Sámal Pætursson Lamhauge

Sámal Pætursson Lamhauge var løgmaður í Føroyum 1706 - 1752.

Sámal Pætursson Lamhauge var oldurabbasonur Jógvan Heinason løgmann og var giftur við dóttir Jóhan Hendrik Weyhe løgmann. Hann var ættaður úr Lamba, og eins og verfaðirin var hann stórur jarðardráttur. Tá hann doyði, átti han 40 merkur í óðalsjørð.

Hann var verfaðir Hans Jákupsson Debes, løgmann 1752 - 1769.

Keldur
 Løgtingið 150 – Hátíðarrit. Tórshavn 2002, Bind 2, s. 366. (brotið Føroya løgmenn fram til 1816) ([http://www.logting.fo/Ymiskt/Løgtingssøgan%202.pdf PDF-Download

Løgmenn í Føroyum
Føðingar í 1700-árunum
Andlát í 1750-árunum


Jóhan Hendrik Weyhe

Jóhan Hendrik Weyhe var løgmaður í Føroyum 1679 - 1706. Hann var systirsonur Christoffer von Gabel og giftur við dóttir løgmannin Jógvan Poulsen. Tá ið hann doyði var hann tann størsti jørðeigarin í Føroyum, hann átti tá 48 merkur av óðalsjørð. Dóttir hansara giftist eftirmanni hansara, løgmanni Sámal Pætursson Lamhauge.

Keldur

Weyhe, Jóhan Hendrik
Føðingar í 1670-árunum
Andlát í 1700-árunum


Zakarias Tormóðsson

Zakarias Tormóðsson (Eiði) var løgmaður í Føroyum 1608 - 1629.

Tormóðsson, Zakarias
Tormóðsson, Zakarias


Andras Guttormsson

Andras Guttormsson (føddur umleið 1490, doyði 1544, búði í Kálgarði í Sumba, ættaður úr Noregi) var løgmaður í Føroyum 1531 - 1544.

Hann er faðir Guttorm Andrasson, sum gjørdist løgmaður eftir faðirin.

í desember 1531 fekk Andras Guttormsson tilnevning frá Fríðriki kongi I til starvið sum løgmaður í Føroyum. Hann skuldi gera løgmanseið sín til Joachim Wullenweber, kongsins fúta og Føroya fólk ("menige almue"), helst á Føroya Løgtingi. Hann skuldi veita hvørjum manni, fátækum og ríkum, lóg og rætt eftir Sankta Ólavs kongs og Noregs lóg.
Andras Guttormsson búði í Kálgarði í Gørðum í Sumba og hann var Føroya løgmaður til 1544.

Kálgarðsbóndin Guttormur (Løgmaður), átti ellivu merkur av Víkini; Jenis í Laðangarði átti tað tólvtu. Men Jenis legði eina mørk sína móti einari kálgarðsbóndans mørk og so eydnu sína ímóti hinum tíggju. Hann spurdi tá kálgarðsbóndan um hann vildi ikki leggja felag við seg, tí hann, Jenis, hevði so góða eydnu og hin onga. So løgdu teir felag (tó at Kálgarður var løgmansgóðs og tí ikki átti at vera lagt í felag) og síðan treivst væl hjá báðum. Men ongantíð sótu teir væl um sátt og skiltust síðan aftur úr felaginum. So visti eingin av, fyrr enn Jenis gjørdi ferð niður til Danmarkar til at stevna løgmanni.
Ein dagin, sum kálgarðsbóndin stendur úti fyri durum, sær hann ein bæriligan reyðklæddan mann koma ríðandi oman á Krossjarðargarðar og spyr, um nakar veit, hvør maður hatta er. Tá varð honum aftursvarað, at tað var sjaldsamt, at hann skuldi ikki vita, at hatta var Jenis í Laðangarði, sum hevði verið niðri eitt heilt ár og nú var afturkomin. Ikki frættist tíðindi úr Laðangarði til Kálgarðs, tó at skamt var ímillum — so hatskir vóru teir hvør á annan, Laðangarðsbóndin og Kálgarðsbóndin.
Stutt var umliðið, tá ið bræv kom til løgmans frá kongi, at hann skuldi búgva ferð sína niður til at verja seg fyri slíkum, sum honum var um kent. Men av tí at løgmaður var vorðin gamal og orkaði illa at ferðast, tók sonurin, Guttormur Andrasson, ferðina uppá seg.

Keldur

 Jakob Jakobsen: ”Færøske folkesagn og æventyr”, 1898-1901

Sumbingar
Guttormsson, Andras
Føðingar í 15. øld
Andlát í 16. øld


Guttormur Andrasson

Guttormur Andrasson  (doyði 1572 í Bergen) var løgmaður í Føroyum 1544 - 1571. Hann var sonur Andras Guttormsson løgmann úr Sumba, og var faðir Ísak Guttormsson, ið eisini gjørdist løgmaður Føroya.

Laðangarsbóndin Jenis Símunarson stevndi Andras Guttormsson fyri konginum í Danmark. Men av tí at løgmaður var vorðin gamal og orkaði illa at ferðast, tók sonurin, Guttormur Andrasson, ferðina uppá seg. Tá ið løgmanssonurin kom inn á slottið hjá kongi, rætti hann eitt silvursteyp fram, fult av peningum, í bøtur fyri faðir sín, men kongur vildi ikki taka við tí. Føroyingurin varð standandi og rætti armin út alla tíðina — steypið hevði hann í hondini. Í endanum bliknaði hann, og armurin vildi signa. Tá tók drotningin ein stól og skeyt inn undir armin á honum. Kongur blíðkaðist eitt sindur, fór til hansara og spurdi hann um eina sak, sum hann helt ímóti ráðnum einsamallur, hvat hann hugsaði um hana. Løgmanssonurin segði, at hann var so ungur og visti so lítið enn, men eitt visti hann: at tað var lóg í landinum, sum Gud og kongurin vildu. So varð vitni tikið av honum við tað sama: hann skuldi prógva tað innan fjórða dag, segði kongur. Guttormur settist at blaða í løgbókini og blaðaði í tvey samdøgur, men fann einki. Í endanum kom máttloysi á hann, hann slummaði fram á borðið sum hann sat og droymdi at hann hevði blaðað eitt blað ov langt: hann skuldi kasta blaðið umaftur. Hann so gjørdi, tá ið hann vaknaði, fann hvar tað stóð og breyt inn fyri. Um morgunin tá ið ráðið var samankomið á slottinum, fór hann fram fyri kong og skeyt bókina til hansara og vísti honum á, fyrst konginum og so hvørjum undan øðrum. Kongur vann sakina og var nú so findarblíður við hin unga løgmanssonin aftur fyri hjálpina, at hann gav honum vald at velja sær tann besta garð, í Føroyum var, at hava til løgmansgarð og Guttormur valdi tá Steigagarð í Vágum. So mikið gjørdi sonurin, at faðirin varð sitandi í friði í sínum løgmansembæti.

Ein dagin, sum hann sat til borðs við konginum, spurdu hovmenninir hann, um hann hevði nakrantíð etið av fagrari borði. Ja, segði hann. »Hvussu tá?« spurdu teir. »Á knøum sínum,« svaraði hann, »tí hvat Gud hevði gjørt var tað fagrasta«. Kongur spurdi hann, hvussu nógv egg tann føroyska gásin varp. “Tólv, viðhvørt trettan,” svaraði hann.
Óføra sterkur var Guttormur. Einaferð, sum teir rullaðu ammur (stórar tunnur) í Keypmannahavn, tók hann eina og bar í føvninginum. Hann varð spurdur, hvussu tað bar til, at hann var so sterkur — hvat hann hevði havt til føði. “Feska mjólk og turt lambakjøt,” svaraði hann.
Frálíka vakur var Guttormur og væl at sær komin. Aðra ferðina hann var niðri og kom á slottið, skuldi tí drotningin leggja hug á hann. Tá kvað hann niðurlagið:

Skuldi á mjúkum armi sovið -
ljósið tað er brunnið -
lystug var tann liljan, meg væl unni.

Frá hesari ferð eru enn høvd á lofti tey orð hansara: »Mine vatter ligger under landets dronning« - hon sat á vøttunum hjá honum.

Keldur
 Jakob Jakobsen: ”Færøske folkesagn og æventyr”, 1898-1901)

Andrasson, Guttormur
Sumbingar
Andlát í 16. øld


Jógvan Heinason

Jógvan Heinason ella Joen Heinesen (1541 - 1602) var løgmaður í Føroyum 1572 - 1583 og bóndi í Lamba. Jógvan var sonur Heina Havreka og hálvbróðir Magnus Heinason.

Heinason, Jógvan
Heinason, Jógvan
Føroyskir bóndir
Andlát í 1600-árunum


Pætur Jákupsson

Pætur Jákupsson (Kirkjubøur) var løgmaður í Føroyum 1588 - 1601.

Jákupsson, Pætur


Vibeke Larsen

Vibeke Larsen (20. juni 1949 -Tønder) var ríkisumboðsmaður í Føroyum 1995 - 2001.

 1995 - 2001 Ríkisumboðsmaður í Føroyum.
 2001 - Borgarstjóri í Vestsjællands Statsamt í Danmark.

Føðingar í 1949
Danir
Ríkisumboð í Føroyum


Bent Klinte

Bent Klinte (1. mai 1939 - Humble) var ríkisumboðsmaður í Føroyum 1988 - 1995.

 1967 cand. jur. frá Lærda Háskúlanum í Keypmannahavn
 1988 - 1995 Ríkisumboðsmaður í Føroyum.
 1995 - 2004 Stiftsamtmaður yvir Viborg Stift og statsamtmaður yvir Viborg Amt

Føðingar í 1939
Danir
Ríkisumboð í Føroyum


Niels Bentsen

Niels Bentsen (føddur 10. mars 1936 í Keypmannahavn, deyður 16. januar 2017) var ríkisumboðsmaður í Føroyum 1981 - 1988.

 1981 - 1988 Ríkisumboðsmaður í Føroyum.

Útgivið
 1988 - Den færøske folketingsrepræsentation under hjemmestyreordningen. Hjørner af dansk og færøsk politik, Tórshavn: Dagblaðið

Kelda
 Kraks Blå Bog 2005/06, s. 93 (Bentsen, Niels stats- og stiftamtmand)

Føðingar í 1936
Andlát í 2017
Danir
Ríkisumboð í Føroyum


Leif Groth

Leif Groth (9. apríl 1930 - 2009) var ríkisumboðsmaður í Føroyum 1972 - 1981.

 1958 cand. polit.
 1972 - 1981 Ríkisumboðsmaður í Føroyum.
 1981 - 1999 Statsamtmaður í Århus Amt og stiftsamtmaður yvir Århus Stift

Danir
Ríkisumboð í Føroyum
Føðingar í 1930
Andlát í 2009


Mogens Wahl

Mogens Wahl (20. oktober 1918 - 9. august 1986) var ríkisumboðsmaður í Føroyum 1961 - 1972.

 1961 - 1972: Ríkisumboðsmaður í Føroyum.

Danir
Ríkisumboð í Føroyum
Føðingar í 1918
Andlát í 1986


Niels Elkær-Hansen

Niels Elkær-Hansen (19. oktober 1915 í Sorø – 2007) var ríkisumboðsmaður í Føroyum 1954 - 1961.

 1954 - 1961 Ríkisumboðsmaður í Føroyum.

Danir
Ríkisumboð í Føroyum
Føðingar í 1915
Andlát í 2007


Søren Christensen

Søren Christensen (31. oktober 1940 í Gentofte) var ríkisumboðsmaður í Føroyum frá 2005 til 2008.

 1964 Giftur við Inge Christensen (f. 22. oktober 1940).
 1968 cand.jur frá Lærda Háskúlanum í Keypmannahavn.

Størv
 1968 - 1971 Skrivari í skrivstovu yvirborgarstjórans.
 1968 - 1972 Varaskrivstovustjóri smst.
 1971 - 1973 Varaskrivstovustjóri smst.
 1973 Skrivstovustjóri hjá Randers Kommune.
 1979 - 1986 Kommunalstjóri í Randers.
 1986 Aðalstjóri í Fíggjarmálaráðnum.
 1988 - 1994 Fyrisitingar- og starvsfólkaaðalráðið.
 1994 - 1996 Stiftsamtmaður yvur Keypmannarhavnar stift og statsamtmaður yvur Keypmannarhavnar amti.
 1997 - 2003 Aðalskrivari fyri Norðurlanda Ráðharrastovnin.
 2003 - Kommiteraður í uttanríkismálaráðnum og umboð fyri ráðharran fyri norðurlendskt samstarv.
 2005 - 2008 Ríkisumboðsmaður í Føroyum.

Nevndararbeiði o.a.
 1988 - 1994 Formaður fyri lønarráðnum.
 1988 - 1994 Dómari í Arbeiðsrættinum.

Danir
Ríkisumboð í Føroyum
Føðingar í 1940


Vøtn í Føroyum

Listi yvir vøtn í Føroyum

Vøtnini eru á hesum oyggjum: Suðuroy, Sandoy, Vágoy, Nólsoy, Eysturoy, Streymoy og Hestur:

Pollur í Saksun
Saksunarvatn
Sandsvatn á Sandoynni, 0,82 km².
Norðbergsvatn, millum Hvalba og Norðbergseiði í Suðuroynni.
Heygsvatn, millum Hvalbiareiði og Hvalba í Suðuroynni
Vatnið í Hvannhaga.
Vágsvatn, Porkeri.
Hamravatn
Rættarvatn
Bláfossvatn
Nykarvatn, við Øravík í Suðuroy.
Mjáuvøtn
Hviltavatn
Kirkjuvatn við Fámjin í Suðuroy, 0,17 km².
Vatnið (Vágur).
Tindarlíðarvatn í Suðuroynni
Miðvatn í Suðuroynni
Ryskivatn í Suðuroynni
Bessavatn, í Suðuroynni
Vøtnini í Hovsdali, Suðuroy
Vøtnini í Hamrahaga
Gróthúsvatn, Sandoy, 0,14 km².
Stóravatn
Lítlavatn
Norðara Hálsavatn
Heimara Hálsavatn
Vatndalsvatn
Lómatjørn
Lykkjuvøtn
Fossavatn
Múlbergsvatn
Núpsvatn
Ørguvatn
Dunjavatn
Hólmavatn
Gásdalsvatn á Sandoynni
Stóratjørn
Sørvágsvatn (verður eisin nevnt Leitisvatn) í Vágum, 3,57 km².
Fjallavatn í Vágum, 1,03 km²
Hviltkinnavatn
Breiðavatn
Álkuðarvatn
Halavatn
Reyðastígavatn
Steinavatn
Toftavatn, Eysturoy, 0,51 km².
Eiðisvatn, Eysturoy, 0,47 km².
Mølinvatn
Kornvatn
Starvatn
Vørðuvatn
Kvíandalsvatn, Eysturoy.
Trælavatn, Eysturoy.
Heiðavatn
Leynarvatn á Streymoynni, 0,18  km².
Saksunarvatn á Streymoynni
Pollur í Saksun
Mýrarnar
Mjáuvøtn
Vatnið
Stóravatn
Gásafjallavatn
Brúnavatn
Gásavatn á Streymoynni
Áarstíggjavatn
Porkerisvatn á Streymoynni
Fagradalsvatn á Hestoynni
Hálsvatn á Hestoynni

Keldur


Hólmar í Føroyum

Í Føroyum eru 18 oyggjar og nógvir hólmar og sker. Strandalongdin í Føroyum er tilsamans 1289 km. Íalt eru 845 oyggjar, hólmar og sker í Føroyum. Suðuroyggin er tann oyggin í Føroyum, sum hevur flest hólmar og sker, íalt 261..

Niðanfyri sæst yvirlit yvir størstu hólmar í Føroyum:

Kelda

Oyggjar í Føroyum


Óli Breckmann

Óli Breckmann (30. mars 1948 í Tórshavn). Hann er limur í Hinum Føroyska Fólkaflokkinum og býr á Argjum.

 Løgtingsmaður fyri Fólkaflokkin 1974 til 19. januar 2008
 Blaðstjóri á Dagblaðnum í tíðarskeiðunum 1975-91 og 1998-2002.
 Formaður tingbólks Fólkafloksins 1995-2004.
 Fólkatingsmaður 1984-2001.

Føroyskir politikarar
Føðingar í 1948
Løgtingslimir
Tíðindafólk
Politikarar úr Fólkaflokkinum
Føroyskir fólkatingslimir


Stari

Starin (frøðiheiti - Sturnus vulgaris (faroensis)) er ein dimmur smáfuglur við spískum nevi. Stari er ein tann fuglur, sum mest er fyri eygum okkara, og tó eru nógv, sum als ikki vita, hvussu vakur hann er, "grásprøklutur" siga tey. Men hevur tú hann nær hjá tær, so sært tú, at hann skyggir vakurtgrønur og korkareyður, tætt settur við gulbrúnum og hvítum prikkum, ein prikkur á hvørjari fjøður. Tær stóru fjaðrarnar á veingjum og veli hava ongan prikk, men so hava tær hvítan jaðara við svartari striku innanfyri. Nevið er svart um veturin, í februar fer tað at blikna, í mars er tað vorðið hvítt.

Føroyski starin er eitt slag fyri seg, størri og knáligari vaksnir enn aðrir starar. Í hinum norðanlondunum rýma stararnir burtur um heystið, okkara eru her allan veturin. Føði teirra er mest maðkar og sniglar og annað smákykt. Í stórkava hava teir tað ringt. Tá koma teir í køstarnar og taka til takkar við øllum, ið matkent er, hoymoð, eplaflus, drýlamolar og grindamolar; upphongdar fiskagreipur pikka teir hugaliga í. Kaldir og kúrandi sita teir mangan dagin um hávetur. Men út móti leypársmessu fara teir at reystnast, og kemur so sólin at síggja, "tá fer í loft upp starin og syngur fagurt ljóð", so at "tá birtist vónin aftur í barmi ljós og góð", hjá okkum, sum hoyra, so væl sum hjá honum, ið syngur. Tá ið bøurin er táur, bora teir sær eftir ormi og sniglum; tøðujørð sæst ofta útgatað av holum eftir nevi teirra.

Í apríl, og stundum fyrr, gera teir sær reiður, summir í bjørgunum, summir í urðum og gróthúsveggjum o. t. Búr, sum fólk heingja út til teirra, taka teir gladliga, uttan tá ið holið er so vítt, at teir hava ótta fyri, at smiril kann troðka seg inn at gera heimsóknir. Og frá nú hoyrast teir í heilum; við úttambaðum kvørkrum sita teir og syngja. Um málið ikki er so fagurt, er lagið so mikið lívligari og fjølbroytt. Og teir eru bannsettir at herma eftir øðrum fuglum. Steinstólpu, lógv o. a. halda vit okkum hoyra, men tá ið vit hyggja eftir, er tað stari. Í apríl og mai verpa teir 4—7 grønblá egg. Makarnir skiftast um at verma, og ½3ðju viku seinni koma ungarnir út. Ofta verpur hann tvær ferðir. Eru ungarnir ikki farnir úr búrinum, tá ið hann vil verpa aðru ferð, so lokkar hann teir út, setur seg uttanfyri við maðki í nevinum og kallar blídliga á teir. Summir koma, summir seta bara høvdið út og biðja harðliga. Men tá rýmir hann við maðkinum, og kemur ikki aftur, fyrr enn teir eru so svangir, at teir koma út.

Fyrst teir eru útkomnir úr reiðrinum duga teir lítið at flúgva, og summir eru so ræddir, at teir krøkja seg fastar í eina vindskeið og sita har og neyðhalda sær, bangnir fyri at detta oman. Skjótt fáa teir glið á veingirnar og verða lættfloygdir. So fylgist hvørt hýski eina tíð. Á nýslignum hógvi dámar teimum væl; har er so nógv av møðkum og sniglum, sum teir gomlu taka upp og rætta teimum nýfloygdu ungunum, til teir eru fullmettir; fyrst tá eta hinir gomlu sjálvir. Seinni taka teir seg saman í stórar flokkar.

Útsjónd

Starin er eitt sindur minni enn kvørkveggjan, longdin úr nevinum og út á tromina á velinum er 22 cm. Harumframt er hann heilt øðrvísi skaptur, velið er styttri, og tí er hann eisini reystari, tá ið hann gongur, og tá ið hann hoppar, hann hevur eisini annað flog og gongulag. Eitt, sum eyðkennir ungfuglin, er, at hann er javnlittur allur, sum hann er, og myrkari enn teir, sum hoyra til onnur, minni undirsløg. Tá ið staraungarnir skifta til vaksnamannabúna, fáa teir tann eyðkenda málmglógvandi, skyggjandi, purpurlilla búnan, sum um veturin hevur eina hvíta rond uttast á hvørjari fjøður. Hesa rond missa stararnir út á várið, og tá sita teir í glitrandi nøringarbúna sínum og láta við sterkum, gulum nevi.

Útbreiðsla

Um Norðuratlantsleiðina er starin støðufuglur. Tí er føroyski starin so við og við vorðin størsti starin í Norðuratlantsøkinum og egin sergrein, Sturnus vulgaris faeroensis, meðan stararnir í Hetlandi, á Fair Isle og á Ytru Suðuroyggjunum eru heldur minni, men eisini egin sergrein, Sturnus vulgaris zetlandicus, og at enda er restin av teimum evropeisku starunum teir minstu og hoyra til grundsergreinina, Sturnus vulgaris vulgaris.

Upprunaliga líktust stararnir í Bretlandi teimum stóru norðuratlantisku, men fyri ár 1800 doyði starin út í Skotlandi og var ein sjáldsamur fuglur í Onglandi. Hundrað ár seinni, um leið ár 1900, flutti tann lítli starin Sturnus v. vulgaris aftur til Onglands og Skotlands úr Evropa, og henda grein er síðani 1941 spjadd til Íslands, og í dag eru munadyggir stovnar har bæði á Eystur- og á Vesturlandinum. Teir smáu Sturnus v. vulgaris eru stundum at síggja her, og sjálvandi eru teir lættir at kenna, tí teir eru minni á stødd, ungfuglarnir harumframt eisini, tí teir eru væl ljósari enn okkara egnu Sturnus vulgaris faeroensis.

Verping

Starin verpur 4-7 ljósaturkislitt egg, og oftast fær hann her hjá okkum einar 2 urptir. Starareiður kemur tú fram á allastaðni, uttan um húsini, í bøgørðunum, í grótrúgvum úti í haganum og í fuglabjørgunum. Væl dámar honum at reiðrast millum steinarnar, sum nýttir verða til grótlaðing undir vegunum.

Stari og menniskja

Situr starin í ovfarakæti í sólskininum og breiðir teir titrandi veingirnar út og syngur, merkir tað, at várið er komið. Syngur er kanska at gera í so nógv av, hann pjátrar og skoytir onnur ljóð uppí, sum hann nústani hevur hoyrt, og sum hann hermir eftir, uppímillum koma so tey longu, eyðkendu starabríkslini. Lættasti mátin at vita, um teir ymisku flytifuglarnir eru afturkomnir um várið, er at lurta eftir staranum. Hann er sum tikin úr leikum, tá ið um ræður at herma ikki bara eftir fuglaláti sum m.ø. á mortítlingi, tjaldri, lógv, stelki og spógva, men hann hermir eisini eftir lombum og seyði, maskinbátum og bilum, t.e. eftir øllum teimum ljóðunum, sum koma honum fyri oyra har, ið hann er staddur.

Um heystið er vanligt í serligum skýmingarlýsi at síggja stararnar savnast í flokki eitt nú á húsatekjum ella á onkrum ávísum staði úti í haganum ella á bønum, tí teir saman ætla at leita sær til eitt pláss at vera nátt, oftast onkustaðni í teimum brøttu fuglabjørgunum.

Á vetri flykkjast stararnir uttan um tey húsini, sum leggja føði út til teirra. Køksrusk hvørvur skjótt á henda hátt, og leggja vit, tá ið kalt er, eisini ein tálgarbita út, er rættiligur gangur frá fuglunum, sum klandrast um feittið.

Slag
Sturnus roseus (Brandstari)

Sí eisini
 Fuglar í Føroyum

Kelda

 Postverk Føroya
 FaroeNature.net > Stari
 Mikkjal á Ryggi: Fuglabókin, Dýralæra II. 1951.

Fuglar


Drunnhvíti

Drunnhvítin (frøðiheiti - Hydrobates pelagicus) er ein lítil svartur sjófuglur, ið livir nærum alt lív sítt á víðum havi og bert kemur á land í bútíðini.

Drunnhvítin er sera tevsamur, og hjálpir tað honum at finna føðsluna og um náttina reiðrið, tá ið hann kemur inn aftur av havi. Á landi sæst hann bert á reiðurstaðnum, ið vanliga er í onkrari urð.

Útsjónd
Drunnhvíti er svartur um allan kroppin uttan á drunninum. Hann er hvítur, so fuglurin ber navnið við sær. Danir nevna hann stormsvale, tí at hann við sínum spísku og smølu veingjum líkist svala og ofta sæst aftan á illveður. Orðið stormur er eisini uppií navninum á mongum øðrum málum. Sermerkta skrápsnevið saman við fitjufótum hansara ger, at eingin kann mistaka hann fyri svala.

Drunnhvíti er sum grátítlingur til støddar og er millum minstu fuglar, ið liva úti á havi. Hann er 16 cm til longdar, flogið er 37 cm og hann vigar um 27 g.

Útbreiðsla og flyting

Eitt av heimsins størstu drunnhvítabølum er at finna í Nólsoy, mett til 100 000 pør. Drunnhvíti eigur ymsastaðni í Føroyum, tó mest í Urðini í Nólsoy. Summi meta, at ongastaðni í heiminum er so nógvur drunnhvíti til sum har. Útbreiðsla hansara er millum Lofot, Ísland og Skotland. Føroyski stovnurin er samanlagt mettur til 250 000 pør. Tað er eisini í Nólsoy, at flestu drunnhvítar eru merktir. Her í Føroyum eru um 30 000 drunnhvítar ringmerktir, og vita vit tí, at teir halda til á havinum uttan fyri Suðurafrika. Ein av heimsins elsti kendi drunnhvítum varð fangaður í Nólsoy, 31 ár eftir at hann varð merktur á Foula í Hetlandi.

Føði og verping
Føðin er m.a. æti (á útlendskum kril), smáir fiskar og høgguslokkur, sum hann tekur í vatnskorpuni.

Hjá drunnhvítum er árliga gongdin tann, at fyrstu fuglarnir koma higar seinast í mai. Í juli – august verpa teir reiðiliga stórt, hvítt (og brúnblettut) egg (um 7 g), sum teir bøla í góðar 5 vikur. Pisan fær føði hvørja nátt í uml. sjey vikur og gerst so spikafeit. So rýma tey gomlu, og millum átta og tólv dagar seinri er hon lætnað so mikið, at hon sleppur á flog og kann halda leið sína suður um Afriku. Tvey ár seinri kemur hon aftur og fer at reiðrast trý til fýra ára gomul.

Fíggindar
Rottan er ringasti fíggindin. Tó kunnu eisini másar og kjógvar taka nakað av gomlum fugli, og er hetta helst ein orsøkin til, at drunnhvítin oftast kemur í land, tá ið myrkt er. Onkustaðni er heimakettan eisini ein hóttan.

Eins og annar skrápsfuglur verjir drunnhvítin seg við at goysa spýggju eftir tí, ið kemur ov nær, og sermerktur roykur gongur at hesum fugli – eins og hjá øðrum skrápsfugli.

Slóðir
 FaroeNature.net > Drunnhvíti

Kelda
 Stamps.fo (eftir Jens-Kjeld Jensen)

Fuglar
Procellariiformes


Zinédine Zidane

Zinedine Yazid Zidane (, føddur 23. juni 1972), kelinavn "Zizou", er ein franskur pensioneraður fótbóltsleikari og núverandi venjari hjá Real Madrid. Hann spældi sum áloypandi miðvallaleikari fyri Franska fótbóltslandsliðið, Cannes, Bordeaux, Juventus og Real Madrid. Hann spældi sín seinasta landsdyst fyri Frakland hin  9. juli 2006 í HM-finaluni í Berlin móti Italia. Hann spældi 108 landsdystir fyri Frakland og skoraði 31 mál fyri franska landsliðið.

Zidane var kendur fyri sína elegansu, visión, bóltkontroll og tøkni og var í 2004 valdur at vera besti fótbóltsleikari í Evropa tey seinastu 50 árini í UEFA Golden Jubilee Poll. Hann verður av mongum mettur at vera ein av størstu fótbóltsspælarum í søguni.

Uppvøkstur og karriera

Zinedine Yazid Zidane ( - Zin ad-Din Yazid Zidan) varð føddur hin 23. juni 1972 í La Castellane, Marseille, í Suðurfraklandi. Zidane er ættaður av algirskum kabylskum berberfólki. Foreldur hansara, Smaïl og Malika, fluttu til Paris úr bygdini Aguemoune í berber-talandi regiónini Kabylia í norðara partinum av Algeria í 1953, áðrenn Algeriska kríggið byrjaði. Familjan, ið búsettust í tí harða norðara umhvørvinum í økinum Barbès og Saint-Denis, funnu lítið av arbeiði í regiónini, og mitt í 1960-árunum flutti familjan til norðara Marseille útkantin av La Castellane í 16. arrondissement av Marseille. Í 1972 var Zidane føddur har sum tann yngsti av fimm systkjum. Pápi hansara arbeiddi í goymlubygningum og sum náttarvørður í einum íbúðarblokki, meðan mamman var heimagangandi. Familjan livdi eitt hampuliga gott lív eftir støðinum hjá grannalagnum har, ið var kent um alt Marseille fyri høgan kriminalitet og arbeiðsloysi.

Tað var í Castellane at Zidane fyri fyrstu ferð kom at kenna til fótbólt, hann fór sum fimm ára gamal at spæla fótbólt við grannabørnunum á Place Tartane, í einum 80-ganga-12-yard garður, ið var høvuðs torgið í bústaðarblokkinum. Í juli 2011 nevndi Zidane fyrrverandi Marseille leikararnar Blaž Slišković, Enzo Francescoli og Jean-Pierre Papin sum sínar fyrimyndir undir uppvøkstrinum. Sum tíggjuára gamal fekk Zidane sítt fyrsta spæliloyvi, eftir at hann gjørdist partur av dreingjaliðnum í einum lokalum felag úr Castellane ið nevndist US Saint-Henri. Eftir at hava spælt við felagnum í hálvtannað ár, fór Zidane at spæla við SO Septèmes-les-Vallons eftir at venjarin hjá Septèmes, Robert Centenero, hevði sannført formannin í felagnum um at fáa fatur á Zidane. Zidane spældi við Septèmes til hann var 14 ára gamal, tá hann var valdur til at luttaka í einum 3 daga venjingarlegu á fótbóltsskúlanum CREPS (Regional Centre for Sports and Physical Education) í Aix-en-Provence, ið var ein av fótbóltsskúlunum, ið var rikin av franska fótbóltssambandinum. Tað var her, at AS Cannes fyrrverandi fótbóltsleikarin Jean Varraud fekk eyga á hann, og viðmældi hann til formannin í felagnum.

Lívsleið innan fótbólt

Feløg
1988–1992 - Cannes
1992–1996 - Bordeaux
1996–2001 - Juventus
2001–2006 - Real Madrid

Keldur

Slóðir úteftir

 Zidane
 German Zidane Information

Fraklendingar
Franskir fótbóltsleikarar
Føðingar í 1972
FIFA 100


Kurt Mørkøre

Kurt Mørkøre (20. februar 1969) er føroyskur fótbóltsspælari og venjari.

Sum leikari

Fyrst og fremst er Kurt kendur sum álopsleikari, men hevur eisini spælt sum verjuleikari og á miðvøllinum. Kurt spældi í sínum ungdómsárum og frameftir við besta liðnum hjá KÍ. Í 1999 til 2001 fór Kurt til Noregs og spældi við Sogndal. Hann kom aftur til KÍ og spældi í 2001-2002. Eftir hetta fór hann aftur Noregs og gjørdist venjari hjá felagnum Eide og Omegn IL í norsku 3. deild. Kurt gjørdi eitt stutt rend aftur til KÍ í 2005 fyri at bjarga teimum úr niðurflytingarvandanum. Hetta megnaði hann eisini. Í september 2005 valdi hann at gevast sum leikari.

Kurt hevur tvær ferðir verið toppskjútti í bestu deildini í Føroyum, nevnliga í 1988 og 1996.

Sum venjari

Kurt hevur verið leikandi venjari við bæði KÍ og Eide og Omegn. Í 2007 var hann venjari hjá besta liðnum hjá B36. Í dag er Kurt venjari hjá norska Elnesvåg.

Mál fyri Føroyar

 8. august 1990 - 1-0 Føroyar-Ísland (í 10. minutti, úrslit var 2-3).
 4. februar 2000 - 1-0 Føroyar-Ísland (í 20. minutti, úrlsit var 2-3).
 24. mars 2001 - 2-0 Føroyar-Luksemburg í 83. minutti.

Keldur

 Heimasíðan hjá B68
 Heimasíðan hjá Norðlýsinum

Mørkøre, Kurt
Mørkøre, Kurt
Mørkøre, Kurt
Mørkøre, Kurt
KÍ leikarar


Isaac Newton

Isaac Newton (25. desember 1642 - 20. mars 1727 eftir tí julianska kalendaranum, ið enn varð brúktur i Onglandi), enskur støddfrøðingur, alisfrøðingur og stjørnufrøðingur. Læran um kreftir er tann parturin í alisfrøðini, sum snýr seg um kreftir, hvussu tær virka á lutir, og hvussu lutir virka hvør á annan. Isaac Newton grundaði nógv yvir sambandið ímillum rørslu og kraft, og í 1687 setti hann upp tríggjar lógir, sum bera hansara navn:

 lóg Newtons: Virkar eingin úrslitskraft á ein lut, liggur luturin annaðhvørt stillur ella ger eina javna rørslu, t.e. fer eftir beinari linju við javnari ferð.
 lóg Newtons: Úrslitskraftin Fres, sum virkar á ein lut við akseleratión a og nøgd m, er faldið av nøgd og akseleratión, t.e. Fres = m a.
 lóg Newtons: Virkar ein lutur á annan lut við ávísari kraft, virkar seinni luturin aftur á fyrra lutin við javnstórari kraft, sum gongur beint ímóti fyrru kraftini.

Keldur

 http://snl.no/Isaac%2C_Sir_Newton

Slóðir úteftir

Newton, Isaac
Newton, Isaac
Newton, Isaac
Føðingar í 1640-árunum
Andlát í 1720-árunum


Edmund Jacobsen

Edmund Jacobsen (f. 1967 í Rituvík) Rokksangari, tónasmiður og journalistur. Byrjaði av álvara at spæla tónleik alment sum sangari í bólkinum Skorar í 1984. Fór á várið 1988 uppí bólkin Kontrast, og var á heystið 1988 við til at stovna bólkin Chase. Var um somu tíð við í bólkinum Rockmenn.

Flutti í 1992 til Århus, har hann las til journalist. Hevur síðani 1997 verið búsitandi í Esbjerg, har hann arbeiðir sum freelance-journalistur á egnum virki, MediaSet.

Var á heystið 2003 við til at stovna bólkin Super Sonic, ið hevur heimastað í Esbjerg. Hesin bólkur gav í desembur 2004 út stakfløguna "Onetwothreefour".

Útvortis ávísing
 MySpace.com - Edmund Jacobsen (enskt)

Føroyskir tónleikarar
Føðingar í 1967
Føroyskir mannligir sangarar


Steintór Rasmussen

Steintór Rasmussen er føddur í Klaksvík í 1960 og útbúgvin lærari. Hann hevur yrkt, skrivað tónleik og íverksett frá ungum árum av.

Yrkisleið

Flestu føroyingar kenna hann helst sum ein av upphavsmonnunum til tónleikabólkin Frændur, har hann hevur skrivað eina røð av kendum sangum.

Hann hevur eisini í egnum navni, og við heitinum Millum Frændur og Kærleikans Vallaraheim givið út hópin av sangum, sum eru vornir fólkaogn.

Steintór hevur eisini gjørt týðingar ígjøgnum árini, m.a. eftir Bjørn Afzelius. Í 2003 leggur hann yrkingasavnið Føroyingar liva ikki av fiski eina eftir sær.

Sum íverkseti hevur Steintór eisini sett sjónligan dám á samfelagið og fleiri kenna hann sum stigtakara til eitt nú Summar Festivalin, sum byrjaði í 2004 og Studio Pegasus (1998-2008).

Í 2006 fekk Steintór barnamentanarheiðursløn Tórshavnar Býraðs fyri bóka- og fløgusavnið, Kular Røtur Gull. Umframt barnasangir hevur Steintór eisini skrivað krimigátur og søgur til børn og ung.

Seinastu árini er Steintór farin at skriva bókmentir.

Í 2015 gav hann út sjálvævusøguna Lívið er mítt Listaverk og árið eftir kom fyrsta krimiskaldsøga hansara Deyðin fer í bindiklubb út. Síðani er røðin voksin við Hevndin úr havsins dýpi, Horvna rósan og Seytjandi maðurin.

Steintór Rasmussen er giftur við Jóngerð Biskopstø. Saman eiga tey trý vaksin børn og tvey abba- og ommubørn.

Útgávur

Tónleikur
Saman við tær (LP og band, 1984)

Frændur 2 (LP og band, 1986)

Vísuvinir (Band, 1987)

80’ini (Fløga, 1988)

Millum Frændur (Fløga, 1989)

Tey dansa eins og skuggar (1990)

Mítt land (Fløga, 1992)

Svart Gull (Savn, 1995)

Kærleikans Vallaraheim (Fløga, 1998)

Kular Røtur (Fløga og filmur, 1999)

Kular Røtur, túsund smíl (Fløga, 2000)

Trølla Pætur og Kular Røtur (Fløga, 2000)

Sangur til frælsi – Afzelius (Fløga, 2000)

Hon er omma mín (Filmur, 2000)

Frændur: Eg vil liva (Fløgusavn, 2003)

Kular Røtur gull (Fløga, 2005)

Frændur V (Fløga, 2009)

Frískar kular røtur (Fløga, 2010)

Her er gott at danska (Dansifløgu, 2011)

Valla foldum á (Fløga, 2011)

Tað er jól (video, 2012)

Kular Røtur: Vov Vov (Fløga, 2012)

Bókmentir
Ungdómur (bóklingur, 1984)

Mín gløggi vinur (krimigátur, 2001)

Føroyingar liva ikki av fiski eina (Yrkingasavn, 2003)

Kular Røtur gull (sangbók, 2005)

Svarti Deyði (Krimi stuttsøga, 2006)

Søgur til Mín jólabók (2008-2016)

Lívið er mítt listaverk (Sjálvævisøga, 2015)

Deyðin fer í bindiklubb (krimiskaldsøga, 2016)

Hevndin úr havsins dýpi (krimiskaldsøga, 2017)

Horvna rósan (krimiskaldsøga, 2017)

Seytjandi maðurin (krimiskaldsøga, 2018)

Heiðurslønir

Barnamentanarheiðursløn Tórshavnar Býraðs (2006)

Mentanarheiður frá Klaksvíkar Kommunu (2017)

Ávísingar úteftir

 "Hon er omma mín"
 Sangtekstir.com

Rasmussen,Steintór
Føðingar í 1960
Føroyskir telvarir
Frændur
Føroyskir mannligir sangarar
Føroyskir sangskrivarar
Klaksvíkingar


Peter Alberg Holm

Peter Alberg Holm (føddur 24. mai 1823 í Kvívík, doyði 2. mai 1892 á Fyn, Danmark) var ein føroysk føddur prestur og rithøvundur í Danmark. Hann búði fyrstu árini í Føroyum, men flutti til Danmarkar í 1832 at ganga í skúla, hann tók studentsprógv í 1841 og teologiskt embætisprógv í 1847. Alberg Holm var sóknarprestur í Vetterslev og Høm uttanfyri Ringsted 1862–1869, í Dalum uttanfyri Odense 1869–1880 og í Gamtofte uttanfyri Assens frá 1880.

Hann vitjaði Føroyar á sumri 1844, og útgav eitt nú Skildringer og Sagn fra Færøerne í 1856.

Útgivið
1856 - Skildringer og sagn fra Færøerne
1893 - Udvalg af efterladte Digte

Útvortis ávísing
Dansk Biografisk Leksikon 1887-1905
Literaturpriser.dk

Prestar
Føroyskir rithøvundar
Kvívíkingar
Føðingar í 1823
Andlát í 1892


Klaksvík

Klaksvík er næststørsti býur í Føroyum. Harumframt er Klaksvíkar kommuna næststørsta kommuna í Føroyum við umleið 4 900 borgarum. Kommunan fevnir um ein bý, fimm bygdir og er á trimum oyggjum. Á Borðoynni eru Norðoyri, Árnafjørður, Ánir og Klaksvík. Á Kalsoynni eru Mikladalur og Trøllanes. Harafturat er Svínoyggin komin við í Klaksvíkar kommunu frá 1. januar 2009. Klaksvíkin er størsti fiskivinnubýur í Føroyum.

Tann fyrsta búsetingin í Klaksvík røkkur heilt aftur í víkingatíðina, men tað var ikki fyrr enn í 20. øld, at býlingarnir veruliga vuksu saman til ein nýmótans føroyskan bý, sum gjørdist ein mentanarligur og vinnuligur miðdepil í Norðuroyggjum og Føroyum sum heild.

Í Klaksvík búgva 90 fremmandafók úr 25 ymiskum londum.

Brot úr eldru søgu Klaksvíkar

Klaksvíkar kommuna varð sett á stovn í 1908, og síðani tá hevur bygdin ment seg til at verða miðdepil í Norðoyggjum, og størsti fiskivinnubýur í landinum, men søgan hjá bygdini gongur nógv longur aftur í tíðina. Í 1901 búðu 545 fólk í teimum fimm býlingunum.

Føroyar vóru bygdar av norðbúgvum frá umleið 825 til 970 e.Kr. Í hesum tíðarskeiðinum vóru tær føroysku landnámsbygdirnar til. Tað er ikki vist, at fyrsta norrøna búsetingin í Klaksvík er so gomul, men um ár 1100 hava fólk búleikast har. Tað er møguligt at fyrsta búsetingin í Klaksvík gongur heilt aftur til um ár 1000. Nakar miðdepil hevur staðið kortini ikki verið ta fyrstu tíðina.

Tey umleið 6 heimatingini, sum umframt tingið í Tórshavn hava verið í Føroyum frá fornari tíð, ganga helst aftur til búsetingina. Heimatingini vóru upprunaliga sett á óbygdum stað millum bygdir. Norðoya ting kom saman í Køtlum omanfyri Árnafjørð, men einaferð í 17. øld vóru heimatingseturnar fluttar oman millum húsini. Í Norðoyggjum savnaðust menn at halda ting í Vági – núverandi Klaksvík. Hetta tingið virkaði til 1896, tá øll heimatingini í Føroyum vóru niðurløgd.

Hendan miðsavnanin av Norðoya tingsetuni í Vági í 17. øld var møguliga tekin um, at fólkatalið í Klaksvík var farið at økjast í mun til onnur støð í Norðoyggjum. Klaksvíkin var kortini ikki til sum samanhangandi eind um hetta mundið. Tvørturímóti vóru fýra býlingar á staðnum, sum vóru óheftir av hvørjum øðrum. Hesir vóru í Gerðum, á Myrkjanoyri, í Vági og í Uppsølum.

Fólkatalið var ikki stórt. Í 1802 – tá fólkatalið í Føroyum var umleið 5000 - búðu tilsamans 88 fólk í teimum fýra býlingunum. Í Uppsølum 43, í Vági 23, í Gerðum 15 og á Myrkjanoyri 7. Hesi tøl siga nakað um, hvussu stór vanlukka skalvalopini í Gerðum í 1745 og 1765, sum kostaðu ávikavist 4 og 20 fólkum lívið, vóru fyri býlingin. Bóndahúsini í Gerðum vóru bygd upp aftur á sama stað í 1745, men í 1765 vóru tey bygd uppaftur á øðrum stað.

Í fyrru helvt av 20. øld var Klaksvík tann býurin í Føroyum, sum hevði nógv tann størsta vinnuliga framburðin. Býurin vaks frá at vera fimm smáir býlingar í Norðuroyggjum miðskeiðis í 1800-árunum til at vera fremsta fiskivinnuhavn í landinum um 1960.

Í 2006 vóru Norðuroyggjar knýttar at miðstaðarøkinum við Norðoyatunnlinum.

Christianskirkjan
Sí grein um Christianskirkjuna

Christianskirkjan er fyrsta stóra kirkjan í Norðurlondum, sum er bygd eftir fornum norrønum byggihátti. Kirkjan kostaði umleið tvær milliónir krónur at byggja.

Norðoya Fornminnasavn

Norðoya fornminnasavn
Norðoya Fornminnasavn varð stovnað í 1968. Savnið heldur til í teimum gomlu einahandilshúsunum í Klaksvík, bygd í 1838. Norðoya Fornminnasavn hevur tvey framsýningarhøli. Annað vísir fram arbeiðsamboð og lutir frá farnari tíð so sum fískireiðskap, búnýti, amboð og annað frá gerandislívinum. Nevnast kann t.d. ein gomul kvørn, seinast nýtt at mala korn við í seinna heimsbardaga. Nakrar gamlar myndir av Norðoyggjum eru eisini at síggja. Hitt hølið er Apotekið. Upprunliga varð tað gjørt í 1919 til toystovu, men varð brúkt sum apotek frá 1932 til 1961. Sum partur av savnsarbeiðinum hevur savnið ognað sær motorbátin Nólsoyar Páll, smíðaður í Klaksvík í 1927. Hann liggur fyri teymi á vánni og verður varðveittur sum útróðrarbátur. Savnið eigur eisini aðrar ognir kring allar Norðoyggjar, fráfluttu bygdina Fossá, hjall í Gerðum og eina mylnu í Kunoy.

 Joensen, Súsanna: 17 málningar í Klaksvík. Í: Mondul, nr. 3/1981
 Kierkegaard, Bo og Jørgen Wadum: Pilastrar, kannilurar og rosettir. Í: Mondul, nr. 1/1984

Leikalund

Nógv kenna handilin Leikalund, sum heldur til í einum gomlum handilshøli hjá kongliga einahandlinum. Leikalund er handil og mentanardepil í gomlu handilshølunum hjá kongaliga einahandlinum úti í Klaksvík. Elsti parturin av húsinum er tann norðasti. Hann varð tikin í nýtslu í 1838. Nú kenna vit betur tann partin av handlinum sum Spaniastova, og heldur enn at vera brúkt sum handilshøli, er Spaniastova karmur um konsertir, sjónleikir, fyrilestrar, framsýningar og er eitt vælumtókt veitsluhøli. Sunnara lonin varð bygd í 1847, og var tá kallað “nýggja pakkhús”, meðan norðari bygningurin tá var róptur “gamla pakkhús”.

Gamla apotekið

Norðoya Fornminnissavn varð stovnað í 1968 og yvirtók í 1974 gamla apotekið í Klaksvík. Hetta er eitt vakurt, gamalt høli við gomlum innrætningi. Á veggirnar vóru málaðir 17 málningar við motivum úr Klaksvík.
Savnið hevur eisini ognað sær tey gomlu Faktorshúsini, sum standa beint oman fyri gamla apotekið. Faktorshúsini vórðu bygd til faktorin samstundis sum handilshúsini.

Stevnur, mentanardagar og festivalar í Klaksvík

Í Klaksvík eru stevnur av ymiskum slag fleiri ferðir um árið.

 Torradagar
 Norðoyastevna
 Summarfestivalurin
 Sjómannadagur

Myndasavn

Sí eisini
Klaksvíkar Ítróttarfelag
Býráðsformenn í Klaksvíkar kommunu
Klaksvíkar kommunu

Keldur

Slóðir
 Heimasíðan hjá kommununi: klaksvik.fo
 Norðoya Fornminnasavn

Bygdir í Føroyum

Borðoy


Petur Alberg

Petur Alberg (1885-1940), føroysk tónaskald.

Útgivið
Tú alfagra land mítt (samman við Símun av Skarði)
Bjarni Restorff (arr.): Tú alfagra land mítt. Tórshavn: Bjarni Restorff, 1999. 4 síður, myndir.  - ISBN 99918-3-057-X. (1 kórpartitur fyri manskór, kvinnukór og blandað kór.

Alberg, Petur


Ove Joensen

Ove Joensen (f. 3. desember 1948 í Tórshavn, d. 26. november 1987 á Skálafirði) var nólsoyingur. Hann gjørdist kendur um alt Føroyar, tá hann fór at tosa um ætlanir sínar um at rógva í føroyskum róðrarbáti úr Føroyum niður til Danmarkar. Hann gjørdi eina roynd í 1984 og aftur eina í 1985, men báðar ferðir eydnaðist tað honum bert at rógva til Hetlands. Triðju ferð eydnaðist tað honum tó at rógva allan vegin til Danmarkar púra einsamallur. Hin 11. august 1986 steig Ove fótin á land á Langelinje í Keypmannahavn, har hann kysti kendu standmyndina av tí lítlu havfrúnni (Den lille havfrue). Fleiri túsund fólk vóru komin á Langelinje fyri at taka ímóti Ova, og eitt bátafylgi fylgdi honum úr Helsingør. Túrurin úr Føroyum til Keypmannahavnar tók Ova 41 døgn. Ove doyði alt ov ungur, hann druknaði á Skálafirði longu árið eftir, at hann framdi bragdið, meðan hann sigldi ein túr við báti sínum.

Ovastevna
Ove Joensen fekk eitt sindur av peningi eftir at hava róð tann langa teinin til Danmarkar, men hann ynskti ikki at ríka seg sjálvan upp. Heldur vildi hann brúka pengarnar til at gera ein svimjihyl til børnini í Nólsoy, tí har var ongin svimjihylur. Pengarnir rukku tó ikki langt, og eftir deyða hansara tóku nólsoyingar stig til at halda stevnu úti í Nólsoy, fyri at heiðra minnið um Ova Joensen og at peningurin sum leyp av einari slíkari ovastevnu skuldi fara til verkætlanina at byggja ein svimjihyl í Nólsoy, sum Ove sjálvur jú ynskti. Ovastevnan er hvørt ár eitt vikuskifti í august, sum oftast er tað annað vikuskiftið í august. Nógv tiltøk eru á skránni, tá ovastevnan er, eitt nú tónleikur, matur og drekka, kabarett, kappsvimjing um Nólsoyarfjørð úr Havn til Nólsoyar, røður, framsýning av Dianu Victoriu (bátinum hjá Ova), klatring, tivoli, rennikapping, fótbóltur, smábátar í hyli, útimøti og annað. Skráin kann variera ár fyri ár eins og aðrar stevnur. Svimjihylurin er ikki bygdur enn (2015). Ovastevnan sær út til at vera sera vælumtókt, nógv fólk ferðast út til Nólsoyar til ovastevnu, og ferjur hjá Strandfaraskipum Landsins sigla ofta, eisini langt út á náttina.

Bók

 Kirstin Didriksen, Ragnhild Joensen: Ove, Egið forlag, 1989 ISBN 87-982956-3-2

Keldur

Útvortis ávísing

 Tjodveldi.fo - Røða hjá Tórbirni Jacobsen, hildin tá Ovastevnan bleiv sett 2004.

Føðingar í 1948
Føroyskir rógvarar
Føroyskir ævintýrarar
Føroyskir havrógvarar
Nólsoyingar
Andlát í 1987


Ossetiskt mál

Ossetiskt, á ossetiskum: Ирон ӕвзаг - Iron avžag, hoyrir til iransku greinina av indoevropeisku málunum og verður tosað í russisku (Norðurossetia, høvuðsstaður: Vladikavaz) og georgisku (Suðurossetia, høvuðsstaður Tskhinvali) pørtunum av Ossetia í Kavkasus. Umleið ein hálv millión fólk tosa ossetiskt, harav eru 60% í Norðurossetiu og 15% í Suðurossetiu.

Ossetiskt kann førast aftur til málið hjá alanunum, ein fólkabólkur av sarmatum. Í dag eru ossetisk og jagnobi hini einastu landnyrðingsiransku málini, ið enn eru til. Harafturat eru tey, saman við Tatipersiskum og Talyshi, hini einastu iransku málini, ið hava stóra útbreiðslu í Kavkasus.

Eyðkenni
Til eru tvær dialektir: hin vanligara Iron í eystri og Digoron í vestri, har Iron er hin vanligara. Ein triðja dialekt, Jassiskt, varð fyrr tosað í Ungarn.

Lætt er at kenna ossetiskt, tí ossetiskt er einasta málið við kyrillisku skriftini, ið nýtir stavin ӕ.

Við síni heldur fløktu mállæru hevur ossetiskt varðveitt nógv oldiransk eyðkenni. Fallskipanin hevur so statt enn átta føll. Ljóðskipanin er nógv ávirkað av kavkasisku málunum, ið verða tosað har um leiðir. Orðatilfeingið hevur fleiri tøkuorð úr russiskum.

Stavsetan

Í skriftmálinum verða 35 fonem nýtt: 26 hjáljóð, sjey sjálvljóð og tvey tvíljóð. Í 19. øld varð eitt kyrilliskt stavrað gjørt til málið.

Harafturat var í árunum 1923-37 eitt latínskt stavrað nýtt: A/a, Æ/æ, B/b, C/c, Č/č, D/d, E/e, F/f, G/g, H/h, I/i, J/j, K/k, L/l, M/m, N/n, O/o, P/p, Q/q, R/r, S/s, Š/š, T/t, U/u, V/v, X/x, Y/y, Z/z, Ž/ž

Eina tíðina var georgiska skriftin nýtt í Suðurossetiu.

Iransk mál
Mál í Asia
Mál í Evropa


Georgia (land)

Georgia (georgiskt: საქართველო - Sakartvelo), frá 1990 til 1995 kent sum Lýðveldið Georgia, er eitt land í Kaukasus og liggur við Svartahavið. Í norðri hevur Georgia mark við Russland og suðri við Turkaland, Armenia og Aserbadjan. Høvuðsstaður er Tbilisi og høvuðsmálið er georgiskt.

Søga
Høvuðsgrein: Georgisk søga

Í 1991 fekk Georgia sjálvstýri tá Sovjetsamveldið fór til grundar. Fyrst undir leiðslu av Moskva-trúgva, fyrrverandi sovjetska uttanríkisráðharranum Eduard Sjevarnadse og síðan – eftir friðarligu rósukollveltingina í 2003 – av verandi forsetanum Mikhail Saakasjvili. Fyrstu árini var Saakasjvili nógv avhildin, men lyfti hansara um vælferð í búskaparliga avmergjaða landinum hava ikki hildið. Og kríggið móti Russlandi í 2008, sum hevði við sær, at Georgia misti Abkasia og Suðurossetia, hava ikki gjørt støðuna betri.

Fólkið
Høvuðsgrein: Georgisk fólk

Georgia eigur sjáldsamt heimsmet. Ongastaðni í heiminum gerast so mong folk eldri enn 100 ára gomul. Enntá er ikki óvanligt, at fólk eru frísk og ferðug, tá ið tey eru farin upp um 120 ár. Granskarar vita ikki, hví tey liva so leingi, men teir halda, at góða veðurlagið, sunnur kostur, nógv útiarbeiði og óstrongda bygdalívið eru atvoldin til, at fólk gerast so gomul.

Politikkur

Georgiska kongshúsið, sum m.a. er í ætt við spanska kongshúsið, sigur seg vera avkom frá sjálvum Dávidi kongi, sum vit lesa um í Bíbliuni, og sum var kongur hjá Ísraels fólki. Ófriður valdaði eftir fullveldið í 1991, og nú hevur Georgia ikki veruligt vald í Abkasia og Suðurossetia, sum verða stuðlaði av Russlandi. Fyrrverandi sovjetiski uttanríkismálaráðharrin Eduard Sjevarnadse, sat við valdi í nógv ár, men kongin í 2003. Fátækradømi og tað at Georgia í veruleikanum ikki hevur vald á Abkasia og Suðurossetia, ger at landið ikki tykist serliga støðugt. Georgia roynir at nærkast Vestandlondunum, er partur av Partnership for Peace undir NATO og ætlar sær í ES. Georgia hevur seinastu øldirnar ligið mítt í stríðnum millum Russland, Turkaland og Persia, men er í dag tætt knýtt at USA, sum hevur stóran áhuga í at landið er støðugt, m.a. tí at USA hevur gjørt eina stóra íløgu í oljuveitingarskipan frá Aserbadjan umvegis Georgia og til Turkalands. Loysingarøkini Abkasia og Suðurossetia fáa bæði stuðul úr Russlandi, og viðurskiftini millum Georgia og Russland eru vánalig. Politiska støðan í Georgia er tí enn rokut.

Landafrøði
Høvuðsgrein: Georgisk landafrøði

Georgia er fjallaland. Kavkasusfjøll eru sum ein stórur marknamúrur norður ímóti Russlandi og vestur ímóti Svartahavi. Gróðrarlíkindini eru góð, jørðin fruktar væl, so umstøðurnar at dyrka vínber eru av teimum bestu. Georgia liggur soleiðis fyri – ímillum Svartahav og Kaspiskahav – at oljuflutningur og annar vøruflutningur ímillum londini her fer ígjøgnum landið.

Búskapur
Høvuðsgrein: Georgiskur búskapur

Hygg eisini at

 Tbilisi
 Kaukasus

Georgia
Asia


Guttormur Absalonsen

Guttormur Absalonsen (26. desember 1798 - 17. juni 1857) føddur á Viðareiði, sonur Malenu Guttormsdatter, Hvannasundi, og Absalon Joensen, Viðareiði. Tingmaður fyri Norðoya valdømi í tíðarskeiðnum 1852-1855, arbeiddi annars sum bóndi í Útistovu á Trøllanesi. Guttormur Absalonsen var faðir at Absalon Guttormsen, ið eisini var bóndi og tingmaður.

Keldur
Løgtingið 150 - Hátíðarrit,  Løgtingið Tórshavn 2002, Bind 2 s. 256. (PDF-Download)

Føroyskir politikarar
Føðingar í 1798
Andlát í 1857
Føroyskir bóndir


Niels Andreas Christian Andersen

Niels Andreas Christian Andersen (13. august 1849 - 24. november 1919) føddur í Ribe í Danmark, sonur Onnu Margrethe f. Simonsen og Anders Nielsen Andersen, Ribe. Hjúnarfelagar: 1. Maria Margaritha Schau f. Bruun, Tårnby, 2. Sicka Margrethe f. Jacobsen, Stavanger.

Niels Andreas Christian Andersen fekk studentsprógv í 1867 og løgfrøðiligt cand. jur. 1873. Hann var tingmaður fyri Suðurstreymoyar valdømi í tíðarskeiðnum 1893-1895, arbeiddi annars sum fulltrúi í Rougsø heraði 1874-1890, Sorinskrivari í Føroyum 1890-1895, heraðsfúti í Kjær heraði 1895-1900, borgarstjóri 1900-1917 og býarfúti í Nørresundby 1900-1919.

Bøkur
Færøerne 1600-1709, 1895, 2. útg. 1964.

Keldur
Løgtingið 150 2 - Hátíðarrit, Løgtingið Tórshavn 2002, s. 256.

Danskir politikarar
Løgtingslimir
Løgfrøðingar
Føðingar í 1849
Andlát í 1919


Kýpros

Kýpros (grikskt mál: Κύπρος, turkiskt mál: Kıbrıs) er ein stór, náttúruvøkur oyggj eystarlaga í Miðjarðarhavi og væl umtókt ferðamannaland. Oyggin er triðstørsta oyggj í Miðalhavinum. Høvuðsstaður er Nikosia, og landið hevur umleið 800 túsund íbúgvar. Aðrir stórir býir er Limassol, Larnaca og Papos. Almennu málini eru tvey í tali, grikskt og turkiskt. Kýpros er limur í EU. Oyggin liggur eystanfyri Grikkaland, sunnanfyri Turkaland, vestanfyri Sýria og Libanon í ein útnyrðin av Ísrael og norðanfyri Egyptaland.

Kýpros tað minsta landið, sum hevur havt eitt lið við í Champions League bólkaspælinum.

Søga

Fornøldin til miðøld
Tey fornastu prógvini ella tekin um at menniskju hava búð á Kýpros kunnu førast aftur til 10. øld áðrenn Krist. Fornaldar útgrevstir frá hesi tíðini eru m.a. tann væl varda neolitiska bygdin Khirokitia, sum hevur fingið status sum World Heritage Site við kravi frá  UNESCO um "eyka verju" status, um so er at vápnaðar konfliktir fara fram Tað sama er galdandi fyri Pafos og Málaðu kirkjurnar í Troodos. Á Kýpros eru eisini nakrir av heimsins elstu vatnbrunnum.

Gjøgnum tíðina hevur Kýpros verið undir fleiri ymiskum harradømum. Oyggin var bygd av grikskum mykenum í tveimum bylgjum í 2. øld áðrenn Krist. Síðan hevur oyggin verið hersett av fleiri ymiskum stórmaktum: av Nýassíriska ríkinum, Egyptalandi og síðan av Persiska ríkinum. Í 333 á. Kr. tók Aleksandur Mikli ræði á oynni. Síðan varð oyggin stýrd av Ptolemaiska Kongaríkinum, av Rómverjaríkinum, av Byzantinska Ríkinum, av árabisku kalifatunum eitt stutt skifti, av tí franska Lusignan ríkinum og av Venesianarum, og síðan av Ottomanska ríkinum í 1571.

Nýggjari søga
Kýpros var undir Ottomanskum harradømi í meira enn trýggjar øldir. Kýpros kom undir bretskt stýri í 1878 til oyggin fekk frælsi í 1960, og gjørdist ein limur í Commonwealth árið eftir.

Áðrenn oyggin fekk frælsi í 1960, var hon undir turkiskum og síðan bretskum yvirræði. Meginparturin av fólkinum eru grikkar, bara fimtingurin turkar. Drúgvt stríð var ímillum tey bæði fólkasløgini, og tað hevði við sær, at oyggin varð býtt sundur í 1974; sunnari partur er sjálvstøðugur við  meiriluta av grikskt talandi kýpriotum, meðan norðari partur er turkiskur.

Eitt vápnað stríð tók seg upp hin 21. desember 1963, sum byrjaði tá tveir turkisk-kýpriotar vóru skotnir. Dagurin er síðan kendur sum Blóðigu jólini. Tað var byrjanin til eitt stríð millum hesi bæði fólkasløgini, ein partur av griksttalandi kýpriotunum ynsktu enosis, tvs. sameining við Grikkaland.  EOKA B var ein paramiliterur felagsskapur, stovnaður í 1971 av General Georgios Grivas-Digenis, nevndur Grivas. Hesir royndu eina hernaðarliga kvettroynd, eitt coup d'état, stuðlaðir av griksku juntaðini, í 1974, men hetta miseydnaðist orsakað av at Turkaland gjørdi innrás og hersetti norðara partin av oynni. Stríðið sum endaði við, at oyggin bleiv býtt sundur í ein grikskan og ein turkiskan part í 1974. Umleið 150.000 griksttalandi kýpriotar búðu tó framvegis í norðara partinum og eini 50.000 turkisttalandi kýpriotar búðu í syðra partinum av oynni. Syðri parturin av Kýpros er sjálvstøðug tjóð og fevnir um 59% av oynni, meðan Norður Kýpros, sum fevnir um 36% av oynni, bert er viðurkend av Turkalandi. Stóra Bretland hevur harradømi yvir økjunum Akrotiri og Dhekelia, sum eru suðurstrondini, ávikavist strandaøkið sunnanafyri Limassol í syðra partinum av Kýpros og vestanfyri Famagusta í turkiska partinum av oynni og við markið longri suðuri, sí kortið høgrumegin.

Í dag (2013) er oyggin framvegis deild sundur í tveir partar, í syðra partinum, sum er tann parturin ið verður nevndur Kýpros, eru griksttalandi kýpriotar í meiriluta. Í norðara partinum av oynni, sum er undir turkiskum yvirvaldi, eru turkisttalandi kýpriotar í meiriluta.

Politikkur

Turkaland er einasta land, sum viðurkennir lýðveldið í turkiska Norðurkýpros. Lýðveldið varð stovnað eftir turkiska innrás á oynna í 1974 – eftir eitt kvett, sum griksku kýprotarnir saman við griksku hernaðarjuntuni av grikska meginlandinum skipaðu fyri. Grikski parturin av Kýpros hevur limaskap í ES.

Sí eisini

 Turkaland
 Grikkaland

Keldur

Evropa
ES

Oyggjar


Tónleikavirðisløn norðurlandaráðsins

Tónleikavirðisløn Norðurlandaráðsins er ætlað at vekja áhuga fyri skaptum og framførdum tónleiki á høgum listarligum støði. Annaðhvørt verður virðislønin givin fyri verk hjá núlivandi tónasmiði og annaðhvørt ár fer virðislønin til størri ella minni framførslu á høgum listarligum og handverksligum støði.

Virðislønin varð stovnað í 1956 og varð í fyrstuni latin triðjahvørt ár. Frá 1990 verður virðislønin uppá 350 000 danskar krónur latin hvørt ár. Eftir 1997 kunnu tey sonevndu sjálvstýrandi økini, t.e. Grønland, Føroyar og Áland, koma við egnum tilnevningum til virðislønina. Norðurlendska tónleikanevndin, NOMUS, virkar sum virðislønarnevnd.

Vinnarar gjøgnum tíðirnar og fyri hvat:

Móttakarar

Sí eisini
 Bókmentavirðisløn Norðurlandaráðsins
 Barna- og Ungdómsbókmentavirðisløn Norðurlandaráðsins
 Umhvørvisvirðisløn Norðurlandaráðsins
 Filmvirðisløn Norðurlandaráðsins

Slóðir
 Byarbok.fo - Mentanarvirðislønir M. A. Jacobsens

Føroyar
Skandinavia
Evropa
Tónleikur
Norðurlendskt samstarv


Rørekur

Rørekur (Russiskt: Rurik ella Rjurik, fornnorrønt: Hrœrekr), umleið 830 - umleið 879) var rúsi, ið fekk valdið í Ladogu í 862 og gjørdi búsetingina Hólmgarð (Rurikovo Gorodische) í Novgorod.

Navn

Rjurik er slaviska útløgan av sama navni sum dagsins enska Roderick. Á gomlum germanskum málum hevði tað skap sum til dømis Hrodric (gamalt hátýskt) og Hroðricus (gamalt enskt). Á fornnorrønum, Hrœrekr (Ísland, Føroyar, Noreg) og Hrørīkr ella Rørik (Danmark, Svøríki), haðan Riurik er avleitt. Navnið kemur eisini fyri í Beowulf sum Hrēðrīk.

Søga

Kjak er um hvussu Rørekur kom at ráða yvir Ladogu og Novgorod. Einastu upplýsingarnar um hann er úr russisku fyrstu krýniku úr 12. øld, sum staðfestir, at slavar og finnar gjørdu uppreistur ímóti rúsum, men at rok stóðst av tí, og at Rørekur tá varð biðin um at koma at fáa frið aftur í lag.

Rørekur hevði valdið til deyðans í 879. Valdsarvingar hansara, Røreksættin, fluttu tó høvuðsstaðin til Kiev og stovnaðu Kievrúsaríkið, ið stóð við til 1240, tá ið mongolar gjørdu innrás. Nakrar varðveiddar ættir vóru ættaðar frá Røreki gjøgnum kallkyn, men hin seinasti av hesum at ráða yvir Russlandi, Vasilij IV, doyði í 1612.

Ivasamur uppruni

Tó at russiski Rurik helst er søgn, so er kjak um tjóðarliga uppruna hansara í Eysturevropu.

Sambært Fyrstu krýniku var Rørekur rúsi(sum onkuntíð skeivt eru nevndir væringar), sum vóru í ætt við danir, sviar, onglendingar og gotar.

Í 20. øld hava fornfrøðingar lutvíst váttað hendingafrágreiðingini í krýnikuni. Uppdagað var, at búsetingin í Ladogu, hvørs stovnseting vanliga verður tilskrivað Røreki, veruliga varð stovnsett um miðju 9. øld. Keramikkur, húsarhaldslutir, og húsasløgini frá tíð Røreks stovnseting samsvara við norrønt snið.

Summir slaviskir søgufrøðingar ivast, um frásøgan um innbjóðingina til Røreks er lænd úr eini møguligari norrønaru søgu, tó at allar søgur nevna herferðir til Garðaríkis og ongantíð um innbjóðingar.

Til dømis staðfestir fyrsta krýnika, at Rurik kom til slavisk lond við tveimum brøðrum, Sineus og Truvor, og sendi teir at ráða býunum Beloozero og Izborsk, ávíkavist. Heldur enn at seta Sineus í samband við Signjotr og Truvor við Torvald, skjóta teir upp, at krýnikuskrivarin lesur fornnorrønu orðini 'sine hus' (við húsi) og 'tru voring' (við trúgvum varðhaldsmanni) sum nøvnini hjá Røreks brøðrum: Sineus og Truvor. Um so er, kann hetta væl vera ein norrøn orðing, sum er varðveidd, men misskilt av krýnikuskrivaranum. Summir slaviskir søgufrøðingar halda fast um, at hetta er miskiljing av einari ókendari søgu.

Ein onnur ástøði um Rurik, vegna vanliga giftu millum rúsir og slaviskar kvinnur, at hann bæði var slavi og skandinavi. Hendan ástøðin byggir á upplýsingar frá fyrsta modernaða russiska søgufrøðinginum, Vasilij Tatishchev (av Røreksætt sjálvur), sum helt uppá, at Rurik var av vendskari (vandalskari) ætt. Tey, ið líta á Tatishchev, hugsa, at ástøðin byggir á eina burturmista krýniku.

Summir søgufrøðingar vilja vera við, at søgusagnarrøtur eru til søgnina, og tískil meta Rurik sum reina søgn.

Rørekur í Dorestad

Einasti Rørekur, ið er lýstur í vesturlendskum krýkinum, var Rørekur í Dorestad, ein konungur úr kongsættini Haithabu. Síðan 19. øld, hava royndir verið gjørdar, at eyðmerkja hann sum víkingaprinsin Rurik í russisku krýnikunum.

Rørekur í Dorestad  varð føddur o.u. 810/820. Frankiskir krýnikuskrivarar nevna, at hann fekk lond í Fríslandi frá keisara Ludvík 1. Hetta var ikki nóg mikið fyri hann, so hann fór at ræna grannalondini. Hann tók Dorestad í 850, hertók Haithabu í 857 og rændi Bremen í 859. Hetta fekk øði í keisaran, sum tók allar ognir frá honum í 860.

Rørekur í Dorestad kom aftur til sjóndar í frankiskum krýnikum í 870, tá fríslendska sjálvsogn hansara vórðu latnar honum aftur. Longu í 882 er hann nevndur sum deyður. Russiska krýnikan ásetur deyða Ruriks at vera í 879.

Søga


Røreksættin

Røreksættin var leiðandi ættin í Russlandi frá 862 til 1598. Heilt neyvt var Russland ikki til hesa tíðina. Ríkið, sum var til frá 862 til 1240, verður nevnt Kievrúsaríkið. Mongolar noyddu valdsharrarnar av Røreksættini at fara úr býnum Novgorod. Eftir 1480-árini hevði ættin valdið í einum russiskum ríki og hevði hov í Moskva.

Millum eftirkomararnar av Røreksættini eru nakrar aðalsættir í Russlandi (Dolgoruki, Bogolubski, Staricki) og fyrrverandi Stórhertugadøminum Litaviu og Póllandi (Wareg-Massalski, Ostrogski, Zaslawski og øðrum).

Ættin byrjaði við Røreki, sum var rúsi og valdsharri í Novgorod, og doyði út við andveika tsarinum Feodor I. Eftir deyða Feodors var ein óstøðug tíð kend sum Trupla tíðin og helt fram til 1613. Tað árið settist Mikhail I í tsarssætið og byrjaði Romanovættina, sum fór at hava valdið í tríggjar øldir.

Røreksættin

Prinsar í Novgorod
Rørekur ella Rurik (ca. 860–879)
Oleg (ríkisstjóri) (879–912)

Valdsharrar kievrúsa
Igor (912–945)
Olga (Rregent) (945–962)
Sviatoslav I (962–972)
Jaropolk (972–980)
Vladimir I (980–1015)
Sviatopolk I (1015–1019)
Jaroslav (1019–1054)
Iziaslav (1054–1073, 1076–1078)
Sviatoslav II (1073–1076)
Vsevolod (1078–1093)
Sviatopolk II (1093–1113)
Vladimir Monomakh (1113–1125)
Mstislav (1125–1132)
Jaropolk II (1132-1138)

Moskovitprinsar og stórprinsar
 Daniel (1283–1303)
 Jurij (1303–1325)
 Ivan I (1325–1341)
 Semeon (1341–1353)
 Ivan II (1353–1359)
 Dmitri Donskoi (1359–1389)
 Vasili I (1389–1425)
 Vasili II (1425–1462)
 Ivan III (Ivan Mikli) (1462–1505), fyrsti drottur í øllum Russlandi
 Vasili III (1505–1533)

Russiskir tsarar
 Ivan IV (Ivan hin Ræðuligi) (1533–1584), fyrsti krýndi tsarur
 Feodor I (1584–1598), seinasti Riurikovich

Søga
Russland


Norrøn útflyting

Vegna yvirskot í fólkatali og tøkniligar fortreytir fluttu nógv fólk úr Skandinaviu í víkingaøld og áðrenn. Norðbúgvar høvdu frálík skip, víkingaskip, sum teir ferðaðust á havinum fyri vestan, og í áunum fyri eystan við.

Norrøn útbreiðsla var víttfevnd. Norðbúgvar komu so langt vestur sum til Vínlands (Ný Fundnaland), har teir fingu samband við indiánar og inuittar (sum teir nevndu skrælingar), so langt eystur sum til Uralfjøllini í Garðaríki (Russlandi), har teir fingu samband við handilsmenn frá Silkivegnum, og so langt suður sum til Sisiliu og Grikkalands, har norðbúgvar komu í tænastu hjá keisaranum í Miklagarði (Konstantinopolis, verður nú nevndur Istanbul). Soleiðis skaptu norðbúgvar handilssambond, ið tilsamans rukku longur enn rómverska ríkið nakrantíð gjørdi.

Norðbúgvar, ið ferðaðust vestureftir, verða nevndir víkingar. Norðbúgvar, ið ferðaðust eystureftir, verða nevndir sviðar og rúsir. Norðbúgvar, ið ferðaðust suðureftir og komu í tænastu hjá keisaranum í Miklakarði, verða nevndir væringar.

Íslendingasøgur nevna, at "stór mannfjøld" flýddi fyri harðræði Haralds Hárfagra, og búsettust í Føroyum, Hetlandi, Orknoyum, Íslandi, "meðan aðrir leitaðu burtur í onnur lond, og bygdu har". Russiska fyrsta krýnika nevnur, at norðbúgvi (altso rúsi) nevndur Rurik (á føroyskum: Rørekur), varð biðin um at koma at fáa frið í lag í slaviskum londum. Av tí er navnið Russland avleitt.

Keldur
Føroyinga søga
Eaters of the Dead, Michael Crichton, Afterword Copyright, 1993.

Føroya søga
Søga
Norðurlond
Skandinavia


Oyggjaleikir

Oyggjaleikir eru ítróttarkappingar millum oyggjalond. Fyrstu leikirnir vóru á Isle of Man. Limalond í Oyggjaleikasambandinum taka lut og skiftast um at vera vertsland.

Oyggjaleikirnir verða hildnir annaðhvørt ár. Seinastu leikirnir vóru á Isle of Wight í 2011, og verða aftur á Bermuda í 2013. Meðan leikirnir vórðu hildnir í Hetlandi fingu føroyingar hug at vera vertsland aftur, og ÍSF hevur søkt um at vera vertsland í 2015. Tað bleiv tó ikki til veruleika, men nú sigur Oyggjaleikanevndin, at Føroyar hevur góðan møguleika fyri at gerast vertir í 2019, tað bleiv tó av ongum orsakað av, at Føroyar enn ikki hava nakran góðkendan golfvøll.

Limalond

Vertslond/oyggjar
Luttøkan er vaksin nógv síðani fyrstu Oyggjaleikirnar. Soleiðis hava teir verið gjøgnum tíðirnar:

Ítróttagreinir
Nakrar ávísar ítróttargreinir eru við í Oyggjaleikunum. Men tó eru ikki allar greinarnar við hvørja ferð. Tað verður lagað eftir umstøðunum hjá vertslandinum. Sum oftast eru 14 av 18 greinum við. Tær 18 ítróttargreinirnar eru:

Luttøka
Tilsamans 27 oyggjar/oyggjabólkar hava luttikið í Oyggjaleikum, harav hava ellivu luttikið í øllum Oyggjaleikum síðan byrjanina í 1985. Yvirlitið er dagført eftir Oyggjaleikir 2015.

Heiðursmerkjalistin Rhodos 2007

Keldur

Sí eisini
 Føroysk oyggjaleikaúrslit í svimjing 1985-2009

Ávísingar úteftir
 http://www.islandgames.net - Høvuðsheimasíða Oyggjaleikanna
 http://www.oyl.fo/ - Føroyska oyggjaleikanevndin
 http://www.aiga.aland.fi/ - Álendska oyggjaleikanevndin
 http://www.oiga.co.uk/ - Orknoyska oyggjaleikanevndin
 http://www.biga.bm/ - Bermudiska oyggjaleikanevndin

Ítróttur

Svimjikappingar
Ítróttarkappingar


Fjøll í heiminum

Hetta er eitt yvirlit yvir hægstu fjallatindarnar í heiminum og í hvørjum heimsparti sær. Raðfylgjan av heimspørtunum er soleiðis, at heimsparturin við hægsta punkti er fyrst, og síðani omaneftir. Fyri hvønn heimspart standa fyrst tey hægstu fjøllini, og síðani onnur fjøll, ið eru verd at nevna.

Viðmerkingar: Mong fjøll, serliga í Asia, hava fleiri tindar, bara teir hægstu standa her. Í Kaukasus eru 14 aðrir tindar, sum eru hægri enn Mont Blanc, ið er hægsta punkt í Evropa uttan fyri Russland. Tó at Mont Blanc er í bæði Fraklandi og Italia, so er hægsta punktið í Fraklandi.

Fjøll


Viðareiði

Viðareiði er norðasta bygd í Føroyum og liggur á Viðoynni. Tað er vøkur bygd við nógvum býlingum. Býlingurin Við Garð á Viðareiði er norðasti býlingur í Føroyum, hann er tætt uppi undir Villingadalsfjalli. Hinir býlingarnir eru spjaddir á tí slætta eiðinum, sum er millum Malinsfjall og Villingadalsfjall. Tvær lendingar eru, ein vestanfyri á Helluni og ein eystanfyri við eina vík, sum eitur Eiðsvík, báðar eru brimstøðir, men okkurt um tveir fjórðingar sunnan fyri bygdina er triðja lendingin, undir Leiti, har er altíð lendandi.

Á Viðareiði síggjast allar seks Norðoyggjar. 354 fólk búgva á Viðareiði. Miðalaldurin er millum teir lægstu í landinum. 111 fólk eru undir 18 ár; 203 eru ímillum 18 og 67, og 40 fólk eru eldri enn 67 ár.

Viðareiði er liðið til tað stórsligna forbergið Enniberg, sum við sínum 750 metrum rísur steyrrætt upp úr Norðuratlantshavi og er eitt av heimsins hægstu forbergum.

Søga
Viðareiði var nýggjársbygd. Hagar komu fólk úr grannabygdunum at dansa á nýggjárinum.

Kend fólk av Viðareiði
 Christian Matras
 Arnold Vegghamar

Bøkur

 Christian Matras:  Av Viðareiði : fólk í huganum / myndir: Fridtjof Joensen. - Tórsh. : Egið prent, 1975. - 14 s.

Keldur

Slóðir úteftir

Bygdir í Føroyum
Viðoy


Piktar

Piktar vóru fornu innbúgvarnir í Skotlandi. Teir livdu í Skotlandi og oyggjunum fyri norðan. Í 4. øld eru teir nevndir í rómverskum skriftum. Landið, sum teir búðu í, var nevnt Piktland ella Piktaland.

Nógvar fornar leivdir eru eftir piktar, sum geva nakað av innliti í samfelag teirra. Men lítið av skrift hevur yvirlivað. Vísindin veit ikki eingang hvussu piktar nevndu seg sjálvar.

Navnið piktar kemur av latínska picti, sum er navn ið rómverjar góvu fornu innbúgvunum í Skotlandi, tí at teir vóru litprikaðir (tattoveraðir) um stóran part av kroppum sínum.

Í samtíð pikta vóru bretar í Onglandi og keltar í Írlandi. Møguliga vóru piktar skyldir at hesum báðum tjóðarbólkum, í ætt ella gjøgnum mentan. Men eingin veit hetta við vissu.

Summi skotsk staðarnøvd skulu eitast at vera av piktiskum uppruna. Nøvn, ið byrja við "Aber-", "Lhan-", "Pit-" or "Fin-" bera boð um, at økini hava verið bygd av piktum í fortíðini. Til dømis Aberdeen, Lhanbryde, Pitmedden, Pittodrie, Findochty og onnur.

Sjálvt um nógv vitan um piktisk samfeløg ikki er varveidd, so er eitt yvirlit yvir piktakongar varveitt, sum gevur eitt sindur av vitan um piktar.

Sí eisini

 Alba
 Piktakongar
 Skotar'' Dellur

Skotland


Hitastigar

Hitastigar.

Menniskju hava brúkt nógvar ymiskar mátieindir til øll møgulig fyribrygdi. Tá talan t.d. er um longd, er ein enskur tummi tað sama sum 2,54 cm. Skalt tú umrokna eina longd í tummum til somu longd í cm, skalt tú falda við 2,54. Skalt tú umrokna frá cm til tummar, gert tú øvugt, tú býtir við 2,54.

So einfalt er tað ikki, tá talan er um hitastigar.  Bert tveir av hitastigunum hava absolutta nullpunktið sum 0 stig, allir hinir hava ymisk forskotin nullpunkt.

Nullpunkt
Í søguligum høpi er tað ikki so langt síðani, at vísindafólk vitstu, at hiti hevði eitt lágmark, eitt absolutt nullpunkt. Franski alisfrøðingurin Guillaume Amontons samanbar í 1702 rúmdarbroytingar í einum lufttermometri og einum kyksilvurtermometri og kom fram til, at lufttermometrið fór at vera "tómt" við ein hita, sum svarar til umleið −240 °C.

Landsmaður Amontons', Johann Heinrich Lambert, kom í 1779 fram til, at tað absolutta nullpunktið mátti vera áleið −270 °C.

Skotin William Thomson, Kelvin lordur, skrivaði eina vísindagrein í 1848, har hann m.a. roknar absolutta nullpunktið til −273 °C og vísir á, at hiti átti at verið roknaður út frá hesum nullpunkti.

Í søguligum høpi er alt hetta rættiliga seint, og tað er tí kanska ikki so løgið, at teir ymisku hitastigarnir, sum hava verið, hava ymisk nullpunkt. Harafturat hava hitastigar verið, sum hava gingið øvugtan veg - tá hitin veksur, minkar talið á stiganum! Soleiðis var m.a. tann upprunaligi celsiusstigin hjá Anders Celsius, men landsmaður Celsius', kendi plantufrøðingurin Carl von Linné, broytti stigan til tann, vit kenna í dag. Men eisini delislestigin gongur øvugtan veg.

Hitastigar og festipunkt
Tær løgnu umrokningarnar koma av, at stigarnir hava ymisk festipunkt og serliga av tí, at teir hava ymisk nullpunkt. Í talvuni ber til at síggja festipunktini fyri teir átta mest vanligu stigarnar. Tjúkk, reyð tøl eru gomul festipunkt, meðan tjúkk, grøn tøl eru galdandi festipunkt. Trýstið hevur týdning fyri fleiri festipunkt og er viðmerkt við trý av teimum.

Grafisk samanbering
Á myndini eru teir vanligastu átta stigarnir samanbornir grafiskt. Við eini loddrættari striku kanst tú samanbera tølini á øllum stigunum.
T.d. vísa bláu strikurnar, at vatn frystir við 273,15 K  =  0 °C  =  32 °F  =  491,67 °Ra  =  0 °Re  =  0 °N  =  7,5 °Ro  =  150 °D,
og reyðu strikurnar vísa, at vatn kókar við 373,15 K  =  100 °C  =  212 °F  =  671,67 °Ra  =  80 °Re  =  33 °N  =  60 °Ro  =  0 °D.

Umrokning
Í talvuni sæst, hvussu ein roknar frá einum stiga til ein annan. Til ber eisini at brúka lidnar umroknarar á netinum. Eisini er meiri um hvønn stiga í greinini um hann.

Ávísingar úteftir
 Umrokning millum Kelvin, Celsius, Fahrenheit, Reaumur og Rankine
 Umrokning, 70 ymiskar mátiskipanir

SI-mátieindir
Gamlar mátieindir


Falskur nettleiki

Falskur nettleiki kemur fyri, tá numeriskar dátur verða sýndar á slíkan hátt, at bent verður á, at neyvleikin er betri enn hann í veruleikanum er. Eftirsum nettleiki er avmarking á neyvleika, førir hetta ofta til ov stórt álit á nettleikan.

Í vísindum og verkfrøði er skikkur, at, um møguligur skeivleiki ikki eyðsýnliga er upplýstur, skulu tølini til framløgu av dátum vera avmarkað av nettleikanum av dátunum. Sjálvt uttanfyri hesar námsgreinir er lyndi til at ganga út frá, at øll siffur uttan null í einum tali hava týdning. Soleiðis kann framløga av ov avgjørdum tølum fáa skoðaran at vænta frægari nettleika, enn hann í veruleikanum fær.

Falskur nettleiki kemur í, tá ið hánettar og lágnettar dátur verða settar saman og við eindarumrokning. Dømi:

'Fílurin Bobo vigar 10 000 kilogram. Eg vigi 79 kilogram. Tí høvdu vit vigað 10 079 kilogram, um eg setti meg á Bobo.'

'Umleið tvey hundrað fólk vóru í veitsluni tá hon byrjaði. Trý fóru avstað tíðliga, so vit áttu at dekka upp til hundraðognítisjey til døgurðan.'

'Fyri tveimum árum síðani var grein útgivin, ið staðfesti, at dinosaurar doyðu út 65 milliónur ár frammanundan. Hetta merkir, at dinosaurar doyðu út fyri 65 000 002 árum síðani.'

Máting


Eindarumrokning

Eindarumrokning verður brúkt, tá  tøl í einari eind verða roknað um til eina aðra eind. Hetta er ofta neyðugt m.a. orsakað av, at siðvenja er at brúka ávísar eindir í ymsum londum. T.d. eru nógvir formlar knýttir at ávísum eindum. Har verða nýttar altjóða eindirnar (SI-eindir). T.d. er SI-eindin fyri longd metur, fyri kraft newton, o.s.fr.

Umrokningarhættir

Einfaldasti hátturin at umbroyta eina eind til aðra er at viðgera eindirnar støddfrøðiliga. Sí dømini fyri at síggja gongdina.

Tú ynskir at broyta 6 føtur til metrar. Við uppslagi hevur tú funnið út av, at ein fótur er 0,3048 metrar. Nú fært tú umbroytt støddfrøðiliga:

6 ft x 0,3048 m/ft = 1,8288 m

Legg til merkis, at fótaeindin dettur burtur, og letur metrarnar standa einsamallar eftir. (Av tí at bæði 6 føtur og 0,3048 metrar til hvønn fót eru fullkomiliga neyv tøl, er svarið við 5 týðandi talteknum fullkomiliga rætt.)

Latið okkum siga, at hæddin á tær er 182,88 sentimetrar, og at tú ynskir at umbroyta hetta til tummar:

182,88 cm / (2,54 cm/tumma) = 72 tummar
Tað eru 12 tummar í einum fóti, tískil eru 72 tummar tað sama sum 6 føtur.

72/12 = 6 ftFleiri eindir kunnu verða viðgjørdar á sama hátt:

7 míl/s x 1,609344 km/míl x 3600 s/t = 40 000 km/t

Tí er ferðin á heiminum umleið 7 míl um sekundið ella 40 000 kilometrar um tíman. Legg merki til, at av tí, at útrokningin byrjaði við einum týðandi taltekni (7-talinum), hevur úrslitið eisini eitt týðandi taltekn (4-talið í 40 000).

Um faldast ella býtast skal, verður avgjørt við at hyggja at eindunum og við at gera av, hvør skal burtur. Um vit høvdu býtt við 3600 s/t í umbroytingini omanfyri í staðin fyri at falda, hevði úrslitið verið í kilometurtímum fyri fersekundið, sum eyðsýnt er skeivt og høpisleyst úrslit.

Avrunding

Týdningarmikið er at minnast, at umbroytingargongdin ikki kann geva neyvari tøl enn tey, sum vóru frammanundan. Meðan fleiri av umbroytingartættunum í uppslagstalvunum eru neyvir og aðrir óneyvir, tó at teir hava mong, týðandi taltekn, eru øll talteknini, tú fært við roknimaskinu ella blýanti og pappíri, ikki týðandi.

Ansa eftir at runda av hóskandi eftir útrokning.

Støddfrøði


Longdarmát

Hesi longdarmátini eru á talvuni sýnd við týðandi sifrum. Tað merkir, at einans týðandi siffur eru brúkt til tess at upplýsa tilsvarandi longd eftir metrisku skipanini.

Slóðir
 Umrokning millum ymisk mát

SI-mátieindir
Gamlar mátieindir


Beaufort-talvan

Beaufort-talvan er ein empiriskur háttur at máta vindmegina mest grundað á sjó- og alduumstøður. Fulla navnið er Beaufort-vindmegistalvan.

Ávísingar úteftir

 Veðurmátingar hjá Landsverki

Mátieindir
Vindur


Persónur (máll.)

Persónar eru tríggir í tali í føroyskari málfrøði. Teir verða lýstir við persónsfornøvnum. Hesi persónsfornøvnini verða bend í føllum, tølum og kyni á júst sama hátt sum navnorð. Teir tríggir persónarnir eru:

 Fyrsti persónur er tilsiping til sín sjálvs, ella til ein bólk,´ið ein sjálvur er partur av. Á føroyskum sipa hesi persónsfornøvnini til 1. persón: eg, meg, mær, mítt, mín, míni osfr.
 Annar Persónur er tann ella tað, ið talað verður við í beinleiðis talu. 2. persónur hevur hesi persónsfornøvnini: tú, teg, tær, títt, tín, tíni osfr.
 Triði persónur er tann ella tað, ið talað verður um. Hesi persónsfornøvnini standa í 3. persóni: hann, hon, tað, honum, hansara, hana, hennara, tí, tess, sín, sítt osfr.

Sagnorð verða m.a. bend í persónum.

Bending av persónligum hjáorðum í føllum, tølum og kynum:

Málfrøði


Fall (mállæra)

Føllini í føroyskari mállæru eru fýra í tali:

Navnorð og persónsfornøvn verða bend í føllum. Til tess at gera tað lættari, at skilja hvat fall verður brúkt nær, verður ofta spurt við spurnarorði, sum er partur av fallinum:

Málfrøði


Talorð

Talorð er orðaflokkur, ið verður brúktur til at siga frá mongdum. Talorð eru, snøgt sagt, tøl.

Men heilt so einkult er tað ikki á føroyskum máli. Talorð skulu eisini bendast. Ymiskar bendingar av talorðum verða eisini bólkað aftur í undirbólkar. Hesir eru grundtøl, raðtøl og skiftitøl.

Grundtøl
Grundtøl eru talorð í hvørfalli.

Trý tey fyrstu grundtølini kunnu bendast í kynum og føllum soleiðis:

Raðtøl
Raðtøl eru bundin talorð, undantikið fyrsti, sum er hástig av hjáorðinum fyrr. Tey bendast í kynum, føllum og tølum.

Skiftitøl

Skiftitøl eru talorð í fleirtali. Skiftitøl verða brúkt um pør, td. einar/tvinnar/trinnar hosur (tað eru 1, 2 ella 3 pør av hosum) ella aðrar sameindir, td. eini kort (tað eru 52 bløð) ella eini hús (tað eru 1 sethús við tilhoyrandi úthúsum). Skiftitøl eiga sostatt bara at vera nýtt, tá talan er um sameindir. Bara trý tey fyrstu talorðini kunnu vera í fleirtali (skiftitøl):

{|width="100%" cellspacing="0"
|Fleirtal
|Kallkyn
|Kvennkyn
|Hvørkikyn
|-bgcolor="#eeeeee"
|Hvørfall
|einir
|einar
|eini
|-
|Hvønnfall|einar
|einar
|eini
|-bgcolor="#eeeeee"
|Hvørjumfall|einum
|einum
|einum
|-
|Hvørsfall|eina
|eina
|eina
|-bgcolor="#eeeeee"
|Hvørfall
|tvinnir
|tvinnar
|tvinni
|-
|Hvønnfall
|tvinnar
|tvinnar
|tvinni
|-bgcolor="#eeeeee"
|Hvørjumfall
|tvinnum
|tvinnum
|tvinnum
|-
|Hvørsfall
|tveggja
|tveggja
|tveggja
|-bgcolor="#eeeeee"
|Hvørfall
|trinnir
|trinnar
|trinni
|-
|Hvønnfall|trinnar
|trinnar
|trinni
|-bgcolor="#eeeeee"
|Hvørjumfall|trinnum
|trinnum
|trinnum
|-
|Hvørsfall|trinna
|trinna
|trinna
|}

 Slóðir úteftir
 Talorð á síðu 29 í bókini Stutt Mállæra (Anna Maria Reinert Jensen og Harry Davidsen), snar.fo
 Talorð'' á síðu 143 í bókini Mállæra (Paulivar Andreasen og Árni Dahl), Føroya Skúlabókagrunnur

Orðaflokkar


Skjaldarmerki Føroyar

Skjaldarmerki Føroya sæst fyrst í kirkjubøstólunum í umleið 15. øld. Tað ímyndar ein veðr á einum skjøldri. Seinri nýtsla sýnir ein veðr í einum innsigli brúkt av løgrættumonnum, ið vóru limir gamla føroyska dómstólinum, løgtinginum. Í seinna parti av 19. øld hómast ein trá í føroyingum at hava eitt savningarmerki. Elsta merkið, vit vita um, er veðramerkið. Seinni kom tjaldursmerkið og tíðum veittraðu tey lið um lið. Men eins og grannar okkara fyri vestan, íslendingar, hildu føroyingar ikki, at tað var hóskandi við djóramynd sum tjóðflaggi.

Skjaldarmerkið fór úr nýtslu tá ið løgtingið varð niðurlagt í 1816. Eftir at løgtingið varð endurreist í 1852, og sjálvt meðan Føroyar vóru de-facto sjálvstøðugar undir seinra heimskríggi, var einki føroyskt skjaldarmerki brúkt. Eftir gildiskomuni av Heimastýrislógini í 1948, kom skjaldarmerki í nýtslu aftur saman við gamla heitinum løgmaður. Og tað var júst løgmaður, og landsstýrið, og ikki løgtingið, sum nú brúkti skjaldarmerkið.

1. apríl 2004 kunngjørdi Løgmansskrivstovan at frá tí degi fóru løgmaður og Løgmansskrivstovan at nýta hesa nýggju útgávuna av skjaldarmerkinum. Henda nýggja útgávan varð grundað á upprunaligu útgávuna á kirkjubøstólunum. Litirnir vóru íblástir av Merkinum, og gult/gylt lagt afturat. Nýggja útgávan ímyndar bukkandi veðr á skjøldri, klárur at verja. Nýggja skjaldarmerkið kann verða nýtt av føroyskum stjórnarráðum og sendistovum. Summi hava skift, meðan onnur enn nýta gomlu útgávuna.

Myndasavn

Føroyar
Føroyar


Bretska hersetingin í Føroyum

Bretska hersetingin í Føroyum, ella Operation Valentine, vardi frá 12. apríl 1940 til 16. mai 1945 undir seinna heimsbardaga.

Dagarnir eftir 9. apríl 1940, tá ið Danmark og Noreg vórðu hersett av Týsklandi, vóru ørkymlandi fyri føroyingar. Uttan fyrivaring varð alt samband við Danmark kvett. Telegrafsambandið steðgaði longu um morgunin tann 9. apríl og sambandið sjóvegis steðgaði av sær sjálvum. Løgtingið helt fundir við amtmannin um støðuna fyri at avgera, hvørji tiltøk skuldu setast í verk, nú sambandið til Danmark var kvett.

11. apríl frættist, at táverandi enski flotamálaráðharrin, Winston Churchill, hevði hildið røðu í bretska undirhúsinum, har hann viðgjørdi støðuna í Norðurlondum. Í røðuni segði Churchill m.a.:

Vit eru eisini í hesi løtu í ferð við at herseta Føroyar, sum hoyra til Danmark og sum hermálsliga eru av stórum týdningi, og hvørs fólk hevur hug at taka hjartaliga ímóti okkum. Vit skulu verja Føroyar móti øllum harðskapi, ið stendst av krígnum, og vit fara at brynja okkum væl út til sjós og í luftini, til tann løtan kemur, tá ið vit fara at lata oyggjarnar aftur til eitt frælst Danmark, sum er loyst úr hørðu kúganini, tað er komið í av týska áganginum.

Hesi boðini mundu helst fáa ein og annan upp úr stólinum, og fólk skimaðust íkring og út á hav – men ikki skuggin av nøkrum breta so langt, eygað rakk.

So, um middagsleitið tann 12. apríl, komu tveir enskir oyðarar á Havnina. Tveir yvirmenn komu í land og fyrireikaðu myndugleikarnar upp á ta komandi hersetingina. Oyðararnir fóru avstað aftur, men longu dagin eftir komu teir aftur, hesuferð saman við tveimum vápnaðum trolarum og krússaranum Suffolk. Nú komu tann nýggi enski konsulin, Frederic Mason, og T. B. W. Sandall oberstur í land. Teir hildu stuttan fund við amtmannin og løgtingsformannin, sum handaðu teimum formlig mótmæli í góðsemju, og sostatt var Operation Valentine, bretska hersetingin av Føroyum, veruleiki.

So vórðu teir 250 heldur ørkymlaðu hermennirnir frá Royal Marines settir í land. Marinararnir høvdu ikki fingið at vita, hvar teir skuldu, og fleiri av teimum hildu, at teir vóru í Noregi.

Lovat Scouts

Hermennirnir hjá Sandall obersti vóru bara í Føroyum í tveir mánaðar. Tann 25. mai vórðu teir avloystir av Lovat Scouts. Skotska herdeildin var so stór, at teir kundu senda hermenn til so at siga allar oyggjarnar, og sambandið millum ungu hermennirnar og føroyingar varð sera gott. Hermennirnir gjørdust partur av samfelagnum og tóku lut í t.d. grindadrápi, kappróðri á Ólavsøku og sjúkraviðgerð av m. a. særdum sjómonnum av skipum, sum høvdu verið fyri álopi á sjónum.

Sum rímuligt er, kom meir enn so fyri, at ungir hermenn og føroyskar gentur funnu saman. Summir giftust og fingu børn undir útisetuni – og summir vendu aftur til Føroya eftir stríðslok fyri at giftast við føroyskum gentum.

Tað var tí ein sorgardagur tann 10. juni 1942, tá ið føroyingar noyddust at siga farvæl til Lovat Scouts, tá teir vórðu heintaðir av troppaskipinum Lady of Man, og fluttir heim aftur til Skotlands.

Eftir stuttan steðg í Skotlandi, vórðu teir flestu hermenninir í Lovat Scouts sendir til Kanada til stríðsvenjingar á høgum kavakløddum fjøllum. Í 1943 vórðu Lovat Scouts so sendir til Italiu, har teir luttóku í bardøgum til vápnahvíldina í 1945. Mannfallið var stórt í italsku atsóknini, og mangir av teimum ungu skotunum, sum í tvey ár høvdu haft sína dagligu gongd í Føroyum, lótu lív og ella vóru løstaðir í bardøgunum.

The Cameronians

Lovat Scouts vórðu avloystir av 12. herdeild av aðrari skotskari herdeild, Cameronians, sum vóru í Føroyum í eitt ár – frá á sumri 1942 til juni mánað í 1943. Eisini hesir hermennirnir vóru vælumtóktir millum føroyingar - eins og aðrar stríðs- og arbeiðseindir, sum komu til oyggjarnar. 12. deild av Cameronians høvdu væntað, at teir skuldu vera við í álopinum á meginlandið. Teir høvdu, sum undangongumennirnir, vant dúgliga meðan teir vóru í Føroyum, og hildu seg vera væl fyri til bardagar. Men soleiðis gekk ikki. Afturkomnir til Skotlands, varð 12. deild niðurløgd, tí at teir ikki høvdu haft møguleika at venja saman við øðrum hereindum, ið skuldu standa fyri álopinum á Evropu. Hermenn og yvirmenn vórðu fluttir til aðrar stríðseindir, og fleiri av teimum hermonnunum, ið høvdu verið í Føroyum, fóru til Norðurafriku, og haðani til Italiu, har teir luttóku í álopinum. Mangir teirra fullu ella særdust á vígvøllum.

Vágar

Á várið 1942 hevði bretska stríðsleiðslan gjørt av, at flogvøllur skuldi byggjast í Vágum, sum kundi veita stuðul til tann hermálsliga týdningarmikla flutningin um Atlantshav. Hetta førdi við sær, at talið av hermonnum í Føroyum øktist munandi. Tá harðast leikaði á, vóru upp móti 8000 hermenn í Føroyum, yvir 5000 av teimum í Vágunum.

Flogvøllurin og ein miðstøð fyri sjóflogfør á Leitisvatni vórðu bygd eftir sera stuttari tíð, og meðan byggingin stóð við, yddi tann annars so friðarliga Vágoyggin við hermonnum frá m. a. Royal Engineers, Royal Pioneers, Royal Artillery og Royal Air Force. Upprunaætlanin var at byggja eina flogstøð har vesturi við 50 flogførum, og yvir 1650 starvsfólkum. Men sum kríggið leið í 1943 – 44, broyttist hermálsliga støðan í Norðuratlantshavi, og hetta førdi við sær, at ætlanin við flogstøðini varð frágingin. Og flogvøllurin, sum upprunaliga skuldi hava tvær lendingarbreytir, endaði við teirri eini breytini. Í 1944 fór bretska hersetingarvaldið undir at flyta hermenn úr Føroyum aftur, og tá ið sigursskrúðgongan varð hildin í Havn tann 13. mai 1945, vóru bara 400 bretar við.

16. mai 1945 endaði bretska hersetingin í Føroyum. Men undir hersetingini vórðu bondini millum Føroyar og Bretland styrkt og hava verið góð síðan.

Bøkur

 Eric Linklater: The Northern Garrisons: The Army at War. London: His Majesty's Stationery Office, 1941
 John F. West: Faroe. The Emergence of a Nation. New York: 1972.
 Niels Juel Arge: Stríðsárini 1940-45. Tórshavn: Hvessingur, 1985-1990. (6 bd.)
 Jákup Thorsteinsson: „Løgting og amtmaður 1940 –1945“ Í: Løgtingið 150. Tórshavn 2002. (PDF-Download)
 James Miller: North Atlantic Front. The Northern Isles at War, Birlinn Limited 2003 (228 síður)

Aðrar ávísingar

 Postverk Føroya (kelda)
 Faroestamps.fo - Stríðsárini

Føroya søga
Seinni heimsbardagi
1940-árini


Vøluspá

Vøluspá er kendasta og mest týðandi av norrønu gudakvæðunum. Soleiðis ljóðar fyrsta ørindi í Vøluspá:

Hoyrið meg allar heilagar verur,
meira og minni ættfólk Heimdals.
Vilt tú, Valfaðir at eg sigi frá
fornsøgum manna teim fyrstu eg minnist.Tað finnast tvær fullfíggjaðar uppskriftir av kvæðnum, onnur í tí sokallaðu kongabókini Codex Regius, meðan hin er at finna í Hauksbók. Munurin millum uppskriftirnar er lítil, stavsetingin brýtur frá og onkur ørindi mangla í báðum. Vanligt er tí at nýta ein “normaliseraðan” tekst, har holini í aðrari útgávuni eru fylt út úr hinari.

Úrslitið er tann kenda útgávan av Vøluspá við 66 ørindum, yrktar í kvæðaháttinum fornyrðislag.

Tað sum serliga skilur Vøluspá frá øðrum gudakvæðum er, at tað ikki bara er ein uppremsan av ymsum mytologiskum frumevnum, men at kvæðið hevur eina nøkulunda samanhangandi søgugongd úr byrjan í enda.

 Fleiri kvæði?

Tað er eitt sindur óvist, hvar og nær Vøluspá er yrkt. Helst er kvæðið sett saman í Íslandi onkuntíð seint í 10. øld, altso stutt fyri kristningini av landinum.
Óvissan er tó grundað á ta sannroynd, at partar av Vøluspá tykjast at vera eldri enn aðrir. Hetta, og so frávik í frásagnarhættinum, bendir á, at kvæðið er sett saman av fleiri eldri mytiskum kvæðum.

 Endurskipaði teksturin hjá Bugge

Ein afturvendand spurningur viðvíkjandi Vøluspá er: hvør er tað, ið vølvan tosar við? Hóast hon í innganginum biður “allar heilagar verur” t.v.s. mannaættina um ljóð, og fleiri ferðir setur spurningin: “Skilja tit nú ella hvat?”, so benda fleiri skeivt sett ørindi inni í sjálvum tekstinum á, at Vøluspá, sum onnur norrøn kvæði, upprunaliga hevur havt ein episkan inngang. Hetta fekk norska filologin Sophus Bugge (1833-1907) at gera eina lítla endurskipan av tekstinum, har hann flutti ørindini 22, 28 og 29 fremst í kvæðið.

Ver tó varugur við, at henda endurskipan, hvussu logisk hon enn kann tykjast, merkir, at kronologiska uppsetingin í upprunatekstinum er broytt.

 Vøluspá

Um vit nýta tann endurskipaða tekstin hjá Bugge, so byrjar Vøluspá við at siga frá vølvuni og seiðkvinnuni Heið, sum undir andamáning í einsemi fær vitjan av Óðini. Hin gamli ásagudurin gevur henni gávur at síggja út í ymsar heimar.

So byrjar vølvan sína frásøgn við at siga frá um upphavið, hvussu tíðin tók sína byrjan í tí mytisku frumglopruni Ginnungagapi, um hvussu frumlutirnir vórðu til, og hvussu gudarnir fingu skil á tí skipaða alheiminum.

Eftir hetta kemur parturin ið vanliga rópast Dvørgatal'', har vølvan sigur frá upphavi dvørganna og reksar eina rúgvu av dvørganøvnum upp. (Dvørgatal er helst eitt kvæði fyri seg, sum av einari ella aðrari orsøk er vavt upp í Vøluspá).

Síðan sigur vølvan frá, hvussu fyrstu menniskjuni vórðu skapt, og um nornurnar, lagnuguddómarnar, ið halda til við einari av rótunum á Yggdrasils aski.

Vølvan sigur eisini frá umstøðunum viðvíkjandi tí fyrsta krígnum í heiminum, tá gudaættirnar æsir og vanir ruku í krovið á hvørjum øðrum, orsakað av drápinum av tí frumkendu Gullveig.

Í øðrum parti verður hin ljósi og góðlynti Baldur dripin. Drápið hevur við sær eina røð av ræðugerðum, sum enda við ragnarøkum, har gudar og jatnir útrudda hvønn annan. Ragnarøkur gera enda á heiminum, jørðin søkkur í kav, og alt endar aftur í sínari upprunastøðu í ti myrka ruðuleikanum.

Sambært vølvuna skal ein nýggjur heimur tó rísa úr havinum. Har skulu Baldur og drápsmaður hansara Høður ráða fyri borgum. Ein nýggjur gullaldur skal koma, men fyri at gera vart við at alt gongur í ring, hómast hin ræðuligi ormurin Niðhøggur í sjónarringinum, ein áminning um at eisini hesin nýggi heimurin er dømdur til undirgang og deyða.

Ávísingar úteftir

 Vøluspá
Vøluspá á føroyskum. Týtt hevur Anker Eli Petersen © 2005
 Tjatsi.fo (Kelda)

Ásatrúgv


Rúsir

Rúsir (eintal rúsi) vóru norrønur ættbólkur ið búði eystanfyri í Eystrasalti. Hesir vóru helst eftirkomarar hjá svium, men hetta er óvist. Í hvussu so er høvdu rúsir tætt samband við sviðar og norðbúgvar annars. Orðið rúsir verður brúkt um teir norðbúgvar, ið ferðaðust eystureftir í norrønu útflytingini.

Sjónarváttarfrágreiðing

Fyrsta sjónarváttarfrágreiðingin um lívið hjá norðbúgvum, er frá muslimska sendiharranum Ahmad ibn-Fadlan (arábiskt: أحمد ابن فضلان), sum í 922 kom í samband við rúsir við ánna Volgu. Eftir frásøguni metir hann teir sum norðbúgvar.

Skaldsøgan Eaters of the Dead eftir Michael Crichton byggir á frásøgu Ahmadar ibns-Fadlans, sum eisini er gjørd til film við navninum The Thirteenth Warrior.

Kievrúsaríkið
Sambært Russisku fyrstu krýniku gjørdu finnar og slavar uppreistur ímóti sviðum. Eftir uppreisturin var ófriður í slaviskum londum. Teir heittu so á Rurik (føroyskt: Rørekur) um at koma at fáa skil aftur á landið. Hann kom og gjørdi sum umbiðið og stovnaði harvið Kievrúsaríkið, sum var fyrsta slaviska ríkið. Í 13. øld flutti Røreksættin til Moskvu, sum tá bleiv høvuðssaður í einum russiskum ríki. Rúsir løgdu við hesum navn til Russland.

Støddin á søguliga Kievrúsaríkinum svarar í stødd rættiliga væl til núverandi Ukrainu.

Summir slavskir sgøufrøðingar eru tó ikki samdir við hesari frágreiðingini uppá fyrsta slaviska ríkið. Teir setar spurnartekin við trúvirðið í Russisku fyrstu krýniku. Teir halda í hvussu so er ikki, at tað er trúligt, at norðbúgvar skulu hava stovnsett fyrsta slaviska ríkið.

Keldur

 Svørt verða sólskyn, Sprotin 1994, (ss. 58-66): Rúsalýsing, Ahmad ibn-Fadlan, týðing: fyrst Jørgen Bæk Simonsen, síðan Ásmundur Johannesen
 Eaters of the Dead, Michael Crichton, 1976
 Rúsaríkið

Søga


1906

1906 (MCMVI) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár. Fyrsti dagurin var ein mánadagur.

Hendingar
 1. februar - Símun av Skarði skrivar Mítt alfagra land.
 7. apríl - Gosfjallið Vesuvis byrjar at goysa, og hevur við sær nógva oyðilegging í Napoli í Italia.
 18. juli - Løgtingsval
 26. desember - Heimsins fyrsti biografilmur verður útgivin. Filmurin ber navnið  The Story of the Kelly Gang.

Ítróttur

Fótbóltur

Føðingar
 23. februar - Sámal Joensen-Mikines (d. 1979).

Andlát
 13. januar - Alexander Popov, russiskur alisfrøðingur (f. 1859)


1943

1943 (MCMXLIII) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár. Fyrsti dagurin var ein fríggjadagur.

Hendingar
 12. mars - Fyrsta grækarismessuhald, vitað er um. Sverri Patursson helt røðu.
 20. mars - Suðuroyar Sparikassi verður stovnaður.
 24. august - Løgtingsval

Ítróttur

Fótbóltur

Føðingar
 19. januar - Janis Joplin, amerikonsk songkvinna (d. 1970)
 7. februar - Finnbogi Ísakson (d. 2005)
 19. mars - Mario J. Molina, meksikanskur evnafrøðingur (d. 2020)
 29. mars - Vangelis, grikskur tónleikari og tónaskald (d. 2022)
 31. mars - Roy Andersson, svenskur filmsleikstjóri
 14. mai - Ólafur Ragnar Grímsson, íslendskur forseti.
 11. august - Pervez Musjarraf, pakistanskur generalur og leiðari
 2. september - Hans Mortensen, føroyskur vinnulívsmaður (d. 2019).

Andlát
 7. januar - Nikola Tesla


1940

1940 (MCMXL) var eitt leypár, eftir tí gregorianska kalendaranum var fyrsti dagurin ein mánadagur.

Hendingar
 30. januar - Løgtingsval.
12. apríl - Stóra Bretland hertekur Føroyar.
 Tíðindablaðið Færöernes Kundgörelsessamling verður útgivið fyrstu ferð.

Ítróttur

Fótbóltur

Føðingar
 23. februar - Peter Fonda, amerikanskur sjónleikari og leikstjóri (d. 2019)
 25. februar - Thue Christiansen, grønlendskur lærari ið gjørdi grønlendska flaggið (d. 2022)
 23. mars - James Caan, amerikanskur sjónleikari (d. 2022).
 23. mai - Lone Dybkjær, danskur kvinnuligur politikari (d. 2020)
 19. august - Johnny Nash, amerikanskur sangari og sangskrivari (d. 2020)
 21. oktober - Marita Petersen, fyrsti kvinnuligi løgmaður í Føroyum (d. 2001)
 23. oktober - Pelé, brasilskur fótbóltsleikari (d. 2022)

Andlát
 16. mars - Selma Lagerlöf, svenskur rithøvundur (f. 1858)
 29. juni - Paul Klee, sveisisk-týskur málari (f. 1879)
 21. august - Lev Trotskij, sovjetiskur politikari (f. 1879)
 24. august - Paul Nipkow, týskur uppfinnari (f. 1860)
 9. november - Neville Chamberlain, bretskur politikari (f. 1869)


1936

1936 (MCMXXXVI) var sambært gregorianska kalendaranum eitt skotár. Fyrsti dagurin var ein mikudagur.

Hendingar
 28. januar - Løgtingsval
 16. februar - Havnar Arbeiðskvinnufelag stovnað.

Ítróttur

Fótbóltur

Føðingar
 24. januar - Óli Petersen, føroyskur keiputeknari (d. 2022)
 18. mars - F. W. de Klerk, suðurafrikanskur forseti  (d. 2021).
 19. mars - Ursula Andress, sveisisk sjónleikarinna
 12. apríl - Svenning Tausen, føroyskur rithøvundur (d. 2013)
 20. apríl - Pauli Ellefsen, løgmaður 1981-1985.
 29. august - John McCain, amerikanskur politikari (d. 2018)
 5. november - Uwe Seeler, týskur fótbóltsleikari (d. 2022).

Andlát
 9. januar - John Gilbert, amerikanskur sjónleikari (f. 1899)
 18. januar - Rudyard Kipling, bretskur rithøvundur (f. 1865)
 20. januar - Georg V., bretskur kongur (f. 1865)
 18. apríl - Ottorino Respighi, italskt tónaskald (f. 1879)
 28. apríl - Faud av Egypt, egyptiskur kongur (f. 1868)
 18. juni - Maksim Gorkij, russiskur rithøvundur (f. 1868)
 19. august - Federico García Lorca, spanskur yrkjari (f. 1898)


1932

1932 (MCMXXXII) var sambært gregorianska kalendaranum eitt skotár. Fyrsti dagurin var ein fríggjadagur.

Hendingar
1. januar - Postverkið í USA útgevur 12 frímerki, til at hátíðarhalda at 200 ár eru síðani George Washington varð føddur.
 3. januar - Onglendingar handtaka og yvirhoyra Mahatma Ghandi og Vallabhbhai Patel.
 8. januar - Erkibiskuppurin av Canterbury bannar skildum at giftast uppaftur í Angliksu kirkjuni í Englandi.
 15. januar - Umleið 6 miliónir eru nú arbeiðsleys í Týsklandi.
 19. januar - Løgtingsval
 11. februar - Pius XI pávi møtir Benito Mussolini in Vatican City.
 25. februar - Adolf Hitler fær týskan ríkisborgararætt, og kann nú stilla upp til val. Hitler stillar upp til valið av Reichspräsident í 1932. Hann verður ikki valdur.
1. mars - Sonur Charles Lindbergh verður rændur úr sovikamari sínum.
 19. mars - Kenda brúgvin Sidney Harbour Bridge opnar fyri almenninginum í Sydney, Avstralia.
 5. apríl - Rúsdrekkabannið verður upploysti Finnlandi, men rúsdrekka kann bert keypast í rúsdrekkasøluni, sum verður samstundis sett á stovn.
 10. apríl - náttina millum 9. og 10. apríl gingu sluppirnar Laura og Immanuel burtur við 38 monnum.
 17. apríl - Haile Selassie bannar trælahald í Abyssinia.
 19. apríl - Týski kunshandlarin Otto Wacker verður dømdur í 19 mánaða fongsul, fyri at royna at selja eitt falskt Van Gogh málverk í Berlin.
 6. mai - Franski forsetin Paul Doumer verður skotin í París. Hann doyr av løstum sínum dagin eftir.
 10. mai - Albert Lebrun verður nýggjur forseti Fraklands.
 12. mai - Sonur Charles Lindbergh verður funnin deyður stutt frá heimi sínum, 10 vikur aftaná at hann varð rændur frá foreldrum sínum.
 6. august - Fyrsti filmfestivalurin í Venedig verður hildin.
Autobahn opnar í Týsklandi.
 31. august - Full sólarmyrking kann síggjast í fleiri støðum í Norðuramerika.
 6. oktober - Sjóvinnubankin verður stovnaður.
 6. november - Nazi flokkurin verður størsti flokkur í Týsklandi, tá teir vinna Reichstags valið við 32% av atkvøðunum.
 8. november - Franklin D. Roosevelt vinnur tað amerikanska forsetavalið.
 9. november - Hvirvilvindur (hurricane) og flóðaldur í Kuba hava við sær at 2.500 lata lív. Hetta er størsta náttúrvanlukka í søgu landsins.
 12. desember - Í sambandi við umbygging verður Haldarsvíkar kirkja endurvígd.
 23. desember - Ein vanlukka í eini kolaminu í Illinois, USA hevur við sær at 54 lata lív.
 25. desember - Ein jarðskjálvti í Kina hevur við sær at 70.000 lata lív.

Ókendar dagsetningar
 Kvinnur fáa valrætt í Brasil.
 Zippo tendrarar koma á marknaðin.
 James Chadwick uppdagar nevtronið.
 14 milliónir ella 33% eru arbeiðsleys í USA.

List

Filmar
 Tarzan the Ape Man (frumsýndur 25. mars)

Ítróttur
 4. - 15. februar - Vetrar OL í Lake Placid í New York, USA.
 30. juli - 14. august - Summar-OL í Los Angeles, USA.

Fótbóltur

Føðingar
 9. februar - Gerhard Richter, týskur listamálari
26. februar - Johnny Cash, amerikanskur sangari (d. 2003)
 27. februar - Elizabeth Taylor, ensk-amerikanskur sjónleikari (Cleopatra) (d. 2011)
 14. apríl - Loretta Lynn, amerikonsk songkvinna (d. 2022)
 8. september - Patsy Cline, amerikonsk songkvinna (d. 1963)
 13. september - Atli Pætursson Dam, løgmaður (d. 2005)
 29. november - Jacques Chirac, franskur forseti (d. 2019)
 5. desember - Little Richard, amerikanskur sangari og evangilistur

Andlát
 26. oktober - Molly Brown, amerikanskur yvirlivari av Titanic vanlukkuni. Kend sum "The Unsinkable Molly Brown" (f. 1867)


1928

1928 (MCMXXIII) var sambært gregorianska kalendaranum eitt leypár, ið byrjaði á einum sunnudegi.

Hendingar

 1. januar - Estland skiftir gjaldoyra frá mark til kroon.
 28. januar - Løgtingsval er í Føroyum.
 23. mars - Sluppin "Acorn" úr Klaksvík liggur við Ísland og fiskar, tá hon verður rakt av einum stórum sjógvi, sum ger, at sjógvur kemur niður í lugarið og fyllir ein karbiddunk, sum spreingist. Av spreingingini doyggja 6 mans beinan vegin, og ein sjeyndi doyr nakrar dagar seinri av brandsárum.
 12. apríl - Eitt bumbuálop, ætlað italska fasistleiðaranum Benito Mussolini, hevur við sær, at 17 óskyldig lata lív.
 14. apríl - Tveir jarðskjálvtar í Bulgaria hava við sær, at 21 000 bygningar oyðileggjast og næstan 130 lata lív.
 22. apríl - Ein jarðskjálvti í Grikkalandi hevur við sær, at 200 000 bygningar oyðileggjast.
 9. mai - Føroya KFUK skótar settar á stovn.
 10. mai - Fyrstu regluligu sjónvarpsendingarnar byrja í New York, USA.
 15. mai - Disney Studios útgevur stuttfilmin Plane Crazy. Hetta er fyrstu ferð, Mickey og Minnie Mouse eru at síggja.
 23. mai - Eitt bumbuálop á italsku sendistovuna í Buenos Aires, Argentina, hevur við sær, at 22 lata lív og 43 verða meiðslað.
 17. - 18. juni - Amelia Earhart verður fyrsta kvinnan, ið flýgur tvørtur um Atlantshavið, hesu ferð sum ferðafólk. Wilmer Stultz flýgur flogfarið.
 3. juli - Skotski uppfinnarin John Logie Baird vísir fram heimsins fyrsta litsjónvarp.
 3. september - Alexander Fleming enduruppfinnur pensilin av óvart, á St. Mary's sjúkrahúsinu í London, Englandi.
 16. september - Ódnarstormur í Florida, USA, hevur við sær, at 2 500 lata lív.
 12. oktober - Respiratorur verður nýttur fyri fyrstu ferð á barnasjúkrahúsinum í Boston, USA.
 2. november - Filmframleiðarin Metro-Goldwyn-Mayer fær eyðkendu leyvuna Telly sum búmerki.
 6. november - Herbert Hoover vinnur tað amerikanska forsetavalið.
 18. november - Disney Studios útgevur stuttfilmin Steamboat Willie, triðji filmurin sum Mickey Mouse hevur høvuðsleiklut í, men fyrsti talufilmurin hann var í og Disney gav út.

Ókendar dagsetningar
 Joseph Stalin byrjar 5 ára verkætlanina (frá 1928 til 1932 fellur miðallønin við 50% í Sovjetiska Samveldinum)

Ítróttir
 11. - 19. februar - Vetrar OL hildið í St. Morits í Sveis. Norska skoytudrotningin Sonja Henie vinnur sítt fyrsta OL-gull av fleiri.
 28. juli - 12. august - Summar OL verður hildið í Amsterdam, Hollandi. Coca-Cola stuðlar leikunum.

List

Bókmentir
The Tower hjá W.B. Yeats.

Føðingar
 26. februar - Fats Domino, amerikanskur tónleikari.
 18. mars - Fidel V. Ramos, filipinskur forseti (d. 2022)
 12. apríl - Hardy Krüger, týskur sjónleikari (d. 2022).
 23. apríl - Shirley Temple, amerikanskur sjónleikari og diplomatur (d. 2014)
 4. mai - Hosni Mubarak, fyrrverandi forseti í Egyptaland (d. 2020).
 14. juni - Che Guevara, cubanskur kollveltingarleiðari (d. 1967)
 26. juli - Stanley Kubrick, amerikanskur filmsleikstjóri (d. 1999)
 6. august - Andy Warhol, amerikanskur listamaður (d. 1987)
 3. oktober - Kåre Willoch, fyrrverandi norskur politikari og forsætisráðharri (d. 2021)
 6. november - Agnar Nielsen, fyrrverandi stjóri á Vestmanna skipasmiðju og løgtingsmaður (SB) (d. 2020).

Andlát
 18. juni - Roald Amundsen, norskur ransóknarmaður (f. 1872)


1924

1924 (MCMXXIV) var sambært gregorianska kalendaranum eitt leypár, ið byrjaði á einum týsdegi.

Hendingar
 22. januar - Løgtingsval.
 26. januar - Petrograd skiftir navn til Leningrad eftir deyða Vladimir Lenin. Býurin skiftir til sítt núverandi navn til Sankta Pætursborg í 1991.
 27. januar - Vladimir Lenin verður jarðaður í gravhýsi Lenins á Reyða Torginum í Moskva.
 7. februar - Í USA verða brotsmenn sum hava fingið deyðarevsing, tiknir av lívi við gassi fyri fyrstu ferð.
 6. apríl - Fasistarnir vinna valið í Italia, við tveimum triðingum av atkvøðunum.
 4. juli - Ceasar salatin verður uppfunnnin í Tijuana í Meksiko.
 4. november - Calvin Coolidge verður endurvaldur til forseta USA.
 24. desember - Albania verður ein republikk.

List

Bókmentir
André Breton gevur út tað fyrsta manifestið fyri surrealismu.

Ítróttur
 25. januar - Vetrar OL byrja í Chamonix í teimum fronsku alpunum.
 4. mai - Summar OL byrjar í París, Fraklandi.

Fótbóltur

Føðingar
 21. januar - Benny Hill, enskur skemtari og sangari (d. 1992)
 21. februar - Robert Mugabe, fyrrverandi forseti í Simbabvi (d. 2019).
 3. mars - Lys Assia, sveisisk songkvinna (d. 2018)
 3. apríl - Marlon Brando, amerikanskur sjónleikari (The Godfather) (d. 2004)
 22. mai - Charles Aznavour, armenskur-franskur sangari (d. 2018).
 12. juni - George H. W. Bush, amerikanskur forseti
 19. juni - Anneliese Rothenberger, týsk operasangarinna (d. 2010)
 14. august - Holger Juul Hansen, danskur sjónleikari (Matador) (d. 2013)
 16. september - Lauren Bacall, amerikanskur sjónleikari (The Mirror Has Two Faces) (d. 2014)
 25. august - Truman Capote, amerikanskur rithøvundur og leikskald (d. 1984)
 1. oktober - Jimmy Carter, amerikanskur forseti
 7. desember - Bent Fabricius-Bjerre, danskur pianistur og tónasmiður (Olsen Banden sangurin)

Andlát
 21. januar - Vladimir Lenin, russiskur leiðari av Sovjetsamveldinum (f. 1870)
 29. januar - Óli Niklái Skaalum, tingmaður (f. 1849)
 3. februar - Woodrow Wilson, amerikanskur forseti (f. 1856)
 3. juni - Franz Kafka, kekkiskur rithøvundur (f. 1883)


1920

1920 (MCMXX) var sambært gregorianska kalendaranum eitt skotár, ið byrjaði á einum hósdegi.

Hendingar

 9. januar - Túsundir mans fylgja spent við, tá "mannliga flugan" George Polley klatrar upp eftir Woolworth bygninginum í New York. Hann klárar upp á 30. hædd áðrenn hann verður handtikin.
 13. januar - The New York Times háða rúmdarserfrøðingin Robert H. Goddard, sum tosar um rúmdarferðir. Sama blað noyðist at printa ein almenna umbering 17. juli 1969 tá amerikanarir lenda á mánanum, og tað vísir seg at rúmdarserfrøðingurin hevði rætt.
 17. februar - Anna Anderson fremur sjálvmorðsroynd í Berlin í Týsklandi. Tá hon verður flutt á Sálarsjúkrahús heldur hon tí fram, at hon er greivynna Anastasia Romanov, sum er hildin at hava latið lív saman við familju síni 2 ár frammanundan.
 18. mars - Grikkaland skiftir yvir til tann gregorianska kalendarin.
 15. juni - Avtala kemur í gildi ímillum Danmark og Týskland. Mørk verða drigin av nýggjum, sum geva Danmark rætt til Norður Slesvík.
 11. juli - Húsa kirkja verður vígd.
 30. juli - 8. august - Fyrsta alheimsskótalegan Jamboree verður hildin í London, við 8000 skótum frá 34 londum.
 26. august - Kvinnur fáa atkvøðurætt í USA.
 16. september - Wall street spreingingin: Ein spreingja, goymd í einum hestavogni, brestur fyri framman J. P. bygningin í New York. 38 lata lív og 400 verða meiðslaði.
 29. september - Adolf Hitler heldur sín fyrstu politisku røðu í Eysturríki.
 18. oktober - Fleiri túsund arbeiðsleys mótmæla í London. 50 verða meiðslaði.
 2. november - Warren G. Harding vinnur amerikanska forsetavalið. Hetta er fyrsta valið har kvinnur hava atkvøðurætt.
 10. november - Løgtingsval.
 15. november - Fyrsta ráðstevna League of Nations (Sameindu Tjóðirnar) verður hildin í Geneva í Sveis.

Ókend dagseting
 HIV virusin, verður mettur at taka seg upp, fyri fyrstu ferð í heiminum, í Belgiska Kongo.

Ítróttur
 20. apríl - Summar OL verður sett i Antwerpen í Belgia. Eyðkenda búmerkið við teimum 5 ringunum verður nýtt fyri fyrstu ferð.

Fótbóltur

Føðingar
 Oskar Hermannsson, yrkjari (d. 1995)
 18. mai - Jóhannes Páll II, pávi (d. 2005)
 18. desember - Ingálvur av Reyni, føroyskur listamaður, (d. 2005.)

Andlát
 31. august - Jens Olivur Lisberg, tjóðarhetja (f. 1896)