboð úr Grønlandi.

Úrslitið
Sitandi stjórnin, blái vongur, misti meirilutan í Fólkatinginum. Reyði vongur fær 91 sessir, meðan blái vongur fær 79, tá sessirnir hjá Nye Borgerlig verða taldir við.
Hetta er uttan fólkatingsumboðini úr Føroyum og Grønlandi. Av teimum eru trý reyð og eitt blátt.

Edmund Joensen úr Sambandsflokkinum og Sjúrður Skaale úr Javnaðarflokkinum vunnu føroysku sessirnar í Fólkatinginum.

Slóðir úteftir
Stjórnarskifti væntað í Danmark, kvf.fo
Mette Frederiksen helst nýggjur forsætisráðharri, kvf.fo
Se det endelige valgresultat: Her er valgets vindere og tabere, dr.dk
Her er endaliga úrslitið av fólkatingsvalinum, in.fo

Keldur

Val í Danmark
Fólkatingsval í Føroyum
2019 í politikki
Politikkur
Fólkatingsval