George W. Bush

George Walker Bush (føddur í New Haven, Connecticut í USA 6. juli 1946) var 43. forseti í Sambandríki Amerika. Hann umboðar republikanararnar. Bush bleiv forseti í 2001, eftir at hava vunnið á Al Gore, forsetavalevninum hjá demokratunum, í tí sonevnda javnasta valinum í amerikanskari søgu. Bush bleiv afturvaldur í 2004, eftir at hava vunnið á John Kerry hjá demokratunum, hesa ferð so dyggiliga. Bush var forseti í USA til 2009, tá Barack Obama kom til valdið.

Áðrenn Bush gjørdist forseti var hann guvernørur í Texas. Hann er sonur ein annan fyrrverandi forseta, George H. W. Bush, sum sat í Hvítu Húsunum frá 1989 til 1993. George W. Bush er annar amerikanski forseti, sum er sonur ein annan forseta.

Lívssøga

Bush bleiv føddur í Connecticut, men vaks upp í Texas. Sum ungur gekk hann á privata kostskúlanum Phillips Academy í Andover í Massachusetts, sama skúla, sum pápin í sínari tíð las við. Í 1968 tók Bush bachelorútbúgving í søgu á Yale University. Aftaná leitaði hann sær til Texas Air National Guard. Har bleiv hann militeroffiserur, og í 1970 varð hann góðkendur jekaraflogfarspilotur. Hann fleyg tá Convair F-102 Delta Daggaran. Í 1972 bleiv hann koyrdur, av tí at hann ikki møtti upp til heilsukanning, og árið eftir fór hann úr flogverjuni. Militera karrieran hjá Bush varð havd á lofti í valdystunum í 2000 og 2004. Aftaná militerið tók Bush MBA á Harvard University. Hann bleiv liðugur í 1975 og flutti aftur til Texas, har hann fekk starv innan olju. Í 1977 giftist hann við Lauru Bush, sum var bókavørður og lærari.

Sí eisini

 Listi yvir forsetarnar í USA

Keldur

Amerikanskir politikarar
Forsetar í USA
Føðingar í 1946


Washington DC

Washington, D.C. (alment District of Columbia), ofta eisini bara nevnt Washington, er samveldishøvuðsstaður í Sameindu Statunum, og hevur umleið 632 000 íbúgvar. Hann varð bygdur til høvuðsstað, eftir at landið varð sjálvstøðugt, og stendur beinleiðis undir felagsstjórnini. Hann er vakur býur við prýðiligum bygningum og vakstrargørðum. Býurin Washington breiðir seg út við nógvum grønum blettum. Serliga úti við Hvítu Húsini, stjórnarbygningarnar, Frælsisvarðan og har eru eisini risasøvnini. Vegirnir eru breiðir og beinir. Borgin, sum kongressin kemur saman í, eitur Capitol. Amerikanska kongressin hevur tvey kømur: Umboðsmannatingið og Senatið.

Washington DC varð grundaður 16. juli 1790. Býurin bleiv doyptur Washington 9. septembur 1791 eftir George Washington forseta. Navnið hevur tveir partar: Washington (ein býur) og District of Columbia ella DC. Stjórnin í USA heldur til í Washington DC, har forsetin og húski hansara búgva í Hvítu Húsunum. Her hava teir húsast t.d. George Washington, Thomas Jefferson, Abraham Lincoln, Theodore Roosevelt, John F. Kennedy, Jimmy Carter, Ronald Reagan, Bill Clinton, George W. Bush og Barack H. Obama.

Í 1790-1791 samtykti amerikanska tingið lógirnar at fáa skipað ein høvuðsstað í øllum USA. Men tingið vildi sleppa undan ósemju millum londini um, hvar hann skuldi vera. So tá ið George Washington, forseti, hevði valt økið til høvuðsstaðin, sum varð nevndur eftir honum, fekk býurin og lendið serstøðu í samveldinum; District of Columbia, stytt DC. District of Columbia er tí ikki eitt stakríki í USA.

Fólkið í Washington D.C. hevur valrætt til umboðsmannatingið, men tingmenn teirra hava ikki atkvøðurætt. Høvuðsstaðurin er eitt samveldisøki, og tey ið búgva har hava - mótsett íbúgvunum í teimum 50 statunum – onki umboð við atkvøðurætti í Kongressuni. So tey stríðast fyri at fáa rættindi sum ein statur, uttan at hetta hevur eydnast higartil.

Landafrøði

Washington DC liggur við ánna Potomac. Potomac er 652 km long og 21. longsta á í USA. Í norðri og í eystri hevur Washington mark við Maryland, og í suðri og vestri við Virginia.
 Býurin er stórur handilsstaður, tí ferðasambandið er gott bæði út ígjøgnum Chesapeake víkina og niðan eftir Potomac og siglirennunum inn í Atlantshavið. Úr Washington liggja jarnbreytir í allar ættir av landinum. Vegirnir eru bæði góðir og nógvir. Frá Washington gongur breiður bilvegur norður við strondini til m.a. Baltimore. Fyri at lætta um samferðsluna hava teir bygt tvær ógvuliga stórar brúgvar: Theodore Roosevelt-brúnna og Francis Scott Key-brúnna. Í Arlington tætt við Washington er óføra stór flogstøð: Ronald Reagan Washington National Airport. Veðurlagið er fyri tað mesta meginlandsveðurlag; veturin kann vera kaldur, men um summarið heilt heitt. Summarið í Washington er nógv heitari enn í Føroyum, ofta kunna tað vera fleiri og tjúgu hitastig.

Fólkatalsfrøði

19 prosent verða søgd at liva undir fátækramarkinum (2008). 6,2 % av fólkinum eru arbeiðsleys í 2011, og miðallívsævin í District of Columbia er 76,5 ár. Undir 1 % av fólkinum eru ikki lesifør. BTÚ fyri hvønn íbúgva er $55,755. Í januar 2016 búðu 681,170 fólk í Washington. Meginparturin av fólkinum er afroamerikanarar (50,7 %), og eini 38 % eru hvítar.

Fólkateljingar

Tann fyrsta januar 2011 var fólkatalið í DC 601 657. Hetta er ein vøkstur upp á 29 598 síðani 2000.

Útbúgving

Fyrsta universitetið í Washington (Georgetown University) var sett á stovn í 1789.

Hægri útbúgving

Í Washington DC eru fleiri hægri lærustovnar, eitt nú American University (AU), Catholic University of America (CUA), Gallaudet University, George Washington University (GW), Georgetown University (GU), Howard University og Johns Hopkins University School of Advanced International Studies (SAIS).

Myndasavn

Vinarbýir

 Accra, Gana
  Athen, Grikkaland
  Bangkok, Teiland
  Beijing, Fólkalýðveldið Kina
  Brassaville, Kongo
 Brussel, Belgia
  Chongqing, Fólkalýðveldið Kina
  Dakar, Senegal
  Paris, Frakland
  Pretoria, Suðurafrika
  Seoul, Suðurkorea
  Sunderland, Stóra Bretland

Sí eisini

 Sambandsríki Amerika

Ávísingar úteftir
 Heimasíða: www.dc.gov

Keldur

Høvuðsstaðir í Norðuramerika
USA


Tsjudar

Ein tsjudi er ein russi ella annað fremmandafólk, sum er eftir sámum og vil teimum ilt.

Fólk


Eiturkoppur

Eiturkoppur (frøðiheiti: Araneae) er lítið áttaføtt kykt. Nógvir gera sær nót at veiða flugur. Eiturkoppur eru liðadýr; men ikki skordýr - teir hava átta bein og eru spunarar. Leivdir av dýrum, sum líkjast eiturkoppum, eru funnar úr devontíðini, tá ið fyrstu skordýrini krupu upp á land. Fyrstu veruligu eiturkopparnir eru úr koltíðini (300-290 m.á.s.), til dømis Grephorus. Eiturkopparnir eru lítið broyttir, síðan teir vórðu til. Sum eiturkoppasløgini nú á døgum hevði Grephorus spunavørtir, og úr teimum kemur silkievni, ið storknar til tráð. Av hesum tráði verður spunnið lokkanetið, sum flugur og onnur skordýr renna seg í. Næstan allir eiturkoppar eru etrandi. Kanska er tað tí, at so nógv ræðast teir. Av teimum 35 000 sløgunum, sum eru til, eru bert umleið 30 vandamikil fyri okkum – og tey sløgini eru ikki í Føroyum. Teir vandamiklastu eru brasiliansku fuglaeiturkopparnir. Teir sníkja seg ofta inn í hús og krógva seg í myrkum krókum. Kanska í einum skógvi ella í einum skápi. Teir eru skild í nógvum ólukkum á hvørjum ári.

Purluthærda tarantellan er stór sum manshond.

Liðadýr


Gorillur

Gorillur (frøðiheiti - Gorilla gorilla) verður um 2 m høgar og eru tær størstu mannapurnar. Tær eru seinførar og - fáa tær frið - vinaligir skapningar, og tær gera lítið annað enn hvíla seg og eta bløð, leggir og sprotar. Gorillur liva í smáum flokkum, ið fara spakuliga gjøgnum skógin, meðan tær eta ein part, men ikki alla føðina, ið er har um leiðir, og so leita tær eftir nýggjum matkova. Gorillur liva í ættbólkum og eru saman um at verja lendi sítt og ungar sínar. Apur og gorillur eru tey djór, ið líkjast okkum mest.

Láglendis gorillan er eitt friðarligt súgdjór, og tað, sum ljóðar sum eitt ræðandi ýl, er í veruleikanum bara eitt fjáltrandi geisp. Verður ein gorilluflokkur hóttur, royna gorillurnar at sleppa undan vandanum, tær flýggja inn í tjúkka skógin. Hetta verður nevnt "tigandi afturtøka". Kalldýrið verjir bólkin. Verjutekini eru til dømis ýl og at sláa seg fyri bringuna.

Gorillur eru plantuátarar og blíva normalt uml. 30 ára gamla. Gorillur liva í skógunum í Afrika: Londinum Gabon, Kongo, Ekvatorguinea, Kamerun, Nigeria, Miðafrikalýðveldið, Fólkaræðiliga Lýðveldið Kongo, Ruanda og Uganda.

Vert at vita

 Gorillur fara spakuliga um. Tær sova 13 tímar hvørja nátt, og tær sita og hvíla seg stóran part av degnum.
 Gorillur eru intelligentar dýr. Men ikki nakað nar so intelligentar sum menniskja. Sjalvt eitt 3 ára gamalt barn er meira intelligent.
 Gorillur eta frukt, plantuspírar og bløð og viðhvørt termittar og meyrur.
 Gorillur halda til í frumskóginum í Afrika.
 Gorillur eru súgdýr og hoyra til mannapurnar.
 Kalldjórið kann verða 1,6 metrar til hæddar og viga upp í 180 kilo.
 Gorillur liva í flokki. Hvør flokkur verður stýrdur av einum stórum kalldjóri, sum nevnist silvurbak vegna silvurlitta hárið, sum veksur á bakinum, frá tí at hann er 12 ára gamal.
 Flokkurin brúkar dagin til at hvíla, eta og flyta til nýggj øki, har matur er.

Sí eisini

 Regnskógur
 Orangutang

Súgdjór


Sandefjord kommuna

Sandefjord kommuna er ein býur og kommuna í Vestfold og Telemark fylke í Noregi. Sandefjord sentrum liggur við endan á Sandefjordsfjorden. Við hálvoynnum Østerøya og Vesterøya er strondin hjá kommununi so nógvar sum 146 km, og tekur ein allar strendurnar og allar smáttu- og útferðsturistrarnar við, er Sandefjord ein summarbýur. Sandefjord kommuna er størsta kommunan í Vestfold.

Norðanfyri kommununa liggur Stokke, vestanfyri liggur Andebu, í ein útsynning liggur Larvik og eystan liggur Tønsbergsfjorden og Tjøme. Í Sandefjord er ein lítil "eksklave" Himberg, sum liggur í larvíkarøkinum beint har sum kommunan endar.

Kirkjur í Sandefjord

 Sandefjord kirke.
 Sandar kirke.
 Vesterøy kirke.
 Bugården kirke,

Søga

Sandefjord er kend fyri sigling og kemiskan ídnað. Býurin er eisini kendur fyri skipabygging og hvalaveiðu. Hvalídnaður verið ein týðandi partur av søguni, eitt nú verksmiðurnar hjá Anders Jahre. Jotun er í dag størsta virki í Sandefjord. Bæði eftirgjørda Gokkstaðarsskipið «Gaia» og hvalabáturin «Southern Actor» eru úr Sandefjord. Fullriggarin «Christian Radich» varð bygdur á mekaniska verkstaðnum í Framnes. Rannsóknarskipið hjá Ernest Shackleton, sum æt Endurance, byrjaði sína allarfyrstu ferð úr Sandefjord, tað var í 1912. Sandefjords- og Sandarkommuna vórðu samanlagdar í 1968.

Kendir persónar frá Sandefjord

 Søren Anton Sørensen (1849-1910)
 Anton Fredrik Klaveness (1874-1958)
 Anders Jahre (1891-1982)
 Eline Nygaard (1913-)
 Astri Rynning (1915-2006)
 Jossie Pollard (1921-2000)
 Fredrik Friis (1923-)
 Thorbjørn Svenssen (1924-)
 Sidsel Mørck (1937-)
 Karenanne Gussgard (1940-)
 Dag Solstad (1941-)
 Einar Hanseid (1943-)
 Roar Løken (1945-)
 Per Erik Monsen (1946-)
 Tore Holden (1946-)
 Liv Jessen (1947-)
 Benny Virik (1953-)
 Karin Fossum (1954-)
 Terje Liverød (1955-)
 Gunnar Pettersen (1955-)
 Turi Tarjem (1956-)
 Jone Salomonsen (1956-)
 Bent Hamer (1956-)
 Alf Rolin (1957-)
 Ole Christian Bach (1957-2005)
 Anita Hegerland (1961-)
 Øystein Stray Spetalen (1962-)
 Ole Mathisen (1965-)
 Rune Brynhildsen (1965-)
 Frederic Hauge (1965-)
 Roger Strøm (1966-)
 Tine Kjær (1967-)
 Hans Mathisen (1967-)
 Petter Wettre (1967-)
 Per Mathisen (1969-)
 Thomas Numme (1970-)
 Espen Sandberg (1971-)
 Joachim Rønning (1972-)
 Fredrik Thorsen (1975-)
 Jan Fredrik Bjørntvedt (1977-)
 Jørund Henning Rytman (1977-)
 Jon Midttun Lie (1980-)
 Geir Ludvig Fevang (1980-)
 Hedda Haakestad (1983-)

Myndir

Hygg eisini at

 Noreg
 Yvirlit yvir kommunur í Noregi

Kommunur í Vestfold og Telemark


Orangutang

Orangutang (frøðiheiti - Pongo pygmaeus) er størsta dýr í heiminum, sum heldur til uppi í trøum. Orangutang - navnið stavar frá maleisiska orðinum fyri "Maðurin í skóginum". Orangutangungarnir eru ikki gamlir, tá ið teir læra at gera sær ból uppi í trøunum. Teir læra av foreldrunum, royna aftur og aftur, til tær duga at gera sær ból eftir lítlari løtu. Teir benda leyvklæddar greinar uppeftir, flætta tær og leggja seg væl til rættis fyri náttina. Orangutangir liva í Landsynningsásia. Indonesia og Maleisia. Orangutangin er hótt dýr, tí eru friðingarøki gjørd í regnskóginum, har tær kunnu liva í friði og náðum. Orangutangir eru plantuátarar og eta mest frukt. Orangutang etur mest frukt, men henni dámar eisini annan gróður, so sum børk. Hon etur eisini hunang, flogkykt og egg undan fugli.

Eins og gorillur og sjimpansur hoyra orangutangir til stóru apurnar. Um dagin eru tær uppi í trøunum og eta frukt. Smáu orangutang-apurnar eru saman við mammuni í tvey ár, áðrenn tær fara nakrastaðni einsamallar, og í byrjanini leiða tær ofta eina eldri orangutang. Vaksna kalldjórið kann gerast 1,85 metrar til hæddar og viga meiri enn 118 kilo. Navnið orangutang kemur av malaisiska og indonesiska orðinum "orang", sum merkir "persónur", og "hutan", sum merkir "skógur". Orangutang merkir sostatt "skógarpersónur".

Sí eisini

 Regnskógur

Súgdjór


Kanada

Kanada er heimsins næststørsta land, næstan 10 milliónir ferkilometrar, og har búgva uml. 35 milliónir fólk. Høvuðsstaðurin kallast Ottawa, og størsti býurin er Toronto. Almennu málini eru tvey í tali, enskt og franskt. Fimta hvørt fólk í Kanada hevur franskt sum móðurmál. Kanada hevur mark við USA og Grønland.

Søga
Fyrstu amerikanararnir komu úr Ásia um Beringssund fyri einum 50 000 árum síðan. Nú á døgum eru teir bara elalítil partur av fólkinum í Kanada. Í 19. øld vórðu mangir indiánar beindir í egin friðingarøki, tá ið niðursetufólkið hevði tikið jørð teirra. Evropearar hava sett seg niður í Kanada síðan í 16. øld, men í 19. øld fóru ógvuliga nógv fólk at flyta hagar. Atvoldirnar vóru mangan hørð kor, politiskt stríð, kúgan og átrúnaðaratsóknir, har tey búðu. Kanada dró fólk at sær, tí at har var ovmikið av bíligari jørð, og fólkinum varð lovað frælsi. Fyrstu niðursetufólkini búsettu seg á eysturstrondini, men fólk fóru vestureftir í 19. øld, so hvørt sum ídnaðurin menti seg.

Litirnir, reytt og hvítt, vóru viðurkendir sum almennir litir í Kanada í 1921. Kanadiar tóku flaggið til sín, sum sítt egna, 15. desember 1964. Flaggdagur verður hildin 15. februar. Tann dagin í 1965 fór flaggið av bakkastokki út í allan heim.

Kanada ætlar sær í 2013 at gera krav uppá Norðpólin og tað ríka havið har. Kravið verður sett fram í sambandi við at Kanada fer at søkja ST um munandi størri øki norðanfyri í Arktis. Kravið verður í stríð við bæði Danmark og Russland, sum bæði eisini fara at krevja rættindi til havið um Norðurpólin. Tey fara at grunda sítt krav við, at Norðpólurin liggur í teirra landgrunni. Sambært ST-havrættarsáttmálanum mugu partarnir tó leggja fram jarðfrøðilig prógv fyri náturliga framhaldinum av landgrunninum út um 200 fjórðingar.

Fólkið

Til um 1600 búðu bara indiánar og inuittar í Kanada. Fraklendingar vórðu fyrstu evropearar, sum settu seg niður í Kanada, men eftir drúgt stríð tóku bretar valdið í 1763. Sum tíðin leið, løgdu teir tað, ið eftir var av landinum, undir seg, so hvørt sum bretsk niðursetufólk fóru vestureftir og norðureftir.

Tilflytarar eru komnir í stórum tali til Kanada, helst úr Evropa, Ásia og Suðuramerika. Øll fóru ikki, tí at tey ætlaðu tað. Svarta fólkið í Kanada er ættað frá afrikonsku trælunum, sum við valdi vórðu fluttir til Norðuramerika frá 1619 til 1808 at arbeiða í lundunum. Trælahaldið varð ikki avtikið fyrr enn í 1865. Fyri ikki so langari tíð síðan vóru flestu fólk í Kanada ættað frá bretskum og fronskum niðursetufólki.

Flestu fólk av franskari rót, búgva í landslutinum Quebec. Næstafjølmentasta fólkaslagið er italiafólk – Toronto er fimtstørsti italski býur í heiminum. Seinastu tíðina eru mangir tilflytarar komnir úr Eysturevropa, Landsynningsásia og Suðuramerika.

Síðan 1970 hava myndugleikarnir roynt at fingið upprunafólkið upp í aftur kanadiska samfelagið, men mong teirra hava heldur viljað hildið fast við sína egnu mentan og siðvenju. Nýliga hava indiánar og inuittar ymsastaðni í Kanada vunnið mist rættindi aftur og hava fingið rætt til lendið hjá forfedrum sínum - Í 1999 fekk Nunavutlandið heimastýri.

Mentan

Fyri einum 25 árum siðan peiggjaðu stórir sjónvarpskampar høgt upp um mangar húsatekjur í Kanada, teir skuldu taka ímóti sendingum úr USA. Kaðalsjónvarpi fyri at takka eru grefligu kamparnir tiknir niður; men mentanin úr USA hevur enn stóra ávirkan. Sjónvarps- og útvarpssendingar, tónleikur og bøkur haðan floyma inn í Kanada. Til tess at eggja fólki at verja egna mentan og kanadiska samleika sín hava myndugleikarnir játtað listafólkunum, útvarps- og sjónvarpsfeløgum, forløgum og filmslistafólkum nógvan pening.

Best dámdu ítróttir í Kanada eru íshockey og lacrosse.

Landafrøði

Kanada er næstastørsta land í heiminum. Tað er tveir fimtingur av norðuramerikanska meginlandinum, fimm tíðarsonur eru, og landið er skift sundur í tíggju landslutir og trý meginøki. Tríðingurin av Kanada er norðan fyri Norðurpólkring, og har er javnan frost í jørðini níggju mánaðir um árið. Í hesum kalda og harðbalna landslagið, sum verður kallað frostmýrar, veksur bara mosi, gras og lágir runnar og smá trø. Syðri er stóri nálaskógurin. Tætt við markið í USA er tempraður leyvskógur, nálaskógur og víðar grasfløtur.

Miðskeiðis í Kanada og USA eru Stóru Grasfløturnar ella prerian, sum lendið eisini verður kallað (Stóru Grasfløturnar, ella á enskum Great Plains). Á hesum óføra víða lendið er heitt og turt um summarið og kuldi og kavi um veturin. Trø vaksa bara við áir og vøtn. Fyrr, tá ið fløturnar vóru albeittar við síðum grasi, gingu fleiri milliónir visundar har. Nú eru fløturnar veltar. Mesta grøðin er hveiti og mais.

Á markinum ímillum Kanada og USA eru eisini Stóruvøtn (ella á enskum Great Lakes). Hesi vøtn rúma um fimtingin av øllum vatni í heiminum. Bara Michiganvatn, vinstrumegin, er sunnan fyri markið. Ímillum vøtnini eru grivnar siglingarveitir, og samband er við St. Lawrenceá, sum rennur út í Atlantshav. Í Niagaraá, sum rennur úr Erievatni í Ontariovatn, eru hinir viðgitnu Niagarafossar (á enskum Niagara Falls).

Hóast Kanada er ovurstórt land, er tað eitt av teimum mest oydnu, tí at í stórum pørtum í landinum ber ikki til at búgva, og í miðal búgva bara 3 fólk á hvørjum km2. Næstan 75 % av fólkinum búgva tætt við markið ímillum Kanada og USA – I býum við Stóruvøtn og fram við St. Lawrenceflógva. Markið ímillum USA og Kanada er heimins longsta óvarda landamark. Fólkið, ið eftir er, býr í útróðrarbygdum við strondina, á gørðum og í smábýum inni í landinum. Í stórum pørtum í Kanada (helst í Útnyrðingspartinum og Yukon) liva fleiri dýr enn menniskju.

Landslutir og meginøki í Kanada
Landið er skift sundur í tíggju landslutir (provinces) og trý meginøki (territories).

Búskapur

Nú á døgum er Kanada framkomið ídnaðarland og eitt av ríkastu londum í heiminum. Viður, málmur og olja eru høvuðsstuðlarnir undir ídnaðinum. Kanada er ein av heimsins størstu búskapum og er limur í G7, sum er; sjey teir størstu búskapirnir í heiminum. Kríggj hevur ikki verið ímillum londini í Norðuramerika í yvir 150 ár. Stutt síðan samdust Kanada við USA og Meksiko um at taka av allar handilsforðingar og lata marknaðin upp fyri útflutningi hvør frá øðrum. Enn er tíðliga at siga, hvørja ávirkan NAFTA-avtalan hevur havt á búskapin í londunum.

Nakrir av teimum ríkastu og fátækastu landslutunum í Kanada eru í eystara parti í landinum. Landslutirnir Ontario og Quebec, sum eru við Stóruvøtn og St. Lawrenceflógva, eru ídnaðarmiðdeplarnir í Kanada og ógvuliga ríkir. Har býr eisini mesta fólkið í landinum. Landslutirnir á veðurringu og ómildu eysturstrondini eiga næstan eingi ráevni í jørðini, og seinastu árini hevur fiskiskapurin verið ógvuliga vánaligur á hesum leiðum. Av tí at veðurlagið er so harðført og jørðin kørg, gevur landbúnaðurin lítið av sær, tó er øðrvísi og mildari veðurlag við strendurnar longri suðuri og sunnarlaga í Ontario. Í landnyrðingsendanum á Erievatni, á markinum ímóti USA, er Niagarafossur; nógv ferðafólk koma at hyggja at stórbæra fossinum.

Grasfløturnar eru týdningarmesta landbúnaðarlendið í Kanada, mest verður velt av hveiti, og har er nógv neytahald. Aðrastaðni verður nógv frukt og grønmeti dyrkað. Súrepli eru týdningarmesta frukt í landinum. Ímillum Ontariovatn og Erievatn er fruktagóða lendið Niagara. Vøtnini verja lendið fyri kalda veðurlagnum norðaneftir, og tað hevur við sær, at til dømis perur, blommur, ferskur og kirsiber vaksa væl har á leiðini.

Myndir

Sí eisini
 Norðuramerika

Ávísingar úteftir
Almenn heimasíða, canada.ca (á enskum)
Where To Go, canada.travel (á enskum)
Canada, wikivoyage.org  (á enskum)

Keldur

Kanada


Skriðdýr

Skriðdýr (frøðiheiti: Reptilia) hava roðslu og verpa egg. Slangur, krokodillur, skjaldbøkur, eðlur og onnur skeldýr verða nevnd skriðdýr. Summi liva í vatni, onnur á landi. Flestu skriðdýr eru í hitalondum. Forfedrar skriðdýranna eru dinosaurarnir, ið livdu á jørðini í 150 mió. ár, men doyðu brádliga út fyri 65 mió. árum síðan. Nú á døgum eru eini 8200 skriðdýrasløg, frá um 7 m longu netpythonslanguni (Python reticulatus) í Ásia til ta lítlu dvørgagekkoina (Sphaerodactylus) í Amerika, ið bara er 33 mm long. Súgdýr hava heitt blóð, men skriðdýr hava “kalt" blóð - sólarhitin veitir teimum orku at flyta seg úr stað. Skriðdýr fáa ikki sjálv skapað hita inni í kroppinum sum súgdýrini, men við ávísari atferð kunnu tey stilla kropshitan. Tey sóla sær t.d., so tey orna, og leita sær í skugga, gerst tað ov heitt. Um sólarris vendir t.d. eðlan liðina ímóti sólini, so hon ornar skjótari. Tá ið heitast er um dagin, heldur eðlan seg í skugga, so hon ikki gerst ov heit. Um sólsetur vendir eðlan høvdinum ímóti sólini, so hon heldur kropshitanum.

Fyrstu skriðdýrini vórðu til fyri meira enn 300 mió. árum síðan og loystu tá paddurnar av sum størstu landdýrini. Dinosaurar vórðu til fyri 200-220 mió. árum síðan. Størsta skriðdýrið í dag er oyrareingjar-krokodillan (Crocodylus porosus) í t.d. Ný Guinea og Avstralia, men summar slangur verða longri. T.d. verður netpythonslangan í onkrum føri 10 m long. Komodovaranurin (Varanus komodoensis) í Indonesia er størsta eðlan. Smæstu skriðdýrini eru smáar gekkoir, fullvaksnar bara fáar cm langar. Flestu skriðdýr verpa, og úr eggjunum klekjast ungarnir. Eðlu- og slanguegg hava gyrðið, leðurkent skal. Skjaldbøku- og krokodilluegg hava hart, sterkt skal sum fuglaegg. Sjófuglar og krabbi taka nógvar skjaldbøkuungar, meðan teir royna at koma sær oman at sjónum. Tungan á skriðdýrum dugnar teimum væl: slanga og eðla kanna uttan um seg við tunguni. Teir láta við tunguni at tevja. Harða húðin á skriðdýrum verjir tey fyri ránsdýrum og forðar fyri, at tey skorpna. Tá ið granskarar skulu greina sløgini, kanna teir ofta tað eyðkenda plátumynstrið. Kamelión (Chamaeleonidae) og onnur skriðdýr hava serligar kyknur í húðini. Í kyknunum eru litkorn, ið kunnu ývna ella tódna, og tí skiftir kameliónið lit eftir umstøðunum.

Flokking

Til eru tilsamans okkurt um 8200 sløg. Tey verða greind sundur í 4 høvuðsbólkar: Sphenodontia (brúeðlur), Testudines (skjaldbøkur), Crocodilia (krokodillur) og Squamata (eðlur, ormaeðlur og slangur). Bara skjaldbøkurnar hava skjøldur. Eðlur eru størsta skriðdýrabólkurin, eini 3800 sløg, men bara eitt brúeðlaslag er (Tuatara).

 Crocodilia (Krokodillur): Keimanur, gavialur, krokodilla og alligatorur teljast upp í crocodilia. Til eru 1 gavialslag, 2 alligatorsløg, 8 keimansløg og 13 krokodillusløg - tilsamans 24 sløg. Oyrareingjar-krokodillan (Crocodylus porosus) í Avstralia verður millum 8 og 10 metrar long og er nú heimsins størsta skriðdýr.

 Sphenodontia (Brúeðlan): Brúeðlan tuataran er bara á nøkrum fáum oyggjum í Nýsælandi. Kropsbygnaðurin er lítið broyttur seinastu nógvu túsund árini - hon er sera átøk 140 mió. ára gomlum steinrenningum. Hon er nú friðað, tí hon er í vandi fyri at doyggja út. Brúeðlan verður einar 60 cm long. Hon etur ormar, smáeðlur, klukkur og sniglar, men tekur eisini pisur og fuglaegg.
 Squamata (Ormaeðlur, eðlur og slangur): Til eru 180 sløg av ormaeðlum, 3000 sløg av eðlum og 3070 sløg av slangum - tilsamans 7900 sløg. Ormaeðlan (Amphisbaenia) er blint skriðdýr og verður millum 10 og 60 cm long. Góða hoyrnin og frálíka tevið gera, at hon finnur ormar, smáeðlur, skordýr, gnagdýr og annað at eta. Hon livir í Afrika, Suðuramerika, Karibia, Florida, Iberia og Saudiarábia. Eðlur eru smidligar og hava hvassar kløur. Eðla er sera vanlig í hitalondum, og hon er virknast um dagin. Tær smúgva sær kvikliga inn í klettarivur ella undir steinar, verða tær órógvaðar. Slangur svimja skjótt, men á landi mugu tær skriða, tí útlimir hava tær ongar, kortini eru tær skjótar. Afrikanska eiturmamban (Dendroaspis polylepis), ið verður meira enn 2 m long, er av skjótastu slangum og skríður einar 16 km/h.

 Testudines (Skjaldbøkur): Uml. 300 sløg. Skjaldbøkur eru ymiskar til støddar; tann stóra leðurskjaldbøkan (Dermochelys coriacea) verður 2-3 metrar long og vigar upp ímóti 920 kg. Tann vanliga eysturamerikanska móruskjaldbøkan verður bara 8-12 cm. Súpanarskjaldbøkan (Chelonia mydas) og aðrar havskjaldbøkur kunnu svimja í 30 km um tíman. Landskjaldbøka er lítið broytt seinastu 200 mió. árini. Summar landskjaldbøkur verða eldri enn 100 ár. Størsta slagið er stórskjaldbøkan á Galapagos (Chelonoidis nigra), hon kann viga meira enn 400 kg.

Skriðdjór


Rafflesiablómur

Rafflesiablóman (frøðiheiti: Rafflesia arnoldii) - ein metur í tvørmál og størsta blóma í heminum - letur seg upp mitt um náttina og livir bara átta dagar. Hon rýkur ræðuliga illa, sum rotið rað, og verður tí eyknevnd raðblóma. Rafflesiablóman er ein kjøtátari og etur skordýr. Rafflesiablóman hevur hvørki greinar ella leyv. Hon er sníkur og tekur alt føðsluevni, henni tørvar, úr vertsplantuni. Rafflesiablóman veksur djúpt inni í regnskógunum í Suðuramerika. Tann ovurstóra rafflesiablóman er skíkjaraplanta. Hon sýgur eisini føðslu úr ávísum trøum. Blóman er 1 m. í tvørmál. Ringur roykur gongur at henni, hon verður tí eisini nevnd "stinkandi kempan".

Rafflesiablóman er kallað upp eftir Stamford Raffles, ið var bretskur landshøvdingur í økinum í 19. øld.

Sí eisini

 Kjøtetandi plantur

Plantur


Firvaldur

Firvaldur er eitt skordýr, ið livir í øllum heimspørtunum (uttan um Antarktis). Tað eru yvir 170 000 sløg av firvaldum í heiminum. Firvaldarnir eru skjótir og kvikir á flog - Lættir at síggja, men ringir at fanga. Firvaldar hava fýra stórar veingir, antennur og ein langan sevil, sum oftast er samanrullaður undir høvdið. Veingirnir eru lagdir við flusi - ikki hári sum hjá fleiri øðrum skordýrum. Tað er í hesum lagið at mynstrini í veingjunum vera teknaði.

Flogið á firvaldinum, Alexandru Drotning (Ornithoptera alexandrae), er 25 cm; hann er størsti firvaldur í heiminum.

ĺ Føroyum

Yvir 100 sløg av firvaldum eru skrásett í Føroyum. Hvørt ár verða fleiri nýggj sløg funnin. Nýggju sløgini, sum verða funnin, eru tílík sum koma til landið í hesum døgum umframt tey sum hoyra heima her. Si eisini "Nøvn til firvaldar (Lepidoptera) í Føroyum".

Lívsstig

Firvaldur hava fýra lívsstig:

 Egg
 Ormvera
 Reivvera
 Firvaldur

Føði

Firvaldur eru plantuátari og etur hunang.

Vert at vita

 Postmannafirvaldur (Heliconius erato) er eitt av teimum 2000 firvaldasløgunum, sum sædd eru í regnskógurin Amasonas í Brasil.

Skordýr


Kjøtátar

Kjøtátarar eru dýr, ið eta onnur dýr, ella plantur, ið eta dýr.

Sí eisini
 Plantuátar

Djórafrøði


Plantuátar

Plantuátarar eru dýr, ið bara eta plantur.

Sí eisini
 Kjøtátar

Lívfrøði


Íkornaapur

Íkornaapur (frøðiheiti - Saimiri sciureus) er kát og spølin av lyndi og trívst best í flokki - einar 30 ella fleiri - saman við ætt síni og vinum. Íkornaapur er altátin. Tær eta frukt, fuglar, egg og fíra ikki fyri at gresja ein fittan, leskiligan eiturkopp. Íkornaapur líva í tropisku regnskógur í Mið- og Suðuramerika. Sum navnar sínir eru íkornaapur ógvuliga kvikar og fara sum fok ígjøgnum skógin. Íkornaapur blíva normalt uml. 20 ára gamla.

Súgdjór


Eitt dukkuheim

Eitt dukkuheim (norskt: Et Dukkehjem) - sjónleikur frá 1879 í trimum pørtum eftir rithøvundin Henrik Ibsen.

Hesin kendi sjónleikurin finst í tveimum týðingum á føroyskum

 1978 Zakarias Wang
 1984 Jens Pauli Heinesen

Norskar bókmentir
Sjónleikir


Vatnsvín

Vatnsvínið (frøðiheiti - Hydrochoerus hydrochaeris) er størsta gnagdýr í heiminum - Tað er líka stórt sum svín. Vatnsvínið, ið er nær skylt við marsvínið, er óførur svimjari, tí at føturnir eru skapaðir sum fitjur; men tey eru ógvuliga seinfør uppi á landi. Tey liva í flokki eini 10-100 dýr saman. Vatnsvínið er plantuátari og etur plantuvøkstur á árbakkunum. Tey blíva vanliga uml. 4-8 ára gomul.
Vatnsvínið livir í Suðuramerika (Panama, Kolumbia, Venesuela, Brasil, Argentina, Franska Gujana, Uruguei, Peru og Paraguei).

Gnagdýr


Gibraltar

Gibraltar er bretskt hjáland á suðurendanum í Spania. Høvuðsstaður er Gibraltar (býur), londinum hevur umleið 29 400 íbúgvar og høvuðsmálið er enskt. Gibraltar er ein kálkklettur, sum bretar hava gjørt til skansa at verja innsiglingina til Miðjarðarhavið við í ófriðartíðum.

Gibraltar hevur verið bretskt síðani 1713, men spaniumenn vilja hava økið aftur. At spanska kongshúsið eisini er misnøgt sást, tá Elisabeth drotning hátíðarhelt síni 60 ára trúnuni í 2012, tí tá var tað spanska kongshúsið tað einasta, sum ikki hevði sent umboð til London . Umleið 29 000 fólk búgva í Gibraltar, og á fólkaatkvøðu í 1967 og aftur í 2002 søgdu tey flestu, at tey vilja halda fram undir bretskum stýri. Í mong ár var markið stongt, men í 1985 varð tað latið uppaftur.

Lítla bretska hjálandið Gibraltar er bert 6,5 km2 í vídd, og um 30 000 fólk búgva har. Flogvøllurin liggur út í sjógvin báðumegin og tvørturum hálvoynna inn móti Spania. Bilarnir koyra tvørtur um flogvøllurin til og frá Gibraltar.

Søga

Bretar tóku Gibraltar í 1704 at vissa sær, at teir kundu fáa siglt inn í Miðjarðarhav. Tá Stóra Bretland var heimsveldi, og Evropa var heimsins harðasti stríðsvøllur, ráddi um at hava Gibraltar sum skansa og herflotastøð við innsiglingina til Miðjarðarhavið. Undir Øðrum heimsbardaga var Gibraltar lívsneyðug fyri teir sameindu ímóti Italia og týska herflotanum. Men serliga síðan Spania bleiv limur í ES og NATO saman við Stóra Bretlandi, og síðan Kalda kríggið endaði, er hermálsliga nyttan hjá Stóra Bretlandi í Gibraltar nógv minkað.

Teir 25 000 íbúgvarnir á Gibraltar vilja fegin hoyra til Bretland í fólkaatkvøðu um tjóðarstøðu sína í 2002, hóast móðurlandið er 3.000 km burtur. 17 900 (98.97 %) valdu at halda fram sum bretskt hjáland .

Landafrøði

Suður úr Spania er hálvoyggin Gibraltar, sum hoyrir til bretska ríkið. Gibraltar er bert 6.5 ferkilometrar til ummáls og fyri tað mesta eitt 250 m. høgt kálksteinsfjall (Gibraltar Kletturin) landfast við Spania fyri norðan.

Gibraltarsund

Tronga sundið við Gibraltar er einasta farleið úr Miðjarðarhavi í Atlantshav. Í tronganum eru bara 13 km. úr Evropa í Afrika. Sólarhitin ger, at vatn í Miðjarðarhavi guvar skjótari burtur, so sjógvurin verður saltari enn í Atlantshavi. Sjógvur úr Atlantshavi rennur tí í vatnsskorpuni inn í Miðjarðarhav gjøgnum Gibraltarsund, meðan tyngri og saltari sjógvur rennur út eftir botninum hin vegin.

Sí eisini
 Stóra Bretland

Ávisingar úteftir
 Gibraltar, wikivoyage.org
 Fólkaflokkurin - Aftur óvissa um Gibraltar.

Keldur

Evropa
Bretland
Hjálond
Hálvoyggjar


Avstralia

Samveldið Avstralia (Enskt: Commonwealth of Australia) er bæði ein heimspartur og eitt land í Avstralásia; landið fevnir um allan heimspartin og oynna Tasmania og summar minni oyggjar í Kyrrahavinum. Meginparturin av temum 22,2 mió. íbúgvunum býr í teimum fruktagóðu økjunum fram við suður- og landsynningsstrondini. Har eru eisini teir báðir størstu býirnir í Avstralia, Melbourne og Sydney, eisini samveldishøvuðsstaðurin Canberra. Avstralia liggur í ein landsynning úr Ásia. Eystanfyri er Kyrrahav, vestanfyri Indiahav. Norðan Torressund, bara 75 fjórðingar úr Avstralia, er Papua Ný Guinea.

Fyri góðum 200 árum síðan búði bara upprunafólk, aboriginar, í Avstralia. Í 1770 sigldi bretski rannsóknarfarin James Cook inn í Botanyflógva og lýsti nýfunna landið sum breskt land. Í 1901 fekk Avstralia sjálvstýri og gjørdist sjálvstýrandi partur í bretska heimsveldinum, tá ið tey seks hjálondini vórðu savnað undir eina samveldisstjórn. Mangir tilflytarar komu higar; teir fyrstu úr Stórabretlandi og øðrum londum í Evropa, men seinni eisini úr Ásia. Íbúgvatalið í Avstralia var í juli 2013 22.262.501 .

Søga

Upprunafólkið

Tað var ikki fyrr enn aftan á ár 1500, at menn úr Evropa vistu, at Avstralia var til; men teir hildu, at eitt land átti at vera har, sum Avstralia er. Á einum 2000 ára gomlum heimskorti stendur eisini hetta teknað. Landið kallaðu teir Australis Incognita, sum merkir hitt ókenda landið fyri sunnan . Í hesum ókenda landi fyri sunnan búði kortini fólk, sum menn halda er komið hagar fyri einum 12000 árum síðan úr Eysturásia, men hevur síðani lítið og einki samband havt við onnur fólk. Hetta fólkið kalla við aborginarar. Teir gomlu avstraliararnir ferðaðust um alt landið. Teir hvørki veltu ella sáaðu, men konufólkið hevði sneis at ríva røtur úr jørðini við, tær hentaðu egg á heiðunum og villar fruktir av trøum og øðrum vøkstrum og fangaðu smádýr til matna, meðan mannfólkið veiddi dýr í skógunum, á savannunum og á steppunum. Veiðiamboðini vóru sleingisteinar, spjót, net og boomerang; alt gjørt úr gróti, viði ella beini. Boomerangin er av viði, tilevnað sum ein stýrisarmur. Aborginarnir gingu mest sum naknir, eitt skinnskjúrt ella skinnfyriklæði, tað var alt, stundum kroppurin meiggjaður út í málningum. Hús høvdu teir eingi, men baldust í hellum, holum ella á lívdargóðum støðum á heiðini. Har sum teir vóru, kyndu teir bál. Eld fingu teir við at bora eitt træ niður í eitt annað. Við bálið offraðu teir til gudarnar ella dansaðu um tað gudiligar dansir, gudunum til heiðurs; teir sótu og ótu við bálið um dagin og svóvu uttan um tað um náttina. Við norðurstrendurnar í Avstralia høvdu teir útholaðar træbular til bátar, sum teir fóru á flot við.

Niðursetufólkið

Tá ið evropararnir í 1498 á fyrsta sinni sigldu suður um Afrika og inn í Indiahavið, gekk leiðin mest norður ímóti India og teimum indisku oyggjunum, sum teir, sum árini liðu, kannaðu sær og settu búgv á. Viðhvørt komu teir so langt suður, at teir tektu tað ókenda landið fyri sunnan. Men tað skuldi ganga øldir, áðrenn tann fyrsti evroparin setti fótin á land í hesum ókenda landi. Tað var á vesturstrondini fyrst, síðan á norðurstrondini og norðara parti av eysturstrondini. Men tað vóru ikki nøkur fegnaðartíðini, hesir menn vistu um hetta ókenda landið. Har var ikki búgvandi, søgdu teir. Tað var ikki so løgið, tí norðurstrendurnar, vesturstrendurnar og suðurstrendurnar eru ringar at koma at og síggja nógvastaðir út sum oyðimerkur . Og fram við norðara parti av eysturstrondini liggur eitt 2000 km. langt koralriv, sum illa er komandi innum, og hevur bert eitt so mikið breitt sund, at stór skip kunnu sigla ígjøgnum. Í 1642 kom hollendingurin Tasman til Nýsæland og Tasmania; men ikki fyrr enn í 1770 kom hin enski skiparin James Cook í land í syðra parti av eysturstrondini í Avstralia, inni í einari vík tætt við tann nú so stóra býin Sydney. James Cook vant bretska flaggið á stong, og landið skuldi tá, sum siður var, vera ogn hjá
Stórabretlands kongi. Tá ið hann kom heim aftur til Bretlands, visti hann at siga frá góðum havnum og frálíkum dyrkilendi við tær syðru strendurnar á Eysturavstralia. Men enn gingu 18 ár, áðrenn menn úr Evropa høvdu hug at fara til Avstralia at búgva.

Í 1787 sigldu ellivu skip út av Stórabretlandi við uml. 1500 fólkum umborð, av teimum vóru 800 fangar úr teimum ovurfullu fongslunum í Bretlandi. Hesi skip lendu í 1788 í samma stað, sum Cook áður hevði lent. Hetta vóru fyrstu evroparar, sum búsettust í Avstralia. Seinni komu enn fleiri fangar og fríir menn, sum settu búgv í hesum "nýggja" landi . Til 1860 vórðu fleiri enn 160 000 fangar sendir til Avstralia.  Tey fyrstu árini máttu teir fáa mat heimanífrá, tí lítið var av dýrum og minni vaks, sum kundi etast. Men veðurlagið var frálíkt, og jørðin treyt ikki. Teir førdu tí ross, høsn, seyð, neyt, geitir og onnur heimadýr við sær heiman og fingu sær set og sáð við av teimum nyttuplantum, sum teir høvdu heima í Stórabretlandi. Fenaðin sleptu teir á tað frálíka beitið, sum er í fjøllunum, meðan láglendið var velt til bæði korn og epli. Viðurin treyt ikki at byggja hús av og til brenni og búnyttur, og skjótt kendu hesir fyrstu niðursetumenninir seg heima í hesum nýggja landi. Tá ið jørðin fór at tróta eystan fyri fjøllini, fóru menn at royna at sleppa sær vesturum. Men tað var lættari sagt enn gjørt, tí regnskógurin var tjúkkur í eysturlíðinum, og bratt og illgongt var. Ikki fyrr enn í 1813 eydnaðist tað teimum at gera ein so frægan veg vestur um fjøllini, at ein hestavognur kundu koyra á honum. Tá fóru menn vesturum at kanna landið og finna sær nýggj beiti til fenaðin. Hetta nýggja beitið kom at roynast serliga væl til seyð, og helst var tað ullin, sum gjørdist mjúk og vaks frálíka væl. Heima í Bretlandi treyt ull í hesum árum, og gravgangurin var stórur eftir ull, so hon kom at ganga í góðum prísi. Tá fingu menn sær góðan ullarseyð úr Suðurafrika og seldu ull í stórum . Ull hevur higar til dags verið ein tann mesta útflutningsvøra í Avstralia. Í 1851 var tó gull funnið í jørðini í Avstralia. Tá fluttu menn hagar í stórum at leita eftir gulli; men skjótt kom gullið at tróta, og gullgravarnir fingu sær jørð at velta í ella fóru út til strendurnar og grundaðu býir, har sum tey góðu havnarløgini vóru. Í 1860 búði okkurt um ein millión av fólki í Avstralia .

Sjálvræði

Um 1880 var Avstralia í seks hjálondum. Hvørt teirra hevði egnu fyrisiting og var beinleiðis undir bretsku stjórnini. Mong húski høvdu búð har í fýra ættarlið. Mentanarliga sambandið ímillum Avstralia og Stórabretland var farið at dragna, og avstraliar høvdu fingið sín egna samleika; teir skapaðu sína egnu list og høvdu enntá kriketlið, sum spældu ímóti bretskum liðum. Arbeiðarafeløgini hildu fyrsta landsfund sín at skunda undir nýskipanir, til dømis ar arbeiðsdagurin skuldi verða í mesta lagi 8 tímar. Hjálondini samdust um at leggja saman. Í 1901 varð ein stjórn stovnað, ið hevði myndugleika yvir Avstraliasamveldinum, sjálvt um hvørt hjáland hevði sína egna økisfyrisiting. Samveldisstjórnin var enn undir bretskum yvirvaldi, men sum árini liðu, fekk hon alt størri og størri sjálvræði. Tey ríku í Avstralia kendu seg enn sum bretar, men fátæku arbeiðaranir kendu seg heldur sum avstraliar. Sterk arbeiðarafeløg førdu sjálvstýrispolitikk, umframt at tey stríddist fyri at bøta um kor arbeiðaranna.

Politikkur

Í Avstralia eru seks lond, hvørt við sínari stjórn. Hesi lond eita Tasmania, Ný Suður Wales, Suðuravstralia, Vesturavstralia, Viktoria og Queensland. Londini høvdu inntil 1901 einki samband hvørt við annað, men vóru stýrd sum bretsk hjálond. Í 1901 gingu londini saman í ein avmarkaðan ríkisfelagskap og gjørdust limir í bretska heimsveldinum. Tey eintust um at grunda ein felags høvuðsstað og tóku eitt 2500 km2 stórt stykki burtur av Bláu Fjøllunum í New South Wales til hansara. Høvuðsstaðurin fekk navnið Canberra. Hvørt landið velur sínar menn í felagstingið, sum situr í Canberra. Felagsstjórnin umsitur øll felagsmál, til dømis verju, uttanríkismál, post, toll, skattir, flytifólk, tryggingar, bankar og pengastovnar o. a., meðan tær einstaku landastjórnirnar taka sær av løgregla, vatnveitingum, skúlum, sjúkrarøkt, búnaði og skógvinnu o. ø. Landsparturin Norðurterritorium er so stórur sum øll Skandinavia, men har býr ikki meira fólk enn í Bergen (uml. 230 000). Hesin landsparturin, avstralski parturin av Antarktis og tær avstralsku oyggjarnar í Kyrrahavinum (Koralhavsoyggjar og Norfolkoy) og í Indiahavinum (Ashmore og Kartieroyggjar, Heard- og McDonald-oyggjar, Jólaoyggjin og Kokosoyggjar) liggja eisini undir felagsstjórnini í Canberra .

Í 1901 varð Avstralia sjálvstøðugt samveldisríki, men í nógv ár høvdu tey gott samband við Stórabretland. Avstralskir hermann stríddust t.d. í parti við onglendingum í báðum veraldarbardøgunum. Hesi seinastu árini hevur sambandið við Stórabretland ikki verið so nógv. Nú royna avstralar at fáa betri samband við londini í Kyrrahavi og við Kyrrahav. Í mong ár handlaði eisini Avstralia mest við Bretland, men tá ið Bretland fór upp í ES, menti Avstralia handilssambandið við USA og lond í Ásia, helst Japan. Mangar útlendskar fyritøkur hava nú sett pening í verksmiðjur, sum gera bilar og telduútbúnað. Avstralia er tó enn limir í Bretska Samveldinum .

Samkynd

Í fimm dagar í des. 2013 kundu samkynd giftast í avstralska høvuðsstaðnum, Canberra, eftir at landspartatingið samtykti eina lóg, sum loyvdi fólki av sama kyni at giftast. Eftir fimm dagar segði hægstirættur í Avstralia, at nýggja lógin samsvaraði ikki við eina aðra lóg, sum í 2004 nágreinar, at bert maður og kvinna kunnu giftast . Teir dagarnar vórðu 27 samkynd pør gift, men hjúnarlagið hjá hesum pørum varð ógildað. Hægstirættur sigur, at hann hevur dømt eftir lógini, og tað stendur til tingið at gera av, um lógin skal broytast. Í fleiri landspørtum í Avstralia ber til hjá tveimum av sama kyni at skráseta seg í parlag, men tey kunnu ikki giftast.

Fólkið

Avstralia er sera fjølmentað samfelag. Inni í landinum er heitt og slætt, har eru ring gróðrarlíkindi. Har býr lítið fólk nú á døgum, hóast avstralska upprunafólkið, aboriginarnir, dugdi at lívbjarga sær í teimum vánaligu umstøðunum. Nú eru um 300 000 aboriginar eftir. Summir búgva inni í landinum enn sum í gomlum døgum, men aðrir eru fluttir til teir nútímans býirnar. Teir flestu av hinum avstralunum eru eftirkomarar eftir bretskar og aðrar tilflytarar, og nógvir eru eisini ættaðir úr Landsynningsásia og Miðeystri.

Í mong ár sluppu bara hvít fólk at flyta til Avstralia; tey flestu komu úr Stórabretlandi, Italia og Grikkalandi. Í 1972 varð henda viðtøka broytt, og síðan eru fólk flutt higar úr øllum heiminum. "Nýggju" avstralarnir eru m. a. úr Vjetnam og Kina. Hesi fólk hava við sær matsiðir, høgtíðir og móðurmálið í gamla heimlandi sínum. Øll hava tey verið við til at skapa fjølbroyttu mentanina í hesum ovurstóra landi. Ull, hveiti og steinsløg sum t.d. jarnmálmur, kol og kopar hava gjørt Avstralia til múgvandi land, og flestu fólk hava góð lívskor. Flestu avstralar liva eitt uttanduralív og eru fíggjarliga væl fyri.

Um 85 % av øllum fólkinum í Avstralia býr í býum ella tætt við býirnar við strondina. Flestu skúlar, sjúkrahús, skrivstovur og verksmiðjur eru her, og lívið er lættari her enn í fjarskotnu býunum og gørðunum. Sethúsini í býunum eru bygd úr viði ella av tigulsteini, flestu hava svala og sólgarð ella urtagarð, har húsfólkið kann njóta góðveðrið og glóðasteikja sær ein bita. Í seksteimum størstu býunum búgva 60 % av fólkinum, ein teirra er Sydney við viðgitna Operahúsinum, sum er bygt við havnalagið. Hinir eru Melbourne, Brisbane, Adelaide, Perth og Canberra.

Aboriginar

Fyrstu fólk í hesum heimsparti vóru aboriginarnir, sum komu til Avstralia fyri umleið 50 000 árum síðan . Tá vóru heimshøvini grynri, og mest sum landfast var ímillum Nýguinea og Avstralia. Orðið aborigin merkir "úr upphavi", og upprunafólkið sigur seg hava búð í Avstralia, síðan heimurin varð til. Tey lagaðu seg eftir náttúruni, sum var teimun alkunnug. Grundarlagið undir mentan teirra er dreymatíðin, tíðin tá ið heimurin og alt livandi vórðu skapað. Tá ið bretar komu til Avstralia, broyttist lívið hjá upprunafólkunum. Mong fólk vórðu dripin ella doyðu av evropeiskum sjúkum. Í 19. øld tóku evropeararnir lívsgrundarlagið undan nógvum upprunafólkum í Avstralia. Børn vórðu tikin frá foreldrunum og undirvíst eftir evropeiskum siði. Í mong ár var undirvísingarmálið hjá aboriginskum børnum bara enskt, og tey sluppu ikki at læra sítt móðurmál. Nógv upprunamál og upprunasiðir hvurvu. Helvtin av øllum málum í Avstralia eru útdeyð seinastu 200 árini  (105 eru útdeyð og 110 eru hótt í 2013 ).

Soleiðis fækkaðust aboriginarnir úr 300 000 í 1770 niður í 70 000 í 1900. Nú eru aftur einir 300 000+ aboriginar í Avstralia. Nú á døgum eru tað tó alsamt færri upprunafólk, ið eru veiðifólk og savnarar; flestu arbeiða á verksmiðjum og á bóndagørðum. Mong hava ringa heilsu og búgva illa. Nú á døgum eru aboriginar ímillum 2 og 3 prosent av fólkinum í Avstralia . Nógvir av aborginaranum eru blandaðir saman við tað nýggju fólkið og arbeiða á bóndagørðum og í ídnaðarvirkjum í býunum og verða mettir eins og aðrir borgarar í Avstralia. Fyri at verja teir gomlu avstraliararnar, sum enn liva teirra gamla lív, hevur rikið latið teimum hóskandi stykki at búgva á. Seinastu árini eru lógir viðtiknar, sum geva frumfólkinum rættindi til partar av gamla lendi sínum. Í 1967 fingu tey valrætt.

Búskapur

Avstralia hevur ein tann størsta búskaparvøksturin í heiminum. Avstralia er eitt land, sum er sera fíggjarliga framkomið, sum er av tí, at atgongd er til nógvar ressursir. Mineralir, petroleum, kol og gull er tað, sum útflutt verður mest av, og landið framleiðir 95 % av verðins opalum. Avstralia framleiðir eisini mest av ull útflytir mest neytakjøt. Í landinum eru 140 miljónir seyðir og 24 miljónir neyt. Mest handilssamband hava avstraliubúgvar við Japan, og teir hava fríhandilsavtalu við USA. Tey seinastu árini er turisman eisini farin at geva nógvan pening av sær.

Landafrøði

Avstralia, sum er ímillum Indiahav og Kyrrahav, er størsta oyggj í heiminum, men minsti heimspartur. Landið er stórt, næstan líka stórt sum Brasil. Har er lítið avfall, og tveir triðingar av landinum eru oyðimørk. Inni í Avstralia er turt og heitt. Har tað er eitt sindur av gróðri, ella har tað ber til at veita vatn á lendið, halda bøndur neyt ella seyð. Tá ið tað regnar, er tað av grímd, og plantur sum til dømis oyðimarkarblóman vaksa upp av fræi, sum kann hava ligið í dvala. Stórir landspartar í Avstralia eru víðir slættar, har hvørki eru fjøll, skógir ella áir. Meginparturin av fólkinum býr í stórum býum við strondina. Av tí at so langt er ímillum bygdirnar, kunnu mong børn ikki ganga í vanligan skúla; tey fáa ístaðin undirvísing um fjarskiftissamband. Teinurin Darwin til Sydney um Adelaide er 4822 km. Hóast koyrt verður við bili og ikki steðgað á, hevði ferðin vart hálvt triðja samdøgur.

Turrasti heimspartur, har fólk býr, er Avstralia – og eisini flatasti og har jørðin gevur minst av sær. Meiri enn helmingurin av Avstralia eru turrur fløtur ella oyðimerkur. Fýra tær størstu oyðimerkurnar í Avstralia eru Simpson, Gibson, Great Sandy og Viktoria. Nógva staðni fýkur sandurin og legst í ómetaliga stórar heyggjar. Lítið fólk býr inni í landinum. Har eru ógvuliga fáir býir, og har býr lítið fólk. Alice Springs, miðskeiðis inni í landinum, var í fyrstuni bara fjarritarastøð á fjarskiftislinjuni ímillum Darwin og Adelaide. Sjáldan regnar, og tað mesta er oyðimørk . Bara í landssynningshorninum er liviligt í veðrinum, og flest fólk búgva har, har tað eisini er subtropiskt. Í norðurpartinum av landinum er tropiskt veður, og har veksur skógur, regnskógur, landslag við slættum, mangrovublotar og oyðimørk. Tropiski regnskógurin veksur sum ein rond fram við norður- og landnyrðingsstrondini. Veðurlagið ávirkast sera nógv av havstreymum, og serliga fyribrigdinum El Niño, sum ger so tað stundum er turkur, og av tropiskum lágtrýstsstreymum, sum gera syklonir har norðuri í landinum.

Heimsins størsta korallriv, Korallrivið Mikla, gongur 2000 km eftir landnyrðingssjóvarmálanum . Verðins størsti monolittur, Mount Augustus, liggur í Vesturavstralia. Hægsti depil er Koscluskofjall, sum er 2229 m. Næstan mitt í Avstralia stendur stóri sandsteinskletturin Uluru (Ayers Rock). Niðri við vøllin er hann 9,4 km til ummáls og 348 metrar høgur. Upprunafólkið, aboriginarnir, kalla hann Uluru. Hann er ein hin størsti halgidómur teirra og er nevndur í frumsagnum teirra. Í mong ár varð hann nevndur Ayers Rock eftir einum gomlum forsætisráðharra í Suðuravstralia, men í 1958 fekk hann upprunaliga navn sítt aftur.

Landslag

Avstralska landslagið er sera fjølbroytt. Í ein landnyrðing eru guvandi, tropiskir regnskógir og mýrar. Inni í landinum eru heitar, stórar sandoyðimerkur og oyðin fjøll. Avstralia er tað meginlandið, har flestu oyðimerkurnar eru, og viðhvørt er turringur í mong ár. Hetta ovurstóran lendi í miðjum landi, har nevnt "The Outback", oyðimerkur, er eitt hitt heitasta og turrasta í heiminum. Her eru fýra stórar sand- og steinoyðimerkur: Simpsonoyðimørk, Gibsonoyðimørk, Sandoyðan Mikla og Stóra Viktoriuoyðimørk; glóðheitar um dagin og bítandi kaldar um náttina.

Avstralsku Fjøllini eru ein fjallarøð í eystari parti av Avstralia. Syðri partur av Avstralsku Fjøllunum eitur Avstralsku Alpur, meðan norðari parturin eitur Bláu Fjøllini. Bláu Fjøllini eru heldur lág og avrundað omaná; tey bera týðiligt merki av teimum stóru jøklunum, sum har hava ligið, tá ið ístíðirnar herjaðu hesi lond, tí í teimum eru djúpir dalar, gjáir og botnar; men høg eru tey ikki. Avstralsku Alpur eru heldur hægri, har kunnu vera spískir tindar. Hægsti tindurin eitur Mount Townsend, hann er 2241 m. høgur. Avstralsku Fjøllini hava einaferð í tíðini gingið heilt út á Tasmania, men jarðskjálvti og órógv í jarðskorpuni gjørdu, at ein partur av fjøllunum seig í kavið og gjørdist eitt sund, sum nú eitur Bass-sund. Eystan fyri fjøllini eru albeittar líðir, og undir fjøllunum út ímóti Kyrrahavinum er væl av láglendi. Tað var á hesum láglendi, at teir fyrstu niðursetumenninir settu búgv. Vestan fyri fjøllini er alt landið mest sum bara víðar heiðar av lágslættum og háslættum við einstøkum fjallarøðum uppímillum. Eyrevatn liggur í Suðuravstralia og er størsta vatn í Avstralia. Eyrevatn kann, tá ið tað er størst, vera sum Vänern í Svøríki. Men í turrligum árum kemur einki vatn í tað, tí jørðin hevur sogið alt vatnið í seg, áðrenn tað kom oman í lágna. Tá minkar vatnið sum saltdiki.

Veðurlag

Avstralia er øll sunnan fyri ekvator og hevur tí summar, tá vit hava vetur, og vetur, tá vit hava summar. Summarið hjá teimum byrjar fyrst í desember og endar síðst í mars. Avstralia hevur mest sum øll subtropiskt veðurlag, tó nakað av tropiskum veðurlagi norðast í landinum og tempraðum veðurlagi suðuri á Tasmania. Í tí parti av landinum, sum hevur tropiskt veðurlag, liggur vindurin um summarið mest sum altíð inn av havinum. Hesin parturin fær tí nógv regn um summarið. Men av tí at jørðin verður so heitt, guvar vatnið eisini skjótt av henni. Regnið kemur tí ikki at muna so mikið, og tá ið vetrarnir eru regnleysir, verður hetta landið vaksið við savannu, í vestara parti grassvannu, í eystara parti skógsavannu. Í teimum Avstralsku Fjøllunum, á láglendunum eystanfyri og í líðunum vestan- og eystanfyri fjøllini er nóg mikiv av avfalli summar og vetur. Hesin partur av landinum er tí albeittur av síðum grasi ella av tjúkkum skógi. Heiðarnar vestanfyri fjøllini verða meira og meira regnleysar longur vestur, ið kemur. Tær eru tí annaðhvørt turr steppa við einstøkum grønum fløtum, turrir runnar ella bara oyðimørk. Helmingurin av oyðimørkini er sandur og hella, sum aldrin koma at nytta til uppdyrkingar, meðan hin helmingurin er góð jørð, sum er avsviðin av sól og skerpingi og kann koma til nyttu tann dag, sum menn duga at fáa nóg mikið av vatni á hana. Í tí syðra vestara partinum av landinum, har sum stórbýurin Perth er, er nakað av fjallalendi. Um veturin liggur vindurin í hesum landi inn av havinum og noyðist upp um fjøllini, tí er her nakað av regni um veturin. Hetta landið er tí vaksi við maki.

Sunnanfyri avstralska meginlandið er stór oyggj, sum eitur Tasmania. Tasmania er minsta veldi í avstralska samveldinum. Tasmania hevur temprað veðurlag. Oyggin er øll avvaksin við gras og skóg.

Landslutir

Ítróttur

Fólkinum í Avstralia dámar væl uttanduraítrótt. Stórar sandstrendur og flógvur sjógvur gera, at kappsigling, svimjing, og tað at standa á vatnskíðum og ríða á brimfjøl er væl umtókt frítíðarítrótt. At standa á brimfjøl er væl dámd avstralsk ítrótt. Í nógvum býum eru javnan kappingar. Henda ítrótt hevur uppruna sín í Polynesia og er mong hundrað ára gomul. Men nú eru tey farin at standa á seglfjøl og at kappast á ymsum strekkjum. Serlig grein er, har tey royna at gera ymisk brøgd á brimfjøllini (á enskum – tricksurfing). Heita veðurlagið og mongu sólardagarnir gera, at nógvir avstralar eru stóran party av frítíðina við strondina. Avstralar eru eisini kringir í krikket, tennis, frælsari ítrótt og rugby. Í avstralskum fótbólti kunnu spælararnir sparka ella sláa bóltin, men ikki er loyvt at kasta hann.

Ár 2000 skipaði Avstralia á fyrsta sinni fyri Olympisku summarleikunum. Teir vóru í Sydney.

Dýr og vøkstur

Í Avstralia eru fleiri enn 2000 tjóðgarðar og friðlendi, sum tilsamans eru meira enn 800 000 km 2 til støddar. Uppi í hesum eru t. d. Lemington National Park og Seal Rock í New South Wales. Har vaksa eisini gróðurfrektir pálmar, krausaria-nálatrø, trætrøllakampar og litfagrir børkubøndur. Nógvur annar skógur er, til dømis subtropiskur regnskógur á miðjari eysturstrondini. Í hesum skógum vaksa kaurinálatrø og umisk sløg av pittosoppum. Í landsynningspartinum og á Tasmania vaksa bókaskógir. Í Avstralia eru nógv eiturdýr, til dømis eiturkoppar, slangur og sporðdrekar. Dýrasløgini, sum av fyrstan tíð vóru í Avstralia, líkjast ikki dýrunum í hinum pørtunum av heiminum. Tey flestu eru pungdýr. Pungdýrini leggja so neyðarsligar ungar, at tey mugu hava teir eina langa tíð liggjandi í einum pungi, sum tey hava undir búkinum. Har eru ymisk sløg av pungdýrum, til dømis pungbjarnir, pungharur og pungapur. Upp í posadýrini rokna vit eisini posarevar, kengurur, flogposaíkornar og posagrevlingar. Størsta pungdýrið er kenguran. Næstan helmingurin av øllum 266 posadýrum í heiminum er bara í Avstralia . Eitt annað sjáldsamt dýr er nevdýrið, sum hevur kropp sum súgdýr, men nev sum fuglur og verpur egg. Nevdýrið og meyrutindasvínið – tey einastu súgdýrini, sum verpa – eru eisini bara í Avstralia. Dingohundurin er eitt av teimum fáa súgdýrum, sum ikki er pungdýr. Í áunum er eitt slag av krokodillum, og í áum og vøtnum svimja fiskar, sum hava lungu.

Eitt dýr er til ógvuligan skaða fyri jarðarbrúkið í Avstralia, og tað er kaninin. Tær vóru av fyrstan tíð førdar úr Evropa til stuttleika, men nørdust so nógv, at tær hava verið ein sonn landaplága í Avstralia. Aftrat tí tær eta - 5 kaninir verða roknaðar at eta ímóti einum seyði – grava tær jørðina á gos, so neyt og hestar fara í holurnar og beinbrótast. Fuglarnir eru eisini sjáldsamir; har eru t. d. svartir svanir og hvítar ørnir. Av strutsum eru tvey sløg, emuin og kasuarin. Láturfuglurin heldur til í skógunum; hann er ikki heilt væl lýddur, tí hann hevur eitt andskræmiligt neggjandi mál, og er tí ógvuliga troyttandi at hoyra, men hann ger góða nyttu, tí hann drepur tann skaðiliga tikaraeiturormin. Lúðrarvelið er eisini skógarfulglur, hann dugir at herma eftir hvørjum dýri, tað skal vera. Evropararnir førdu øll vanlig húsdýr við sær, og tey hava trivist ógvuliga væl. Í ongum heimsparti er plantu- og dýrameingið so óvanligt og fjølbroytt sum í Avstralia.

Eini 50 kengurusløg eru í Avstralia. Reyða kenguran er av størstu kengurum; kallkenguran kann verða yvir tveir metrar høg . Kenguran etur mest gras og bløð. Kenguran heldur til á vallfløtunum. Hesar fløtur eru mest sum avvaksnar við kengurugrasi. Tað verður 50 cm. høgt og veksur í túgvum. Hvøss grassløg vaksa, har ið turrasti er. Nógvar vallfløtur eru nú veltar og liggja sum bøur ella beiti hjá fenaðinum. Kenguran hevur før afturbein og føran hala. Tey sterku afturbeinini eru væl skapað at leypa við. Kengura kann leypa einar 70 km. um tíman. Kjarrkengura (wallaby) er lítil, reyðhálsut kengura. Hon verður eisini nevnd halabrúna kenguran ella Bennet's kenguran. Avstralski villi hundurin, dingo, kom helst ikki til Avstralia fyrrenn fyri 40 000 árum síðan, samstundis sum aboriginarnir settust niður. Føðin hjá dingohundinum er fjølbroytt, til dømis fuglur, kengura, kanin og skriðdýr. Hann tekur eisini seyð.

Trøini í Avstralia eru mest sum øll av tí slagnum, sum teir kalla evkalyptus. Tað eru fleiri sløg av evkalyptustrøum, og summi kunnu verða heilt høg, einar 100 metrar og meir, okkurt einstakt træ kemur upp í 160 metrar og er tá millum heimsins størstu trø. Sunnarlaga í Avstralia á teimum heyggjutu grasfløtunum vaksa m.a. evkalyptustrø. Eini 500 sløg av eykalyptustrøum eru til. At kalla øll hava sín uppruna í Avstralia. Posabjørnin (koalabjørnin) etur t. d. so at siga bara bløð av evkalyptustræinum. Posabjørnin er bara í evkalyptusskógunum í Avstralia. Tað mesta av ævi sínari heldur hon til uppi í trøunum. Hon etur um náttina og svevur næstan 18 tímar um samdøgrið.

Notur

Kelduávísingar

Ávísingar úteftir
 Avstralia, snar.fo (á føroyskum)
Australia, wikivoyage.org (á enskum)

Avstralia
Kyrrahavsoyggjarnar


Tjörneshreppur

Tjörneshreppur er ein lítil kommuna (íslendskt: hreppur) í Íslandi sum liggur í Norðeysturvaldøminum í Íslandi, og hevur umleið 60 íbúgvar. Borgmeistari er Steinþór Heiðarsson. Frá 2006 til 2010 var Jón Heiðar Steinþórsson borgarstjóri.

Kommunur í Íslandi


Jón Heiðar Steinþórsson

Jón Heiðar Steinþórsson var borgarstjóri (oddviti) í íslendsku kommununi Tjörneshreppur frá 2006 til 2010. Hann er bóndi og býr í Ytri-Tungu.  Í 2011 var fólkatalið í kommununi 57. Kommunan liggur á Norðurlandinum. Núverandi borgarstjórin eitur Steinþór Heiðarsson.

Keldur

Íslendskir politikarar


Vestanstevna

Vestanstevna er stevna, sum verður hildin í størru bygdunum í Vágum. Til ár 2000 var Vestanstevnan eisini hildin í Vestmanna. Bygdirnar í Vágum sum skiftast um at vera vertir eru: Sandavágur, Miðvágur og Sandavágur. Vestanstevnan er sostatt triðja hvørt ár í hvørjari av hesum bygdum. Í 2012 verður stevnan hildin í Sandavági 14. juli. Í 2011 var stevnan í Miðvági 9. juli, í 2010 var stevnan hildin í Sørvági og í 2009 var Vestanstevnan hildin í Sandavági.

Fyrsta Vágastevnan var í Sandavági í 1945. Eisini tá var kappróðurin eitt av hæddarpunktunum.

Myndir

Keldur

Útvortis ávísingar
RSF.fo, Róðrarsamband Føroya

Føroyskar stevnur
Vágar
Streymoy


Varmakelda

Varmakelda hevur fleiri týdningar:

Varmakelda er ein kelda undir Ritafjalli/Leirvíksfjalli. Sí Varmakelda (kelda)
Varmakelda er ein bygdastevna í Fuglafirði. Sí Varmakelda (bygdastevna)


Barnagarður

Ein barnagarður er ein ansingarstovnur fyri børn frá 3 ár til skúlaaldur. Inntil 1990-árini vóru barnagarðar óvanligir á bygd í Føroyum. Tó høvdu í nógv ár verið barnagarðar í Havn og í Klaksvík. Nú eru barnagarðar í flestu føroysku bygdum, eisini teimum smáu.

Søguligt yvirlit

 Drotning Ingridar barnagarður í Havn læt upp í 1950.

Børn


Inuit

Inuk, í fleirtali inuit, er tað heiti, ið grønlendingar og aðrar inuit-tjóðir nýta um seg sjálvar. Orðið merkir "menniskja". Av fólki uttaneftir hava grønlendingar yvirhøvur verið nevndir eskimoar, men her í Føroyum man heitið "skrælingar" vera væl kent.

Grønland


Eskimo

Orðið verður hildið at stava frá indianska málinum, sum nú verður talað í landslutinum Quebec í Kanada. Teir fyrstu, ið nýttu heitið, vóru jesuittatrúboð arar í 17. øld. Ein tulkingin av orðinum er "tey ið eta rátt kjøt", og hon er tann trúligasta. Ein onnur heldur margháttlig tulking setur orðið í samband við orðið "ekskommunikerað ur" (t.e. burturvístur frá katólsku kirkjuni).

Uppruna amerikanarar


Grønlendskt mál

Grønlendska málið (Grønlendskt: kalaallit oqaasii ella kalaallisut). Umleið 50.000 fólk tala málið; teirra millum eru eisini tvímælingar, ið hava danskt sum hitt málið. Kalaallisut er í ætt við fleiri onnur eskimoisk mál og er partur av eskaleutisku málættini, har eskimoiskt og aleutisk eru høvuðsgreinarnar.

Sum í øllum øðrum málum verður skilt ímillum talumálið kalaallisut við fleiri høvuðsmálførum, sum tó eru sínámillum fatilig, og skriftmálið kalaallisut. Grønlendska skriftmálið, ið allir grønlendingar nýta, virkar sum øll onnur standardmál og verður brúkt í útbúgvingarverkinum, í yrkis- og fagurbókmentum, í prentaðum miðlum og til teksting í sjónvarpi.

Upprunaliga varð skriftmálið ment við støði í málførunum í Miðvesturgrønlandi, har ið Nuuk liggur, og har var og er eisini týdningarmesti lærustovnurin í Grønlandi, læraraskúlin Ilinniarfissuaq. Haðani kom eisini fyrsta íkastið í grønlendska bókmentaheimin í 1860.

Allir grønlendingar skilja tað núverandi skriftmálið, tí at orð- feingið er ment við íkasti úr málførunum fyri sunnan og fyri norðan og frá Avenersuaq (Thule) og Tunu (Eysturgrønlandi). Í Eysturgrønlandi eru tey bæði ráðandi málføraøkini Ammasalikleiðin og Illoqqortoormiutleiðin (Scoresbysund).

Í Grønlandi eru trý høvuðsmálføri: Í Aversuaq (Norðurgrønlandi), Tunu (Eysturgrønlandi) og Kitaa (Vesturgrønlandi).

Mál
Mál í Grønlandi
Mál í Danmark


Bý

Býur, ella hunangsbýur (skeivt nevnt 'býflugur' (Apidae) liva ikki vilt í Føroyum, men bæði í 19. og í 20. øld hava menn hildið býur.

Katólski presturin Georg Bauer, sum búði í Rættará í Havn í húsunum, sum í dag nevnast Christines Minde, var kendur fyri sín framúrskarandi vakra urtagarð, har hann millum annað hevði súreplatrø og býbýli. Bauer kom til Føroya í 1857, og má hetta tí hava verið í seinnu helvt av 1800-talinum.

Aftan á seinna heimsbardaga hevði Poul Skade (Schade?), sum var amtsfuldmægtig í Føroyum, saman við ríkisumboðsmanninum hunangsbýur í garði sínum undir Varða í Havn. Tá Skade doyði í 1951, vórðu býurnar sleptar leysar.

Tær størru humlurnar livdu hinvegin vilt í Føroyum í víkingatíðini, og í 2011 varð aftur staðfest  , at humlur ynglaðu í Føroyum.

Keldur

 Michelsen, Anna Cathrine: Katolikkarnir í Havn. Í: Varðin 10, 1930

Skordýr


Filipsoyggjaørn

Henda sjáldsama filipsoyggjaørnin (frøðiheiti - Pithecophaga jefferyi) úr Filipsoyggjum er av størstu ørnum í heiminum, hon hevur breiðar, kubbutar veingir, so at hon væl fær sveimað og rent seg niður ímillum trægreinarnar og tikið gáloysnar apur.

Filipsoyggjaørnin verður 1 m høg og vigar upp í 8 kg.

Fuglar
Falconiformes
Filipsoyggjar


Eiffeltornið

Eiffeltornið er 324 m høgt og varð bygt til heimsframsýningina í 1889. Pallurin ovast rúmar 800 fólkum.
At sleppa upp á annan pallin mega fólk ganga upp høgar trappur - 700 trappustig – ella fara í lyftu.
360 trappustig eru upp á fyrsta pallin – lyfta er eisini.

Bygningar
París


Keypstaður

Keypstaður er eitt annað orð fyri bygd ella bý. Á íslendskum eitur tað kaupstaður. Danska orðið fyri keypstað er købstad. Eftir danskari lóg hevði ein bygd ella býur sum var ein keypsstðaur serlig rættindi, til dømis rætt til egnan dómstól. Hetta var áðrenn kommunalreformin í 1970. Svøríki hevði eisini nakað líknandi, har nevndist tað Stad. Eins og í Danmark hevði ein stad í Svøríki framíhjárættindi líka til svenska kommunalreformin í 1971.

Tjóðardeildir
Samfelag


Loretta Lynn

Loretta Lynn (14. apríl 1932 ‐ 4. oktober 2022) var ein amerikanskur country-sangari, sangskrivari og rithøvundur úr Butcher Hollow, Kentucky, USA. Hon seldi yvir 45 milliónir eintøk á teimum 42 útgávunum, ið hon útgav.
Millum hennara kendastu sangir eru "Don't Come Home A' Drinkin'", "One's On The Way", "Fist City", "Coal Miner's Daughter" og "You Ain't Woman Enough To Take My Man".

Hon var dóttir Melvin "Ted" Webb (1906–1959) og Clara Marie (Ramey) Webb (1912–1981). Mamma hennara var av skotskum/írskum og cherokesiskum uppruna. Pápin arbeiddi í kolanámi. Loretta bleiv gift longu sum 15-ára gomul við Oliver Vanetta Lynn, Jr. (1926–1996), vanliga nevndu "Doo".
Bert 18 ára gomul átti hon sítt triðja barn. Tá Loretta fylti 21 ár, gav maðurin henni ein Harmony guitar, sum kostaði $17.00 í føðingardagsgávu.

Hon lærdi seg sjálva at spæla guitar, og tá hon var 24 ára gomul eggjaði maður hennara henni til at gera nakað meira við tónleikin og gerast sangari. Hon byrjaði so at syngja á Delta Grange Hall í Washington State saman við orkestrinum hjá the Pen Brothers og hjá The Westerners, og tá ein tíð var fráliðin innspældi hon sína fyrstu plátu í februar 1960. Hon gjørdist partur av country-tónleikapallinum í Nashville í 1960-árunum, og í 1967 kom hennara fyrsta av 16 løgum sum nummar eitt á hittlistum. Hon skrivaði ein best-seljara ævisøgu, sum bleiv filmatiserað til Academy Award (Oscar) vinnandi filmin, Coal Miner's Daughter, við Sissy Spacek og Tommy Lee Jones í 1980.

Hon stuðlaði George W. Bush (R) í 2000.

Amerikanska sangarinnan Crystal Gayle er lítlasystir hjá Lorettu Lynn.

Útgávur

Keldur

Útvortis ávísing

 LorettaLynn.com - Heimasíða hjá Loretta Lynn

Amerikanskir tónleikarar
Uppruna amerikanarar
Amerikanskar songkvinnur
Føðingar í 1932
Andlát í 2022
Country sangarar


Conway Twitty

Conway Twitty (1. september 1933 - 5. juni 1993) var ein amerikanskur country-sangari úr Friars Point, Mississippi, USA.

Útvortis ávísing

 ConwayTwitty.com - Heimasíða hjá Conway Twitty

Amerikanskir tónleikarar
Country sangarar


1887

1887 (MDCCCLXXXVII) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byjaði á einum leygardegi.

Hendingar

Ítróttur

Fótbóltur

Føðingar
 1. januar - Wilhelm Canaris, týskur herflotaovasti (d. 1945)
 3. januar - August Macke, týskur listamálari (d. 1914)
 28. januar - Arthur Rubinstein, amerikanskur klaverleikari (d. 1982)
 5. mars - Heitor Villa-Lobos, brasilskt tónaskald (d. 1959)
 20. juni - Kurt Schwitters, týskur høvundur og listamaður (dadaisma) (d. 1948)
 7. juli - Marc Chagall, russiskur listamaður (d. 1985)
 18. juli - Vidkun Quisling, norskur politikari (d. 1945)
 22. juli - Gustav Ludwig Hertz, týskur náttúrufrøðingur (d. 1975)
 28. juli - Marcel Duchamp, franskur listamaður (d. 1968)
 12. august - Erwin Schrödinger, eysturríkskur náttúrufrøðingur (d. 1961)
 17. august - Karl I, seinasti keisarin í keisaraveldinum Eysturríki-Ungarn (1916-1918) (d. 1922)
 21. september - Hans Marius Ejdesgaard, rithøvundur  (d. 1966)
 6. oktober - Le Corbusier, sveisiskur arkitektur (d. 1965)
 17. november - Bernard Montgomery, bretskur yvirherovasti (d. 1976)

Andlát
 19. februar - Multatuli, niðurlendskur rithøvundur (f. 1820)
 27. februar - Aleksander Borodin, russiskt tónaskald (f. 1833)
 17. oktober - Gustav Kirchhoff, týskur náttúrufrøðingur (f. 1824)


Vilhjálmur Þ. Vilhjálmsson

Vilhjálmur Þ. Vilhjálmsson var borgarstjóri í íslenskum høvudstaði Reykjavíkur.  Hann er í Sjálfstæðisflokkurinn Íslands.

Íslendskir politikarar


Nationalisma

Nationalisma er ein ideologi, sum sær tjóðina sum tann primera samleikaskapandi faktorurin fyri bólkar av fólkum. Nationalisman er oftast tengd at uppfatanini um eitt "heimland", har tjóðin við teimum serstøku eyðkennunum sum t.d. mál, livimáta, mentan og felags uppruna, hevur sína kjarnu.

Nationalisman er eitt slag av kenslum av, at eins egna land, fólk og mentunarligu virðir eru serstøk og sum slík hava uppiborið at verða vard móti hóttanum uttanífrá. Nationalistar stríðast fyri, tað ið tey meta vera áhugamálini hjá teirra tjóð, ella møguliga reagera tey uppá kolonisalismu.

Politisk hugsjón


Walcheren (skip)

Walcheren var flutningsskip hjá hollendska eysturindiska felagnum.

Skipið fór á land norðan fyri Kvívík í 1667, og ein partur sakk undir Mykinesi. Tvær kanónir, ið manningin umborð á Tjaldrinum fann í 1979, verða hildnar at stava frá Walcheren.

Keldur

 Ravnsfjall, Jógvan: 1667 - tað minniliga árið. Í: Mondul nr. 2, 1979.

Skip
Søga
Søgan hjá Niðurlondum
Vanlukkur á sjónum


Amtmansborgin

Amtmansborgin í Havn varð bygd í 1881.

Tórshavn


Gummiskógvar

Gummiskógvar verða av føroyingum roknaðir sum serføroyskt skógvaslag.

Undir seinna heimsbardaga róku stundum ballur av rágummi á land í Føroyum. Dávid í Hesti (Hans David Poulsen) keypti hesar ballur frá fólki og virkaði skógvar burturúr teimum.

Nú á døgum eru gummiskógvarnir, ið fáast til keyps, gjørdir á verksmiðju.

Keldur

 Sverri (Dahl?): Gummiskógvar. Í: Mondul nr. 2, 1978.

Tøknifrøði


Jón Tyril

Jón Tyril varð føddur 23. desember 1973. Hann er sonur Sunnvu og Flóvin Tyril. Hann er uppvaksin í Norðragøtu.

Jón Tyril hevur staðið fyri G! Festivalinum líka síðani hesi byrjaði í 2002. Tá var festivalurin eitt eindagstiltak, men hevur síðani ment seg til eitt stórt tónleika- og mentanartiltak, sum varðar tríggar dagar. G! Festivalurin verður hildin á hvörjum ári, vikuskiftið áðrenn Ólavsøku. G! Music, sum skipaði fyri G! Festivalinum, fór eftir festivalin í 2007 á húsagang. Jón var formaður í tí felagnum.

Jón Tyril var ein av stovnarunum av bólkinum Clickhaze, sum var slóðbrótandi innan føroyskan tónleik. Jón spældi gittar í Clickhaze.

Í 1998 var Jón Tyril við til at stovna tónleikasamtakið Grót, sum hevði til endamáls at skipa fyri konsertum og at betra um umstøður hjá tónleiki og tónleikarum. Grót og Losjan í Gøtu hava líkasíðani havt eitt tætt samstarv, og flestu konsertirnar, sum Grót skipar fyri, verða hildnar í Losjuni. Hetta hevur ført við sær at Losjan er vorðin eitt vælumtókt stað at hoyra nýggjan og spennandi tónleik.
Tó vera Grót konsertir nú vanliga í gamla tøting bygninginum í Syrðugøtu.

Í 2002 stillaði Jón upp til løgtingsval fyri Tjóðveldisflokkin, men hevur síðani meldað seg úr flokkinum.

Heiður
2014 - Ársins átak á Faroese Music Awards 2013 fyri tónleikaátakið HOYMA
2005 - Fekk Mentanarvirðisløn M. A. Jacobsens í bólkinum Annað mentanarligt avrik

Føroyskir tónleikarar
Gøtufólk
Føðingar í 1973


Framburðsflokkurin (FrP)

Framstigsflokkurin ella Framburðsflokkurin (norskt bókmál Fremskrittspartiet, nýnorskt Framstegspartiet) (stytt FrP) er ein politiskur flokkur í Norra. FrP var næststørsti flokkur á stórtingsvalinum í 2009 við 22,9 % av atkvøðunum. FrP er liberalistiskur og vil lækka skattin og at tað almenna blandar seg uppí. FrP vil eisini brúka meira av oljupengunum hjá normonnum, og eisini samstarva meira við USA. Flokkurin vil tálma innflytarastreyminum úr eysturheiminum og stuðlar einari strangari integrasjón av tilflytarum. Flokkurin gongur eisini serliga inn fyri strangari herðing av lógum landsins, eitt nú harðari fongsulsdómar, at løgreglan fær vápn, og møguleika fyri at døma lívlangt fongsul. Flokkurin er vanliga í parti við Ísrael tá talan er um ósemjur í Miðeystri. Á heysti 2005 varð Siv Jensen valdur leiðari og á landsfundi í 2006 forkvinna. Annars hevði Carl I. Hagen sitið sum formaður í 28 ár. Næstformaður eru bæði Per Sandberg og Ketil Solvik-Olsen. Ungdómsflokkurin hjá FrPs eitur Framstigsungdómur. Flokkurin varð stovnaður í 1976 .

18 ráðharrar manna Solberg-stjórnina í Noregi: 11 umboða Høgraflokkin og sjey Framburðsflokkin. Stjórnarumboðini hjá Framburðsflokkinum eru Siv Jensen, sum er fíggjarmálaráðharri, Solveig Horne, sum er barnamálaráðharri, Ketil Solvik-Olsen samferðsluráðharri, Robert Eriksson arbeiðsmálaráðharri, Tord Lien olju- og orkumálaráðharri, Anders Anundsen løgmálaráðharri, og Sylvi Listhaug, sum er landbúnaðarráðharri.

Floksleiðslan

Formenn
 Anders Lange  (1973–1974)
 Eivind Eckbo  (1974–1975)
 Arve Lønnum  (1975–1978)
 Carl I. Hagen (1978–2006)
 Siv Jensen  (2006–)

Leiðarar fyri stórtingsbólkin hjá Framburðsflokkinum
 Anders Lange  (1973–1974)
 Erik Gjems-Onstad  (1974–1976)
 Harald Bjarne Slettebø  (1976–1977)
 Carl I. Hagen (1981–2005)
 Siv Jensen  (2005–2013)
 Harald T. Nesvik  (2013–)

Hygg eisini at

 Politiskir flokkar í Norra

Keldur

Norskir flokkar


Republikanski Flokkurin

Republikanski Flokkurin (enskt: Republican Party, Grand Old Party ella GOP) er ein konservativur, liberalur og kapitalistiskur flokkur, annar av báðum størstu flokkunum í USA (hin eitur Demokratiski Flokkurin). Limirnir verða nevndir republikanarar. Hann roynir nú at linka vápnalógirnar, stuðla Irakskrígnum, tala fyri deyðarevsing, tálma almennari uppílegging, lágan skatt og at USA skal verða sterkt í heiminum. Republikanski Flokkurin er eisini fyri at skerja tær almennu útreiðslurnar. Flokkurin hevur í nógv ár havt sum sjónarmið at mannaættin ikki er orsøk til at heimurin gerst heitari. Flokkurin hevur millum annað mett at óneyðugt er at avmarka oljunýtsluna.

Summi vilja vera við, at flokkurin skal gerast meira konservativur, meðan onnur siga sum so, at fyri at fáa fleiri amerikanarar við, noyðist flokkurin at sleppa konservativu virðunum, og til dømis stuðla samkyndum. Ein av teimum, sum leingið hevur gjørt fólki greitt, at Republikanski Flokkurin skal finna nýggj nýmótans virði og taka ímóti ungóminum, er Cindy McCain. Hon hevur javnan skeldast við konservativa politikarar og fjølmiðlafólk, og er serstakliga væl dámd á Twitter. Summi vilja enntá vera við, at hon er ein av teimum komandi stórpolitikarunum í Republikanska Flokkinum.

Kend nøvn hava verið forsetarnir Abraham Lincoln, George W. Bush, Theodore Roosevelt, Dwight D. Eisenhower, Richard Nixon og Ronald Reagan. Reince Priebus er floksleiðari fyri GOP.

Úrslit av valum

Úrslit av forsetavalum

Henda talvan vísir úrslitið hjá Republikanska Flokkinum á forsetavalum síðan 1856.

Sí eisini

 Sambandsríki Amerika

Politiskir flokkar í USA


Jarðskjálvti

Jarðskjálvti; brádligar rørslur í jarðarskorpuni, sum elva til harðligar ristingar. Ein jarðskjálvti kemur av, at tvær plátur glíða hvør móti aðrari. Rivan, sum tær glíða framvið, verður kallað umskaring. Tá ið tær flyta seg, elva tær til ristingar í jørðini. Jarðskjálvtar kunnu vera so harðir, at teir fáa heilar bygningar at rapa. Harðastu jarðskjálvtarnir eru í Japan. Í 1923 doyðu 143 000 fólk í einum jarðskjálvta. Føroyar eru langt frá einum plátumóti, har harðir jarðskjálvtar kunnu vera. Tó kunnu veikir jarðskjálvtar vera her. Í 1967 var ein veikur jarðskjálvti í Suðuroy, sum fólk í oynni merktu. Á markinum millum jarðarplátur, eitt nú í Turkalandi, Japan ella í Kalifornia við amerikonsku vesturstrondina, kann ein jarðskjálvti fáa jørðina at skelva so harðliga, at hús rapa og vegir brotna. Tá støkka ofta gassleiðingar sundur og elva til nógvan eld. Ofta doyggja fleiri fólk av eldi enn av rapaðum húsum. Í londum og býum, har jarðskjálvtar ofta eru, royna tey at verja seg so væl sum gjørligt. Til dømis royna tey at byggja soleiðis, at bygningarnir tola harðan skjálvta. Tó verða neyvan allir bygningar bygdir soleiðis, sum teir eiga. Ein jarðskjálvti kann koma uttan nakra ávaring. Tó eru ofta smáir skjálvtar undan einum stórum skjálvta.

Ristingar, elvdar av jarðskjálvta, verða máldar við einum tóli, sum nevnist seismografur. Fyri at kunna ávara fólk so skjótt sum gjørligt, máta vísindafólk neyvt allar ristingar í jarðarskorpuni. Tey brúka seismograf, eitt málitól, sum er fest í føstu helluna. Seismografurin er sera viðkvæmur og mátar allar ristingar, sjálvt hinumegin á jørðini.

Jarðfrøði
Náttúruvanlukkur


Politiskir flokkar í Norra

Sí eisini
Framstigsflokkurin (FrP) (Fremskrittspartiet)
Høgri (Høyre)
Arbeiðaraflokkurin (Arbeiderpartiet)
Röd (Rødt)


Skatval

Skatval er ein býur í Stjørdal kommunu í Noregi, og hevur umleið 2 000 íbúgvar (um leið 800 búgva inni í miðbýnum).

Ólavur Engelbrektssonur, aðalsmaður og erkabiskupur í Trondheimi, læt byggja eina borg á Steinvikholminum 1525–1532.

Skatval var sjálvstøðug kommuna 1902–1962, men í dag er býurin partur av Stjørdal kommunu.

Býir í Noregi


1853

1853 (MDCCCLIII) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum
leygardegi.

Hendingar
 Krimkríggið byrjar.
 Geglið í Horsens (nú Horsens Statsfængsel) verður bygt.
 21. apríl - A.S. Ørsted danskur ríkisleiðari.

Borin í heim
 30. mars - Vincent van Gogh
22. apríl - Fríðrikur Petersen, próstur, yrkjari og fyrsti formaður Sambandsfloksins.


Horsens

Horsens er ein býur í Horsens kommunu í Eysturjútlandi. Fólkatalið var 55 884 í (2014), tað er 8. størsti býur í Danmark. Horsens kommuna er í Región Miðjútlandi.
Horsens Statsfængsel er eitt av stóru fongslunum í Danmark.

Býir í Danmark
Býir í Región Miðjútlandi


Horsens Statsfængsel

Horsens Statsfængsel er eitt av stóru fongslunum í Danmark.

Ávísingar úteftir
 Heimasíða

Bygningar og bygningsverk í Danmark


Elektrisitetsverkið í Botni

Elektrisitetverkið í Botni, Suðuroy, er tað fyrsta elektrisitetsverkið ið varð bygt í Føroyum.

Søgan

Ljósfestin

Í bókini hjá Poul Andreasen byrjar hann við at greiða frá um ljósfestin, ið varð hildin í gamlaskúla á Oyralaði, tann 18. juli 1921. Oddamaðurin fyri hesum var Petur Dahl á Gørðunum, sóknarstýrisformaður. Hann helt talu, bjóðaði fólki vælkomnan og trýsti á eina kontakt og skúlastovan strálaði við elektriskum ljósi. Í alt vóru umleið 100 fólk til hetta tilhald.

Ætlanir um at fáa elektrisitetsverk

Føroyingar høvdu verið í Danmark, og har sóu teir alt hettar elektrisitetið ið har var, og hettar vildu teir eisini hava í Føroyum. Í 1919 bað løgtingið norska verkfrøðingin Håkon Blaauw koma og kannað áir og vøtn í Føroyum, og gera eina frágreiðing um vatnnýtslu og drívmegi (hvussu til bar at fáa hettar at virka í Føroyum). Eisini kom ein annar verkfrøðingur, Sætersmoen. Báðir komu við frágreiðingini í 1922, men tá var elektrisitetverkið longu liðugt, teirra frágreiðing var tó eisini til alt Føroyar.

Nýtt sóknarstýri,fundur og viðurkenning

Nýtt sóknarstýri kom í 1918, Petur Dahl varð valdur til sóknarstýrisformann. Teir høvdu 11 mál, ið teir fundaðust um, har ímillum vóru at fáa verkfrøðingar til Føroya at kanna møguleikarnir til elektrisitetverkið. Vágs kommuna var væl fyri fíggjarliga, men tað bleiv tosað nógv aftur og fram um lánini, ið mundu takast til hettar arbeiði, men alt bleiv viðurkent, og skuldi farast í gongd beinanvegin, áðrenn alt bleiv dýrari.

Arbeiði byrjar

Arbeiði fór í gongd seint í 1919. Á odda var Håkon Blauuw og aðrir verkfrøðingar, innstallatørar & montørar. Tilfarið teimum tørvaðu varð flutt av Eiðinum og til Botn. Sjálv støðin var niðri í Botni, ætlað var at byggja eina minni støð við Miðvatn, men tað bleiv til einki. Tey trý vøtnini eita Ryskivatn, Miðvatn og Tindalíð. Veruliga byggingin var við Ryskivatn. Tað vóru rør bygd gjøgnum hesi trý vøtn, og niður í støðina í Botni. Vesturi á Eiðinum høvdu teir eisini lagt ein elektrisitetslinju, so at útróðrarmenninir kundu lættari hála bátarnir upp á land. Fyrsta húsið í Vági ið var roynt til kóking við elektrisiteti, var hjá Trinu og Óla hjá Mikku.

Botn

Í Botni búðu eisini fólk, men eingin vegur var (kom 40 ár aftaná elektrisitetið), so vøran mátti berast ella førast við báti av Eiðinum. Tá Spanska sjúkan gekk, slapp eingin úr ella í Botn. Í Botni búðu hjúnini Anna og Christian Thomsen og tey áttu 4 døtur og 5 synir.

Lán

Prísirnir øktist hesa tíðina, tað var ikki gott fyri kommununa, ið hevði tikið fleiri lán. Alt bleiv dýrari enn ætlað, og eisini var nógv renta. Lán var frá privatum, sparikassanum og statslán, alt lánið íalt var 919.417.

Tíðirnar versnaðu og kostnaður

Tíðirnar versnaðu frá tí elverkið opnaði og framyvir 20-ini og 30-ini. Vágur lá gott fyri við fiskiskapi, men ikki í krígnum. Lítið kom inn fyri elektrisitetið, tí fólk spardu, og tað bleiv lítið brúkt. Petur Dahl skrivaði amtmanninum eitt bræv um hvussu harmur hann var um viðurskifti, og eingin peningur kom inn. Kostnaðurin fyri elið var hettar, eitt fast árligt gjald fyri innlagdar málarar var 6 kr og var hann dupultur var tað 12 kr. 40 oyru fyri ljós, kóking var 5½ oyra. Tað bleiv broytt av at tíðin var so ring, ljósið var tað sama men kóking minkaði til 3½ oyra. Tað fasta gjaldið hækkaði tó, ein einkultir 24 kr og dupultur 36 kr. Hetta dámdi ikki fólkinum, og tey sendu tí eitt skriv til sóknarstýrið, við yvir 100 undirskriftum. Tað kostaði ov nógv, tí skattur var nógvur og hettar var ein keðilig tíð.

Arbeiðsfólk í Botni

Fyrsti maskinmeistari var Christian Thomsen, síðani sonur hansara og nógvir aðrir. Eisini vóru nógv hjálparfólk t.d. Akra-Petur, Johan Djurhuus og sonur hansara og nógvir aðrir. Tað var Johan Djurhuus, ið yrkti kvæði um Huldugentuna, meðan hann búði í Botni.

Vatntrot

Undir krígnum var elektrisitetsnýtslan økjandi. Tað regnaði nógv og vøtnini vóru full, men nakrir mánaðir aftaná bleiv vatntrot og teir máttu steðga elektrisitetinum um náttina. Tá mátti prísurin hækkast úr 5 oyrum til 8.

Nýggj rør

Nú var tørvur á nýggjum rørum, so tey máttu aftur taka lán, tað ornaði sóknarstýrið fyri. Tey komu við damparanum “Lingtroom”, men tey lógu í nógv ár á keiøkinum og niðan fyri skúlan. Vegur var lagdur niðan til Botn, so tey kundu sleppa niðan við rørunum. Tað tók eitt ár at gera liðugt. Felagið æt Elfelagið Suðuroy frá 1955.

Háspenningslinjir

Bert ein háspenningslinja var, hon var í Vági. Men ein var gjørd til Tvøroyri og Øravík. Seinni til Lopra, so Porkeri. Síðani var stórt arbeiði gjørt, til Sumbiar, Víkarbyrgis, Akrar, Hovs, Fámjins, Hvalba og Sandvík. Nógvir upprunapelar standa enn.

Elfelagið Suðuroy

Nú skuldi fundur haldast um at allar kommununnar skuldu verða í einum elfelagið, øll komu við uttan Hvalba, tí tey høvdu eitt motorverk við tveimum motorum, men komu tó við tvey ár seinni. Felagið yvirtók alt uttan gøtuljósini, tá skuldu kommununnar enn hava.

SEV

Nú var aftur fundur hildin um at alt Føroyar skuldu verða í einum elfelagið, SEV. Teir hildu at alt fór at ganga betur í einum felagsskapi. SEV sendi so eitt skriv uppá tær treytir ið fóru at verða, øll vóru glað um ætlanina. Íalt vóru 6045 fólk í Suðuroy. Elfelagið Suðuroy fór uppí SEV í 1963.

Elverkið á Oyrunum

Í september 1982 varð nýtt elektrisitetsverk bygt á Oyrunum í Vági, tað er á syðru síðu av fjørðinum. Tað varð liðugt uppá eitt ár. Settir vóru tveir dieselmotorar, tað skuldi takast til tá ið elektrisitetverkið í Botni ikki kundi klára elektrsitetstørvin í Suðuroy. Ein automatisering var eisini gjørd, so at bæði dieselverkini í Trongisvági og elektrisitetverkið í Botni eru nú fjarstýrd frá verkinum á Oyrunum.

Umsitingarhúsið í Lágabø

Stutt eftir at elverkið varð bygt, var farið undir at byggja stóran umsitingarbygning í Lágabø. Har var bústaður hjá virkisleiðaranum og til skrivstovur og goymslurúm, eisini var telefonstøðin har. Fyrsti verkstjóri var Hans H. Hamnæs, síðani K. H. Lystbæk og aðrir. Skrivstovufólk vóru fyrst Petur Dahl við Krosslið, so Sørin Madsen og fleiri onnur. Bókhaldarar vóru Bjarki Hjelm, Hans Andreasen og Anna Elisabeth Strøm.

Keldur

 Bók: Elektrisitetverkið í Botni, eftir Poul Andreasen, ISBN 9991892907
 SEV.fo um elektricitetsverkið í Botni

Føroyskar fyritøkur
Suðuroy


Fjallavatn

Fjallavatn er næststørsta vatn í Føroyum og ligur í Vágum. Vatnið er 1 km² til víddar.

Sí eisini
 Vøtn í Føroyum

Vøtn í Føroyum
Vágar


Paraguai

Paraguei ella Paraguai er eitt land í Suðuramerika. Grannalond eru Argentina, Bolivia og Brasil. Landið er 406.752 m2. Tann stóra áin Paragueiá sker landið í tvíningar. Stívliga 6,8 milliónir fólk búgva í Paraguei, av teimum búgva 44 % í býunum. Høvuðsstaður er Asunción, har búgva 519.000 fólk. Høvuðsmálið í Paraguei er spanskt, men flest øll tosa eisini tað gamla indiánamálið, guarani, og í býunum tosa summi bara spanskt. Paraguei gjørdist óheft av Spania í 1827. Mesti útflutningurin er bummull og soyabønir.

Tá ið tað hevði verið partur í spanska hjálandaríkinum í úti við 300 ár, gjørdist landið sjálvstøðugt í 1811. Síðan hava einaræðisharrar stýrt landinum næstan alla tíðina. Gitnastur var Alfredo Stroessner herovasti, sum ráddi í 35 ár, til kvett varð gjørt ímóti honum í 1989, og hann varð settur frá. Nú verður roynt at byggja landið upp.

Søga

Chacokríggið

Síðan miðskeiðis í 19. øld vórðu Paraguei og Bolivia ósamd um, hvør skuldi hava yvirvaldsrætt yvir Chacolendinum, eitt oyðið øki - 250.000 km2 - ímillum tey bæði londini. Í 1920-árunum varð hildið, at stórar oljukeldur vóru har, og altjóða áhugi varð fyri økinum. Í 1928 vórðu vápnaðir samanbrestir ímillum londini, og Paraguei, sum var nógv minni og hevði færri fólk, bað Fólkasamgonguna fáa semju í lag. Men allar senmingsroyndir miseydnaðust, og í 1932 brast veruligt kríggj á. Paraguei, sum varð hildið at verða óseki parturin í krígnum, tók seg skjótt fram. Tá ið kríggj hevði verið í trý ár, ið kostaði trimum bolivianarum og tveimum paragueiarum lívið fyri hvønn ferkilometur, sum tikið varð til, hevði Paraguei fingið ræðið yvir næstan øllum økinum. Umstøðurnar hjá hermonnunum í Chacolendinum vórðu ræðuligar. Stundum bardust 50 000 mans úr hvørjum landi í tættasta regnskógi og kjarrlendi ella í vandamiklum mýrlendi. Í turrtíðini varð næstan ikki vatndropi at fáa. Líka nógvar hermenn doyðu av malaria og lívsýki sum í bardøgum. Nógvu eiturormarnir gjørdu sítt til, at so mangir hermenn doyði. Kríggið hevði mergsogið báðar partar, og við altjóða hjálp avtalaðu tey vápnahvíld, og í 1938 var friður. Chaco varð býtt sundur, og Paraguei fekk meginpartin.

Landafrøði

Høvuðsstaðurin, og einasti stórbýurin í landinum, eitur Asunción, eini 540 000 fólk búgva í býnum. Hann er eystan Paragueiá. Tað, ið eyðkennir býin, eru rætthyrnta vegakervið við breiðum, trægirdum vegum og mongu, vøkru viðarlundirnar. Asunción hevur varðveitt sniðið og dámin úr sponsku hjálandatíðini. Í Norðurparaguei er Gran Chaco, ið er óføra stórt gras- og skógarlendi. Einastu fólk, sum búgva her, eru guraní- og macáindiánarnir. Macáindiánar selja ferðafólki t.d. handvovnar taskur.

Búskapur

Av tí at Paraguei er langt inni í meginlandinum, stór lendi eru óbygd og lítið náttúrutilfeingi er at taka av, er landið eitt av fjónaðu londunum í heiminum. Helmingurin av fólkinum í Paraguei er jarðyrkisfólk. Ovurstóra Itaipú-orkuverkið ger so nógv ravmagn, at stórar nøgdir verða seldar Brasil. Roynt verður eisini at menna ymsar nýggjar ídnaðargreinir, so at landið skal ikki verða so bundið at landbúnaðinum.

Mentan

Í Paraguei búgva umleið 40 000 indiánar. Teir hoyra til 18 ymsar ættbólkar, og hvør ættbólkur tosar sítt mál. Eini hundrað ár eftir tað, at Spania hevði lagt Paraguei undir seg í 1536, fóru jesuittatrúboðarar at kristna paragueiar. Jesuittar, katólskur trúarflokkur, bygdu trúboðarastøðir og stórar steinkirkjur og vardu guaraní-indiánarnar fyri fíggindum sínum. Tá ið jesuittarnir vórðu riknir av landinum í 1767, fullu bygningar teirra í órøkt; teir verða nú umvældir.

Politikkur

53 forsetar hava rátt í landinum. Alfredo Strössner úr Coloradoflokkinum er tann, sum hevur sitið longst við ræði. Hann sat sum forseti frá 1954, til hann í 1989 var frákoyrdur í statskvetti.

Paraguei
Suðuramerika


Hjarta

Hjarta (latín: cor, genitiv cordis) er gagn, ið pumpar blóð runt í kroppinum á menniskjum og djórum. Hjarta er ein vøddi, men hevur eisini streymleiðandi vevnað og hjartaklaffar. Uppbygnaðurin á hjartanum sæst á myndini til høgru.

Hjarta á menniskjanum, súgdjóri og fugli er býtt sundur í fýra kømur, sum eru skild sundur við fýra klaffum, hjá skriðdjóri og paddu eru trý kømur og hjá fiski eru tvey kømur. Hjarta á einum menniskja er nøkulunda líka stórt sum ein knýttur nevi og er mitt í bróstkassanum (thorax) eitt sindur til vinstru fyri miðlinjuna á kroppinum.  Í hvílu slær hjarta umleið 60-100 sløg um minutti. Iltað blóð verður pumpað út í ringrásina gjøgnum høvuðspulsæðrina (aorta) og ófiltrað blóð gjøgnum lungnaarteriuna út í lungnaringrásina.

Bygnaður
Menniskjahjartað vigar umleið 300 gramm og er umleið 12x9x6 cm til støddar. Hjarta er í bringukassanum beint uppi yvir diagphragma

Kanningar av hjartanum
 Klinisk kanning
 EKG
 Ekkokardiografi
 Myokardiescintigrafi
 Hjartakateterisasjón

Hjartasjúkur

Iskemiskar hjartasjúkur
 Akutt myokardieinfarkt (AMI)
 Akutt koronar syndrom (AKS)
 Angina pectoris

Arytmi/rútmuórógv
 Greinblok
 AV-blok
 Atrie-flimren
 Eykasystoli
 Takykardi
 Adams-Stokes syndrom
 Hjartaklappfeilur

Bruni í hjartanum
 Endokardit
 Perikardit

Aðrar kardiologiskar sjúkur
 Hjartastopp
 Hjartaflimran
 Hjartainsuffisiens
 Kardiogent sjokk

Gøgn


Leguhús

Leguhús eru hús, ið verða nýtt til styttri ella longri legur serliga hjá børnum og ungum. Kendastu leguhúsini í Føroyum eru:
 Zarepta í Vatnsoyrum, sum er leguhúsið hjá Brøðrasamkomuni.
 Leguhúsið í Nesvík, sum er leguhúsið hjá føroysku heimamissiónini.
 Skótadepilin á Selatrað, sum er leguøki hjá føroysku skótarørsluni.
 Leguhúsið á Kambsdali, sum er leguøki hjá føroysku skótunum.

Bygningar


Húsa kirkja

Húsa kirkja varð vígd 11. juli 1920, og tað var Jákup Dahl, próstur, ið vígdi kirkjuna.

Ávísingar úteftir
Kalsoy, jenskjeld.info

Keldur

Kirkjur í Føroyum
Føroyska Fólkakirkjan
Kalsoy


Anna Mattsson

Anna Mattsson er svenskur rithøvundur, fødd 1966. Anna Mattsson hevur givið út 6 yrkingasøvn: Återvändo (1988), Till dagarna (1990), Spådom (1991), Ännu (1997), Det snöar i Kambodja (2005) og  Gränsglaset (2009). Best er hon tó kend fyri skaldsøguna Alexandras rum (1994), ið Tóroddur Poulsen hevur týtt til føroyskt við heitinum Rúm Alexandru, og framhaldið De ensammas hus (2004). Anna Mattsson hevur eisini  týtt føroyskar bókmentir til svenskt, m.a. yrkingar eftir Tórodd Poulsen.

Svenskir rithøvundar
Føðingar í 1966
Kvinnuligir rithøvundar


Kapitalisma

Kapitalisma (eisini nevnd eyðvald) er ein búskaparskipan grundað á privata ognarrættin av vinnutólunum og vinningi. Sermerkt fyri kapitalistisku búskaparskipanina er privati ognarrætturin, samsýning fyri arbeiði (t.d løn), sjálvboði býti av vørum og tænastum og ein kappingarførur, prísásetandi marknaður. Í sínum einfaldasta sniði er kapitalisma sostætt rætturin at býta um veitingar (t.d keyp og søla) uttan avmarkingar.

Búskapurin í einum kapitalistiskum samfelag kallast marknaðarbúskapur, og er eyðkend við, at prísstøði í samfelagnum verður stýrt av útboði og eftirspurningi. Hetta merkir at virði (prísurin) á eini vøru ella tænastu sum útgangsstøði ikki er hægri enn tað, sum keyparin er áhugaður í at rinda, men heldur ikki lægri enn tað, sum seljarin er áhugaður í at selja fyri. Er stórur umsetningur av viðkomandi vøru ella tænastu, verður prísurin roknaður sum tann miðalprísur, ið flestu keyparar á marknaðinum eru áhugaðir í at rinda, sammett við tann prís, ið flestu seljarar eru áhugaðir í at selja fyri. Yvir tíð fer prísurin á marknaðinum sostætt at leggja seg í eina príslegu, ið keypari og seljari eru samdir um.

Til tess at fremja kapitalistisku búskaparskipanina bera fortalarar fyri búskaparskipanini javnan fram, at neyðugt er við einum lágum skattatrýsti á einstaklingum og fyritøkum, og at valdi hjá landinum skal vera avmarkað.

Politisku hugsjónirnar sosialisma, anarkisma og kommunisma høvdu sín uppruna sum eitt mótspæl til kapitalistisku búskaparskipaninar í Evropa í 18. og 19. øld. Størsti parturin av londinum í heiminum nýta tó marknaðarbúskap, herímillum í USA og øll lond í Evropa.

Í Føroyum og Danmark er ognarrætturin vardur í grein 73 í grundlógini og í Evropeiska Mannarættindasáttmálanum. Grein 73 í grundlógini ásetur, at ognartøka einans kann fara fram sambært lóg, við almannagangligum virksemi sum endamál, móti fullum endurgjaldi av marknaðarvirðinum av tí ognartikna lutinum.

Politisk hugsjón


Sosialisma

Sosialisma, eisini nevndir javnaðarstevna, er ein politisk hugsjón, sum kann sigast at hava søguligar røtur langt aftur í tíðina. Men teir fyrstu sosialistnir í modernaðari tíð vóru Henri Saint Simon og Charles Fourier í Fraklandi og Robert Owen í Onglandi. Seinni kom Karl Marx og Friedrich Engels á pallin. Teir grunnløgdu tað vísindaligu sosialismuna í mótsetning til sosialismuna hjá Saint Simon og Owen sum teir kallaðu utopiska. Marx finst at kapitalistiska marknaðarbúskapinum og harvið privata ognarættinum til framleiðslutólini. Hansara atfinnagar eru grundaðar á kanningar av kapitalistiska búskapinum. Í sínum høvuðsverki Kapitalurin vísur hann at fríi marknaðurin skapar permanent afturvendandi kreppur og er ein forðing fyri búskaparligum vøkstri og tøkniligum framburði. Afturat tí skapar kapitalisman fátækradømi fyri serliga arbeiðarastættina. Hansara alternativ til marknaðarbúskapin er ætlanarbúskapurin, har staturin eigur meginpartin av framleiðslutólinum. Staturin skal stýra marknaðarkreftinum. Á tann meinar Marx at tað kann sleppast undan afturvendandi kreppinum.

Máli hjá sosialsmuni er at avskaffa fátækradømi, samfelagsstættirnar og statin. Marx meinti at sosialisma bara kundi koma ígjøgnum við eini kollvelting. Marx greiddi frá at sosialismu fyrsta stigi á leiðini til kommunismu. Ein tílík kollvelting bleiv veruleiki í 1917 við Vladimir Lenin á odda. Seinni er kommunisma ofta sett í samband við stýri í Sovjet.

Arðir sosialistar sum sosial-demokratarnir meina ikki at tað er neyðugt at við kollvelting fyri at innføra sosialsmu. Greiðastu mótsetningar til sosialismu eru kapitalisma og liberalisma.

Politisk hugsjón
Stýrisskipanir


Kommunisma

Kommunisma (eisini nevnd samognarstevna) er ein er politisk hugsjón, ið byggir á hugsjónina um, at ognarrætturin yvir framleiðslutólunum og vinningi skal vera á almennum hondum, og at privati ognarrætturin skal vera forboðin.

Orðið "kommunisma" hevur sín uppruna í bókini Projet de communauté philosophe eftir franska heimsspekingin Victor d'Hupay frá 1777. Heiti kemur av franska orðinum commune, ið merkir kommuna.

Kendasta nútímans útleggingin av politisku hugsjónini hevur sín uppruna í smáritinum Manifest der Kommunistischen Partei (kommunistiska stevnuskráin), eftir týsku heimsspekingunum Karl Marx og Friedrich Engels frá 1848. Hugsjónin hjá Karl Marx kallast marxisma ella klassisk kommunisma.

Flestu útleggingarnar av kommunistisku samfelagshugsjónini skoða semfelagið sum eitt stríð millum tvær høvuðsstættir: borgarastættin (bourgeoisie), og verkamannastættin (proletariati). Borgarastættin eigur vinnutólini og rávørurnar, og ræður sostætt yvir kapitalinum í samfelagnum. Við hesum kapitali kann borgarastættin keypa arbeiðsmegi frá verkamannastættini, ið virðisøkir rávøruna, sum síðani kann seljast víðari við vinningi. Klassiska kommunisman heldur uppá, at hendan virðisøking (vinningurin) ikki kemur verkamannastættini til góðar, eftirsum hon einans móttekur eina fasta samsýning (løn) fyri arbeiði sítt. Kommunistiska loysnin uppá trupulleikan er, at felagsskapurin skal ognartaka vinnutólini, soleiðis at allir landsins borgarar kunnu fáa lut í virðisøkingini. Fyri at røkka hesum máli er neyðugt at avtaka privata ognarrættin, og at stovna ein sterkan felagsskap, ið gjøgnum sín fullkomna ognarrætt tryggjar javnrætt í samfelagnum.

Aðrar stættir innan klassisku kommunismuna er smáborgarastættin (petite bourgeoisie), ið eigur vinnutól, men ikki keypur arbeiðsmegi frá verkamannastættini, og fátækrafólkið (lumpenproletariat).

Kommunisma í heiminum í dag
Meginparturin av heiminum í dag, nýtur marknaðarbúskap ella blandaðan búskap. Undir hesi skipan hava bæði tað privata og tað almenna ein virknan leiklut í búskapinum; Privatar fyritøkur skapa kapital í samfelagnum við framleiðslu og sølu av vørum og tænastum, og rinda skatt og avgjøld av vinningi sínum. Tað almenna nýtur síðani hesar inntøkur til at seta á stovn almannagagnligt virksemi (t.d skúlar og sjúkrahús), ella til at keypa vørur og tænastur frá tí privata. Soleiðis er eisini í londum sum Kina, hvørs stjórnarskipan formliga lýsur landi at vera kommunistiskt.

Aðrir statir, hvørs stjórnarskipanir formliga hava lýst londini at vera kommunistisk, eru til dømis Kuba, Norðurkorea og Sovjetsamveldið.

Politisk hugsjón
Kommunisma


Liberalisma

Liberalisma ella frælsistevna er ein politisk hugsjón, har týdningarmest er at leggja dent á frælsi og møguleikar hins einstaka, veikan stat og lágan skatt. Liberalisma verður mett at vera ráðandi politiska hugsjón í Vesturheiminum. Harafturat eru javnrættindi týdningarmikil liður í liberalismu, t.e. øll skulu hava somu rættindi og somu møguleikar. Allir borgarar og øll vinna skulu hava fullan rætt til at virka innanfyri somu galdandi lógarkarmar. Týdningarmikið við liberalismu er eisini, at tey, sum arbeiða, skulu fáa pengar, meðan tey, sum ikki arbeiða, meira ella minni ongar pengar skulu fáa. Í fronsku kollveltingini vóru loysanarorðini ’’frælsi, javnaður og brøðralag’’. Liberalisman setur frælsi í hásæti. Í 1789 kom mannarættindayvirlýsingin, sum í 17 greinum vísir á grundleggjandi menniskjarættindi. Í 19. øld vóru mong hugtikin av liberalismu. Øll skuldu hava sama rætt at siga sína hugsan bæði í skrift og talu. Liberalistisku sjónarmiðini ávirkaðu eisini fíggjarstøðu landanna. Greiðastu mótsetningar til liberalismu eru sosialisma, kommunisma og marxisma. Meðan statirnir eru tann grundleggjandi eindin í merkantilismu og kommunismu, er einstaklingurin grundleggjandi eindin í liberalismu.

Hugsanir í liberalismu kunnu í stóran mun knýtast til hugsanir Johns Lockes (1632- 1704) og Adams Smiths (1723-1790). Smith vildi vera við, at tann einstaki er sjálvsøkin, men at tað er ein fyrimunir fyri samfelagið sum heild. Adam Smith helt, at um øll í einum landi gera tað, sum loysir seg best fyri tey sjálvi, so er hetta eisini gott fyri heildina. Smith skrivaði í 1776 bókina The Wealth of Nations. Hetta verk var ætlað sum ein atfinning at verandi merkantilistisku skipan. Um hetta mund vóru nógvar avmarkingar fyri búskaparligum virksemi galdandi. Merkantilistiska skipanin hevði lagt upp til, at stjórnir skuldu leggja seg út í búskaparligar stýringar av vinnulívi við tí endamáli at veksa um útflutning og avmarka innflutning. Á henda hátt fóru lond at standa seg betur í kappingini mótvegis øðrum londum, og hetta hevði týdning fyri ríkidømi í einstaka landinum. Smith hevði eina aðra fatan. Hann grundgav fyri fríhandli og bert avmarkaðari uppílegging frá politiskari síðu.

Tað, at marknaðurin skal vera fríur, merkir ikki, at øll kunnu gera, sum tey vilja. Ein fortreyt fyri liberalismu er, at statirnir tryggja frælsi hins einstaka. Frælsi skal ikki nýtast til at snýta onnur, og er tað soleiðis, at vit á einum øki í samfelagnum fáa eina monopolfyritøku, so skal hon annaðhvørt upploysast í fleiri smærri fyritøkur. Tær strongu kappingarlógirnar, sum eru galdandi í Vesturheiminum, eru júst gjørdar við tí fyri eyga at tryggja ein sterka kapping. Hetta er liberalistiskur vinnupolitikkur. Sjálvur hornasteinurin í einum liberalum búskapi er privatur ognarrættur. Tá ið tilfeingið er á privatum hondum, er størri vilji at gagnnýta tilfeingið effektivt. Adam Smith var av tí áskoðan, at fríur handil er av størsta týdningi, og at staturin ikki eigur at leggja seg út í marknaðin, tí at marknaðurin er sjálvregulerandi. Hann doypti hesa mekanismuna ósjónliga hondin (enskt: The invisible hand).

Aftaná Seinna heimsbardaga tók av álvara eitt liberalistiskt rák seg upp í heimsbúskapinum. Endamálið var m.a. at menna heimshandilin við tí grundgeving, at handil er drívmegin aftanfyri vøkstur og búskaparligari menning.  Tað finnast nógv ymiskt sjónarmið innan liberalismu. Tað er tey, sum leggja dent á búskaparliga javnstøðu og leggja seg upp ímóti sosialliberalistiskum sjónarmiðum, meðan onnur halda, at frælsi hins einstaka er týdningarmeiri enn sosialt rættvísi.

Klassisk liberalisma leggur dent á einstaklingin, ognarrættin, atomismu, laissez-faire kapitalismu (búskaparlig liberalisma ella kapitalisma). Tann modernaða liberalisman hevur positivari áskoðan á stjórnina. Góðkenning av ávísari redistributión og laissez-faire kapitalisman vrakað. Í USA eru demokratar tað, sum amerikanarar kalla «liberalir» (vinstrahallir). Á tí høgrahallu síðuni í Evropa finnast fleiri rætningar, eitt nú sosialliberalisma, liberalisma og klassisk liberalisma.

Keldur

Politisk hugsjón


Anarkisma

Anarkisma er heimspekilig og politisk hugsjón, sum vil avtaka alla almenna stýring. Ofta er funnist at anarkismu fyri at bera dám av lógloysi og kaosi. Anarkisma merkir "Uttan vald" og høvuðstankin aftanfyri hana er, at øll skulu gera sum tey vilja. Eingi anarkistisk samfeløg eru til uttanFrístaðurin Christiania í Keypmannahavn, Danmark.

Politisk hugsjón


Politisk hugsjón

Ein politisk hugsjón (danskt: Politisk ideologi) er skipan av samanhangandi hugtøkum.

Dømi: Liberalisma, Kapitalisma, Sosialisma, Kommunisma, Anarkisma

Politisk hugsjón