Hans Pauli Olsen

Hans Pauli Olsen (1957 í Havn) er føroyskur listamaður, búsitandi í Danmark.

Standmyndir
Figurar (polyesturarmerað glastrevja) vórðu avdúkaðar, tá Føroya Handilsskúli á Kambsdali varð tikin í nýtslu í 1989
Traðarmaðurin (bronsa/grót) (1989) stendur við Býráðshúsið í Havn
Grindadráp (jarn) stendur uttan fyri Norðurlandahúsið í Havn
Ítróttur (bronsa/granitt) stendur í Gundadali í Havn
Omaná og undir vatninum (bronsa) (1986) í viðarlundini uttan fyri Listasavn Føroya
Skuggin (bronsa) stendur í viðarlundini uttan fyri Listasavn Føroya og er avdúkað í 1987
Nólsoyarpáll (bronsa) (1995) í Vágsbotni í Havn
Ringriderstatuen (bronsa/granitt) (1998) stendur í Sønderborg
Tarira (bronsa), eisini nevnd Álvagentan, varð avdúkað í 2000 í viðarlundini í Havn
Kvinden på broen (bronsa) (2004) stendur á Ro´s Torv í Roskilde
Fría, fríða (bronsa/granitt) 2004. Hevur staðið á Norðuratlantsbryggjuni í Keypmannahavn og stendur nú yviri við Strond í Havn
Sigmundur Brestisson - Hin seinasta ferðin (standmynd) (2006) stendur við Sigmundsgjógv í Sandvík.
Svimjigentan varð avdúkað í 2006 uttan fyri svimjihøllina í Havn
Kirken, 2007 í Holstebro, Danmark
Stella Argus, 2007 í Kvívík
Victor Danielsen 2008, stendur við Siloa í Fuglafirði
Tróndur í Gøtu 2008
Mikkjal á Ryggi 2011, í Miðvági

Keldur

Ávísngar úteftir

 Listasavn Føroya
 Hans Pauli Olsen

Olsen, Hans Pauli
Olsen, Hans Pauli
Føroyskir myndahøggarar


Tróndur Patursson

Tróndur Sverri Patursson (føddur 1. mars 1944 í Kirkjubø) er listamaður, myndahøggari, sjófarari og ævintýrari. Hann hevur fleiri ferðir siglt á heimsins høvum við sjófararanum Tim Severin, eitt nú í 1993, tá teir sigldu frá Kina til Amerika á einum bambusflaka. Túrurin vardi 106 dagar. Ferðin gav honum íblástur til at gera "Kosmiska rúmið". Í 2013 gjørdi Kringvarp Føroya eina sending um Trónd Patursson, har tey m.a. fylgdu við honum til Nordic Cool framsýningina í Kennedy Center í USA. Hin 15. januar 2014 varð Tróndur heiðraður við Mentanarvirðisløn Landsins, sum er á 150.000 krónur og harvið størsta føroyska mentanarheiðurslønin. Handanin fór fram á hátíðarhaldi í Stóra Pakkhúsi í Vági.

Lívsleið sum listamaður
Tróndur er ein viðurkendur listamaður, hann er eksperimenterandi, arbeiðir nógv við glasi, jarni og kopari. Hann hevur m.a. prýtt sølumiðstøðina SMS í Havn, Gøtu kirkju, Katólsku kirkjuna í Havn og Tornbjerg kirke í Odense. Tróndur var í læru til listamálara hjá Ingálvur av Reyni, síðan fór hann til Danmarkar, har hann fekk undirvísing hjá Hans Christian Høyer á Glyptotekinum. Í 1966-67 gekk hann á Norges Kunsthåndværkerskole. Eina tíð lærdi hann hjá Ståle Kyllingstad. Hann gekk í trý ár á Statens Kunstakademi í Oslo. Í 1972 hevði hann sína fyrstu serframsýning í Listasavni Føroya.

Tróndur hevur havt fleiri framsýningar í øðrum londum. Í februar 2013 hevði hann eina framsýning á John F. Kennedy Center for the Performing Arts; tað var ein installasjón, sum á enskum nevndist “Migration,” og vísti fram umleið 90 stórir havfuglar úr litaðum glasi, sum hungu uppi í tí stóra rúminum í Kennedy Sentrinum í Grand Foyer vindeygannum á einari norðurlendskari framsýning, ið nevndist Nordic Cool 2013.

Heiður
 2013 - Mentanarvirðisløn Landsins

Keldur

Slóðir úteftir

 Tróndur Patursson
 Listasavn Føroya

Føroysk listafólk
Føroyskir listamálarar
Føðingar í 1944
Føroyskir ævintýrarar
Føroyskir havrógvarar
Føroyskir myndahøggarar
Sjófarar


Odense

Odense er størsti býurin á Fyn og triðstørsti býur í Danmark. Býurin hevur næstan 180 túsund íbúgvar (2019), Odense kommuna hevur meiri enn 204 túsund íbúgvar (2019). Borgmeistari er Peter Rahbæk Juel (A). Næststørsta sjúkrahúsið í Danmark, Odense Universitetshospital, er í Odense.

Ævintýrarithøvundurin H. C. Andersen varð borin í heim í Odense í 1805.

Myndir

Ávísing úteftir
 Heimasíða: www.odense.dk

Keldur

Býir í Región Suðurdanmark
Odense kommuna


15 tær bestu

15 tær bestu er hittlistasending hjá Útvarpi Føroya. Sendingin byrjaði í 1968 við Kára Olsen sum verti.

Sendingin datt so niður fyri í nógv ár, men bleiv so tikin uppaftur í 1990'unum.
Frá 1994 og til 2002 var Heðin Arge fastur vertur á 15 Teimum Bestu.
Síðani hava fleiri aðrir vertir verið, m.a. Niels Uni Dam. Í 2004 gjørdist Tummas Gudmundsen vertur, og seinni Jarleivur Hansen, sum var vertur til 2009.

Í fyrstuni fór atkvøðugreiðslan fram við at skriva og senda bræv til sendingina, og skúlar og aðrir stovnar fingu blankar atkvøðulistar sendandi, sum kundu margfaldast, útfyllast og sendast aftur til Útvarpið. Nú greiðir man atkvøðu beinleiðis á heimasíðuni hjá sendingini.

Sendingin hevur øll árini verður send leygarkvøld og endursend seinni í komandi vikuni.

Ávísingar úteftir
 Útvarpið gav mær nakrar av størstu upplivingunum, kvf.fo, 26. okt. 2018
 Muscleman-Blað var ársins lag á 15 teimum bestu., nudlar.net, 1. jan. 2006

Keldur

Útvarp
Føroyskar útvarpssendingar


Heðin Arge Jensen

Heðin Arge Jensen starvaðist í nógv ár sum vertur í Útvarpi Føroya, serliga í tónleikasendingum. Hann gjørdi millum annað statussendingar á nýggjárinum, og ikki minst hittlistasendingina 15 tær bestu.

Heðin Arge er eisini kendur fyri at hava staðið fyri útvarpssendingini Leygarkvøld í studio 5. Sendingin snúði seg fyri ein stóran part um fótbólt, har gestir, saman við verti, tosaðu um enskan og altjóða fótbólt og høvdu kjak. Trúgvastu gestirnir vóru Finnur Helmsdal, Chelsea fjeppari, og Kári Annand Berg, Manchester United fjeppari, ið settu síni fingramerki á sendingina.

Jensen, Heðin Arge


Kaj Johannesen

Kaj Johannesen (føddur í 1963 í Leirvík, deyður 21. oktober 2020) var føroyskur tónleikari og skald.

Hann byrjaði tónlistarligu yrkisleið sína við at spæla bass, men hevur síðani eisini sungið og spælt guitar og slagverk. Yngra ættarliðið kendi best Kaj sum trummusláara, einamest frá bólkunum Moirae, Taxi, Húskallar og øđrum.

Kaj var í fleiri ár formaður í FUT, sum m.a. skipaði fyri árligu Ólavsøkukonsertini.

Keldur

Johannesen, Kaj
Føroyskir guitarleikarar
Leirvíkingar
Johannesen, Kaj
Johannesen, Kaj


Kim Hansen

Kim Hansen er uppvaksin í Nólsoy. Hann lærdi seg á ungum árum at spæla tangentar og er síðani vorðin kendur í Føroyum fyri at syngja, spæla klaver og keyboard. Hann smíðar løg sjálvur, men framførir eisini løg hjá øðrum.

Kim byrjaði sum fólkatónleikari við Spælimonnunum í Nólsoy. Nakað seinni var hann tónleikari til fleiri studentakabarettir í sjónleikarhúsinum, eins og hann spældi við m.a. Ingun Simonsen Band og øðrum bólkum í Havn. Aftaná á tónleikaháskúlan í Danmark í 1991, gav hann saman við bólkinum Jóanes & Co í 1992 út kasettubandið "Flúgvandi Hugskot", har tey flestu helst kenna lagið "Maria".
Kim gjørdist av álvara kendur við bólkinum Moirae, sum vann Prix Føroyar í 1995. Bólkurin Moirae hevur tvær útgávur á baki: "Moirae", 1996 og "Sangir úr náttini", 1998.
Aftaná Moirae var Kim sangari og klaverleikari í bólkinum Taxi í nøkur ár, sum eisini vann Prix Føroyar í 1999.
Annars hevur Kim sitið aftan tangentarnar í sangleikum sum "Jesus & Makedonarin" og "Skeyk" 1997 eins og hann hevur skriva tónleik, lagt til rættis, lagt røddir og tónar til fleiri av føroysku útgávunum tey seinastu árini.
Kim hevur eisini gjørt tónleik til sjónvarpsendingar og filmar, eins og hann hevur skriva tónleik til leikirnar "Elling & Kjell Bjarni" í 2004, "Momo" 2005, "Í Geyma" 2008.
Kim hevur arbeitt sum tónleikari saman við m.a. Frændur, Terji Rasmussen:, Jens Lisberg, Eyðun Nolsøe, Chase, Brandur Enni, Eivør Pálsdóttir, Maggie Reilly, FR David, Russ Taff og Showmonnum.

Keldur

Slóðir úteftir
 Sangtekstir.com

Hansen, Kim
Føroyskir mannligir sangarar
Nólsoyingar


Jens-Kjeld Jensen

Jens-Kjeld Jensen er ein fugla- djóra- skordýrs- og náttúruserfrøðingur, sum er sjálvlærdur. Hann er rithøvundur og hevur útgivið fleiri bøkur um djóralívið og fuglalívið í Føroyum. Í mai 2015 varð hann tilnevndur heiðursdoktari av Fróðskaparsetri Føroya. Hann er dani, men hevur búð í Føroyum síðan 1970. Hann býr í Nólsoy saman við unnustu síni Maritu Gulklett. Hann tekst við ymiskum náttúrutengdum virksemi.

Kendastur er hann helst sum fuglaútstappari, men harumframt er hann serfrøðingur í føroyskum fuglum og skordýrum, og eisini hevur hann stóran áhuga í plantum. Í Nólsoyar bygd hevur hann eisini ein garð við ymiskum føroyskum pílasløgum. Hann hevur funnið fleiri nýggj djórasløg, nýggj sløg av skordýrum og lúsum. Hann hevur nógv samband við bæði føroyingar og útlendingar. Í 2012 varð hann heiðraður við Mentanarvirðisløn M. A. Jacobsens fyri Mentanaravrik. Í 2020 fekk hann umhvørvisheiðurslønina hjá Norðurlandaráðnum.

Heiður
2015 - Tilnevndur sum heiðursdoktari av Fróðskaparsetri Føroya.
2012 - Mentanarvirðisløn M. A. Jacobsens fyri Mentanaravrik.
2020 - Umhvørvisheiðursløn hjá Norðurlandaráðnum 2020.

Útgávur, bøkur og bóklingar
 2012 - Malemukken på Færøerne
 Lundefangst - en fangstdag på Nólsoy
 Lundafleyg - ein fleyadagur í Nólsoy
 Puffin fowling - a fowling day in Nólsoy
 På vandring i Nólsoys fortid
 2010 - Firvaldar - 155 ymiskir firvaldar í Føroyum, saman við Hans Eli Sivertsen.
 Harutíðindi - blað á 12 síður

Slóðir
Heimasíðan hjá Jens-Kjeld Jensen

Viðmerkingar

Keldur

Føroyskir rithøvundar
Danskir rithøvundar
Nólsoyingar


Pílur

Upprunaliga vuksu ikki nógv ymisk træsløg í Føroyum. Men kortini eru funnar leivdir av trævøkstri fyri 1000 árum síðani. Millum annað vóru fýra ymisk sløg av píli:

 Urtapílur (frøðiheiti - Salix herbecea)

 Loðpílur (frøðiheiti - Salix lanata)

 Arktiskur pílur (frøðiheiti - Salix arctica), vanliga nevndur Grápilur.

 Pálmapílur (frøðiheiti - Salix phylicifolia)

Loðpílur og arktiskur pílur eru nú nærum avoydd av seyði. Pálmapílur finst í bygdum øki og einstøkum homrum uttangarðs. Í katólskari tíð brúktu føroyingar greinar av hesum píli til Páskagudstænastur, til minnis um pálmagreinarnar ið lagdar vóru á vegin tá ið Jesus reið inn í Jerúsalem, harav navnið 'Pálmapílur'.

Sí eisini
 Plantulívið í Føroyum

Keldur
 Upprunavøkstur í Føroyum, jenskjeld.info

Plantur í Føroyum
Plantur
Træplantur
Píla-familjan


Jóannis Kristiansen

Jóannis Kristiansen (12. februar 1918 í Leirvík -  3. mars 1988 í Keypmannahavn), ofta eisini nevndur leirvíksmálarin, var listamálari. Hann giftist 1967 við Else Margrethe Bonke úr Hvidkilde á Lollandi, og hon er á mongum av hansara persónsmyndum. Jóannis fór í 1935 til Danmarkar, har hann fór í handverkslæru sum málari. Tá lærutíðin var lokin, var seinni heimsbardagi brostin á, og Jóannis var eins og mangir aðrir føroyingar verandi í Danmark krígsárini. Hesi árini slapp hann at útbúgva seg á listarliga økinum. Í 1941-42 kom Jóannis inn á Tegne- og malerskolen "Studio" í Palægade. Seinni kom Jóannis í læru hjá myndahøggaranum Ib Schmedes, sum hevði næmingar sínar á Den Kongelige Afstøbningssamling á Statens Museum for Kunst, og endiliga – í 1944 – lá gøtan opin inn á Kunstakademiið.

Jóannis varð búgvandi í Danmark til hann doyði í 1988, men vitjaði javnan í Føroyum um sumrini at mála. Nógvir av málningum hansara hava myndevni úr Leirvík og har um leiðir.

Slóðir úteftir

 Jóannis Kristiansen

Kristiansen, Jóannis
Føroyskir listamálarar
Føðingar í 1918
Andlát í 1988


Ølklubbar

Ølklubbar vóru upprunaliga eitt fyribrigdi íkomið av føroysku rúsdrekkaskamtanarskipanina, sum varð avtikin fyrst í 1990-árunum. Bara í Havn vóru fleiri ølklubbar: Mimir, Kaggin, Tórshøll, Kvøldlot og Havnar Klubbi. Eisini Klaksvík hevði sín klubba, Klaksvíkar Klubbi, og fleiri bygdir høvdu klubbar eisini, til dømis Fuglafjarðar Klubbi og Tvøroyrar Klubbi.

Síðan rúsdrekkaskamtanin varð avtikin eru hesir klubbar broyttir meir ella minni til vertshús, og stranga kravið um limaskap er bloytt upp, og hava klubbarnir nú antin atgongumerkjasølu ella ókeypis atgongd.

Ølklubbarnir vóru ein háttur at umgangast skamtanarskipanina; limirnir lótu inn skamtanarkort sítt, og klubbin keypti so inn stóra nøgd av rúsdrekka fyri samlaða skamtin hjá limunum. Síðani rak klubbin barr á "vanligan" hátt.

Keldur

Slóðir úteftir

Greinir

 Ølklubbarnir byrjaðu við avtalu millum landsstýrið, politiið og Mjørkadal. Í: Myndablaðið NÚ, nr. 9, 1976


Kaggin

Kaggin varð settur á stovn í 1969 í Havn og virkaði sum ølklubbi til hann læt aftur á heysti 2007.

Søgan
Sosialurin hevði eina grein um Kaggan í blaðnum tann 20. november 1999 við yvirskriftini "Mjørkadalur dróg konufólkini". Í greinini varð greitt frá søguni hjá Kagganum. Sonne Smith hevði skrivað eina bók um Kaggan, nú tað vóru liðin 30 ár, síðan felagið varð stovnað á stovnandi aðalfundi hin 8. november 1969 á loftinum á kondittarínum í Havn. Navnið bleiv samtykt nakrar dagar frammanundan, tað var Sonja Egholm, systir Hjørdis, konu Heðin Mortensen, ið fann uppá navnið. Á stovnandi aðalfundinum vóru: Sigurd Bech, Steinbjørn Zachariasen, Sonne Smith, Heðin Mortensen, Eyðun Jensen, Marius Joensen á Hvítanesi, Frits Joensen, Ronald Thomsen, Svend Poulsen (Bambus), Thomas Michael Smith, Kári D. Petersen og Finnur Johansen. Heðin Mortensen varð valdur til orðstýrara og fundurin valdi Sigurd Bech til formann og Steinbjørn Zachariasen, Sonna Smith, Eyðun Jensen og Thomas Michael Smith í nevndina. Teir, ið tóku stig til at seta Kaggan á stovn, vildu hava eitt alternativ til Mimir og Mjørkadal. Teir hildu, at Mjørkadalur hevði ymisk tiltøk, ið dróg ungdómin og serliga genturnar til sín. Teir vildu eisini, at konufólk kundu gerast limir, og tað hendi so tvey ár seinni, tá ið trý konufólk gjørdust limir í Kagganum.

Kaggin lá á horninum við Dalavegin og Jóannesar Paturssonargøtu. Eitt dansifelag, sum dansaði føroyskan dans, helt til í Kagganum og var uppkallað eftir honum, tað nevndist Dansifelag Kaggans. Har var eisini Bridgedeild Kaggans og Billjarddeild Kaggans.
Veitslur vórðu hildnar í Kagganum, og sangir vóðru eisini yrktir til høvið. Í 2009 kom út ein fløga við heitinum Kaggin - sangur og skemt við sangum og samrøðum, t.d. eru fleiri sangir við Robert McBirnie og Herman Jacobsen, sála. Kaggin læt aftur á heysti 2007.

Húsið, har Kaggin helt til, varð seinni selt til Frelsunarherin, sum bygdi um og læt húsið upp sum herberg fyri heimleys.

Keldur

Ølklubbar
Tórshavn
1969


Mimir

Mimir er ein av gomlu ølklubbunum í Havn. Hann varð settur á stovn 7. november 1967. Dagligur leiðari er Annlis Jensen. Happy hour er vanliga fríggjadagar kl.17-22. Nógv hevur verið skrivað um Mimir. Eisini vóru Mimir nevndir í sangi hjá Páll Finnur Páll.

Keldur

Ølklubbar
Tórshavn


Hans Fróði Hansen

Hans Fróði Hansen (føddur 24. august 1975) er ein føroyskur fótbóltsleikari og venjari. Hann spældi 26 landsdystir fyri Føroyar. Hann hevur eisini roynt innan onnur øki, eitt nú hevur hann roynt seg innan húðrøktarvørur og líknandi.

Lívsleið

Fótbóltsleikari og venjari
Hans Fróði gjørdist fyrst kendur sum fótbóltsspælari, har hann spældi 26 dystir á landsliðnum 1998-2003. Í 2012 avgjørdi Hans Fróði at royna seg í føroyskum fótbólti enn einaferð, hesaferð sum leikandi hjálparvenjari fyri TB. Ætlanin er at hann skal spæla við besta liðnum, sum flutti upp í Meistaradeildina eftir leiklok í 2011.

Vakurleikafrøðingur
Seinni hevur hann nomið sær kunnleika innan móta og stíl og var eitt skifti vakurleikafrøðingur í USA undir navninum Mr. KayKay. Tað var eisini við navninum KayKay at Hans Fróði í 2006 útgav bók á enskum um vakurleikarøkt.

Útgávur
 Image & Fashion Secrets for Every Woman (2006)

Keldur

Hansen, Hans Fróði
Hansen, Hans Fróði
Hansen, Hans Fróði
B68 leikarar
HB leikarar
TB leikarar


Tita Vinther

Tita Vinther er vevkona og er eisini deyð listakvinna. Í 2005 fekk hon Mentanarvirðisløn Landsins, "fyri hennara slóðbrótandi arbeiði innan vevlist í Føroyum".

Føroysk listafólk


Robert Baden-Powell

Robert Stephenson Smyth Baden-Powell (føddur sum Robert Stephenson Smyth Powell 22. februar 1857, deyður 8. januar 1941)
var ein bretsk hermaður og rithøvundur, sum millum annað stovnaði skótarørsluna.

Lívsleið
Robert Baden-Powell var virkin sum heryvirmaður í bretska herinum í India og Afrika frá 1876 til 1910.
Sum bert 19 ára gamal gjørdist hann yvirmaður í 13. Husarregimenti í India í 1876.
Í 1896 vendi hann aftur til Afrika, har hann luttók í Matabelekrígginum (Simbabvi) og Ashanti-herferðini (Gana). Hann skipaði verjuna í Mafeking í Boarakrígginum (1899-1902) í Suðurafrika, og gjørdist hann heimsgitin av hesum.  Eisini skipaði hann suðurafrikansku ríðandi løgregluna, og gjørdist generalinspektørur í 1903.

Tá ið hann kom aftur til Onglands, vildi hann læra dreingir at vera sjálvbjargnir, sum er endamálið við skótarøsluni.
Robert Baden-Powell stovnaði skótarørsluna á Brownsea-oynni í Dorset tann 1. august 1907. Fyrsta altjóða Jamboree varð hildin í Onglandi í 1920.
Har varð Robert Baden-Powell útnevndur til alheims skótaovasta.

Hann giftist við Olave Baden-Powell (fødd St Clair Soames) í 1912.
Hon gjørdist seinni ovasti hjá gentuskótunum og var áhugað í skótaarbeiðinum.
Í 1939 fluttu hjúnini Baden-Powell úr Onglandi til Nyeri í Kenja. Robert Baden-Powell andaðist 8. januar 1941 og varð jarðaður í Kenja.
Hann hevði búð og verið í kríggi í Afrika so stóran part av lívinum, at hann valdi at jarðast har.

Slóðir úteftir
Baden-Powell, pinetreeweb.com (enskt)
Bøkur hjá Baden-Powell, scoutscan.com (enskt)

Keldur

Hermenn
Bretar
Andlát í 1941


HTML

HTML er vanliga nýtta styttingin fyri Hyper Text Mark-up Language. Hyper text verður millum annað nýtt at gera slóðir millum heimasíður, og er soleiðis eitt grundarlag fyri at internetið hongur saman.

Teldufrøði


Fjós

Fjós er hús ella rúm til húsdýr. Upprunin til orðið er fornnorrøna féhús, sum beinleiðis týtt til føroyskt merkir fæ-hús, altso húsið, har fæið (djórini) var.

Bygningar


Føroyska fótbóltsmanslandsliðið

Føroyska A-landsliðið í fótbólti hjá monnum vann fyrsta EM-undankappingardyst sín í Landskrona 12. september 1990, tá Torkil Nielsen skeyt mál móti eysturríkska landsliðnum. Síðani hava úrslitini verið svingandi, sum oftast vinna mótstøðuliðini, men onkrir sigar og javnleikir eru av og á, og sigurin hjá stórum fótbóltstjóðum er onkuntíð sera tepur, sum t.d. tá Føroyar tapti 0-1 á heimavølli móti Italia í 2011. Føroyar fingu limaskap í FIFA í 1988 og UEFA í 1990 og spældu sín fyrsta altjóða landsdyst móti Íslandi hin 24. august 1988, Ísland vann dystin 1-0.

Hin 14. november 2014 vunnu Føroyar á útivølli móti Grikkalandi í undankapping til EM í fótbólti. Jóan Símun Edmundsson gjørdi málið. Hin 13. juni 2015 eydnaðist tað enn einaferð fyri føroyska fótbóltslandsliðið at vinna móti Grikkalandi, tá ið Føroyar hevði heimavøll á Tórsvølli. Føroyar vann dystin 2-1, málini hjá Føroyum gjørdu Hallur Hansson og Brandur Olsen. Gott 11 milliónir búgva í Grikkalandi og umleið 49.000 í Føroyum. Grikkaland gjørdist evropameistari í 2004 og luttók í endaspælinum á HM 2014.

Vunnu gull á Oyggjaleikum
Føroyska A-landsliðið vann gull á Oyggjaleikunum í 1989 og 1991. Føroyska fótbóltslandsliðið hjá monnum hevur ikki luttikið á Oyggjaleikum í nógv ár.

Venjarar
 Páll Guðlaugsson (1988-1993)
 Johan 'Melle' Nielsen & Jógvan Norðbúð (1993)
 Allan Simonsen (1994-2001)
 Henrik Larsen (2002-2005)
 Jógvan Martin Olsen (2006-2008)
 Heðin Askham (hjálparvenjari, tók yvir tá Jógvan Martin Olsen gavst, 2009)
 Brian Kerr (2009 til oktober 2011)
 Lars Olsen (november 2011-2019)
 Håkan Ericson (2019-)

Liðskiparar

 Kristian Petersen
 Jóannes Jakobsen
 Jens Martin Knudsen
 Jan Dam
 Jens Christian Hansen
 Óli Johannesen
 Jákup Mikkelsen
 Fróði Benjaminsen
 Atli Gregersen
 Hallur Hansson

Metleikarar

Leikarar við flest leiktum dystum
Dagført pr. 26. september 2022 eftir dystin móti Turkalandi.

Mest skorandi leikarar

Núverandi hópurin
Hesir leikarar fingu landsliðsboð til HM-undankappingardystirnir móti vinardystin móti Moldova hin 25. mars 2021, Eysturríki hin 28. mars 2021 og Skotland hin 31. mars 2021.
Dystir og mál pr. 1. apríl 2021 eftir dystin móti Skotlandi.

Nýlig landsliðsboð
Kelda:
Hesir leikarar hava fingið landsliðsboð seinastu 12 mánaðirnar.

  = Tók seg aftur orsakað av skaða
  = Byrjanarhópur
  = Er pensioneraður frá landsliðsfótbólti
  = Gav avboð vegna sóttarhaldsreglar viðvíkjandi covid 19

Hagtøl fyri Evropeiska Meistaraskapin

Undankapping til EM 2016

Undankapping til HM í fótbólti 2018

UEFA Nations League 2020-21

Myndir

Seinastu úrslit

2021

2022

Týðandi dystir
Vinadystir eru ikki íroknaðir.

Hygg eisini at
Listi yvir úrslit hjá føroyska A-landsliðnum í fótbólti

Keldur

 News.bbc.co.uk, Kerr takes on Faroe Islands post.
 Football.fo

Ávísingar úteftir
 Football.fo

Fótbóltur í Føroyum
Ítróttur í Føroyum
Listar
Fótbóltslandslið hjá Føroyum
Landslið hjá Føroyum
Fótbóltslandslið í Evropa


Fuglafjarðar Bókasavn

Bókasavnið heldur til í gamla skúlanum, ið varð bygdur í 1882. Húsini eru laðað úr gróti og hava flagtak. Í 1970-árunum var kommunuskrivstova í øðrum endanum í húsinum.

Í løtuni virkar eingin bókavørður á bókasavninum, men hjálpandi starvsfólk.

Í 1990-árunum læt kunningarstova upp í tilbygninginum, sum fyrr var forhøll hjá bókasavninum. Og í 2000-árunum varð húsið enn meira útbygt við tilbygningi, sum nú hýsir barnabókasavnið.

Bókasøvn


1857

1857 (MDCCCLVII) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum
hósdegi.

Hendingar
 Franskar herdeildir taka Dakar í Senegal.
 Franskar herdeildir taka Saigon og Da Nang í Vjetnam.
 Bretskar herdeildir taka Bushehr í Persia.
 Benito Juárez gerst forseti í Meksiko.
 3. mars - Frakland og Stórabretland lýsa kríggj ímóti Kina.
 4. mars - James Buchanan gerst 15. forseti í USA.
 31. desember - Viktoria drotning velur Ottawa til høvuðsstaðin í Kanada.

Føðingar
 22. februar - Heinrich Rudolf Hertz, týskur alisfrøðingur (d. 1894)
 22. februar - Robert Stephenson Smyth Baden-Powell, bretskur yvirmaður, stovnari av skótarørsluni.
 2. juni - Edward Elgar, bretskt tónaskald (d. 1934)
 2. juni - Karl Adolph Gjellerup, danskur rithøvundur (d. 1919)
 5. juli - Clara Zetkin, týskur politikari og stríðskvinna fyri kvinnurættindum (d. 1933)
 15. september - William Howard Taft, amerikanskur forseti (d. 1930)
 30. oktober - Georges Gilles de la Tourette, franskur nervalækni (d. 1904)
 3. desember - Joseph Conrad, pólskur/bretskur rithøvundur (d. 1924)

Andlát
 15. februar - Michail Glinka, russiskt tónaskald (f. 1804)
 2. mai - Alfred de Musset, franskur yrkjari og rithøvundur (f. 1810)
 15. juli - Carl Czerny, eysturríkskt tónaskald og klaverleikari (f. 1791)
 5. september - Auguste Comte, franskur rithøvundur (f. 1798)
 14. oktober - I.C. Dahl, norskur listamálari (f. 1788)


Gdańsk

Gdańsk (á týskum Danzig) er ein býur i Póllandi, sum hevur umleið 460.000 íbúgvar. Býurin er ein hin týdningarmesti havnabýur Póllands. Býurin liggur í Norðurpóllandi út til Eystrasalt (Baltiska havið). Býurin hevur áður hoyrt til Týskland og hevur eisini verði sjálvstøðugur til tíðir. Býurin Gdansk í Eysturproysalandi í Norðurpóllandi, er søguligur býur, bygdur í miðøld. Í 1356 kom hann upp í týsku Hansasamgonguna og gjørdist ein av týdningarmestu handilsbýum við Eystarasalt. Næstan allur býurin var oyðilagdur undir Seinna heimsbardaga, men er nú endurreistur í upprunaligum líki.

Myndir

Slóðir úteftir
 Tram og bussar í Gdańsk
 Flogfør og tok til Gdańsk
 Gisting í Gdańsk

Býir og bygdir í Póllandi


Grót (felag)

Tónleikasamtak sprottið úr tónleikalívinum í Gøtu. Tað var stovnað í 1998. Hevur mangan havt tónleikatiltøk í Losjuni í Gøtu, og stóð upprunaliga aftan fyri G!-festivalin.

Føroyskur tónleikur
Gøta


FUT

Stytting fyri Føroya Undirhalds Tónleikarafelag.

Kaj Johannesen hevur í fleiri ár verið formaður í felagnum.

FUT er ætlað at virka sum yrkisfelag fyri limir sínar, og harumframt skipar felagið fyri tónleikatiltøkum kring alt landið. Árliga Ólavsøkukonsertin er eitt av hesum tiltøkum, og kvøldið fyri Prix Føroyar-semifinaluna í Trongisvági 2005 skipaði FUT fyri konsert í TB-húsinum við summum av Prix-bólkunum.

Tónleikur


Tórsfest

Tórsfest (fyrr: Ólavsøkukonsertin og Ó-festivalur)  hevur verið fyriskipað í Tórshavn síðan 1986. Konsertin hevur verið hildin ymsastaðni í Havn, millum annað á Skansanum, á Skálatrøð, í Tórsgøtu og í nøkur ár í Kommunuskúlagarðinum. 2008-2010 var konsertin hildin í Tórsgøtu mitt í býnum, í 2011 varð konstertin aftur hildin á Skálatrøð, tó undir heitinum Ó-konsertin.

Tey fyrstu árini var tað FUT sum fyriskipaði árligu konsertina, ið var eitt startskot til ólavsøkuna. Konsertin lá í byrjanini 27. juli, beint áðrenn Ólavsøku. Síðan 2012 hevur Tórshavnar ítróttarráð fyriskipað ólavsøkukonsertina, og í 2014 broytti konsertin navn til Tórsfest, og flutti samstundis niðan á Vaglið í Havn. Konsertin liggur nú síðsta leygarkvøldið fyri ólavsøku, tó var eitt undantak gjørt í 2019, tá konsertin varð hildin 20. juli og 2018 varð hon hildin 21. juli. Hetta tí Gay Pride hevur lagt seg fast á 27. juli.

Í 2010 var tað Tórshavnar kommuna sum skipaði fyri konsertini og í 2011 var tað Tonleikur.fo við Elin Hentze sum fyriskipaði og samskipaði Ó-konsertina og Ó-Festivalin fyri Tórshavnar kommunu.

Staðseting av ólavsøkukonsertini
Ólavsøkukonsertin hevur ferðast kring býin, og tykist nú at hava funnið sítt fasta pláss á Vaglinum í Havn, undir nýggja navninum Tórsfest.

Konsertin hevur verið hesið støð
1986-87 á Skansanum
1988-89 á Læraraskúlavøllinum á Frælsinum
1990-91 við Kommandørhúsið úti við Strond (bleiv avlýst vegnað veður í 1991, og so flutt inn í Høllina á Hálsi dagin eftir.
1992-93 við Pakkhúsið hjá Skipafelagnum á Eystaru bryggju
1994-96 á Skálatrø
1997-2007 í Kommunuskúlagarðinum
2008-2010 í Mentanargøtuni, Tórsgøtu
2011 á Skálatrø
2012-13 í Mentanargøtuni, Tórsgøtu
2014-19 á Vaglinum í Havn

Ó-festivalur 2011

Í 2011 broytir konsertin navn og verður partur av størri konsepti, sum nevndist Ó-festivalurin. Sjálv konsertin var sum vanligt um kvøldið 27. juli, í 2011 varð hon á Skálatrøð. Men harafturat vóru fleiri smærri ókeypis konsertir við í Ó-Festivalinum, tær vóru ymsastaðnis í miðbýnum ólavsøkuaftan og ólavsøkudag (28. og 29. juli). Pallarnir nevndist: Áarpallur, Tórspallur, Steinatún og Skálatrøð.  Skráin til Ó-konsertina 2011:
Byrjað varð kl. 17, Mike, frásøgumaður, DJ Pandaboy kl. 18, Levi Mørk, býráðslimur setti Ó-Festivalin kl. 19.00.  SIC, Gipsy Train, Kristel Lisberg, Brandur Enni, dansarar úr Kennir tú Margar?, FAROE5, The Dreams, Páll Finnur Páll og at enda enn einaferð DJ Pandaboy kl. 2.30. Ólavsøkuaftan framførdu føroyskir tónleikarar og sangarar á ókeypis konsertum á einum av pallunum kring um í býnum. 28. juli á Áarpalli: Elin Brimheim Heinesen, Person, Dánjal og Bjarki, Konni Kass Trio. Á Tórspalli 28. juli: Guðrið Hansdóttir, Hanus G. Johansen, Høgni Lisberg og Tinganest. 28. juli í Steinatúni: Martin & the Revelators, Sakaris. 28. juli á Skálatrøð: Angela & Hannibal, Rambo – Ungdómsbólkur, Jákup & Bára, Streingjakórið hjá Frelsunarherinum, Eldshow, DJ Rex, Joey Moe. 29. juli á Áarpalli: Marner av Lofti, Stanley Samuelsen, Jens Marni Hansen, Lív & the Zoo. 29. juli í Steinatúni: Fróði & the Pink Slips, Hamferð. 29. juli á Tórspalli: Guðrun og Bartal, Kim Hansen, Divaz. 29. juli á Skálatrøð: Angela & Hannibal, Jákup & Bára, Rambo – ungdómsbólkur, Eldshow, DJ Fox, tvey kór, Joey Moe.

Ólavsøkukonsertin 2010

Á góðveðurs degnum tann 23.Juli 2010, var ein ókeypis upphitingarkonsert til Ólavsøkukonsertina 2010 hildin í Vágsbotni. Diskarnir Brynjolf á Heygum, (B.A.B.Y.) og DJ Afrokid spældu síð um síð, og eisini bólkurin, Bet You Are William, vóru forbí. Filip Mortensen frá The Ghost var undirhelt. Unn Kragesteen var conferencier. Mett varð, at uml. 500 fólk møttu upp at njóta góðveðrið og tónleikin henda dagin.

Føroysku nøvnini á Ólavsøkukonsertini 2010 vóru hesi: Guðrið Hansdóttir, Bet You Are William, Crawling Blue, The Ghost, Grandma´s Basement, Hamferð, Jens Marni Hansen og Páll Finnur Páll.

Høvuðsnavnið varð danski rock bólkurin Dúné.

Aftrat hesum var tað vælumtøkta Underbeat í Perluni og hildi eitt 'Ólavsøku-rave', har tann kendi danski diskarin og internationali produsarin Kasper Bjørke spældi, saman við fleiri føroyskum diskarum, millum annað Dj Afrokid, Brynjolf á Heygum, Frau og mong onnur.

Konsertin ið 2010 varð deild upp í ein 'Høvuðspallin' ið var uttandura í Tórsgøtu. Ein 'uppkomandi-pall' inni á Gamla Reinsarínum, har uppkomandi føroyskir bólkar spældu meðan steðgur var á 'høvuðspallinum'. Og síðan Underbeat í Perluni.

Ólavsøkukonsertin 2008

Tey sum framførdu á Ólavsøkukonsertini 2008 vóru hesi: Hanus G. Johansen við bólki, Páll Finnur Páll, Lena Anderssen, Sic, 200, Bet You Are William, Synarchy, DJ Pete Switch, Eager To Please, Katla, Martin Joensen og Brandur Enni.

Keldur

Slóðir
 Torshavn.fo

Føroyskir festivalar
Tórshavn


Lisboa

Lisboa er høvuðsstaður og størsti býur í Portugal. Á føroyskum verður býurin ofta nevndur Lissabon, men hetta er týska heitið fyri býin, eins og vit nevna København Keypmannahavn, og eingilskmenn nevna Firenze Florence.

Í 1755 var ein stórur jarðskjálvti, sum legði miðbýin í oyði. Í kontrast til gomlu sjarmerandi og labyrintisku býarpartarnar Alfama og Bairro Alto, sum liggja ávikavist eystan- og vestanfyri er miðbýurin Baixa merktur av neyvari býarplanlegging, stásiligum bygningum og beinum linjum og vinklum. Lissabon var stórur og ríkur strandabýur. Eftir jarðskjálvtan tók tað mong ár at byggja býin uppaftur til tað, hann áður var.

Jarðskjálvti í Lissabon

Jarðskjálvtin í portugisiska høvuðsstaðnum Lissabon í 1775 var versta náttúruvanlukka í Evropa í 18. øld. Ímeðan túsundtals fólk vóru savnað til messu í kirkjunum allahalgannadag, fóru ógvisligir skjálvtar um býin í 15 ræðuligar minuttir. Tveir triðingar av øllum húsum, stórum og smáum, toftunum. Pombal stóð á odda fyri endurreisingini. Hann nýtti gull og silvur úr ríka portugisiska hjálandinum Brasil at fíggja arbeiðið við.

Jarðskjálvtin í Lissabon gjørdi, at fyrst dró alt vatnið út úr Tejoá. So kom ein øgilig flóðalda niðan ígjøgnum ánna og legði inn yvir forstaðirnar. Í nógvar dagar eftir skjálvtan var ymsastaðni eldur í býnum.

Alfama

Elsta økið í býnum, har tú framvegis finnur miðaldarlig pláss og pláss, ið eru ávirkað av arabunum. Í gomlum døgum var Alfama økið, har tey fínu fólkini búðu, men eftir jarðskjálvtan í 1755 gjørdist tað arbeiðarakvarter. Nógvar gøtur eru so smalar, at bilar fáa ikki koyrt, og aðrastaðni er bilkoyring ómøgulig, av tí at brøttu gøturnar gjørdar til trappur.

Eyðkendi sangstílurin fado hevur sín uppruna í Alfama; klagandi sangurin er ofta um saknaðar ella sjólátnar sjómenn, sum sum vera man ofta búðu í hesum arbeiðarakvarterinum, og í Mouraria, ið nú er so samansmeltað við Alfama, at ilt er at siga, hvar annar býlingurin endar, og hin byrjar.

Tað er í Alfama, tú finnur miðaldarborgina Castelo de São Jorge og vøkru kirkjuna Graça.

Bairro Alto

Bairro Alto (navnið merkir "høgi býlingurin") er eins lokkanetkent og Alfama. Men har Alfama er arbeiðarakvarter burturav, er Bairro Alto eitt bohemekvarter, har tey ungu og kulu búgva og hittast. Her yður í hippum handlum og lekrum matstovum, og hetta er eisini staðið, har fólk hittast fyri at fara í býin á smáu barrunum og spælistøðunum. Eitt vanligt vikuskiftiskvøld kunnu gøturnar vera eins pakkaðar við vælhýrdum fólki og havnargøtur á Ólavsøku.

Chiado

Bairro Alto er samansmeltað við fínara økið Chiado, sum er úrslitið av endurbygging í 18. øld. Frá Chiado ber til at fara við elevatorinum Elevador de Santa Justa niður til Baixa (navnið merkir "lágt"). Elevatorurin er partur av almenna flutninginum í býnum.

Baixa

Keldur

 Hole, Abigail og Charlotte Beech: Portugal. Lonely Planet (2005)
 Jalser, Nina: Turen går til Lissabon. Politiken (2002)

Slóðir

 Jordi Busqué - Alfama & Castelo Lisbon's districts

Sí eisini

 Portugal

Portugal
Høvuðsstaðir í Evropa


Portugisiskt mál

Portugisiskt mál er í ætt við spanskt, men kortini eru málini rættiliga ymiskt. Serliga er tað ljóðið í málunum, ið brýtur frá - lættari er hjá portugisum og spaniarum at lesa enn at hoyra málini hvør hjá øðrum. Tó skilja nógvir portugisar spanska talu, ið liggur tættari upp at tí skrivaða enn portugisiskt ger.

Portugisiskt er ættað úr latíni og ávirkað av arabiskum og øðrum málum, av tí at portugisar altíð hava verið sjófólk við stórum handilssambandi við útheimin.

Frá 1500- til 1700-árini var portugisiskt eitt týdningarmikið handils- og samskiftismál, nakað sum enskt er nú á døgum.

Útbreiðsla

Umframt at verða talað í Portugal, verður portugisiskt mál tosað í Brasilia, Guinea-Bissau, Angola, Mosambik, Makao, Grønhøvdaoyggjunum og Sao Tomi og Prinsipi. Málið verður talað av umleið 180 mió. fólkum kring allan heim.

Keldur

 Den lille danske encyklopædi. Gyldendal (2005).
 Romanske sprog.

Mál í Evropa
Mál í Suðuramerika
Mál í Afrika
Mál í Brasil
Mál í Portugal
Mál í Fraklandi


Brasil

Samveldis Lýðveldið Brasil (á portugisiskum República Federativa do Brasil), ofta stytt Brasilia ella Brasil, er størsta og fólkatættasta landið í Suðuramerika, víddin er næstan tann sama sum hjá USA. Landið er á stóra økinum millum Andesfjøllini og Atlantshavið og hevur landamørk upp til Uruguei, Argentina, Paraguei, Bolivia, Perú, Kolombia, Venesuela, Gujana, Surinam og Franskt Gujana. Brasil hevur fingið navn eftir brasiltrænum, sum veksur í landinum, og hevur eitt stórt náttúrutilfeingisríkidømi. Landið hevur stór landbúnaðarøki og risastórar regnskógir. Brasil er fimtstørsta land í heiminum, bæði hvat viðvíkir íbúgvatali og landafrøði. Við nógvum og góðum náttúrutilfeingi, skjótt vaksandi ídnaði og sterkum gjaldoyra, verður landið roknað sum eitt av heimsins komandi stórveldum .

Høvuðsstaðurin eitur Brasília. Hann avloysti í 1960 Rio de Janeiro, sum inntil tá hevði verið brasilskur høvuðsstaður. Stórfingni býarplanurin hevur skap sum eitt jetflogfar. Størstu býir eru São Paulo og Rio de Janeiro. Aðrir stórir býir eru Anapolis, Belem, Belo Horizonte, Campinas, Curitiba, Fortaleza, Goiania, Manaus, Porto Alegre, Recife, Salvador, Vila Velha og Vitória.

Brasil er beint við og beint sunnan fyri ekvator, so har er rættiliga heitt alt árið, men tann mesti hitin er ofta í desember. Meðal samdøgurshitin í t.d. Rio de Janeiro er 24 °C.

Navnauppruni

Úr 16. til 19. øld var Brasil portugisiskt hjáland, og tað vóru portugisar, ið nevndu landið Brasil eftir tropiska reyðviðinum bresilja (frøðiheiti Caesalpinia echinata).

Søga
Les eisini: Brasilska søgan

Nomaduættarbólkar høvdu búð í Brasil í í minsta lagi 6000 ár, tá landið varð uppdagað av portugisiskum rannsóknarfararum umleið ár 1500. Komandu trýhundrað árini búsettu portugisar seg í landinum og stýrdu tað sum eitt gevandi hjáland, grundað á trælahaldi. Evropearar fóru til Suðuramerika at leita eftir gulli og silvri. Í 18. øld kom næstan alt silvur í heiminum úr sponskum námum í Latínamerika. Síðst í 17. øld funnu nakrir portugisiskir trælahandilsmenn gull í landslutinum Minas Gerais eystantil í Miðbrasil. Fólk floymdu hagar úr sukurlundunum við brasilsku strondina. Í 1727 vórðu diamantar eisini funnir í Minas Gerais. So mong fólk fluttu hagar úr sukurlundunum, at sukurídnaðurin var um at fara fyri skeytið. Indiánarar og afrikanskir trælir arbeiddu í námunum fyri lítla og onga løn. Arbeiðararnir doyðu av sjúku, mattroti og løstum, teir fingu í námunum.

Í 1808 flutti João VI av Portugal, sum var flýddur undan Napoleon, til Brasil saman við kongafamiljuni og stjórnini. Hóast tey fóru aftur til Portugals í 1821, hevði uppihaldið við sær, at brasilska fólkið ynskti sær sjálvstýri, og í 1822 stovnaði Dom Pedro I tað sjálvstøðuga Brasilska Ríkið. Ríkið vardi inntil næsti keisarin Dom Pedro II, varð koyrdur frá í 1889 og ein republikansk føderatión varð sett á stovn.

Síðst í 1800-árunum og fyrst í 1900-árunum fluttu fleiri enn 5 milliónir evropear og asiatar til Brasil. Í sama tíðarskeiði vaks eisini ídnaðurin, og man fór at gagnnýta lendið betur. Brasilska demokratiið broyttist til einaveldi tríggjar ferðir: 1930-1934 og 1937-1945 undir Getulio Vargas, og 1964-1985 undir eini røð av herovastum. Fólkaræði hevur verið í landinum síðan 1985, men mutur og svik er framvegis stórt vandamál í brasilskum politikki.

Landalæra

Les eisini greinina: Brasilsk landalæra

Brasil er størsta landið í Suðuramerika og er næstan helvtin av øllum meginlandinum. Í landnyrðingspartinum í landinum eru oyðimerkur, norðanfyri og vestanfyri eru ovurstórir regnskógir, og sunnanfyri eru óføra víðar grasfløtur. Av tí at veðurlagið er so fjølbroytt, ber til at dyrka mest sum allar búnaðarvørur. Í Brasil eru bæði nútímans stórbýir og ógranskað villmørk. Fyri sunnan eru áirnar Paragueiá og Paraná vorðnar byrgdar og veittar í Itaipúbyrgingina, sum er hemsins størsta vatnorkuverkætlan. Brasil er eyðkent av víða og lága Amazonas-regnskóginum norðanfyri, stóra váta lendinum Pantal vestanfyri, og sunnanfyri tað opna lendið við heyggjum og smáum fjøllum. Tað er brasilski landbúnaðardepilin, og har býr størsti parturin av fólkinum. Framvið Atlantshavsstrondini eru fjallaryggir, men hægstu fjøllini Pico da Neblina (3.014 m) og Pico 31 de Março (2.992 m), eru á markinum til Venesuela í statinum Amazonas.

Amasonasáin er heimsins størsta á, tá tað er vatnmongdin, sum telur. Amasoná og áirnar, ið renna í hana, eins og mýrar og vøtn, eru ovurstórt feskvatnsøki. Amasoná rennur úr Andesfjøllum í Peru og verður alsamt størri og breiðari, sum hon rennur eystur ígjøgnum Suðuramerika og út í Atlantshav. Áin er 6.439 km. Longra helvtin á ánni rennur ígjøgnum Brasil, og er hon týdningarmesta flutningsleið í landinum. Stór skip sigla langt inn í landið, enntá til nýmótans býin Manaus, einar 1600 km úr Atlantshavsstrondini. Á hvørjum ári fer áin upp um áarbakkarnar, og nógv móra, ið taðar væl, legst á markirnar. Í Paraná-ánni eru teir hugtakandi Iguaçu-fossarnir, og harumframt skulu nevnast Rio Negro, São Francisco, Xingu, Madeira og Tapajós. Brasil er nær við ekvator, og tískil er veðurlagið í høvuðsheitum tropiskt, við fáum broytingum. Í sunnara partinum av landinum er veðurlagið tó subtropiskt, og meira tempererað, og har kann bæði kavi og frostveður koma fyri. Nógv avfall er í váta partinum av Amasonasøkinum, hóast tey eisini hava minni fruktagóð øki, serliga í landnyrðingspartinum.

Størsti regnskógur á jørðini er í Amasonlendinum; lendið er næstan líka so stórt sum Avstralia og er triðingurin av Suðuramerika. Meginparturin av skóginum er í Brasil, báðumegin Amasoná. Í skógunum liva alskyns súgdýr, fuglar, skriðdýr og skordýr; har hava eisini mong indiánsk fólkasløg búð í fleiri túsund ár. Men regnskógurin er viðbrekin, og nú eru bæði dýr og upprunafólk í vanda fyri at verða týnd, tí at skógurin verður høgdur niður. Myndugleikarnir í Brasil hava seinastu árini ruddað stór skógarlendi og eggjað ognarleysum fólki at keypa sær búnaðarjørð og búseta seg har. Men jørðin er grunn, og eftir stuttari tíð ber hon onga grøði. Stórir partar av skóginum eru týndir, tí at trøini verða feld fyri at fáa við og landbúnaðarjørð til fólk, ið flytur til skógarøkið at búgva. Slakur triðingur av regnskóginum í Brasil er ruddaður at útvega ovurstóru neytagørðunum beiti. Men eftir fáum árum er beitið avbitið. So verður flutt og farið at fella trø aðrastaðni í skóginum.

Fólkið

Í Brasil búgva fólk fyrst og fremst fram við strendurnar, og í minni mun inni í landinum. Fólkið er sera fjølbroytt og nógvar ymiskar mentanir eru at finna. Í suðri eru tað í stóran mun fólk sum eru eftirkomarar av eftirkomarum av evropearum frá hjálandatíðini, fyrst og fremst frá portugisum, týskarum og italiumonnum, men eisini polakkar og frá tilflytarum eftir hjálandatíðina. Fólk sum í nýggjari tíð eru flutt til syðra part av landinum eru polakkar, ukrainar, niðurlendingar, kinesarar og suðurkoreanar. Í norði og í ein landnyrðing er fólkið meira blandað við upprunafólkum og fólki av afrikanskum og evropeiskum uppruna. Tó hendi ein stór fólkaflyting mitt í 20. øld frá norði og Bahia móti suðri, hetta førdi til favela'irnar, og í dag eru tað fyrst og fremst fólk av blandaðum uppruna ið búseta seg har.

 Miðallivitíð: 71,1 ár (2003)
 Fólkabólkar: Hvít umleið 54 prosent, persónar av blandaðum uppruna umleið 38%, svørt 6%, onnur (mest asiatar og indianarar) 2 prosent
 Mál: Portugisiskt (almenna málið í Brasil; móðurmál fyri 97 prosent av fólkunum, verður nýtt í fjølmiðlum og í undirvísing), indianaramál (eitt nú guaraní og tupi)
 Átrúnaður: Katolikkar 88 %, Protestantar 6 %

Aldursbýti
 0 til 14 ár: 26,0 prosent
 15 til 64 ár: 68,0 procent
 65 ár og eldri: 6 prosent

Medianaldurin fyri alt fólkið er 27,81 ár og tilsvarandi tøl fyri bæði kynini er:
 Menn: 27,06 ár
 Kvinnur: 28,57 ár

Kynsbýti
 Við føðing: 1,05 menn per kvinnu
 Undir 15 ár: 1,04 menn per kvinnu
 15 til 64 ár: 0,98 menn per kvinnu
 65 ár og eldri: 0,70 menn per kvinnu
 Tilsamans: 0,98 menn per kvinna

Fólkavøkstur
 Fðingar: 16,83 per 1 000 íbúgvar
 Andlát: 6,15 per 1 000 íbúgvar
 Fráflytingar: −0,03 per 1 000 íbúgvar

Pinkubarnadeyði:
 Dreingir: 33,37 andlát per 1 000 føðingar
 Gentur: 25,66 andlát per 1 000 føðingar
 Tilsamans: 29,61 andlát per 1 000 føðingar

Árligi fólkavøksturin er 10,6 promillu.

Fyrisitingarligar eindir

Í Brasil eru 26 lutstatir (estados) og eitt federalt distrikt (distrito federal) og verður býtt sundur av IBGE í fimm regiónir: Norður, Landnyrðin, Mið-vestur, Landssynning og Suður.

Norður
Región Norður hevur 45,27 % av landøkinum hjá Brasil, men samstundis er tað eisini har at fólkatalið er minst. Økið er sera lítið ment og har er lítið av ídnaði, men tað inniheldur størsta regnskógin í heiminum og har búgva nógv fólkasløg av indianskum uppruna.

Lutstatir
 Acre
 Amapá
 Amazonas
 Pará
 Rondônia
 Roraima
 Tocantins

Landnyrðing
Ein triðingur av fólkunum í Brasil búgva í Región landnyrðingi. Regiónin er mentanarliga fjøltáttað við rótum frá tí portugisisku kolonitíðini, afrobrasilsk mentan og kulturellt diversifierad med rötter från den portugisiska kolonialiseringen, afrobrasiliansk kultur och heimlig indianaramentan. Regiónin er eisini tann ið hevur størst fátækradømi og hevur long tíðarskeið við turki. Regiónin er kend fyri sína vøkru strandalinju.

Lutstatir

 Alagoas
 Bahia
 Ceará
 Maranhão
 Paraíba
 Pernambuco
 Piauí
 Rio Grande do Norte
 Sergipe

Mið-vestur
Región mið-vestur er næststørsta regiónin í Brasil, men tey flestu fólkini búgva í teimum stóru býunum, og tað er her at høvuðsstaðurin Brasília liggur, somuleiðis liggur eisini heimsins størsta vátlendi, Pantanal, í regiónini.

Lutstatir
 Goiás
 Mato Grosso
 Mato Grosso do Sul
 Distrito Federal

Landsynningur
Región Landsynning er tann ríkasta regiónin og tað er eisini har at fólkatættleikin er størstur. Regiónin hevur størri fólkatal enn nakað annað land í Suðuramerika og meir enn nakar av teimum størstu metropolunum í heiminum: São Paulo og Rio de Janeiro. Í regiónini er eisini tann størsta framleiðslan av olju og gas í Brasil.

Lutstatir
 Rio de Janeiro
 Espírito Santo
 Minas Gerais
 São Paulo

Suður

Región Suður hevur hægstu inntøku per íbúgva í Brasil og hægsta livistøði í landinum. Regiónin er eisini tann kaldasta við frostnætrum og einstakum kavastormum. Í Región Suður er tað størsta tali av tilflytarum úr Týskland og Italia og farvegurin eftir teirra mentan sæst allastaðna.

Lutstatir
 Paraná
 Santa Catarina
 Rio Grande do Sul

Búskapur

Brasil er bæði ríkt og fátækt land. Nakrir stórbøndur og vinnulívsmenn eru ófatiliga ríkir, men flestu fólk á bygd eru fátæk. Stór framgongd og húsagangur hava leingi eyðkent brasilska búskapin. Í 1960- og 1970-árunum var stórur búskaparvøkstur í landinum. So kom stígur í, og stutt eftir fór Brasil á húsagang og var heimsins størsta skuldartjóð. Í dag er Brasil vegna stóra skuld í stórari búskaparligari og sosialari kreppu. Skuldin verður goldin við einum stórum parti av BTÚ, og hetta forðar fyri neyðugum íløgum og búskaparligum vøkstri. Størsti trupulleikin hjá stjórnini er at gjalda ovurstóru skuldina aftur. Men stórt náttúruríkidømi er í Brasil, til dømis gull og jarnmálmur, og námsvinnan er ein av týdningarmestu vinnuvegunum. Síðstu tredivu árini er nógv gull og eisini onnur steinsløg funnin í regnskóginum í Amasonlendinum. Við býin Carjas var av tilvild komið fram á eitt jarnmálmsfjall, tá ið ein jarðfrøðingur noyddist at seta seg við tyrlu sínari. Koparmálmur og manganmálmur vórðu eisini funnir har. Námsvinnan hevur stóran búskaparligan týdning í Brasil; men hon fer illa við viðbrekna regnskóginum.

Brasil er mestsum sjálvbjargið við matvørum og øðrum nýtsluvørum, men landinum tørvar inntøku til tess at gjalda aftur stóru uttanlandsskuldina. Týdningarmestu útflutningsvørurnar, eru kaffi, steinsløg og flogfør, men eisini bilar, ið serliga verða seldir til Argentina. Meginparturin av vinnuídnaðinum í Brasil er í tríhyrninginum ímillum ídnaðarbýirnar Rio de Janeiro, São Paulo og Belo Horizonte. Høgi oljuprísurin í 1970-árunum noyddi Brasil at fáa sær okkurt annað brennievni. Granskarar komu eftir, at etanol, ið verður vunnið burtur úr geraðum avlopstilfari av sukurrørum, var væl nýtiligt. Tað er bíligari enn vanligt bensin og dálkar ikki so illa, tí at minni koltvísúrevni kemur frá brenningini. Triði hvør bilur í Brasil koyrir nú við hesum "grøna brennievni".

Í skógunum vaksa plantur, ið verða brúktar sum ráevni í mongum dýrum ídnaðarvørum, t.d. gummi, máling, lakki, smyrsli og týdningarmest og fram um alt í heilivági. Í børkinum á kinatrænum er kinin, ið er heilivágur fyri malariu. Í øðrum plantum eru evni, sum verða nýtt í viðgerð fyri krabbamein. Túsundtals íbinholt-, tekk- og mahognitrø verða á hvørjum ári feld til útflutnings. Nú verða fólk eggjað til at keypa møblar av nálaviði, t.d. furu, sum veksur nógv skjótari. Brasil er tað land í heiminum, sum dyrkar og flytur út mest kaffi. Tað verður dyrkað í stórum lundum, tær flestu eru í státunum Paraná og São Paulo. Kaffi er tó bara ein høvuðsgrøðin; nógv verður eisini dyrkað av soyabønum, sukurrørum og bummull. Fá lond í heiminum dyrka fleiri appilsinir, bananir og kakaobønir enn Brasil. Um triði hvør brasiliani starvast í landbúnaðinum. Garðarnir eru misjavnir til støddar, úr smábrúkum til veldugar stórgarðar. Flestu verkafólk í landbúnaðinum stríðast og strevast fyri heilt lítla løn; men nakrir fáir stórbøndur vinna ómetaligan pening og eru so ríkir, sum fá kunnu ímynda sær.

Fólkið

Fólkið í Brasil er blandað, flestu fólk eru hvít ella mulattar. Stórur munur er á ríkum og fátøkum, og í slummøkjunum í býunum er meginparturin av íbúgvunum svørt ella mestizar.

Fyrr vóru um 5 milliónir indiánar í regnskóginum. Nú eru teir færri enn 200.000. Tey flestu eru flakkfólk; brenna eitt skógarøki av, dyrka tað og veiða har um vegir eina tíð og flyta so til annað øki. Hesin lívsháttur hevur við sær, at indiánarnir hava ikki týnt skógin. Men eftir at fremmand fólk uttaneftir komu inn í skóg in, eru mangir indiánar deyðir av sjúkum, sum t.d. krími og meslingum, tí at teir eru ikki mótstøðuførir ímóti hesum sjúkum.Fólkið í Brasil er nógv blandað. Nøkur eru ættað frá indiánunum, sum hava verið í Brasil í fleiri túsund ár; onnur frá portugisarum, sum ráddu har í 300 ár. Mangir brasilianar hava afrikanskar forfedrar, ið vórðu førdir til Brasil sum trælir í 17. øld at arbeiða í sukurlundunum. Fyrst í 20. øld komu mangir japanskir tilflytarar higar, tí at grøðin í Japan varð miseydnað. Mangir evropearar eru eisini fluttir til Brasil í 20. øld; teir hava búsett seg í syðra parti í landinum. Landsluturin Bahia í Landnyrðingsbrasil var tann fyrsti, sum evropearar løgdu undir seg. Seinni gjørdist Bahia kendur fyri, at svartir trælakokkar gjørdu góðar fiskarættir, sum teir smakkaðu til við kryddi úr Afrika. Á strondunum í Bahia selja konufólk enn hesar rættir umframt góðgæti úr kokos og leskiligar, kryddaðar fiskaposteiir.

Tríggir fjórðingar av fólkinum í Brasil búgva í býum; teir flestu eru bygdir tætt við strondina. Mong fólk eru flutt av bygd og til býirnar at leita eftir arbeiði og betri korum. Í mong ár vuksu býirnir ógvuliga skjótt, men nú vaksa teir minni. Størsti býur er São Paulo; fleiri enn 19 milliónir fólk búgva har.

Bráður býarvøkstur og stórt íbúðartrot hava havt við sær, at einar 25 milliónir fólk búgva í vesaligum fátækrabýlingum, nevndir favelas, í býarútryðjunum. Flestu húsini hava fólk sjálv bygt av burturblakaðum byggitilfari, men bygt verður eisini við viði, múrsteinum og sementi, sum verður keypt. Mong hús hava hvørki vatn ella kloakkskipan.

Av tí at Portugal, ið er katólskt land, hevði yvirvaldið í Brasil í 300 ár, eru flestu fólk í Brasil katolikkar, og hvør býur og hvør bygd hava sítt egna verndarhalgimenni. Men fleiri milliónir brasilianar tilbiðja eisini gudar og andar úr gomlum afrikonskum átrúnaðum. Í desember og januar leggja fólk afrikonsku havgudinnuni, Iemanjá, gávur á strondina, t.d. blómur, sápu og frukt, í teirri vón, at nýggjársynski teirra skulu ganga út.

Allir brasilianar spæla fótbólt ella hyggja at fótbólti, og í øllum stórum býum eru stórir bóltvøllir. Stóri Maracanavøllurin í Rio de Janeiro, sum var gjørdur til HM-meistaraskapin í fótbólti í 1950, rúmar 85.000 áskoðarum. Brasil hevur vunnið heimsmeistaraheitið fleiri ferðir enn nakað annað land. Mangir fótbóltsspælarar úr Brasil spæla uttanlands á kendum fótbóltsliðum í Portugal, Spania, Onglandi og Italia.

Keldur

 Brasilien - Wikipedia (danskt).
 Den lille danske encyklopædi. Gyldendal (2005).

Slóðir úteftir

Suðuramerika


Kap Verde

Grønhøvdaoyggjar ella Kabo Verdi (portugisiskt: "Ilhas do Cabo Verde") er oyggjabólkur uttanfyri afrikonsku vesturstrondini. Oyggjarnar kallast eisini Kap Verde Oyggjarnar. Málið er portugisiskt. Hetta er ein oyggjabólkur, til støddar 4.000 ferkilometrar (3 x Føroyar) sum liggja umleið 600 km. vestanfyri Senegal í Afrika. Kap Verde umfata 10 størri og fimm smærri oyggjar. Tann størsta Sao Tiago er 1.000 km2 ella umleið fýra ferðir størri enn Eysturoy. Fólkatalið er umleið 506.000.

Upprunaliga vóru oyggjarnar eitt portugisiskt hjáland, men tað gjørdist sjálvstøðugt í 1975 eins og hini portugisisku hjálondini í Afrika. Men mótsatt teimum hevur friður verið á Kap Verde. Málið tey tosað er kreolskt, ein blandingur av portugisiskum og upprunamáli. Men skriftmálið er portugisiskt, sum eisini øll duga, eins og vit duga danskt.

Søga

Kap Verde varð stovnað av portugisarum í 1462, og var í mong ár ein stór og týdningarmikil trælahavn í Vesturafrika. Eftir at trælahandilin steðgaði, royndu upprunafólkini sum frægast at liva av landbúnaði, men tey stóðu seg illa. Javnan var turkur í landinum og jarðartýningar gjørdi jørðina torføra at velta. Tá Kap Verde fekk sjálvstýri í 1975, var enn sera fátæksligt og hungursneyð kom fyri nógvastaðni í landinum, men í 1980'unum byrjaði rættilig ferð at koma á búskaparligu menningina. Í dag er Kap Verde at kalla eitt miðalinntøkuland, sum kann samanberast við eitt nú Marokko.

Afrika
Oyggjar


Guinea-Bissau

Tjóðveldið Guinea-Bissau (alment portugisiskt heiti: República da Guiné-Bissau) er eitt land í Vestur-Afrika. Almenna málið er portugisiskt. Guinea Bissau er slætt land við stórum mýrum og er innibyrgt ímillum Senegal og Guinea. Landið hevur verið portugisiskt hjáland - og gjørdist sjálvstøðugt í 1974. Landið er ógvuliga fátækt, og búskapurin er nógv bundin at menningarhjálp úr útheiminum. Mong fólkasløg búgva í landinum, fjølmentast er balantefólkið, sum býr úti við strondina. Flestu fólk liva av landbúnaði. Kokosnøtir, bummull, jarðnøtir og cashewnøtir er høvuðsgrøði. Jarðnøtur vaksa, sum navnið sigur, niðri í jørðini eins og epli. Nøtirnar verða tiknar upp og lagdar at torna, áðrenn bjølgurin og skalið verða brotin uttanav. Nakað av nøtum verður selt á bygdamarknaðunum, men meginparturin verður gjørdur til jarðnøtaolju (nýtt í matvøruídnaði) og jarðnøtamjøl (nýtt sum ráevni í jarðnøtasmøri). Skógarvinnan og fiskiskapur eru eisini týdningarmikil vinna. Sum í grannalondunum eru strendurnar í Guinea Bissau fagrar og dragandi. Fram við strendurnar eru mangrovumýrar, ovurstór runudíki, ósar og áir, ið skera seg sum ovurstórar villiniborgir inn í landið. Nógvur fiskur er fram við landi, og fiskiskapur hevur stóran týdning fyri fólkið, sum býr úti við strendurnar.

Guinea-Bissau
Afrika


Angola

Tjóðveldið Angola (Portugisiskt: República de Angola) er eitt land í Afrika. Í norðri hevur Angola mark við Sair, í eystri við Sambia og í suðri við Namibia. Høvuðsstaðurin eitur Luanda. Fólkatalið var 25 789 024 við ársbyrjan 2014. Leingi hava borgarakríggj og hungur rakt Angola meint.

Bæði politiskt kegl og ósemjur millum ættbólkarnar elva ofta til kríggj. Fyrst í nítiárunum vóru Angola herjað av borgarakríggi og skerpingi. Her er mattrot, og í nógvum býum er eigin vatnútbúningur. Tað eru tey veikastu, børnini og tey gomlu, sum doyggja fyrst. Í 2002 var so stór hungursneyð, at 18 000 fólk vóru hótt .

Søga

Trælahandil

Evropeiski trælahandilin í Angola vaks ógvuliga nógv í 17. øld. Portugisar gjørdu herferðir inn í mong angolsk kongsríki eftir trælum. Í 1623 doyði kongurin í Ndongoríkinum í Angola, og árið eftir gjørdist systir hansara, Nzinga Mbande (1583–1663), drotning. Nzinga drotning setti seg uppímóti trælahandlinum, tá ið hon hoyrdi, hvussu ræðuligt tað var hjá trælunum umborð á skipunum, sum førdu teir til Suðuramerika. Tá ið Nzinga kom at samráðast við portugisar, vildu teir ikki geva henni sess. Men hon setti seg á bakið á einum manni, sum var komin við henni.

Ikki vardi leingi, til kríggj brast á ímillum hennara og portugisar, tí at hon sýtti fyri at útvega teimum alsamt fleiri trælir, sum skuldu verða sendir til gróðrarlundirar hjá portugisum í Suðuramerika. Hon fekk grannaríkini í part sær ímóti portugisum, og tá ið teir róku hana úr Ndongo, tók hon ræðið í Matamba í Norðurangola og helt fram frælsisbardaga sínum. Tá ið hon doyði í 1663, var Matamba enn frælst ríki.

Nýtt kongsríki

Seinast í 17. øld ráddu tvey bantufólk í Angola, lundar og lubar. Vælferð teirra bygdi á handil, helst við salti, kopari og jarni. Upprunaliga Lundaríkinum stýrdi kongsætt, sum nevndi seg Mwata Yamvo. Við kazembunum sum høvuðsmonnum sendi hon út rannsóknarlið at taka grannaríkini og vinna sær nýtslurættindi yvir náttúrutilfeinginum, sum har var. Ríkini, teir løgdu undir seg, gjørdust hjálond hjá Angola.

Í 1740-árunum ráddi ein kazembur á leiðini við niðara enda á Luapulaá. Hetta Luandakongsríkið kravdi inn skatt av salti og kopari í økinum vestantil og fekk eftirlit við jarnmálmanámunum eystantil. Í 1780-árunum seldi sami kazembur trælir vestureftir ígjøgnum Mwata Yamvo og kopar og fílabein eystureftir.

Borgarakríggj

Tá ið portugisar fóru úr Angola í 1975, brast borgarakríggj á. Kríggið stóð ímillum frælsisrørsluna MPLA, sum Kuba og Sovjetsamveldið stuðlaðu, og UNITA, sum USA og Suðurafrika stuðlaðu. Í 1991 fekst vápnahvíld í lag. Stutt eftir var val, MPLA vann, og so brustu bardagarnir á aftur. Í 1994-1995 samdust partarnir um at binda frið, men seint hevur gingið at seta avtaluna í verk. So at siga eingir landspartar sluppu óskalaðir undan krígnum. Túsundtals fólk lótu lív (uml. 500 000 ), og uppaftur fleiri vórðu meiðslað .

Politikkur

Uppreistur

Vegna tess, at uppreistur hevur herjað í Angola í fleiri ár, samstundis sum uppreistrarherurin UNITA ikki enn hevur hildið sínar skyldur, sum eru fevndar av Lusakasamtyktini, og samstundis sum støðan í Angola er ein hóttan í móti altjóða friði, hevur Trygdarráð Sameindu Tjóða samtykt fleiri fyriskipanir, ið limalondini eiga at útinna. Í 1993 varð samtykt at banna innflutningi av olju og vápnum til UNITA. Í 1997 og 1998 vórðu aðrar samtyktir gjørdar, sum hava til endamáls at avmarka og helst steðga virkseminum hjá UNITA.

Cabinda

Cabinda er oljuríkur landslutur í Angola, og eisini samtíðis eitt øki, har uppreistrarmenn stríðast fyri sjálvstýri.

African Nations Cup 2010

Togo hevur tikið seg úr African Nations Cup í 2010 . Orsøkin er, at uppreistrarmenn úr Cabinda í 2010 skutu við maskinbyrsum eftir spælarabussinum hjá Togo. Bussførarin doyði av skotunum og tveir leikarar vóru særdir. Leikararnir hava tí gjørt av, at teir ikki luttaka í African Nations Cup 2010. Bussurin var á veg úr Kongo til Angola.

Kendasti leikarin hjá Togo er óivað Emmanuel Adebayor, og hann er ikki ímillum teir skaddu. Málverjin Kodjovi Obilalé og verjuleikarin Serge Akakpo eru navngivnir sum skaddir, men lagt verður afturat, at fleiri eru á listanum. Annars frættist, at leikarar sluppu so væl, tí tveir bussar vóru. Uppreistrarmenninir skutu mest eftir fremra bussinum, har nærum bara viðføri var í. Flestu leikararnir sótu í aftara bussinum. Spurnartekin verður nú sett við, hví liðið úr Togo valdi at koyra í bussi gjøgnum vandaøki, tá teir eins væl kundu ferðast við flogfari til høvuðsstaðin í Angola, sum eitur Luanda.

José Fernando Lelo

José Fernando Lelo var tíðindamaður fyri Voice of America (VoA) í Cabinda frá 2003 til 2007. Hann skrivaði regluliga tíðindagreinir, har hann fanst at politikkinum hjá stjórnini í Cabinda og vantandi áhuganum hjá stjórnini fyri at halda friðaravtaluna. Hann hevur áður verið handtikin orsakað av kritisku áskoðaum sínum. Lelo varð 6. september í 2008 dømdur 12 ára fongsul fyri at hava mælt til uppreistur í landslutinum Cabinda . Hann varð handtikin á arbeiðsplássi sínum 15. november 2007 av fólki frá vápnaða herliðnum í Angola, av tí at hann var undir illgruna fyri at vilja skipa fyri vápnaðum uppreistri. Rættarmálið var ikki rættvíst, og hann varð dømdur við ein hernaðardómstól.

José Fernando Lelo varð ákærdur fyri at hava givið seks hermonnum pening og tilfar til vápnaðan uppreistur. Tann 28. november í 2007 skuldu hermenninir, sum samstundis blivu handtiknir, vitna móti honum. Teir søgdu, at teir ongantíð høvdu møtt honum, og at teir gjøgnum píning vórðu blivnir noyddir at siga, at teir kendu hann og høvdu fingið pening frá honum. Hóast hetta bleiv José Fernando Lelo, eftir at rættarmálið hevði verið útsett fleiri ferðir, dømdur 12 ára fongsul við ein hernaðardómstól fyri uppreistur móti statinum. Fimm av teimum seks hermonnunum vórðu dømdir 13 ára fongsul.

Deyðadómur

Í Angola varð deyðarevsing avtikin í 1996 .

Landafrøði

Veðurlag

Veðurlagið syðst er temprað, fyri norðan er tropiskt veðurlag.

Okavangooyrar

Okavangooyrarnar eru ikki sum aðrar oyrar, ið leggjast við havið ella vøtn, men renna út í oyðimørk. Áin vellir upp í Angola og rennur í landsynning ígjøgnum Namibia, til hon ger oyrarnar í Kalaharioyðimørk í Botsvana. Stóru mýrarnar og áirnar eru stívliga 22.000 km2 í vídd og tilhaldsstaður hjá sonnum djóra- og plantumeingi.

Fólkið, ið býr við oyrarnar, siglir í oyrunum í holaðum kanoum, nevndar mokoro.

Luanda

Havnabýurin Luanda er høvuðsstaður og størsti býur í landinum. Portugisar bygdu býin í 1576, og í fleiri hundrað ár var hann trælamiðstøð, haðan trælir vórðu avskipaðir til Brasil, sum tá var portugisiskt hjáland. Portugisar bygdu eitt verndaivirki, og mong onnur prýðilig hús, ið nú standa síð um síð við nýmótans háhús.

Náttúra

Dýralívið

Her eru t.d. heimsins minsta antilopa, dik-dik, og størsta dýr uppi á landi, afrikanski fílurin. At verja hótt dýr eru stór øki løgd av sum friðingarøki og tjóðgarðar.

Búskapur

Angola kundi verið ímillum tey lond í Afrika, har framburðurin var størstur. Stórir partar í landinum eru fruktagóðir, fyri norðan eru stórir regnskógir, fyri sunnan víðar, turrar grasfløtur. Dyrkað verður so mikið, at landið er sjálvbjargið við mati, ríviligt av øðrum tilfeingi er eisini, bæði olja og gass og alskyns steinsløg, ið veita landinum góða inntøku. Men drúgva og harða borgarakríggið, ið vardi í 20 ár, hevur armað landið.

Ídnaður

Í Syðra-Afrika eru ógvuliga nógv steinsløg. Meginparturin av øllum diamantum, gulli, urani og kopari kemur hiðan, og hetta hevur broytt korini hjá fólki og búskapin í londunum nógv. Drúgva borgarakríggið hevur oyðilagt nøkur nám og ídnaðarvirki í Angola.

Í landnyrðingspartinum eru av størstu diamantlindum í heiminum, og syðri í landinum høgga teir jarnmálm og onnur steinsløg. Benguelajarnbreytin varð latin upp í 1931. Hon varð løgd at flyta kopar og onnur steinsløg eftir úr námunum í Sambia og Fólkaræðiliga Lýðveldinum Kongo til havnabýirnar Lobito og Benguela í Vesturangola. Mangir angolar arbeiddu á jarnbreytini og í havnabýnum, men mangir teirra gjørdust arbeiðsleysir, tá ið jarnbreytin varð oyðiløgd í borgarakrígnum. Eftir vápnahvíldina í 1991 eru partar av jarnbreytini gjørdir aftur.

Olja

Danska felagið Mærsk Oil hevur rakt við olju úti fyri strondini í Angola, og í 2011 fer felagið at taka støðu til, um tað skal fara undir framleiðslu har . Mærsk Oil sigur við tíðindastovuna Reuters, at ein royndarboring gav 6.650 tunnur av olju úr brunninum um dagin, og tað er felagið væl nøgt við. Leitiøkið, sum Mærsk Oil hevur, er einar 60 fjórðingar úr angolsku strondini. Danska felagið eigur 50 prosent av loyvinum. Tað angolska ríkið og tvey onnur oljufeløg eiga hin helmingin av loyvinum.

Fólkið

39 % av fólkinum í Angola bugva á bygd . Tó at ikki øll eru bøndur, fáast nógv tey flestu við jarðarbrúk. Í útryðjuni í Luanda búgva túsundtals fólk í fátækrabýlingum.

Mentan

Í Angola hevur verið vanligt, at konufólkið hevur havt ábyrgd av at hildið hús, umframt at dyrka jørðina. Mong mannfólk eru heiman upp í eitt og tvey ár í senn og arbeiða í námum og í býunum, tí eru næstan bara konufólk eftir í bygdunum. Tey fáa tí alt meiri ábyrgd av húsi og heimi.

Tónleikur

Humbiar í Útsynningsangola nýta vanligan boga sum ljóðføri. Hann, ið leikar, heldur boganum inn at munninum við aðrari hond. Við hinari hondini slær hann á bogastreingin við einum pinni, og tá koma ymiskir tónar, meðan leikarin flytir varrarnar eftir boganum.

Keldur

Angola


Mosambik

Lýðveldið Mosambik (alment República de Moçambique) er eitt land í Eysturafrika. Tá ið Mosambik gjørdist frælst ríki í 1975, flýddu gomlu valdhavarnir, portugisar, av landinum, men áðrenn høvdu teir oyðilagt nógvar verksmiðjur og flutningskervið. Drúgv borgarakríggj, turkur og vatnflóð hava síðan verið atvold til, at landið er vorðið av fátækastu londum í heiminum. Minur frá krígnum sløðast um alt landið, og fáar brýr standa uppi. Men Mosambik skuldi havt góðar møguleikar at komið fyri seg aftur. Tilfeingið er nógv, jørðin er fruktagóð, og stórar lindir av ymsum steinsløgum eru mest sum órørdar.

Í 1975 brast borgarakrígg á ímillum kommunistisku Frelimo-stjórnina og mótstøðurørsluna Renamo, sum Suðurafrika stuðlaði. Kríggið tók 900 000 mannalív og elvdi til stóra hungursneyð. Eftir tað at Renamo misti stuðul sín uttanlands, og Frelimostjórnin gjørdi av at seta í verk fólkaræðiliga fleirflokkaskipan, samdust partarnir um at binda frið og skrivaðu báðir undir friðaravtalu í 1992. Tá ið loyst var, løgdu myndugleikarnir í Mosambik alt heilsuverkið undir ríkið og skipaðu fyri, at øll sjúkrarøkt og læknatænasta vóru ókeypis. Í drúgva borgarakrígnum vórðu flestu sjúkrahúsini og læknamiðstøðirnar á bygd oyðiløgd, og mong doyggja enn av sjúkum sum t.d. tuberklum, malariu og lungnabruna. Fleiri milliónir fólk flýddu av landinum, ella inn til býirnar. Har var tryggari. Næstan alt fólkið livir nú í størstu armóð, og helvtin av fólkinum livir av teirri matvøruhjálp, sum umheimurin sendir landinum. Hvørt ár fær Mosambik nógva neyðhjálp; mestu hjálpina senda USA og lond í Vesturevropa.

Meiri enn 85 % av fólkinum í Mosambik arbeiða í landbúnaðinum. Bøndurnir dyrka m.a. sukur, bummull, te, cashewnøtir og aldinfruktir á fruktagóða lendinum fram við strondini; inni í landinum dyrka teir tubbak og halda neyt. Nógvur fiskur er á landgrunninum, og rækjur, hummari og ymiskur fiskur verða flutt út og eru kærkomin inntøka hjá illa komna búskapinum. Havnabýurin Beira við Indiahav er næststørsti býur í Mosambik og týdningarmesti havnabýur. Meginparturin av út- og innflutninginum úr grannalandinum Simbabvi fer um Beira, haðan jarnbreyt, vegur og oljuleiðingar liggja til simbabviska høvuðsstaðin Harare. Í borgarakrígnum vardu upp í 10 000 simbabviskir hermenn hesa leið, ið er sjálv lívæðrin í Simbabvi.

Chopifólkið, ið býr við strondina, ger eitt ljóðføri, nevnt mbila (flt. timbila). Timbilabólkarnir spæla undir, tá ið torgreiddi dansurin migodo verður dansaður, og yrkingar við tilburðum úr bygdalívinum verða bornar fram. Timbilatónleikurin er tjóðartónleikur í Mosambik.

Afrika


Kili

Lýðveldið Kili (spanskt: República de Chile) er eitt land í Suðuramerika. Í norðri hevur Kili mark við Perú og Bolivia, og í eystri við Argentina. Høvuðsstaður er Santiago. Landið er lýðveldi, og trúgvin er sum allastaðni í Suðuramerika tann katólska.

Landið hevur spanskt sum høvuðsmál og brúkar latínska alfabetið.

Navnauppruni

Søga

Tað var har, at USA-stuðlaðir fascistar tóku ræðið í 1973, og í 1647 var ein av heimsins allarringastu jarðskjálvtum har. Í Kili fór gosfjallið Puyehue-Cordón Caulle at goysa í 2011 . Í Suðuramerika hevur gosið darvað flogferðsluni í Kili, Uruguei, Argentina og Brasil. Øskuskýggið gjørdi eisini sítt til, at ein fundur millum suðuramerikansku fíggjarmálaráðharrarnar í Buenos Aires mátti avlýsast.

Hendingarøð

 Um 11 000 f.Kr.: Fyrstu menniskjuni koma til Kili.
 Um 5000 f.Kr.: Chinchorrosfólkið í Norðurkili setur búgv.
 Um 700: Fólk á Páskaoynni fara at byggja steinpallar, sum eru partur av halgidómum.
 1100-talinum: Fyrstu høggmyndirnar úr gróti verða reistar á bygdum pøllum á Páskaoy.
 Um 1300: Ovurstórar grótmyndir verða reistar á Páskaoy. Grótmyndirnar á Páskoy vórðu stundum gjørdar í sloknaðum gosopum.
 Um 1490: Inkaríki í Kili, Ekvador, Peru og Bolivia.
 Um 1500: Á Páskaoy verður bygd ein bygd við avlongum gróthúsum.
 1600-talinum: Farið verður at byggja tupa á Páskaoy, tað eru torn úr gróti við kømrum inni í miðjuni.
 1817: San Martín sigrar á sponskum heri í Chacabuco í Kili, og landi fær sjálvstýri.
 1973: Fólkavaldið forsetin í Kili Salvador Allende verður dripin, tá ið herurin við Augusto Pinochet á odda tekur valdið.

Inkaríkið

Í 1525, tá ið inkaríkið stóð í besta blóma, vóru 3200 km ímillum suður- og norðurmarkið. Landið var fram við Kyrrahavi. Har eru nú londini Kili, Peru, Ekvador og Bolivia.

Einaræði

Síðan hernaðarkvettið í Kili á heysti 1973 hevur ivi valdað, um hermenn beindu fyri marxistiska, fólkavalda forsetanum Salvador Allende ella um hann doyði fyri egnari hond. Grøvin hjá Salvador Allende í kilenska høvuðsstaðnum Santiago er opnað og líkið grivið upp. Rættarlæknar skulu nú kanna líkið av fyrrverandi forsetanum í Kili til tess at staðfesta veruligu orsøkina til deyða hansara fyri umleið 40 árum síðan. Spurningurin er, um talan er um sjálvmorð ella um forsetin varð avrættaður av hernaðarstjórnini hjá Augusto Pinochet, sum tók valdið í Kili við einum kvetti á heysti 1973. Hesar ógreiðu umstøður kring deyða Allendes hava plágað kilenska samfelagið.

Marxisturin Allende var fyrsti fólkavaldi forseti í Kili í 1970. Undir kvettinum 11. september í 1973 doyði hann. Alment hevur sjálvmorð verið nevnt sum deyðsorsøk. At hann beindi fyri sær við einari rifflu, sum hann hevði fingið frá fyrrverandi kubanska forsetanum Fidel Castro. Tá Allende skuldi beina fyri sær, var forsetaborgin undir álopi bæði á landi og í luftini. Við hernaðarkvettinum kom Augusto Pinochet, herovasti, fram at valdinum sum einaræðisharri. Hernaðarstjórnin sýtti næstingum Allendes at síggja deyða forsetan. Ístaðin segði herurin, at líkið varð kannað á einum hernaðarsjúkrahúsi, har staðfest varð, at hann var deyður fyri egnari hond.

Castro, tíðindafólk og mangir eygleiðarar hava leingi ivast í almennu frágreiðingini. Tey halda hermenn hjá Pinochet hava beint fyri Allende. Næstingarnir hjá Allende halda hann hava beint fyri sær sjálvum, men vilja tó, at líkið verður kannað til tess at beina av vegnum allan iva. Fyri kvettið hevði Allende sagt seg vera til reiðar at doyggja heldur enn at geva seg yvir til herin. Tað var kilenski ríkisákærin, sum í januar 2011 gav boð um, at líkið av Allende skuldi kannast. Boðini komu í sambandi við, at 725 deyðstilburðir undir Pinochet-stjórnini skuldu kannast.

Augusto Pinochet ráddi í Kili frá 1973 til 1990 .

Politikkur

Politiska søgan

Andesfjøllini, ið sum ein høgur verjugarður eru suður ígjøgnum landið, høvdu við sær, at Kili varð síðsta land í Amerika, spaniamenn løgdu undir seg. Landið loysti frá Spania í 1818. Frá 1973 til 1990 stýrdi rái einaræðisharrin Augusto Pinochet Kili, men nú eru politisku viðurskiftini broytt til tað betra.

Val 2009

Á valinum í 2009 vann tann høgrasinnaði ríkmaðurin Sebastián Piñera á sosialdemokratinum Eduardo Frei. Sambært valnevndini fekk Sebastian Pinera 52 prosent av atkvøðunum og Eduardo Frei 48 prosent. Piñera stillaði eisini upp á valinum fyri fýra árum síðani, men ta ferðina mátti hann lúta fyri sosialistinum Michelle Bachelet. Undir valstríðnum hevur Piñera millum annað sagt, at hann fer at leggja dent á at bøta um trygdina í landinum, og at hann fer at brúka sína støðu sum vinnulívsmaður til at hjálpa vinnuni burtur úr kreppuni, sum hon er í .

Vindmegi

Ein norsk vindmylluverkætlan í Kili hevur vakt ans. Verkætlanin undir heitinum El Totoral umfatar 23 2 MW myllur á 120 metrar og skal framleiða 110 GWh um árið. Hetta svarar til nýtsluna hjá 50.000 kilenskum húsarhaldum. Talan er um størstu vindmylluverkætlan í Kili. Myllurnar standa á einum øki, ið er 900 hektarar, 300 kilometrar norðanfyri høvuðsstaðin Santiago.

Norðmenn hava gjørt íløgur fyri 140 mió norskar krónur í verkætlanina, sum verður fíggjað undir eini nýggjari kilenskari lóg, sum krevur, at í minsta lagi 5 % av elektrisitetinum frá kilenskum veitarum skulu koma frá varandi orku. Samlaði kostnaðurin av verkætlanini er sambært Teknisk Ukeblad 140 mió. amerikanskar dollarar . Almenna norska orkufelagið Statkraft eigur 60 pst. í SN Powers og almenna íleggingarfelagið Norfund 40 pst. Felagið rekur frammanundan vatnorkuverk í Suðuramerika og Ásia.

Forsetin í Kili stóð fyri almennu vígsluni av vindmylluparkini, sum norska felagið SN Powers hevur staðið á odda fyri.

Javnrættindi

Kvinnurættindi

Kili er limir í IDEA (stytting fyri "International Institute for Democracy and Electoral Assistance"). IDEA er ein altjóða felagsskapur, sum arbeiðir fyri at útbreiða og styrkja demokrati í heiminum. Øktur kvinnuleiklutur í politikki er ein sjálvsagdur lutur í arbeiðinum hjá IDEA. IDEA varð stovnað í 1995.

Samkynd

Tað at vera samkyndur er lógligt .

Landafrøði

Kili er tað longsta og javnsmalasta land í heiminum. Landið er 4 200 km langt norður og suður, líka langur teinur sum úr Føroyum til Kanariaoyggjar. Har landið er breiðast, ertað 180 km. Mesta fólkið býr miðskeiðis í Kili kring høvuðsstaðin og størsta havnabýin, Valparaíso. Frukt, korn og vínber verða dyrkað í dølunum í Miðkili, har nógv vatn rennur oman úr fjøllunum.

Kili er ógvuliga smalt og langt. Tað liggur ímillum Andesfjøll eystanfyri og Kyrrahav vestanfyri. Onganstaðni eru fleiri enn 25 km ímillum Kyrrahav og argentinska markið, men 4300 km eru úr sólsvidnu oyðimørkunum norðanfyri suður í jøklarnar sunnanfyri. Har sum landið er breiðast, er tað 350 km, har tað er smalast bara 100 km.

Fram við sunnara parti av strondini gongur skergarður. Í kalda og veðurbarda Suðurkili eru 55 gosfjøll, sum goysa, vakrir firðir, fleiri stórir jøklar byrgja dalarnar og snjóklæddir fjallatindar. Longri norðuri ganga lág fjøll heilt út ímóti strondini. Eystan fyri hesi fjøll eru dalar, sum ganga norður og suður, og so koma Andesfjøll, sum eru markið millum Kili og Argentina. Fleiri eldfjøll eru ímillum, og jarðskjálvti er vanligari í Kili enn í nøkrum øðrum landi.

Norðast í landinum er tann stóra Atakamaoyðimørkin, har man vera eitt tað turrasta pláss í heiminum, men kilingar fáa væl burtur úr henni kortini, tí har eru tjúkkar fláir av salpetri, sum teir høgga, síðan verður salpetrið reinsað og selt sum tøð. Á teimum høgu fjøllunum liggur kavi og ísur, og í støðum gongur hann heilt út móti strondini. Lítið fólk býr suðuri í landinum.

Punta Arenas er syðsti býur í heiminum. Einasti landbúnaður har suðuri er seyðahald. Býurin er við Magellanssund, farleiðin, sum skipini plaga at sigla at sleppa undan at fara um veðurringa Hornið. Havnin er full av fiskiførum og skipum, sum gera kanningar við Suðurkoll, og hon er eisini miðdepil fyri oljuvinnu. Býurin er undir holinum í osonlagnum, og tí mega fólk har verja seg væl fyri sólini.

Høvuðsstaðurin Santiago er í einum dali heilt uppi í fjøllunum. Til henda býin kemur nógv ferðafólk úr USA. Valparaíso er stór skipahavn.

Nógvir firðir skera seg inn í landið.

Landslutirnir

Kili er býtt sundur í 15 landslutir . Nú á døgum hevur hetta sundurbýtið lítið uppá seg hjá vanligum fólki. Hvør landslutur hevur sín høvuðsstaði. Landspartarnir eru:

Páskaoy

Páskaoyggin er eystasta oyggin í Kyrrahavi. Oyggin er gitin fyri veldugu standmyndirnar í tí berliga landslagnum. Forfedrar polynesiamanna høgdu tær í grót fyri stívliga 1000 árum síðan. Fleiri enn 600 slíkar standmyndir eru á Páskaoynni. Summar eru um 20 m høgar. Kili eigur Páskaoynna nú .

Titikakavatn

Í Andesfjøllum, á markinum millum Kili og Peru, er Titikakavatn. Titikakavatn liggur ógvuliga høgt, 3821 m oman sjóvar. So høgt liggur onki annað vatn í heiminum. Mesta dýpið er 265 m. Tó at nútíðarskip sigla á vatninum, gera útróðrarmenn enn bátar úr sevi. Í Titikakavatni er nógvur fiskur, sum kemur fólki har á leið væl við.

Veðurlag

Í sunnara parti av Kili liggur oftast vesturætt, og hon hevur nógv regn við sær. Annars er veðurlagið so lýtt, at trø og runnar standa grøn alt árið. Norðan úr turru, steinoydnu Atakamaoyðimørkini og suður at jøkulsklæddu fjøllunum suðuri við Hornið eru næstan øll veðurlagsbelti og landslagsfyribrigdi, sum eru í heiminum. Atakamaoyðimørk í Norðurkili er ein hin turrasti staður á jørðini. Sumstaðni í Atakamaoyðimørk hevur aldri regnað, tað fólk veit.

Í landbúnaðarlendinum í Miðkili er miðjarðarhavsveðurlag sum í Kalifornia og Suðurevropa. Í fruktagóðu dølunum í Miðkili verður frukt dyrkað, til dømis ferskur, aprikosur og nektarinir. Syðri verður mest dyrkað av perum, súreplum og blommum.

Búskapur

Í Kili finnast ymisk málmsløg, har er gull, jarn, sink og nógv av kopari. Einki land í heiminum brýtur so nógvan koparmálm sum Kili. Kili hevur heimsins størstu goymslur av kopari, sum eisini er tann størsta útflutningsvøran . Koparmálmurin verður stoyttur í landinum, og síðan verður hann útfluttur. Høgt uppi í Atakamaoyðimørkini í Norðurkili er ein av heimsins størstu koparlindum. Námið í Chuquicamata er 4 115 m langt og 670 m djúpt. Hvørja viku verða fleiri milliónir tons av tilfari brotin og førd burtur at knúsa og vaska.

Teir bróta eisini nógvan jarnmálm, kol, gull, silvur og onnur steinsløg.

Landbúnaður

Meiri enn 80 % av Kili eru berlig fjøll, og næstan alt, sum eftir er, er skógur. Bara heilt lítil partur av landinum er dyrkilendi. Mitt í Kili er veðurlagið nakað sum í Kalifornia, og nóg mikið av regni er fyri grøðina. Í støðum kann kortini vera heldur turrligt, men væl ber til at veita vatn úr fjøllunum oman á bøin. Har verður nógv drivið up á landbúnaðin, og á gørðunum dyrka teir bygg, epli, vín, rís, mairs og hveiti. Haraftrat verður nógv dyrkað av fóðurplantuni lucerne. Rossum og neytum er nógv til av, og suðuri í landinum er heilt nógvur seyður. Eplini eru av fyrstan tíð komin úr Kili, indiánar veltu epli, tá ið spaniólar komu til landið.

Nógvir kilenskir bøndur dyrka kaffi, sum verður flutt út til øll heimsins lond.

Vín

Spaniamenn tóku vínberjarunnar við sær til Kili og gróðursettu teir, so at teir skuldu fáa altarvín. Nú eru dalarnir við Santiago eitt hitt besta vínlendið í øllum Suðuramerika. Kilskt vín er so gott og væl umtókt, at tað verður selt um allan heim.

Ídnaður

Ídnaðurin er ikki nógv útbygdur, men tó hava teir í seinastuni roynt at fáa bygt ídnaðarvirki, so henda vinna kann koma at geva fólki og landi størri inntøku.

Ein stórur partur av øllum fiskamjølinum í heiminum verður framleitt í Kili.

Fiskiskapur og alivinna

Fiskiskapur fram við Kyrrahavsstrondini hevur stóran búskaparligan týdning. Føroyingar byggja skip í Kili, og vit kappast við kilenarar um laksaaling. Tann lági lønarkostnaðurin í Kili gera tað torført hjá øðrum londum at kappast við hesar vørur. Kilenar framleiða ikki bara atlantiskan laks og ælabogasíl, men eisini kyrrahavslaksin Coho.

Fram við strondini er nógvur fiskur, og nú eru teir farnir at driva nakað upp á fiskiskap. Kili kom í gongd væl seinni enn bæði Føroyar og Norra. Hildið varð, at produktiviteturin í Kili var sera lágur, men síðstu 3 árini hava prógvað, at Kili hevur yvirhálað okkum. Í dag er kappingin við kilenar blivin so hørð, at tiltøk mugu setast í verk, skulu føroyingar, norðmenn og skotar verða kappingarførir. Í 1988 var kilenska framleiðslan av atlantiskum laksi einans 400 tons. 13 ár seinni var framleiðslan økt til 140 000 t. Meðan 45 feløg stóðu fyri 70-80 % av framleiðsluni í Noregi í 2003, so var tilsvarandi tal í Kili 11.

Lágu lønirnar og stóra fjarstøðan frá flestu marknaðum hevði ført til, at teir vóru blivnir sera kappingarførir at tilvirka laksin til fløk og annað, meðan hildið var, at teir á sjálvari alisíðuni høvdu nógv at læra. Men síðst í 1990unum og fyrst í 2000 fáa bæði føroyingar, norðmenn og skotar og eyguni upp fyri tí øgiliga vøkstrinum í aliframleiðsluni í Kili.

Um 87 % av kilensku alingini er í einum øki, ið kallast Region X . Hetta øki er á stødd við norska fylkið Sør-Trøndelag. Onnur 12 % av framleiðsluni eru í Region XI, og er her væntandi, at størsti vøksturin í framtíðini verður innan laksaframleiðsluna. Hetta øki hevur tó sera vánaligan infrastruktur, og tí verður hesin vøksturin ikki uttan trupulleikar. Í Region X liggur Puerto Montt, sum eisini ber heitið laksahøvuðsstaðurin í Kili. Her búgva 170 000 fólk, og er hetta ein øking í fólkatalinum í 10 ár upp á 45 000. Talið av fólki, sum liva í fátækradømi, er minkað við 15 % hetta sama tíðarskeiði. Um 25 000 fólk arbeiða beinleiðis í alivinnuni og verður mett, at umleið 15 000 fólk arbeiða í avleiddum vinnum.

Høvuðsmarknaðirnir hjá kilensku alivinnuni eru USA og Japan. Í USA er laksamarknaðuin í støðugum vøkstri, meðan vøksturin í ES er fallandi. Tann amerikanski marknaðurin klárar harvið at taka ímóti einum vøkstri í framleiðsluni uttan at hetta ávirkar prísin stórvegis. Tann góði marknaðurin í USA hevur gjørt, at kilensku alararnir hava forvunnið pengar tað mesta av 2003, meðan føroyingar hava mist hópin av peningi. Føroyskar fyritøkur hava eisini roynt at bjóða seg fram í USA, og hevur hetta givið betri prís fyri nakað av fiski.

Tað gongur betri í kilensku alivinnuni aftur, eftir at alivinnan í landinum hevur verið so álvarsliga herjað av fiskasjúkum seinnu árini. Kili hevur ikki ta herviligu ILA-sjúkuna at stríðast við, men teir hava eina sjúku, ið verður kallað SRS. Henda sjúka er mett at kosta vinnuni um 100 millionir $ um árið. SRS er orsøkin til, at vinnan nýtir stórar nøgdir av antibiotika. Tað hevur ikki verið møguligt at koppseta ímóti SRS. Mett verður, at laksalús kostar kilensku alivinnuni eins nógv og tí norsku, um 70 milliónir $ árliga. Sjúkan IPN varð staðfest í 1999, og hevur hon síðan kostað vinnuni nógvan pening. Sjúkurnar furunkolosa og BKD eru einans trupulleikar í nøkrum fáum økjum.

Á aliráðstevnu í Oslo í 2010 var ført fram, at kilenska alivinnan kemur at framleiða 300 000 tons av laksi longu í 2013. Metingarnar hjá Aqua Gen siga, at tað verður selt 230 mió. rogn í Kili í 2010. Um helvtin av hesum rognum gerast smolt og verða sett út á sjógv, eru 110–120 mió. smolt at seta út. Verður roknað við vanligum fellið í sjónum, og at fiskurin veksur til eina sláturvekt á, í meðal 3,0 kg verða 300.000 tons av laksi, sum er klárur til tøku í 2013.

Tað eru tó røddir frammi um, at alivinnan í Kili hevur trupulleikar at dragast við. Bjørn Hersough, professari á Norges Fiskerihøgskole, sum hevur granskað kilensku alivinnuna, sigur, at alivinnan í Kili kann fáa enn eitt knekk, og at sannlíkindini fyri hesum eru til staðar. Hinvegin er eingin ivi um, at fyrr ella seinni er Kili aftur stór laksaalitjóð, men hann væntar, at tað kann taka nøkur ár enn.

Norsk feløg, ið hava keypt seg inn í alivinnuna fyri milliarda upphæddir, eru Cermaq og Fjord Seafood .

Fólk

Í Kili er nógv fólk av týskum uppruna. Tað mesta av fólkinum er hvítt og býr í miðjum landinum.

Indiánarar

Okkurt um 692 192 indiánar eru eftir , og teir búgva uppi í fjøllunum ella allarnorðast í Atakamaoyðimørkini.

Í øldir hava mapucheindiánar stríðst fyri frælsi. Fyrst ímóti inkunum í Perú, síðan ímóti spanska hjálandaveldinum og seinast ímóti kilsku myndugleikunum. Nú á døgum livir meginparturin av teimum 800 000 mapucheindiánunum í friðingarøkjum sunnarlaga í landinum. Eitt fótbóltsfelag í Kili eitur Colo-Colo eftir einum gomlum mapuchehøvdingi.

Týskarar

Suðuri í Kili er nakað av fólki av týskari ætt . Forfedrar teirra fluttu til landið umleið 1850. Har sum teir búsettust, var tá bara mýrar og regnskógur, men nú er tað eitt tað fruktabesta lendið í Kili. Hetta fólkið tosar týskt og hevur varðveitt týskan sið og týskan mentan.

Mentan

Rithøvundurin Isabel Allende er úr Kili, hon er eftirkomari hjá fyrrverandi forsetanum Salvador Allende.

Keldur

Suðuramerika
Kili


Isabel Allende

Isabel Allende (fødd 2. august 1942 í Lima, Peru) er ein kilenskur rithøvundur. Faðir hennara var systkinabarn Salvador Allende, fyrrverandi forseta í Kili. Hon gjørdist heimskend sum rithøvundur, tá ið bók hennara La casa de los espíritus (danskt heitið: Åndernes Hus) kom út í 1982.

Útgávur
Útgivið á donskum:

 Åndernes hus (skaldsøga) – 1985
 Kærlighed og mørke (skaldsøga) – 1986
 Eva Luna (stuttsøgur) – 1988
 Eva Luna fortæller (stuttsøgur) – 1990
 Den uendelige plan (skaldsøga) – 1992
 Paula – 1995
 Afrodite – opskrifter, fortællinger og andre afrodistiske midler – 1998
 Lykkens datter (skaldsøga) – 1999
 Portræt i sepia (skaldsøga) – 2001
 Uhyrernes by (skaldsøga) – 2002
 Gulddragens rige (skaldsøga) – 2003
 Mit opdigtede land (skaldsøga) – 2004
 Pygmæernes skov (skaldsøga) – 2004
 Zorro : en legende fødes (skaldsøga) – 2005
 Inés, min sjæls veninde (skaldsøga) – 2007
 Summen af vore dage (ævisøga) – 2008
 Øen under havet (skaldsøga) - 2009
 Mayas dagbog (skaldsøga) - 2011

Keldur

Kilenarar
Kilenskir rithøvundar


Margrethe II

Margrethe II ella Margreta II (Margrét Þórhildur II) (f. 16. apríl 1940) er drotning í Danska kongaríkinum, og altso eisini í Føroyum og Grønlandi. Dóttir kong Frederik IX og drotning Ingrid, sum var fødd og uppvaksin í Svøríki.  Hon giftist við prins Henrik (1934-2018), sum var úr Fraklandi og upprunaliga æt Henri Marie Jean André greivi de Laborde de Monpezat. Tey fingu synirnar Frederik (f. 1968) og Joachim (f. 1969).

Lívssøga

Margreta drotning varð borin í heim tann 16. apríl 1940 á Amalienborg í Keypmannahavn. Foreldur hennara vóru táverandi krúnprinsurin Fríðrikur, seinni Fríðrikur kongur IX av Danmark, og krúnprinsessan Ingrid. Í 1944 og 1946 fekk krúnprinsaparið tvær døtur afturat, prinsessurnar Benedikte og Anne-Marie av Danmark. Tann lítla prinsessan varð doypt tann 14. mai 1940 í Holmens Kirke í Keypmannahavn. Hennara fulla navn gjørdist Margrethe Alexandrine Þórhildur Ingrid. Um hetta mundið høvdu kvinnur ikki arvarætt til krúnuna, so tað var ikki fyrr enn arvalógin frá 27. mars 1953 varð samtykt, at Margreta gjørdist krúnprinsessa av Danmark. Tann 16. apríl 1958 gjørdist Margreta krúnprinsessa limur í Ríkisráðnum og virkaði sum leiðari av ríkisráðsfundunum, tá Fríðrikur kongur ikki var tøkur.

Margreta prinsessa fekk sína fólkaskúlaútbúgving á Zahles Skole í Keypmannahavn frá 1946-1955. Tey fyrstu árini gekk frálæran tó fyri seg heima á Amalienborg. Eftir eitt stutt skeið á kostskúla í Bretlandi (1955-56) fór hon á studentaskúla og tók nýmálsligt studentsprógv á Zahles Skole í 1959. Í 1960 tók krúnprinsessan Margreta filosofikum við fróðskaparsetrið í Keypmannahavn. Í 1960 til 1961 las hon fornfrøði á University of Cambridge í Onglandi. Í tíðarskeiðinum 1961-1962 las hon samfelagsfrøði á fróðskaparsetrinum í Århus, í 1963 las hon í Sorbonne í Fraklandi og í 1965 var hon á London School of Economics.

Í 1967 giftist krúnprinsessan Margreta franska diplomatinum Henri Marie Jean André greiva de Laborde de Monpezat, ið við giftuni gjørdist Heindrikkur prinsur av Danmark. Tey fingu tveir synir, Fríðrik krúnprins, ið varð føddur tann 26. mai 1968 og Joachim prins, ið varð føddur tann 7. juni í 1969.

Tann 14. januar 1972 doyði Fríðrikur IX. Dagin eftir varð krúnprinsessan staðfest sum Margreta drotning II, av táverandi forsætismálaráðharra Jens Otto Krag í borgargarðinum við Christiansborg. Hennara hátign Margreta drotning II er konstitutionellur ríkisleiðari í Danmark, Føroyum og Grønlandi.

Vitjanir í Føroyum

Margrethe II hevur javnan vitjað í Føroyum. Fyrstu ferðirnar við foreldrum sínum, og seinni í fylgi við manni sínum og viðhvørt synunum eisini. Tá hon vitjaði í Føroyum í 2005, var krúnprinsaparið Frederik og Mary eisini við. Tá drotningin vitjaði Føroyar í 2016 vóru hvørki Heindrikkur prinsur ella synirnir við henni.

Slóðir úteftir

 Kongehuset
 Kongehuset - HKH Prinsgemalen

Danir
Kongalig úr Danmark
Danskar drotningar
Kvinnuligir statsleiðarar
Statsleiðarar
Regentar
Føðingar í 1940


Spanskt mál

Spanskt mál er eitt av teimum málunum í heiminum, sum hava størsta útbreiðslu. Spanskt er almennt mál í 21 londum við 500 millionum íbúgvum. Harafturat eru umleið 35 millionir spanskttalandi í USA, Filippinunum og Turkalandi. Tilsamans tosa umleið 600 milliónir spanskt. Aðrar 100 milliónir tosa spanskt sum sítt annað mál. Spanskt er heimsins fjórstørsta mál, tey størstu eru kinesiskt, enskt og hindi. Í USA og Kanada er tað spanskt, ið verður lært mest av, av útlendskum málum.

Málætt

Indoevropeiska málættin, romanska greinin. Spanskt mál er ættað úr latíni, og er harumframt ávirkað av arabiskum. Bundna kallkynskenniorðið "el" er til dømis arabiskur arvur.

Útbreiðsla

I Evropa verður spanskt bert tosað í Spania, men á hinari síðuni av Atlantshavinum verður spanskt tosað í næstan øllum londunum. Í ymiskum statum í USA (t.d. Texas, New Mexico, Arizona og Kalifornia) og í øllum londunum heilt suður til Antarktis, tó ikki í Brasil, har tey tosað portugisiskt. Eisini verður tosað spanskt í fleiri av teimum fyrrverandi ensku, fronsku og hollendsku hjálondunum í tí karibiska havinum. Harumframt verður spanskt tosað á ávísum støðum í Afrika og á Filippinunum.

Spanskt er størsta málið í Spania, og verður har nevnt "castellano". Harumframt er spanskt høvuðsmálið í Argentina, Kili, Bolivia, Uruguei, Paraguei, Venesuela, Kolombia, Ekvador, Perú, Nikaragua, Panama, Kosta Rika, El Salvador, Honduras, Guatemala, Meksiko, Kuba, Dominikanska Lýðveldinum og Puerto Riko (USA), sum øll eru í Suður- og Miðamerika. Eisini eru stórir spanskttalandi minnilutar í Sambandsríki Amerika.

Í Føroyum

Umleið 200 føroyingar læra spanskt hvørt ár á studentaskúla, handilsskúla og kvøldskúla. Spania er eitt elskað ferðamál hjá nógvum føroyingum. Uttanfyri ferðamannabýirnar tosa bert fáir spaniólar onnur mál, so dugir tú málið, fært tú nógv fleiri upplivingar við tær heim. Serliga hinumegin Atlantshavið letur ein heilt nýggj verð seg upp fyri tær. Tú kanst tosa við indiánarar i Peru, við cowboys úti á argentinsku pampasini, við vælhavandi eksilkubanarar í Miami í Florida og við teir ólógligu tilflytararnir í Suðurkalifornia. Tann spanskttalandi parturin av heimsins íbúgvum er í stórum vøkstri bæði í nøgd og búskapi, so vit kunnu rokna við, at tað verður meiri brúk fyri teimum, ið hava lært málið.

Suðuramerikanskt slang

Meksikanskt og suðuramerikanskt slang

Her eru nøkur slang orð, sum eru at hoyra í Meksiko og Kolombia.

 FERIA - Tað mest vanliga slang orðið fyri pengar, serliga nær marki við USA, er feria (FAY ree ah), sum kann merkja "lummapengar ella veksli pengar."
 Plata. Orðið merkir silvur, men verður í Kolumbia brúkt um pening. "No tengo plata" merkir, eg havi ongar pengar.
 No Traigo feria (Noe TREI goe FAY ree ah) kann merkja, "Eg havi ongar smá pengar," ella "Eg havi ongar pengar."
 Longur suðri, kanst tú hoyra lana, sum bókstaviliga merkir "ull," og "da me una lana", merkir "gev mær eitt sindur av lummaull", ella "eitt sindur av pengum".
 LA ONDA - Merkir alda, men hendan merkingin kemur frá trýssunum, eitt vanligt hippie orðafelli, sum framvegis verður nógv brúkt. Hetta er tann vanligi mátin at heilsast uppá hjá ungdóminum, um tey skulu verða "hip", verður brúkt sum "Hvussu gongur?"
 BUENA ONDA - "Svingar væl" ella "bara fitt", sum í "Gabi es buena onda."
 HUEVOS - Hetta er eittt annað orð við dupultari týðing. Orðið merkir "egg," men vísir mest til orðið "nossir", hetta orðið er so sterkt, at tú mást vara teg fyri at brúka tað. Fólkaligar gentir biðja um blanquillos (lítil hvít ting) á einari matstovu, um tænarin er maður.
 PUTA - stytting fyri prostituta, hetta orðið merkir "hora," men verður eisini brúkt sum banniorð. Tað vil ein meksikanari siga um hann slær seg á tummilin við einum hamara. Puta madre er nógv sterkari orð, tað líkjist nógv tí amerikanska "mother fucker". Hijo de puta merkir "bastardur", "sonur eina horu", ella "son of a bitch," men bara nógv verri.
 Aguantame tantito - espera me un ratito, merkir bíðja eitt lítið sindur, vanligt slang í Meksikobýur.
 Te estoy haciendo ojitos - cuando alguien te dice que esta haciendo ojitos es que te esta coqueteando, merkir at flirta við tær, ("gera eygu eftir tær").

Bókmentir

Um tú vilt duga ordiliga væl spanskt, skalt tú læra teg ein hóp av orðum og eisini læra teg ein stóran part av mállæruni, um tú vilt hava tey fíni brigdini við. Men tá letur eisini ein nýggj og spennandi verð seg upp innan bókmentirnar á sponskum. Hygg t.d. í hendan listan yvir nobelvinnarar í bókmentum:

Til dagin í dag hava 10 spanskttalandi rithøvundar fingið Nobelheiðurslønina í bókmentum. Her hevur tú ein lista yvir teir:

 1990 Octavio Paz, Meksiko
 1989 Camilo José Cela, Spania
 1982 Gabriel García Márquez, Kolombia
 1977 Vicente Aleixandre, Spania
 1971 Pablo Neruda, Kili
 1967 Miguel Ángel Asturias, Guatemala
 1956 Juan Ramón Jiménez, Spania
 1945 Gabriela Mistral, Kili
 1922 Jacinto Benavente, Spania
 1904 José Echegaray y Eizaguirre, Spania

Mállæra

Tað er lætt at koma í gongd við at tosa spanskt. Tað verður úttalað, sum tað verður skrivað, so tá tú hevur lært nøkur fá ljóð, sum eru annarleiðis enn á føroyskum, kanst tú úttala øll orð, eisini tey, sum tú ikki hevur sæð fyrr.

Niðanfyristandandi evnir, eru tey í verða brúkt á C støði í sponskum á Handilsskúlanum. Hesi evni kunnu eisini verða brúkt til sjálvlesandi og til umlestur tá ein hevur verið vekk frá sponskumm eina tíð. Eisini kunnu tey verða góð at hava til fyrireiking til B støði.

Navnorð

Sponsk navnorð eru antin kallkyn ella kvennkyn.

 Navnorð, sum enda við -o, eru vanliga kallkyn.
 Navnorð, sum enda við -a, eru vanliga kvennkyn.
 Navnorð, sum enda við -d, -ción og -sión eru altíð kvennkyn.

Tey tíðningarmiklastu undantøkini eru

Kallkyn

 el dia - el clima - el idioma
 el mapa - el tema - el problema
 el programa - el sistema

Kvennkyn

 la foto - la mano - la moto
 la radio

• Nøkur navnorð í kallkyni, sum lýsa persónar og aðrar livandi verur, kunnu broyta kyn við at broyta endingina:

 Navnorð, ið endar við -o = abuelo - abuela
 Navnorð, sum endar við hjáljóð = profesor - profesora

• Legg til merkis, at orð, sum enda við:

 El turista - ferðafólk (maður)
 La turista - ferðafólk (kvinna)
 Los turistas - ferðafólkini (menn, ella menn og kvinnur)
 Las turistas - ferðafólkini (kvinnurnar)

• Onnur dømi:

 Periodista, comunista, dentista, recepcionista, socialista, artista.

 Navnorð í fleirtal, verða gjørd við at seta -s afturat orðum, sum enda við sjálvljóði, og -es afturat orðum, sum enda við hjáljóði:

- libro = libros
- montaña = montañas
- ciudad = ciudades
- tren = trenes

• Tað eru bert fá undantøk frá hesari reglu:

 Orð, sum enda við -ción og -sión, "missa" herðingarmerki uppiyvir ó, tá tey verða sett í fleirtal:

- organización = organizaciones
- previsión = previsiones

Fyri orð, sum hava aðrar endingar enn tey omanfyri nevndu, og sum ikki lýsa mannligar ella kvinnuligar verur, eru ongar fastar reglur. Brúka tí orðabókina ella orðalistan.

Samansett navnorð

Samansett navnorð verða ofta sett saman av tveimum navnorðum við de:

• Dømi:

 príslistin = listin við prísum --> la lista de precios
 skriviborðsskuffan = skuffan í skrivi- borðinum --> el cajón del escritorio
 sjokulátaframleiðslan = framleiðslan av sjokulátu --> la producción de chocolate

Keldur

 Romanske sprog (danskt)
 Tungumál (føroyskt)

Spania
Mál í Evropa
Mál í USA


Elevador de Santa Justa

Elevador de Santa Justa er ein 45 m høgur uttandura elevatorur, ið flytur fólk millum Lisboa-býlingarnar Baixa og Chiado.

Hann er bygdur í 1902 av Raul Mesnier du Ponsard, sum var næmingur hjá Gustave Eiffel. Tveir "vognar" eru, sum flyta ferðafólkið 32 m upp. Frá ovara steðgistaðnum eru trappur upp ovast í bygningin, har café er við útsýni er yvir allan miðbýin og ánna Tejo.

Keldur

 Jalser, Nina: Turen går til Lissabon. Politiken (2002)

Slóðir úteftir

 Carris - Elevador de Santa Justa
Source Information on Santa Justa Lift

Portugal


Gustave Eiffel

Gustave Eiffel (f. 1832 í Dijon, d. 27. desember 1923) var hann, sum bygdi heimskenda Eiffeltornið í París.

Áðrenn hann stóð fyri at byggja Eiffeltornið, hevði hann verið leiðari av byggingini av eini tokbrúgv í Útsynningsfraklandi, og síðani stovnaði hann eitt virki við spesiali innan jarnkonstruktiónir, sum var nakað lutfalsliga nýtt tá í tíðini. Hann var við at gera nógvar stórfingnar konstruktiónir, millum annað bygdi hann í portugisiska býnum Porto eina viadukt yvir ánna Douro, Garabit-viaduktina, Pest-tokstøðina í Ungarn, eitt observatorium í Nice og stálkonstruktiónina innan í Frælsisgudinnuni í New York.

Í 1887 skrivaði hann undir sáttmála um at byggja slúsurnar í Panamaveitini, men tann verkætlanin gekk ikki sum ætlað.

Aftan á Panamagøluna tók Gustave Eiffel seg aftur og starvaðist sum granskari innan veðurfrøði, radiotelegrafi og aerodynamikk.

 1855 Útbúgvin á École Centrale des Arts et Manufactures
 1876 Byggir viadukt yvir Douro
 1884 Garabit-viaduktin
 1887 Skrivar undir sáttmála um bygging av slúsum í Panamaveitini
 1889 Eiffeltornið

Keldur

 Gustave Eiffel

Fraklendingar
Tøknifrøði


Raul Mesnier du Ponsard

Raul Mesnier du Ponsard (f. 2. apríl 1848 ella 1849 í Porto í Portugal, deyður 1914) var næmingur hjá Gustave Eiffel.

Hann bygdi nógvar elevatorar og "brekkusporvognar" (portugisiskt: funiculares), sum eru sporvognar, ið koyra oman/niðan eina bratta brekku, sum til dømis í Lisboa. Vognarnir eru bygdir "á skák" til ta hallið, sum er á brekkuni, og kunnu altso ikki koyra á beinum strekkjum.

Kendasta verk hansara man vera Elevador de Santa Justa (1902) í Lisboa, Portugal.

Keldur

 Jalser, Nina: Turen går til Lissabon. Politiken (2002)
 Raul Mesnier
 Funicular

Tøknifrøði
Portugisar
Fraklendingar
Føðingar í 1848


Joachim (prinsur)

Joachim prinsur (Joachim Holger Waldemar Christian, f. 7. juni 1969) er yngri sonur Margrethe II drotning og Henrik prins (1934-2018). Eldri beiggi hansara eitur Frederik.

Joachim prinsur er doyptur í dómkirkjuni í Århus 15. juli 1969 og konfirmeraður í Fredensborg Slotskirkju 10. juni 1982.

Joachim giftist 18. november 1995 við Alexandru Christinu Manley (f. 1964 í Hongkong), sum hann eigur synirnar Nikolai (Nikolai William Alexander Frederik, f. 1999) og Felix (Felix Henrik Valdemar Christian f. 2002) saman við. Tey skildust í 2005.
Joachim prinsur varð giftur á øðrum sinni hin 24. mai 2008 í Møgeltønder Kirkju við frøken Marie Cavallier, sum tá gjørdist Prinsessa Marie.

Joachim er greivi av Schackenborg í Suðurjútlandi, har hann búi í fleiri ár. Nú býr hann á Emiliekildevej, Gentofte Sjælland.

Børn
 Prins Nikolai William Alexander Frederik, føddur hin 28. august 1999. Sonur Prins Joachim og greivinnu Alexandru.
 Prins Felix Henrik Valdemar Christian, føddur hin 22. juli 2002. Sonur Prins Joachim og greivinnu Alexandru.
 Prins Henrik Carl Joachim Alain, føddur hin 4. mai 2009. Sonur Prins Joachim og Prinsessu Marie.
 Prinsessa Athena (Athena Marguerite Françoise Marie, prinsesse til Danmark, komtesse af Monpezat), fødd 24. januar 2012. Dóttir Prins Joachim og Prinsessu Marie.

Keldur
 Kongehuset - HKH Prins Joachim
 Tema: Skilsmisse i kongehuset

Kongalig úr Danmark
Danskir prinsar
Føðingar í 1969


Alexandra, greivinna av Frederiksborg

Alexandra Christina Manley (f. 30. juni 1964 í Hong Kong) gjørdist donsk prinsessa, tá hon í 1995 giftist við Joachim prinsi (f. 1969). Hjúnini fingu tveir synir, Nikolai (f. 1999) og Felix (f. 2002), áðrenn tey skildust í 2005.

Tá Alexandra 3. mars 2007 giftist við Martin Jørgensen (f. 2. mars 1978), misti hon tittulin prinsessa og gjørdist í staðin greivinna av Frederiksborg. Hjúnini kunngjørdu stutt eftir vígsluna, at Alexandra var við barn. Tey búgva í eini villa á Østerbro í Keypmannahavn.

Slóðir úteftir
 Han har charme og selvtillid

Keldur
 Kongehuset - Aktuelt - Nyheder
 Martin Jørgensen (fotograf)
 Tema: Skilsmisse i kongehuset

Danir
Føðingar í 1964
Kongalig úr Danmark


Nikolai (prinsur)

Nikolai prinsur (Nikolai William Alexander Frederik, f. 28. august 1999) er sonur Joachim prins og Alexandru prinsessu. Yngri beiggi hansara eitur Felix.

Keldur
 Kongehuset - Kongehuset - HKH Prins Joachim

Kongalig úr Danmark
Føðingar í 1999
Danskir prinsar


Felix (prinsur)

Felix prinsur (Felix Henrik Valdemar Christian, f. 22. juli 2002) er sonur Joachim prins og Alexandru prinsessu. Eldri beiggi hansara eitur Nikolai.

Keldur
 Kongehuset - Kongehuset - HKH Prins Joachim

Danskir prinsar
Kongalig úr Danmark
Føðingar í 2002


Nym.fo

Nym.fo sá fyrstu ferð dagsins ljós á sumri 2005. Upprunaliga var Nym.fo ætlað sum ein almenn tænasta hjá starvsfólkum á stovnum og fyritøkum, ið høvdu brúk fyri at smílast og stytta sær stundir framman fyri telduskerminum, tá arbeiðsdagurin gjørdist ov langur og keðiligur. Í dag er Nym.fo vorðið eitt kent vørumerki og hevur ment seg til eitt fastan part av internetnýtsluni hjá fleiri túsund føroyingum heima og uttanlands, ið leita sær inn á síðuna dagliga at síggja skemt, speisemi og samfelagskritikk hvørt um annað – og geva sítt íkast til hesa brúkaraskaptu síðuna. Hvønn dag senda tey vitjandi stuttligar, áhugaverdar ella løgnar leinkjur og myndir inn á síðuna, sum allar verða vístar á síðuni, um tær lúka treytirnar.

Útvortis slóðir

 Nym.fo.

Føroyskir tíðindamiðlar


Daniel Peder Christiansen

Daniel Peder Christiansen var bóndi á Heygsgarði á Toftum og tingmaður. Gav synunum  eftirnavnið Højgaard (Heygsgarður). Langabbi Hans Jacob Højgaard tónaskald.

Føroyskir politikarar
Føroyskir bóndir