Microsoft Windows

Windows er ein stýriskipan, sum Microsoft hevur gjørt, og er tann mest brúka um allan heimin.

Útgávur

Síðan 1985 hevur Microsoft útgivið regluligar dagføringar av stýrisskipanini, sum kunnu síggjast her:

Windows 1.0 (Nov 1985)
Windows 1.01 (?)
Windows 1.02 (?)
Windows 1.03 (?)
Windows 1.04 (?)
Windows 2.0 (Des 1987)
Windows 2.1(?)
Windows 2.03 (?)
Windows 2.11 (?)
Windows 3.0 (Mai 1990)
Windows 3.1 (Okt 1992)
Windows 3.11 (?)
Windows for Workgroups 3.1 (Okt 1993)
Windows for Workgroups 3.11 (Nov 1993)
Windows NT 3.1 (Aug 1993)
Windows NT 3.5 (Sep 1994)
Windows NT 3.51 (Juni 1995)
Windows 95 A (1995)
Windows 95 B (1997)
Windows NT 4.0 (?)
Windows 98 (1998)
Windows 98 SE* (1999)
Windows ME (Juni 2000)
Windows 2000 (Feb 2000)
Windows Server 2000 (Feb 2000)
Windows XP (2001)
Windows Server 2003 (2003)
Windows Vista (2006)
Windows Server 2008 (2008)
Windows 7 (2009)
Microsoft Windows Server 2008 R2 (2009)
Windows 8 (2012)
Microsoft Phone 8 (2012)
Windows RT (2012)
Windows Server 2012 (2012)
Windows 10 (2015)

Teldufrøði


Gniezno

Gniezno er ein býur í Póllandi, sum hevur umleið 69 810 íbúgvar (2014)

Býir og bygdir í Póllandi


Kosovo

Kosovo (Albanskt; Kosovë/Kosova,  Kosovo hevur mark til Makedónia, Albania, Montenegro og Serbia. 17. februar 2008 lýsti Kosovo seg sjálvstøðugt frá Serbia. Í vikuni eftir 17. februar viðurkendu fleiri lond Kosovo sum sjálvstøðugt land, fyrst USA og síðani Norðurlond og fleiri lond í vesturevropa. Russland og Serbia, sum Kosovo fyrr hevur verið partur av, viðurkenna ikki Kosovo sum sjálvstøðugt land, men meta landið sum ein sjálvstýrandi landslut í Serbia. Kosovo var syðsti landsluturin í Juguslavia. Størsti býurin og høvuðsstaður er Priština. 90% av fólkinum albanar. Almennu málini eru tvey í tali, albanskt og serbiskt.  Í vikuni eftir 17. februar viðurkenna fleiri lond Kosovo sum sjálvstøðugt land, fyrst USA og síðani Norðurlond og fleiri lond í vesturevropa. Eisini Føroya Landsstýri sendir Kosovo eina fagnaðarheilsan. Russland og Serbia, sum Kosovo fyrr hevur verið partur av, mótmæla hinvegin.

Størsti býurin og høvuðsstaður er Priština. Almennu málini eru tvey í tali, albanskt og serbiskt. Kosovo hevur umleið 1,7 mió íbúgvar.

Ávisingar úteftir

 Føroyar viðurkenna Kosovo - Vikublad.fo
 Kosovo lýst sjálvstøðugt - Olivant.fo
 Eingin semja um Kosovo - Olivant.fo
 Kosovo hóttir við loysing fyri jól - Olivant.fo
 Ófriðurin í Kosovo breiðir seg - Olivant.fo
 Ófriðarligt í Serbia, eftir at Kosovo hevur tikið loysing - www.uf.fo
 USA viðurkennir alment Kosovo sum sjálvstøðugan stat - www.uf.fo

Kosovo
Evropa


Kuba

Kuba er eitt land í Karibiska havinum. Høvuðsstaðurin á Kuba er Havanna. Flestu kubanar eru ættaðir frá sponskum niðursetufólkum ella afrikonskum trælum úr Afrika, ið vórðu førdir hagar at arbeiða í búnaðarlundunum. Í góð fimmti ár hevur Fidel Castro styrt Kuba, men kommunistiska stýri hansara hevur elvt til, at landið hevur verið avbyrgt frá stórum pørtum av umheiminum.

Fleiri enn 200 áir renna ígjøgnum grønu dalarnar í størstu oynni í Karibia, Kuba. Annars eyðkenna fjøll, heyggjar og víðar fløtur landslagið, og allastaðni er jørðin ógvuliga fruktagóð og hóskar væl til at dyrka sukur, tubbak og alskyns tropiskar fruktir og grønmeti.

Búskapur

Sukur - gjørt úr sukurrørum, sum er stórvaksið grasslag, sum skal hava bæði nógv regn og nógva sól - hevur leingi verið týdningarmikið fyri Kuba og stendur enn fyri 75 % av øllum innflutningsinntøkunum. Longu tíðliga í 19. øld var sukurvinnan óføra góð inntøkukelda, mest at takka afrikonskum trælum, sum gjørdu alt arbeiðið í stóru sukurlundunum við hond. Nú eru arbeiðsviðurskiftini øðrvísi og nútímansgjørd, og sukurrørini verða mest skorin við maskinu. Men síðan fyrst í 1990-árunum er sukurgrøðin minkað, tí veðrið hevur ikki verið til vildar, og trupult hevur verið at fingið brennievni úr gamla Sovjetsamveldinum. Tí eru nógvar sukurverksmiðjur farnar at brúka ein sukurhjáúrdrátt, nevndur "bagasse", sum brennievni til maskinriknu vinnutól síni. Av øðrum sukurhjáúrdráttum kunnu nevnast putursukur, myrkur siropur, nevndur mellasi og brennivínsslagið romm, ið verður dropadrivið úr sukurrótasevju.

Heita veðrið um dagin og kaldar nætur eru bestu vakstrarumstøður hjá tí tubbaki, sum verður nýtt til havanasigarir. Tubbaksbløðini verða tikin, meðan tey eru ljósagrøn, og hanga so til turkingar í einar 6-7 vikur. Síðan verða tey skild og pakkað og sett at gera, so at tey verða mildari í smakkinum; eftir tað verða tey send til sigarverksmiðjurnar, har konufólk og mannfólk standa við long borð og rulla sigarir við hond. Ein góð sigar er gjørd úr í minsta lagi fimm tubbakssløgum. Sigarirnar verða pakkaðar í eskjur av setrisviði, at tær skulu ikki torna upp.

Politikkur

Kommunisma

Í 1959 feldu Fidel Castro og uppreistrarbólkur hansara einaræðisharran Batista. Síðan hevur Kuba verið kommunistiskt land og fekk stóran stuðul úr Sovjetsamveldinum, til tað syndraðist í 1991. Mangar samfelagsligar ábøtur og nýskipanir hjá Castro hava eydnast væl. Íbúðarviðurskiftini og heilsuverkið eru munandi batnað, og næstan alt fólkið dugir at lesa og skriva. Men USA kann framvegis ikki torga kommunistiska styrið í Havanna. Síðani Fidel Castro fór frá sum leiðari í apríl 2011, og bróðurin Raúl Castro tók við, hava myndugleikarnir framt fleiri nýskipanir. Eitt nú hava fólk fingið loyvi til at selja fasta ogn og bilar, bankarnir hava fingið størri rásarrúm, og reglurnar um at ferðast uttanlands eru linkaðar.

Fosturtøka

Umframt Uruguei er Kuba tað einasta latínamerikanska landið, sum loyvir kvinnum fosturtøku. Harumframt hava nakrir landspartar í Meksiko loyvt fosturtøku.

Kvinnurættindi

Eftir kollveltingina á Kuba bleiv javnstøða millum kynini ein partur av nýggja lógarverkinum í landinum, og stór framstig eru gjørd. Men enn síggjast ikki nógvar kubanskar kvinnur í týðandi politiskum og vinnuligum størvum á Kuba.

Søga

Amerikanarar taka Kuba, eftir at uppreistur hevur verið har í 1906. Fyri 1955 vóru tað ríkir góðseigarar og feløg í USA, sum áttu ta mestu jørðina á Kuba. Bøndurnir og arbeiðsfólkið vóru fátæk, og skúlagangur var lítil, so tað nógva av fólkinum dugdi hvørki at lesa ella skriva. Í 1959 var kollvelting í landinum, einaræðisharrin varð frákoyrdur, og oyggin fekk nýtt stýrislag, sum í mongum líktist í kommunistalondum. Fidel Castro kom til valdið á nýggjárinum 1959 og gjørdi Kuba til ein komunistiskan stat.

Mentan

Tónleikur

Lívligi tónleikurin í Kuba er sprottin úr sponskum og afrikonskum tónleiki. Spaniamenn høvdu síni sermerktu løg við sær og ljóðføri, sum gitara og violin; afrikanar høvdu ein heilt annan tónleik við sær og trummu og onnur rútmuljóðføri. Tónleikurin er lutvíst runnin saman og vorðin til rútmiskar tónleikagreinir sum mambo og salsa. Ein onnur væl umtókt tónleikagrein er afro-kubanski jazzstílurin.

Norðuramerika
Kuba


Havanna

Størsti býur í øllum Karibia er Havanna, høvuðsstaðurin í Kuba, og har búgva 2,3 milliónir fólk.

Spaniamenn grundaðu býin í 1515, og summir býarpartar eru avgamlir, við steinsettum gøtum og prýðiligum húsum í gomlum hjálandastíli. Nú eru partar av Havanna illa farnir og falnir í órøkt. Men íbúðarpolitikkurin í Kuba hevur tað við sær, at eingir skirvisligir fátækrabýlingar verða reistir í útryðjunum í Havanna. Býurin er týdningarmikil havn, og tað mesta, sum verður flutt út, fer haðan.

Høvuðsstaðir í Karibia


Trælur

Trælur er ófrælsur persónur, hertikin ella keyptur, sum eigarin hevði fult ræði á, at nýta til arbeiðis ella sølu. Alt síðan fornøld hava fólk verið keypt og seld sum trælir. Trælir hava eingi rættindi, einki frælsi og eru ogn harra síns. Arábar vóru teir fyrstu, sum av álvara fóru at selja afrikanarar sum trælir, tá teir høvdu ræðið í stórum pørtum í Afrika fyri um 1000 árum síðan. Eftirspurningurin eftir trælum vaks nógv, tá ið evropearar skuldu brúka bíliga arbeiðsmegi á stórgørðum og í námum í Amerika. Afrikanar vóru vanir við landbúnaðararbeiði og námsvinnu í tropiskum veðurlagi. Trælahandilsmenninir fluttu afrikanar úr heimlandi sínum og sendu teir um allan heim - til Amerika, Karibia, Ásia og Evropa, har einki bíðaði teimum uttan strev, saknur og ósigiligar líðingar. Portugisar vóru fyrstir á nýggja trælamarknaðinum, men aðrir evropearar vóru ikki seinir at gera sum teir.

Søga


Knut T. Storbukås

Knut T. Storbukås, eisini kendur sum Sputnik (føddur 23. apríl 1943) er ein norskur country-sangari úr Bostrak í Tørdal í Drangedal kommuna í Telemark, Noreg. Hann er kendur undir navninum Sputnik. Hansara mest kendu sangir eru «Skilles Johanne» og «Lukk opp din hjertedør». Hann hevur havt konsertir í t.d. Svøríki, Danmark, USA, Svalbarð, Sansibar (Tansania), Spania og Sovjetsamveldið.

Útgávur

Sputnik 1 (1986)
Sputnik 2 (1986)
Sputnik 3 (1987)
Sputnik 4 (1988)
Sputnik 5 (1989)
Romjulsmusikken til Sputnik (1989)
Sputnik 6 (1990)
Sputnik 7 (1991)
Den store festkassetten (1991)
Sputnik 8 (1992)
Bedehusmusikken til Sputnik (1993)
Sputnik 9 (1994)
Sputnik 10 (1995)
Gull og grønne skoger (1996)
Lykkelandet Zanzibar (1997)
Sputnik 11 (2001)
Sputnik 12 (2001)
Sputnik 13 (2003)
Sputnik 20 (2006)
Det er vanskelig å være beskjeden (2007)
50 år på veien (2009)
Hjemkomsten til Johanne (2011)

Útvortis ávísing

 sputnik.no

Norskir tónleikarar
Norskir sangarar
Føðingar í 1943


Drangedal kommuna

Drangedal kommuna er ein býur og kommuna í Vestfold og Telemark fylki í Noregi. Í suðri hevur Drangedal mark við Bamble og Kragerø, í norðri við Kviteseid, í vestri við Gjerstad og Nissedal, og í eystri við Nome og Skien.

Kommunur í Vestfold og Telemark


Telemark fylki

Telemark (norrønt: Þelamǫrk) er eitt fylki í Norra. Telemark hevur umleið 170 000 íbúgvar (3.58 % av teimun norsku íbúgvarunum). Telemark hevur mark við Vestfold, Buskerud, Hordaland, Rogaland og Aust-Agder.

Kommunurnar í Telemark

1. Bamble
2. Bø
3. Drangedal
4. Fyresdal
5. Hjartdal
6. Kragerø
7. Kviteseid
8. Nissedal
9. Nome
10. Notodden
11. Porsgrunn
12. Sauherad
13. Seljord
14. Siljan
15. Skien
16.Tinn
17. Tokke
18. Vinje

Kendir persónar frá Telemark

 Hallvard Gråtopp (1400–1475), Drangedal
 Myllarguten (1801–1872), Sauherad
 Aasmund Olavsson Vinje (1818–1870), Vinje
 Sondre Norheim (1825–1897), Kviteseid
 August Cappelen (1827–1852), Skien
 Henrik Ibsen (1828–1906), Skien
 Gunnar Knudsen (1848–1928), Skien
 Theodor Kittelsen (1857–1914), Kragerø
 Vidkun Quisling (1887–1945), Fyresdal
 Aslaug Vaa (1889–1965), Vinje
 Tarjei Vesaas (1897–1970), Vinje
 Anne Grimdalen (1899–1961), Tokke
 Eivind Groven (1901–1977), Tokke
 Klaus Egge (1906–1979), Notodden
 Hans Herbjørnsrud (f. 1938), Notodden
 Tor Åge Bringsværd (f. 1939), Skien
 Knut T. Storbukås (f. 1943), Drangedal
 Gisle Kverndokk (f. 1967), Skien
 Heidi Hauge (f. 1967), Skien
 Odd Nordstoga (f. 1972), Vinje
 Tommy Svindal Larsen (f. 1973), Skien
 Terje Håkonsen (f. 1974), Vinje

Myndir

Fyrrverandi fylkir í Noregi


1980-árini

Øldir: 19. øld - 20. øld - 21. øld

Áratíggju: 1930-árini 1940-árini 1950-árini 1960-árini 1970-árini - 1980-árini - 1990-árini 2000-árini 2010-árini 2020-árini 2030-árini

Ár: 1980 1981 1982 1983 1984 1985 1986 1987 1988 1989

Hendingar

 Glasnost og Perestrojka í Sovjetsamveldinum.

 Útbreiðsla av AIDS.

 Búskaparlig afturgongd í Avstralia og Nýsælandi, bæði londini menna handilssamstarvið við Asia.

 Svenski statsministarin Olof Palme varð myrdur.

 MTV og tónleikavideo'ir broyta tónleikaheimin

 Tjernobyl vanlukkan í Ukreina, Sovjetsamveldið.

Løgmenn

 Atli Pætursson Dam

 Pauli Ellefsen

 Jógvan Sundstein

Heimsins leiðarar

 Forseti í USA George H.W. Bush

 Forseti í USA Jimmy Carter

 Ronald Reagan, USA

 Margareth Thatcher, Bretland

 Mikhail Gorbatjov gjørdist seinasti forseti í Sovjetsamveldinum

Tónleikarar og tónleikabólkar

 Frændur

 Science-Fiction

 Twisted Sister

Michael Jackson

Madonna

Dire Straights

Sjónleikarar
 Dan Aykroyd, Harold Ramis og Bill Murray í Ghostbusters
 Matthew Broderick
 Phoebe Cates
 Tom Cruise
 Gerard Depardieu
 Matt Dillon
 Clint Eastwood
 Harrison Ford (sum Indiana Jones)
 Michael J. Fox
 Mel Gibson
 Paul Hogan (Crocodile Dundee)
 Michael Keaton (Batman)
 Eddie Murphy (Beverley Hills Cop)
 Jack Nicholson (Batman)
 Sean Penn
 Michelle Pfeiffer
 Molly Ringwald
 Meg Ryan
 Arnold Schwarzenegger (Terminator)
 Charlie Sheen
 Sylvester Stallone (First Blood, Rambo: First Blood II)
 Patrick Swayze (Dirty Dancing)
 Sigourney Weaver
 Bruce Willis (Die Hard)

Slóðir úteftir

1980-árini


Kekenia

Kekenia er landslutur í Russlandi. Síðan Sovjetsamveldið fall, hava kekenar stríðst fyri tjóðskaparligum frælsi, men Russland, ið er samveldisríki, er hart ímóti hesum. Teir kvíða fyri, at fer ein landspartur burturúr, verður alt tað russiska samveldið syndrað. Kekenia hevur sjálvstýri, men er undir russiskum yvirræði.

Søga

Tá ið russiska samveldið gjørdist frælst í 1991, kravdu ymsar tjóðir í ríkinum at loysa frá Russlandi. Kekenia lýsti seg sjálvstøðugt ríki í desember 1991. Russisk herlið tóku seg inn í landið fyri jól í 1994 og bumbaðu høvuðsstaðin Grosny í sor. Kekenar hildu ímóti, og geriljakríggið stóð við í 1995-1996, og 90 000 fólk lótu lív. Vápnahvíld varð undirskrivað í august 1996 - Russland skuldi taka herlið síni aftur.

Hygg eisini at

 Russland

Russland


Siv Jensen

Siv Jensen (fødd 1. juni 1969 í Oslo) er fíggjarmálaráðharri og forkvinna í Framburðsflokkinum í Noregi. Hon er dóttir Tore Jensen og Monica Kjelsberg. Í 1976 byrjaði hon at lesa á universitinum í Oslo. Hon er útbúgvin diplomøkonom.

Hygg eisini at

 Framstigsflokkurin

Keldur

Norskir politikarar
Stórtingslimir
Norskar kvinnur í politikki
Føðingar í 1969


1970-árini

Øldir: 19. øld - 20. øld - 21. øld

Áratíggju: 1920-árini 1930-árini 1940-árini 1950-árini 1960-árini - 1970-árini - 1980-árini 1990-árini 2000-árini 2010-árini 2020-árini

Ár: 1970 1971 1972 1973 1974 1975 1976 1977 1978 1979

Hendingar
Watergate gølan
Oljukreppa
Vietnam-kríggið endar
Microsoft varð stovnað

Løgmenn
Atli Pætursson Dam

Heimsins leiðarar
 Fidel Castro
 Anwar Sadat
 Golda Meir
 Gerald Ford
 James Earl Carter
 Leonid Brezhnev
 Mao Zedong
 Menachem Begin
 Muammar Gadaffi
 Nelson Rockefeller
 Richard Nixon
 Spiro Agnew
 Walter Mondale
 Salvador Allende
 Augusto Pinochet
 Anker Jørgensen
 Margaret Thatcher

Tónleikarar og tónleikabólkar
 Kári P.
 ABBA
 Bob Marley
 David Bowie
 Elton John
 Kiss
 Led Zeppelin
 Olivia Newton-John
 Pink Floyd
 The Carpenters

Slóðir úteftir

1970-árini


Samuel de Champlain

Samuel de Champlain (1567-1635) var sonur ein herflotaskipara. Hann vígdi lív sítt til at byggja eitt franskt hjáland í Norðuramerika og kallaði tað Nýfrakland (Nouvelle-France). Tað er nú Kanada.

Kanada
Fraklendingar


Sólin

Sólin (symbol: ) er er ein stjørna, t.e. ein ógvuliga stór lýsandi kúla av gløðandi heitum gassi. Tvørmálið í henni er um leið 109 ferðir tvørmálið í jørðini , og frástøðan er knappliga 12 000 ferðir tvørmálið í jørðini. Sólin kundi gloypt 1 303 600 jørðum. Hon er tann stjørnan, sum er tættast jørðini. Sólin hevur ein radius upp á knappar 700 000 kilometrar, vigar 330 000 ferðir meira enn jørðin og evnisnøgdin er meira enn 99 % av sólskipanini.

Hitin uttaná er knøpp 6 000 °C. Í miðdeplinum er væl heitari. Kjarnin á sólini er full av glóðheitum gassi og er 15 milliónir °C . Um leið 3/4 av tilfarinum í sólini eru hydrogen og um leið 1/4 er helium. Ein stórur partur av orkuni úr sólin fer sendandi út í tóman heim. Bara ein evarska lítil partur kemur á jørðina. Men hóast sólin er um 150 mió. km frá okkum, merkja vit væl lívgevandi hitan úr henni. Av hesum ger eitt yðjandi lív á jørðini sær dælt. Sum stjørna millum stjørnur hevur sólin onga serstøðu. Hon er allar vegir ein miðalstjørna. Stjørnur kunnu vera bæði kaldari og heitari enn sólin. Tær kunnu bæði vera minni og nógv størri enn sólin. Hjá okkum hevur sólin tó ta serstøðu, at hon er einasta stjørna, sum er okkum so nær. 150 mió. km eru í rúmdarhøpi fyri einki at rokna . Næstu grannastjørnurnar hjá sólini eru meiri enn 270 000 ferðir so langt frá okkum sum sólin.

Keldur

Stjørnufrøði


Jodm3d

Yod'm3D er eitt teldu forrit sum ger at stýriskipanin Windows kann hava 4 skrivibord, í staðin fyri 1.

Yod'm3D er ein eftirlíknan av stýriskipani Linux sum er ein ókeypis stýriskipan sum fast við at heinta hana av internetinum.

Yod'm3D fast her www.download3k.com/DownloadLink1-Yod-m-3D.html

Teldufrøði


Windows Server 2003

Windows Server 2003 (kotunavn Whistler Server, eisini kent sum Windows NT 5.2) er eftirfylgjarin til Windows 2000 Server og varð útgivin 24. apríl 2003.
var tann mest brúkta strýriskipanin til servara í øllum heiminum. Síðan tá eru nýggjari útgávur av Windows komnar.

Hon kundi brúkast til mangt og hvat, tildømis: teldupost móttakara og til at standa sum ein FTP servara, og mangt annað.

Hon verður eisini nógv brúkt til heimasíður, líka sum ein stór heimasíða sum "www.google.com" má hava fleiri ambætarar at goyma alt tilhoyri til heimsíðuna.

Windows 2003 sær næstan akkurát líka út sum Windows XP, men tað sum skillur Windows 2003 Server og Windows XP frá, er bara tað at Windows 2003 Server hevur allar server førleikarnir.

Útvortis ávísing

Microsoft.com

Teldufrøði


MS-DOS

Microsoft DOS er frá 1981, og tað eru 19 versjónir av Microsoft DOS.

Microsoft DOS 1.0

Bleiv so tann fyrsta versjónin av Microsoft DOS.

Og kom alment út í 8/12/81

(ùtgivi samman við IBM)

Microsoft DOS 1.1

Hevði so eitt nýtt ting sum eg havi funni um, og tað er at Microsoft DOS 1.1

hevði møguleika fyri at hava 2 disketti drev.

(ùtgivi samman við IBM)

Microsoft DOS 1.25

Hevði onkrar fá nýggj ting, men Microsoft Dos 1.25 var so tað fyrsta DOS sum Microsoft hevur útgivi einsamalt

Microsoft DOS 2.0

Tað eru 2 ár farin síðan tað fyrsta DOS kom alment út, so nú eru vit í 1983.

Microsoft DOS 2.1

Teldufrøði


Windows XP

Windows XP er ein stýriskipan sum Microsoft hevur gjørt.

Í 2001 gav Microsoft eina styriskipan út sum eitur Windows XP.

Í mun til Windows 2000 er Windows XP nógv penari, og nógv stabilari.

Í Windows 2000 síggja vit at alt er nógv meria kantut, men hevur nastan allir teir somu møðuleikanir

Teldufrøði


Bóltfelagið Royn

Bóltfelagið Royn ella Royn er eitt fótbóltsfelag úr Hvalba, sum varð stovnað 23. oktober 1923. Formaður í felagnum er Maud Næs. Venjari hjá 2. deild er Ingi Mortensen, venjari hjá ungdómsliðunum hjá Royn og TB 2011 er Milan Cimburovic. Samskipari hjá Royn er Rúni Thomsen. Royn hevði eitt lið í 3. deild hjá monnum í 2010. Liðið gjørdist nummar 3, og av tí at næstbesta liðið longu hevði eitt lið í 2. deild frammanundan, so gjørdist tað Royn sum skuldi spæla í 2. deild í 2011. Sostatt vóru tað øll trý fótbóltsfeløgini í Suðuroynni, sum høvdu lið í 2. deild í 2011, tí TB og FC Suðuroy høvdu lið har frammanundan. Umframt liðið í 2. deild hevur Royn nøkur lið í barnadeildunum bæði hjá gentum og dreingjum.

Fótbóltsvøllurin og Roynhøllin
Royn spælir sínar heimadystir á grasvøllinum í Hvalba. Fótbóltsvøllurin hjá Royn er beint við sandstrondina í Hvalba og við Roynhøllina, sum er mitt í bygdini. Roynhøllin er ein av fyrstu ítróttarhøllunum, sum varð bygd í Føroyum. Bara KÍ-høllin í Klaksvík er eldri. Báðar høllirnar vórðu bygdar fyrst í 1970'unum.

Fótbóltshópurin hjá Royn 2. deild menn

Nøkur hagtøl frá mansfótbólti 1992 til 2009
 Í 1992 spældi Royn í 2. Deild, liðið gjørdist nummar 4 við 23 stigum, LÍF og ÍF gjørdust nummar eitt og tvey, bæði liðini fingu tá 24 stig. MB var nummar trý við 23 stigum. pdf-fíla
 Í 1993 endaði Royn næstniðast men slapp undan niðurflyting, tí MB og SÍF løgdu saman til FS Vágar og kundi ikki hava tvey lið í 2. Deild, so MB flutti niður og Royn bleiv verandi í 2. Deild. pdf-fíla
 Í 1994 gjørdist Royn nummar 6 í 2. Deild við 16 stigum. pdf-fíla
 Í 1995 endaði Royn næstniðast og flutti niður í 3. Deild. pdf-fíla
 Í 1997 spældi Royn aftur í 2. Deild og gjørdist nummar 4 við 33 stigum. Tað árið vann Sumba 2. Deild við 39 stigum, B36 gjørdist nummar 2 við 36 stigum og TB nummar 3 við 34 stigum. Av tí at B36 frammanundan hevði lið í bestu deildini vóru tað Sumba og TB sum fluttu upp til bestu deildina. pdf-fíla
 Í 1998 gjørdist Royn nummar 4 í 2. Deild við 29 stigum. B71 gjørdist vinnari av deildini við 41 stigum og rykti upp í 1. Deild.  LÍF gjørdist nummar tvey við 33 stigum og FS Vágar gjørdist nummar trý við sama stigatali sum Royn, nevniliga 29 stig. pdf-fíla
 Í 1999 gjørdist Royn nummar 5 í 2. Deild við 24 stigum. Vinnarin tað árið gjørdist FS Vágar við 48 stigum. pdf-fíla
 Í 2000 spældi Royn í 2. deild men endaði niðast við 17 stigum og rykti niður í 3. Deild. pdf-fíla
 Í 2003 gjørdist Royn vinnari av 3. Deild við 49 stigum og rykti upp í 2. Deild. EB/Streymur gjørdist nummar 2 við 35 stigum. pdf-fíla
 Í 2004 gjørdist Royn nummar 5 í 2. Deild við 28 stigum. TB gjørdist vinnari av deildini við 38 stigum og rykti upp í 1. Deild. VB endaði aftast við 7 stigum og rykti niður í 3. deild. (VB hevði tó eitt lið í bestu deildini ta árið). pdf-fíla
 Í 2005 skiftir besta deildin navn frá 1. Deild til Formuladeildin, næstbesta deildin skifti ikki navn fyrr enn seinni.
Í 2005 spældi Royn í 2. deild og gjørdist nummar 7 við 20 stigum. pdf-fíla
Í 2009 spældi Royn í 3. Deild í bólki B. Royn gjørdist 3 í bólkinum við 21 stigum.
Í 2010 spældi Royn í 3. deild og gjørdist nummar 3 í finalurunduni. Av tí at B36, sum gjørdist nummar 2, longu hevði eitt lið í 2. deild, so verður tað Royn sum flytir upp í 2. deild í 2011.

Keldur

 Football.fo Fótbólt Samband Føroya

Útvortis ávísingar
 Royn.fo Heimasíðan hjá Royn

Føroyskt fótbóltsfelag
Suðuroy
Hvalba


Rógvi Jacobsen

Rógvi Jacobsen (f. 5. mars 1979 í Klaksvík) er føroyskur fótbóltsspælari. Nú spælir hann við ÍF, men hevur spælt við KÍ, IL Hødd í Norra, við KR í Íslandi, við HB í Føroyum og harumframt við liðnum hjá Haderslev, Sønderjyske, í Danmark.

Toppskorari fyri Føroyar
Rógvi Jacobsen hevur skorað 10 mál fyri føroyska landsliðið, og tað er til nú (sep. 2012) met.

Keldur

Jacobsen, Rógvi
Jacobsen, Rógvi
Jacobsen, Rógvi
ÍF leikarar


Belgia

Belgia (niðurlendskt: België, franskt: Belgique, týskt: Belgien) er eitt land í Evropa. Høvuðsstaður er Brussel, og landið hevur umleið 11 milliónir íbúgvar. Mót norðri hevur Belgia mark við Niðurlond, í eystri við Týskland og Luksemburg, í surðri við Frakland og móti vestri er Norðsjógvurin, strandarlinjan er bert 65 km. Trý mál verða talað í Belgia. Sunnanfyri, við franska markið, talar fólkið franskt. Norðanfyri Brússel er málið flamskt, ið er nær skylt við niðurlendskt. Eystast í landinum er almenna málið týskt. Í Brússel talar mesta fólkið franskt, men mong tala eisini flamskt. Belgia var fyrst undir sponskum og so undir eysturríkskum ræði. Í 1815 varð landið sameint við Niðurlond. Í 1830 gjørdu belgiamenn uppreistur og tóku loysing, og Belgia gjørdist sjálvstøðugt kongsdømi.

Søga

Belgia gjørdist sjálvstøðugt land í 1830, tá tað loysti frá Niðurlondum. Landamørkini, ið nú eru, vórðu sett í 1919.

Politikkur

Belgia var við til at seta ES á stovn, og høvuðssæti hjá ES er í Brussel. NATO hevur eisini sítt høvuðssæti í Belgia.

Mentan
Flamskir og franskir matsiðir hava ávirkað belgiska matgerð. Súpan er vælumtókt, og mangir landslutir hava sínar egnu uppskriftir. Ein serrættur er skeldýr og kips, sum bæði fæst á dýrum matstovum og úr smáum matsølubúðum á gøtunum.

Landafrøði
Meuseá skilur landið í tvíningar. Fyri norðan er fláur, fruktagóður slætti heilt út at strondini.  Í landsynningspartinum eru Ardennufjøll; har er jørðin kørg, og garðarnir eru spjaddir.

Landslutir
Vlaanderen (Flandre, Flandern)

Wallonie (Wallonië, Wallonien)

Býir

 Antwerpen
 Brugge
 Brussel
 Charleroi
 Gent
 Hasselt
 Liège
 Mons
 Namur

Búskapur

Longu í 16. øld tók stórur klædnaídnaður seg upp uttan um býir sum til dømis Brúgge, ið er kendur fyri síni knipplingamynstur. Í mong ár hevur tungídnaður, serliga kolavinna og stálídnaður, verið týdningarmikil vinnuvegur, men hann er nú um at hvørva. Í staðin er komin annar ídnaður, til dømis evnafrøðiídnaður og ravmagnsídnaður. Tænastuvinnan, t.d. bankavirksemi og fyrisiting, er so nógv vaksin, at har starvast tveir triðingar av belgisku verkafjøldini.

Keldur

Hygg eisini at

Ávisingar úteftir

Evropa
ES
Belgia


Amsterdam

Amsterdam er ein kommuna og høvuðsstaður í Niðurlondum. Í 17. øld var Amsterdam uppi í øllum møguligum heimshandli. Múgvandi keypmenn lótu grava siglingarveitir, sum krossskera seg ígjøgnum býin, og bygdu høgu, smølu húsini, ið standa fram við veitunum. Siglingarveitir, stívar 80 km langar, eru grivnar ígjøgnum býin. Skal ferðamaðurin hyggja seg um í býnum, ger hann rættast at fara við báti eftir vatnvegunum. Veitir knýta Amsterdam saman við Ríná og hin partin í Niðurlondum. Amsterdam er høvuðsstaður og landsins størsti býur. Í býnum eru eisini gitin listasøvn, til dømis van Gogh listasavnið og Rijkmuseum. Har eru málningar, sum mætir listamenn hava málað, eitt nú Rembrandt (1606-1669).

Nú á døgum er Amsterdam heimsgitin miðdepil fyri diamantbrýning; har eru heimsins fremstu virki at brýna og slípa diamantar.

Býarpartar

 Centrum
 Noord
 West
 Nieuw-West
 Zuid
 Oost
 Zuidoost
 Westpoort

Kend fólk úr Amsterdam

 Anne Frank
 Theo van Gogh
 Rembrandt Harmenszoon van Rijn
 Baruch Spinoza

Ávísingar úteftir
 Heimasíðan hjá býnum (amsterdam.nl) á niðurlendskum og á enskum

Keldur

 Upplýsingarnar um Amsterdam eru fingnar til vega frá niðurlendsku og ensku útgávuni av Wikipediu.

Amsterdam
Høvuðsstaðir í Evropa
Býir í Niðurlondum


Brussel

Brússel (franskt: Bruxelles; niðurlendskt: Brussel) er høvuðsstaður í Belgia; høvuðsstaður í Flandern og bæði stjórnar- og handilsmiðdepil. Sum fyrisitingarligur miðdepil í Benelukslondunum hevur býurin drúgvar royndir í altjóða samstarvi. Nú á døgum er Brússel helst best kendur fyri, at ES-fyrisitingin eisini hevur høvuðssæti í býnum.

35 fólk lótu lív og meira enn 300 fólk fingu løstir, teirra millum ein føroyingur, tá yvirgangsatsóknir vórðu framdar á flogvøllinum og í undirgrundarbreytini í Brússel 22. mars 2016.

Ávísingar úteftir
 Almenna heimasíðan:
 www.brussels.be (á enskum)
 www.brussel.be (á niðurlendskum)
 www.bruxelles.be (á fronskum)

Høvuðsstaðir í Evropa
Býir í Belgia


Bern

Bern er høvuðsstaður í Sveis.

Býurin, ið liggur mitt í landinum, hevði 142.792 íbúgvar í apríl 2019.

Áin Aare rennur ígjøgnum býin.

Slóðir úteftir
Almenn heimasíða: bern.ch

Keldur

Høvuðsstaðir í Evropa
Býir í Sveis


Luksemborg

Luksemborg (Luksemborgskt: Lëtzebuerg) er eitt land í Evropa. Høvuðsstaður er Luksemborgbýur. Har eru nógv ídnaðarvirkir, og har hevur høvuðsumsitingarráðið fyri felagsmarknaðin sæti. Luksemburg hevur mark við Belgia, Frakland og Týskland.

Søga

Hetta lítla landið hevur í øldir verið miðdepil í Evropa. Væl vardar borgir og víggirdir býir, bygd at verja seg fyri herdeildum, ið fóru ígjøgnum landið, eru at síggja víða um.

Politikkur

Málið er luksemborgskt, franskt og týskt, og landið er eitt stórhertogadømi.

Mentan

Landafrøði

Innibyrgt ímillum Týskland, Frakland og Belgia er lítla stórhertogadømið Luksemburg. Luksemburg er eitt av minstu londunum í Evropa, men eisini eitt av teimum vakrastu. Tað mesta av landinum er fjallalendi, og ofta eru fjøllini skógvaksin. Í teimum djúpu dølunum renna fleiri rættiliga stórar áir. Stórir partar av Luksemburg eru í Ardennufjøllum; landslagið har er heyggjut og skógvaksið.

Búskapur

Landið er eitt hitt ríkasta í Evropa og gitið sum altjóða fíggjarmiðdepil og skattaparadís. Meginparturin av inntøkunum eru frá tungídnaðinum og tænastuvinnuni. Hóast landið er lítið, hevur tað stóran leiklut í ES, tí at ES-dómstólurin og aðrar ES-skrivstovur eru har. Ferðavinnan veksur støðugt, tí at mong fólk vilja fegin síggja óspiltu náttúruna og vøkru borgirnar og gomlu, víggirdu býirnar.

Hygg eisini at
Luksemborgskt mál

Ávisingar úteftir
 Luxembourg, wikivoyage.org

Keldur

Evropa


Luxembourg (býur)

Luksemborgbýur (luksemborgskt Stad Lëtzebuerg, Lëtzebuerg ella d'Stad; franskt Ville de Luxembourg ella Luxembourg; týskt Stadt Luxemburg, Luxemburg-Stadt ella Luxemburg) er høvuðsstaður Luksemburgs. Luksemborgbýur hevur 116.328 íbúgvar (2018).

Keldur

Høvuðsstaðir í Evropa


Sandsvatn

Sandsvatn er vatn í Føroyum í Sandoynni, 0,8 km² til víddar. Sandsvatn er størsta vatn í Sandoynni og triðstørsta vatn í Føroyum. Lendið við tey stóru føroysku vøtnini er ofta náttúruvakurt, og umhvørvið við triðstørsta vatn í landinum, Sandsvatn, er onki undantak. Við sunnara enda liggur bygdin Sandur – og haðani strekkir vatnið seg norð gjøgnum ein langan dal niðan ímóti Skopun.

Sandsvatn er uml. 2 kilometrar langt og har tað er breiðast uml. 640 metrar. Ummálið er 0,82km2 og størsta dýpið uml. fimm metrar undir vatnskorpuni. Avlanga vatnið var upprunaliga ein áarrás, íkomin av niðurbróting og máan av gosrunnum legugrýti. Nú á døgum er vatnið typt frá havinum av einari uml. 400 metrar breiðari strond, sum fyri stóran part er av sandi. Á strondini, serliga niðan móti vatninum, eru við tíðini grasvaksnir sandheygar íkomnir – teir sokallaðu Mølheyggjarnir, har plantur og smákykt trívast, sum annars ikki finnast í Føroyum. Sandsvatn er annars vælumtókt millum stuttleikafiskimenn, bæði laksur og síl finnast í vatninum.

Umframt einum hópi av smærri áarløkum, renna tvær stórar áir í vatnið – Dalsá norðanífrá og Traðará eystanífrá. Frárenslið er í sunnara enda og ringir seg millum Mølheyggjar og út á hav. Í norðara parti av Sandsvatni liggur ein lítil hólmur, Vatnsoyrarhólmur. Við norðurendan liggur annars Sandoyar meginskúli fyri eldru fólkaskúlanæmingarnar, við hentleikum sum fótbóltsvølli, ítróttarhøll og svimjihøll.

Eystursíðan av vatninum er nøkulunda óbrotin frá suður í norð. Men á vesturstrondini er ein vík við einum lítlum nesi. Hetta er Todnes, har prestagarður hevur ligið í øldir. Tveir teir kendastu og mest illkendu prestar í Føroyum hava búleikast har.

Sí eisini
 Vøtn í Føroyum

Vøtn í Føroyum
Sandur


Toftavatn

Toftavatn er vatn í Føroyum í Eysturoynni, 0,51 km² til víddar. Fjórðstørsta vatn í Føroyum er Toftavatn, sum liggur í heyggjalendinum millum Runavík og Rituvík. Vatnið er tvíbýtt millum grannakommunurnar báðar; sunnara hálvan av vatninum er heimahoyrandi í Nes Kommunu, í meðan partur av norðaru hálvuni hoyrir heima í Runavíkar kommunu.

Umgirt av lyngvaksnum heygum og túgvum er Toftavatn eitt av vakrastu støðum í Føroyum. Tað liggur uml. 75 metrar yvir havfløtuni og størsta dýpd er uml. 22 metrar. Framvið vatnbakkanum stinga klettar seg út sum smá nes og prýða um vatnið.

Við norðurendan er Toftavatn skilt av einari manngjørdari byrging, sum varð bygd fyrst í 20. øld. Frá gamlari tíð hava menn skorið torv har um leiðir og byrgingin var løgd fyri at stytta um vegin, tá torvið varð flutt oman til Toftir.

Dýralívið og plantulívið

Vatnið liggur í størsta lyngheiði á oyggjunum – og á heygunum vaksa trý sløg av lyngi. Heiðalyngur (Calluna vulgaris), sum blómar seint um summarið, er tað mest vanliga lyngslagið í økinum. Sjáldsamari er klokkulyngurin (Erica tetralix) við sínum vøkru blómuklokkum. Harafturat er so tann vanligi krákuberjalyngurin (Empetrum nigrum), sum blómar í mai. Av øðrum plantum kunnu vit nevna mýrigras (Eriphorum angustifolium), børkuvísa (Potentila erecta) og túvu-skúsgras (Scirpus caespitosus) – umframt mangar aðrar vanligar og óvanligari plantur.

Økið rundan um Toftavatn, Húshagi og Mýrurnar, hoyrir til undir Føroya Jarðargrunni, og er stórur partur av økinum, av sínum sertakliga ríka plantu -og lyngvøkstri, friðað fyri seyði og øðrum kríatúri. Hetta er samstundis størsta orsøkin til, at økið, sum eitt av teimum fáu her á landi, hevur megnað at varðveitt serstøku órørtu útsjóndina við lyngi og ríkum plantulívi, ið mestur annars er ósætt her á landi.

Umframt ríka plantulívið er Toftavatn eisini kent fyri sítt ríka fuglameingi. Umframt likkurnar ið eru allastaðni, tann freka skúgvin og onnur másasløg, finnast eisini fleiri sløg av heiðafugli, sum til dømis mýrisnípa og tjaldur. Lómurin finst eisini her, sum við vøtn flest í Føroyum. Í 1985 var fyrsta grágásaparið við ungum skrásett á Toftavatni. Síðan hevur grágásastovnurin ment seg í stórum. Í juli, tá grágæsnar eru fjaðursárar, savnast tær við Toftavatn – og tá er ikki óvanligt at síggja yvir 1000 gæs á vatninum.

Grannakommunurnar Nes og Runavík, hava síðan 2007 bygt eina gongugøtu í økinum kring Toftavatn.

Sí eisini
 Vøtn í Føroyum

Vøtn í Føroyum


Eiðisvatn

Eiðisvatn er vatn í Føroyum í Eysturoynni, 0,5 km² til víddar.

Sí eisini
 Vøtn í Føroyum

Vøtn í Føroyum


Leynavatn

Leynavatn er vatn í Føroyum í Streymoynni, 0,2 km² til víddar. Vatnið er í Kollfjarðardali og er mark millum hagarnar í Kollafirði, Leynum og Kvívík. Í gomlum døgum hevur navnið Leynavatn helst bara verið brúkt av ferðafólki til gongu gjøgnum Kollfjarðardal. Leyningar róptu tað bara "Vatnið" og søgdu "Frammi á Vatni". Í Kollafirði eitur tað Breiðavatn, og kollfirðingar siga "Frammi við Breiðavatn" ella "Frammi á Breiðavatni". Her skal nevnast at hini bæði vøtnini í Kollfjarðardali verða saman rópt Mjáuvøtn.

Sí eisini
 Vøtn í Føroyum

Vøtn í Føroyum


Gróthúsvatn

Gróthúsvatn er vatn í Føroyum í Sandoynni, 0,2 km² til víddar. Gróthúsvatn er beint vestanfyri Sandsbygd. Vatnið er tætt við havið, bert ein smalur tangi er millum vatnið og havið. Ein vegur førir eftir hesum tanga framvið vatninum av Sandi til Søltuvíkar.

Sí eisini
 Vøtn í Føroyum

Vøtn í Føroyum
Sandur


Stóravatn

Stóravatn er vatn í Føroyum í Sandoynni, 0,2 km² til víddar.

Sí eisini

 Vøtn í Føroyum

Vøtn í Føroyum


Kirkjuvatn

Kirkjuvatn er vatn í Føroyum í Suðuroynni, 0,2 km² til víddar. Kirkjuvatn er beint norðanfyri bygdina Fámjin, sum er á vestursíðuni á Suðuroynni. Túrar verða ofta gjørdir um summarið niðan á Kirkjuvatn . Kirkjuvatn er beint norðanfyri Fámjin, tað tekur stutta tíð at ganga til Kirkjuvatn.

Høg fjøll eru tætt við Kirkjuvatn. Hægsta fjall í Suðuroynni, Gluggarnir, sum er 610 metrar høgt, er norðanfyri Kirkjuvatn, har eru eisini onnur høg fjøll, m.a. Herðablaðið og Eystanfyri Herðablaðið. Nærmasta fjallið er tó tvey onnur fjøll, sum ikki eru millum tey allar hægstu í Suðuroynni. Knúkin, sum er 417 metrar høgt, er norðanfyri Kirkjuvatn. Fjallið Mikla, sum er 469 metrar høgt, er eystanfyri Kirkjuvatn.

Keldur

Sí eisini

 Vøtn í Føroyum

Vøtn í Føroyum
Suðuroy
Fámjin


Rúni Nolsøe

Rúni Nolsøe (f. 21. mai 1971 í Vági) er fyrrverandi føroyskur fótbóltsspælari, landsliðsleikari. Síðan Rúni gavst at spæla fótbólt á høgum støði hevur hann verið venjari. Í november 2012 gjørdist hann venjari hjá besta mansliðnum hjá EB/Streymi, áðrenn tað var hann eitt skifti hjálparvenjari hjá føroyska kvinnulandsliðnum. Rúni spældi fótbólt við VB frá barnaárum og til 1992, síðan spældi hann við HB til 2005.

Lívsleið innan fótbólt

Metspælari hjá HB

Rúni er metspælari hjá Havnar Bóltfelag, hann hevur spælt 344 dystir og skorað 56 mál fyri besta mansliðið hjá HB. Rúni spældi við HB 1993-2005. Rúni var liðskipari á besta liðnum hjá HB frá 1998.

A-landsdystir fyri Føroyar

Rúni Nolsøe hevur spælt 3 A-landsdystir fyri Føroyar (1993-97).

Ársins leikari, ársins miðvallaleikari og ársins lið

Í 2000 varð Rúni Nolsøe kosin Ársins leikari og ársins miðvallaleikari. Í 2003 varð Rúni ein av leikarunum sum var á holdinum "Árisins lið" hjá Dimmalætting.

Venjari

Rúni Nolsøe gavst at spæla fótbólt á høgum støði í 2005. Síðan tá hevur hann verið venjari. Rúni hevur fleiri góð úrslit sum venjari, í 2006 var hann venjari hjá AB, og tað árið flutti AB upp í bestu deildina, tað var fyrstu ferð nakrantíð at AB flutti upp í bestu deildina. Árið eftir, í 2007, var Rúni venjari hjá B68, og aftur hesuferð eydnaðist tað honum og liðnum at flyta upp í bestu deildina. Rúni var høvuðsvenjari hjá HB í 2008, talan var um tvey ára sáttmála, men eftir einum ári slitnaði samstarvið. Í 2009 var Rúni venjari hjá næstbesta liðnum og ungdómsliðnum hjá 07 Vestur.. Rúni Nolsøe fekk B1 vejaraútbúgving í 2006. UEFA A-lisens frá FSF 2009. Tann 20. november 2012 varð hann kunngjørdur venjari hjá EB/Streymi, hann skrivaði ein 2 ára sáttmála við liðið

Keldur

 B68.fo
 Football.fo
 Sportal.fo - Rúni Nolsøe skal venja 07 Vestur
 Dimma.fo - Rúni Nolsøe liðugur í HB
 Portal.fo - Tað kendist gott at spæla aftur
 HB.fo - Rúni Nolsøe aftur á slóðina

Slóðir úteftir

 HB.fo
 Heimasíðan hjá EB/Streymi
 B68.fo
 Eufo.de

Føroyskir fótbóltsspælarar
Føðingar í 1971
Føroyskir fótbóltsvenjarar
Føroyskir landsliðsleikarar
HB leikarar
AB leikarar
Vágbingar


Argentina

Argentina (Spanskt: República Argentina) er eitt land í Suðuramerika. Í vestri hevur Argentina mark við Kili, í norðri við Paraguei, Bolivia og Brasil, í eystri við Uruguei. Høvuðsstaður er Buenos Aires, og landið hevur umleið 40 milliónir íbúgvar.

Argentina hevur kravt rættin til Falklandsoyggjar síðan bretar hertóku tær í 1833. Í 1982 gjørdu argentiskar herdeildir innrás á oyggjunum, men vórðu riknar avstað aftur av bretum eftir kríggj í tveir mánaðir.

Søga

Tann 24. mars 1976 tók herurin í Argentina valdið við eitt kvett og fór undir at forfylgja politiskum mótstøðufólkum við harðari hond. 30 000 fólk vórðu dripin ella hvurvu. Tjúgu ár seinni stovnaðu synir og døtur hjá teimum horvnu felagið Hijos, sum stríðist fyri at fáa tey, sum høvdu ábyrgdina av drápunum at standa til svars fyri sínar gerðir. Hernaðarstýrið hevði vanrøkt landið. Búskapurin lá í skeljum, og royndirnar hjá Alfonsin at endurreisa hann miseydnaðust. Í 1989 var javnan ófriðarligt, tí at mattrot var, og virðisminkanin var 200 % um mánaðin. Í mai 1989 varð Peronisturin Carlos Menem (f. 2. juli 1930) valdur at taka við eftir Alfons. Hann setti strong búskapartiltøk í verk, seldi tjóðarrikin ídnaðarvirki og mangt annað, ið tyngdi búskapin. Menem varð aftur valdur sum forseti í 1995.

Meðan Alfonsin var forseti, vórðu mangir oddamenn fyri gamla hernaðarstýrinum ákærdir fyri at hava brotið mannarættindini. Fleiri kvettroyndir vórðu gjørdar ímóti Alfonsin sum hevnd fyri, at hann dró mangar teirra til svars, tá ið hernaðarstýrið hevði valdið.

Í mong ár hevði Argentina kravt yvirvaldsrættin yvir Falklandsoyggjum, har bretar ráða, og í 1982 tóku argentinskar herdeildir oyggjarnar. Eftir stutt, men hart kríggj, tóku bretar oyggjarnar aftur. Forsetin í Argentina, Galteri herovasti, legði frá sær, og stutt eftir loyvdi hernaðarstýrið størri frælsi. Politiskar rørslur fingu loyvi at virka og í 1983 varð frælst val í landinum. Og á fyrsta sinni í 17 ár tók ein fólkavald stjórn við valdinum í landinum. Nývaldi forsetin, Raúl Alfonsin (f. 13. mars 1927), setti strong búskapartiltøk í gildi til tess at vinna á ovurstóru virðisminkanini.

Landafrøði
Argentina hevur eina vídd á umleið 2,8 milliónir kvadratkilometrar, og er harvið tað næststørsta landi í Suðuramerika. Landið strekkir norður-suður og er eftir longdini 3 694 km, meðan strekkið frá vestri til eystur á tí breiðasta staðnum er umleið 1 423 km. Landið hevur í eystri mark til Atlantshavið, í vestri til Kili, í norði til Bolivia og Paraguai, og í ein landnyrðing til Brasil og Uruguai.

Fjallalandslag og kend fjøll
Í argentinsku Andesfjøllunum eru fleiri sera høg fjøll, ið eru yvir 6.000 m – eitt nú Amerikas hægsta fjall, Aconcagua ið er 6 962 m høgt, umframt tvær tær hægsu vulkanirnar á jørðini, Ojos del Salado á 6 880 m og Monte Pissis á 6 795 m. Í syðra parti av Andesfjøllunum eru fjøllini minni, og fleiri teirra eru fjald í kava orsakað av tí slavna og kalda veðurlagnum.

Í Sierras Pampeanas eru høg punkt sum Sierra de Famatina í landslutinum La Rioja ið er yvir 6.000 m.

Búskapur

Fyri aðru ferð í 13 ár hevur Argentina ikki hildið krøvini um at rinda aftur statslánsbrøv til íleggjararnar, og tað er orsøkin til at Standard & Poor’s í juli 2014 metti landið at vera farið á húsagang. Talan er um eina lutfalsliga lítla upphædd upp á $539 milliónir dollarar í rentum – umleið tríggjar milliardir krónur – sum amerikanski hægstirættur hevur avgjørt skuldi verið goldið á midnátt. Dómstólurin staðfesti, at Argentina ikki kann rinda pengar til teir íleggjarar, sum vóru við í skuldarsaneringini, uttan eisini at rinda til teir íleggjarar, ið sýttu fyri at vera við í avtaluni. Málið var fyri í amerikanskum dómstólum, tí at lánsbrøvini vórðu útskrivað sambært amerikanskari lóg. Í 2002 fór Argentina eisini á húsagang. Tá fekk landið eina skuldarsanering - ta størstu av slíkum slag, sum nakrantíð er givin. 70 prosent av skuldini varð avskrivað, men einstakir íleggjarar hava stríðst ímóti, og hava við amerikanskar dómstólar vunnið rættin til teirra pengar .

Fólkið

Útbúgving

Sagt verður at Argentina hevur tí bestu útbúgvanarskipanina í Suðuramerika. Tey størstu liggja í Buenos Aires, Cordóba, Mar del Plata og Mendoza. Serligani er tað væl umtókt hjá amerikumonnum at fara og fáa sær útbúgvin í Argentina, av tí hon er ókeypis. Eisini fleiri evropear nema sær útbúvin í Argentina.

Politikkur

Argentinska grundlógin nevnir ikki neyvt, um tað er ein treyt, at hjúnarbond eru millum mann og kvinnu. Tí er tað upp til hvønn einstakan landslut, um tey loyva samkyndum pørum at giftast, ella ei.

Landslutir

Argentina er býtt sundur í 23 landslutir (provincias, eintal – provincia), og eitt føderalt distrikt (distrito federal).

Ítróttur
Argentina er ein av heimsins størstu fótbóltstjóðum og Fótbóltslandsliðið hjá Argentina hevur vunnið HM í fótbólti tvær ferðir (1978, 1986) og hevur harafturat verið í finaluni tvær ferðir. Teir vunnu enntá OL-gull í mansfótbólti á Summar-OL 2004 í Athen í Grikkalandi og í 2008 í Peking, Kina. Argentinsk fótbóltsfeløg sum CA Boca Juniors og CA Independiente hava havt stóra altjóða framgongd og eru saman við CA River Plate, sum er tað felagið ið hevur vunnið argentinska meistaraheitið flestar ferðir, millum tey kendastu og best umtóktu fótbóltsfeløg í Suðuramerika. Fótbóltsstjørnan Diego Maradona er sera kendur og vælumtóktur, men listin yvir framstandandi argentinskar fótbóltsleikarar gjøgnum árini er stórur og hevur nøvn sum t.d. Alfredo Di Stefano, Enrique Omar Sivori, Antonio Sastre, Guillermo Stabile, Amadeo Carrizo, Ernesto Grillo, Omar Oreste Corbatta, Adolfo Pedernera, Mario Alberto Kempes, Angel Amadeo Labruna, Daniel Alberto Passarella, Ricardo Enrique Bochini, Gabriel Omar Batistuta, Juan Sebastián Verón, Lionel Messi og Gonzalo Higuaín .

Argentina hevur eisini klárað seg væl innan kurvabólt og vann OL-gull í kurvabólti hjá monnum á Summar-OL 2004 í Athen í Grikkalandi.

Aðrar vældámdar ítróttagreinar í Argentina eru: Tennis, hestapolo, rugby, landhockey, nevaleikur og golf.

Keldur

Hygg eisini at

 Buenos Aires
 Falklandsoyggjar
 Suðuramerika

Ávísingar úteftir
 Álbum de Estampillas

Argentina
Suðuramerika


1865

1865 (MDCCCLXV) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum sunnudegi

Hendingar
 16. oktober -  Bíggjar kirkja verður vígd.
"Bátsbandið" verður avtikið - lóg, ið álegði monnum í Føroyum at manna bóndans bát - og soleiðis forðaði fyri, at menn fingu sær egnan bát til útróður.

Ókend dagseting
 Havnar skansi verður lagdur niður. Bátsbandið verður tikið av, og eftir 6 árum trífaldast útróðrarveiðan.
 Fiskimarkið verður aftur broytt, nú úr 4 í 3 fjórðingar.
 Brøðrasamkoman undir leiðslu av bretanum, William Sloan, fer undir trúboðaravirki.

Føðingar
 26. januar - Sabino Arana, baskiskur politikari og høvundur (d. 1903)
 3. juni - Georg V av Stórabretlandi, bretskur kongur (d. 1936)
 9. juni - Carl Nielsen, danskt tónaskald (d. 1931)
 2. november - Warren G. Harding, amerikanskur forseti (d. 1923)
 8. desember - Jean Sibelius, finskt tónaskald (d. 1957)

Andlát
 15. apríl - Abraham Lincoln, amerikanskur forseti (f. 1809)
 10. desember - Leopold I, belgiskur kongur (f. 1790)


1893

1893 (MDCCCXCIII) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum sunnudegi.

Hendingar
 17. januar - Liliuokalani drotning verður sett frá hawaiiansku trúnuni.
 Undirvísing í navigasjón byrjar í Havn.
 Judson í USA uppfinnur snarlásið.

Føðingar
 17. august - Mae West, amerikonsk sjónleikarinna (d. 1980)
 26. desember - Mao Zedong, kinverskur politikari (d. 1976)

Andlát
 17. januar - Rutherford B. Hayes, amerikanskur forseti (f. 1822)
 6. november - Pjotr Iljitj Tjajkovskij, russiskt tónaskald (f. 1840)


1891

1891 (MDCCCXCI) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byjaði á einum hósdegi.

Hendingar
 29. januar - Liliuokalani drotning tekur við hawaiiansku trúnuni.
 Fiskatíggjundin verður avtikin.
 Borgarakríggi í Kili.

Føðingar
 2. apríl - Max Ernst, týskur listamálari og myndahøggari (d. 1976)
 23. apríl - Sergej Prokofjev, russiskt tónaskald (d. 1953)
 26. desember - Henry Miller, amerikanskur rithøvundur (d. 1980)

Andlát
 4. januar - Konráð Gíslason, íslendskur málfrøðingur (f. 1808)
 14. februar - William Tecumseh Sherman, amerikanskur herovasti (f. 1820)
 5. desember - Pedro II, seinasti keisarin av Brasil (f. 1825)


1890

1890 (MDCCCXC) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byjaði á einum mikudegi.

Hendingar
20. mars - Otto von Bismarck verður loystur úr starvi sum ríkiskanslari í Týsklandi.
 1. juli - Stórabretland býtir Helgoland um við Zanzibar frá Týsklandi.
 3. juli - Idaho gerst 43. lutstaturin í USA
 10. juli - Wyoming gerst 44. lutstaturin í USA

Føðingar
 19. mai - Ho Chí Minh, vjetnamesiskur kollveltingaleiðari (d. 1969)
 12. juni - Egon Schiele, eysturríkskur listamálari  (d. 1953)
 15. september - Agatha Christie, bretskur rithøvundur (d. 1976)
 14. oktober - Dwight D. Eisenhower, amerikanskur forseti (d. 1969)
 16. oktober - Michael Collins, írskur uppreistrarleiðari og politikari (d. 1922)
 5. desember - Fritz Lang, eysturríksk/amerikanskur filmsleikstjóri (d. 1976)

Andlát
 25. juli - Berit Hansdatter Gaup, ein av teimum samisku luttakarunum i Kautokeino-uppreistri (f. 1836)
 29. juli - Vincent van Gogh, niðurlendskur listamálari (f. 1853)
 13. august - Jóan Petur Hentze, føroyskur bóndi og løgtingsmaður (f. 1831)
 23. november - Vilhelm III, kongur av Niðurlondum (f. 1817)
 15. desember - Sitting Bull, oddamaður hjá amerikanska lakota-fólkinum (f. um 1831)
 26. desember - Heinrich Schliemann, týskur fornfrøðingur (f. 1822)
 29. desember - Big Foot, ein av høvdingunum í amerikanska lakota-fólkinum (f. um 1824)


1886

1886 (MDCCCLXXXVI) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byjaði á einum fríggjadegi.

Hendingar
 V.U. Hammershaimb gevur út “Færøsk Anthologi”. Er um føroyskt mál og bókmentir.

Ítróttur

Fótbóltur

Føðingar
2. januar - Apsley Cherry-Garrard, enskur pólgranskari (d. 1959)
8. mars - Tore Ørjasæter, norskur høvundur (d. 1968)
17. mai - Alfonso XIII av Spania, spanskur kongur (d 1941)
18. juni - George Mallory, bretskur fjallaklintrari (d. 1924)

Andlát
 23. mai - Leopold von Ranke, týskur søgufrøðingur (f. 1795)
 31. juli - Franz Liszt, ungarskt tónaskald og klaverleikari (f. 1811)
 6. august - Ramakrishna, indiskur heimspekingur og trúarleiðari (f. 1836)
 18. november - Chester A. Arthur, amerikanskur forseti (f. 1829)


1885

1885 (MDCCCLXXXV) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byjaði á einum hósdegi.

Hendingar
 4. mars - Grover Cleveland gerst 22. forsetin í USA.

Føðingar
 21. januar - Umberto Nobile, italskur flogverkfrøðingur og pólfari. (d. 1978)
 17. apríl - Karen Blixen, danskur høvundur (d. 1962)
 7. oktober - Niels Bohr, danskur alisfrøðingur (d. 1962)
 11. november - George S. Patton, amerikanskur generalur (d. 1945)

Andlát

 23. juli - Ulysses S. Grant, amerikanskur forseti (f. 1822)


1884

1884 (MDCCCLXXXIV) var sambært gregorianska kalendaranum eitt skotár, ið byrjaði á einum týsdegi.

Hendingar

Føðingar
 8. mai - Harry S. Truman, amerikanskur forseti (d. 1972)

Andlát
 12. mai - Bedřich Smetana, bøhmiskt tónaskald og tónleikalærari (f. 1824)


1883

1883 (MDCCCLXXXIII) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum
mánadegi.

Hendingar

Føðingar
 19. august - Coco Chanel
 20. oktober - Hans Andrias Djurhuus føroyskt skald

Andlát
 13. februar - Richard Wagner, týskur tónasmiður (f. 1813)
 14. mars - Karl Marx


1882

1882 (MDCCCLXXXII) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum
sunnudegi.

Hendingar
 24. mars - Týski læknin Robert Koch kunnger at hann hevur funnið bakteriuna sum elvir til tuberklasjúkuna.

Føðingar
 25. januar - Virginia Woolf, bretskur rithøvundur (d. 1941)
 30. januar - Franklin D. Roosevelt, amerikanskur forseti (d. 1945)
 2. februar - James Joyce, írskur rithøvundur (d. 1941)
 19. mai - Muhammed Mossadegh, persiskur/iranskur politikari (d. 1967)
 20. mai - Sigrid Undset, norskur rithøvundur (d. 1949)
 17. juni - Igor Stravinskij, russiskt tónaskald (d. 1971)
 16. desember - Zoltán Kodály, ungarskt tónaskald (d. 1967)

Andlát
 31. januar - James Spriggs Payne, liberiskur forseti (f. 1819)
 27. mars - Jørgen Moe, norskur prestur og rithøvundur (f. 1813)
 3. apríl - Jesse James, amerikanskur brotsmaður (f. 1847)


1878

1878 (MDCCCLXXVIII) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum týsdegi.

Hendingar
 “Dimmalætting” (Amtstidende for Færøerne) byrjar at koma út 5. januar. Blaðið kemur út 1 ferð um vikuna, og alt er skrivað á donskum.
 Serbia, Montenegro og Rumenia taka loysing frá tí Osmanska ríkinum og gerast sjálvstøðug ríki.
 Bosnia-Hersegovina gerst partur av keisaraveldinum Eysturríki-Ungarn.
 9. januar - Humbert I av Italia gerst kongur í Italia.
 3. mars - Eftir frælsisbardagar í mong ár tekur Bulgaria loysing frá tí Osmanska ríkinum og gerst frælst ríki.

Føðingar
 10. mai - Gustav Stresemann, týskur politikari (d. 1929)
 5. juni - Pancho Villa, meksikanskur generalur og kollveltingarmaður (d. 1923)
 18. desember - Jósef Stalin, sovjetiskur einræðisharri (d. 1953)

Andlát
 9. januar - Viktor Emmanuel II, italskur kongur (f. 1820)


1879

1879 (MDCCCLXXIX) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum mikudegi.

Hendingar
 26. mai - Russland og Stórabretland undirskriva ein sáttmála sum stovnsetur afghanska statin.
 5. juni - Salpeturkríggið: Kili lýsir kríggj ímóti Bolivia og Peru. Kríggið elvir til, at Kili yvirtekur stórstu goymslur ella legustøð av kilisalpetur í Peru og Bolivia, heimsins størstu goymslur av salpetur.

Føðingar
 14. mars - Albert Einstein, týsk-amerikanskur alisfrøðingur (d. 1955)
 9. juli - Ottorino Respighi, italskt tónaskald (d. 1936)
 17. oktober - Mikkjal á Ryggi, føroyskur rithøvundur og sálmaskald (d. 1956)
 7. november - Lev Trotskij, sovjetiskur politikari (d. 1940)
 10. november - Patrick Pearse, írskur yrkjari og uppreistrarleiðari (d. 1916)
 18. desember - Paul Klee, sveisisk-týskur málari (d. 1940)

Andlát
 5. november - James Clerk Maxwell, skotskur støddfrøðingur og alisfrøðingur (f. 1831)


1881

1881 (MDCCCLXXXI) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum
leygardegi.

Hendingar
 18. september - Eiðis kirkja verður vígd.

Ókend dagseting
 Nevtollurin verður avtikin. Hann er nevndur fyrstu ferð í 1539 og álegði hvørjum manni millum 15 og 55 ár at lata 1 ravnsnev ella 2 krákunev um árið – annars skuldi tollur, t.e. skattur, gjaldast.

Føðingar
 25. mars - Béla Bartók, ungarskt tónaskald (d. 1945)
 3. apríl - Alcide De Gasperi, italskur statsmaður (d.1954)
 19. mai - Mustafa Kemal Atatürk, turkiskur statsleiðari (d. 1938)
 11. september - Asta Nielsen, donsk stumfilmssjónleikarinna (d. 1972)
 25. oktober - Pablo Picasso, spanskur listamaður (d. 1973)
 25. november - Johannes XXIII, pavi (d. 1963)
 28. november - Stefan Zweig, eysturríkskur rithøvundur (d. 1942)

Andlát
 Billy the Kid, amerikanskur brotsmaður (f. 1859)
 9. februar - Fjodor Dostojevskij, russiskur rithøvundur (f. 1821)
 28. mars - Modest Musorgskij, russiskt tónaskald (f. 1839)
 19. september - James A. Garfield, amerikanskur forseti (f. 1831)


1880

1880 (MDCCCLXXX) var sambært gregorianska kalendaranum eitt skotár, ið byrjaði á einum hósdegi.

Hendingar
 Fólkatalið í Føroyum er nú 11.220, av teimum búgva 984 í Tórshavn.

Føðingar
 27. juni - Helen Keller, amerikanskur rithøvundur (d. 1968)
 30. august - Nikolai Astrup, norskur listamálari (d. 1928)
 31. august - Wilhelmina I, niðurlendsk drotning (d. 1962)

Andlát
 17. august - Ole Bull, norskur violinleikari og tónaskald (f. 1810)
 5. oktober - Jacques Offenbach, týskt-franskt tónaskald (f. 1819)


Jamaika

Jamaika ella Jameika (enskt Jamaica) er ein oyggj í Karibiska havinum í Norðuramerika. Høvuðsstaðurin eitur Kingston.

Búskapur

Jameika er vøkur oyggj, men har eru stórir mótsetningar. Har eru fólk, sum taka sær av løttum og av heilum huga íðka krikkit og spæla reggaetónleik. So er tað stóri spenningurin ímillum nakrar fáar máttmiklar ríkmannaættir og tey fátæku í mongu fátækrabýlingunum í Kingston, har eisini nógvur harðskapur valdar. Hesa skuggasíðu síggja fá ferðafólk, sum á hvørjum ári koma at njóta lívið og tropuveðurlagið í hesum fagra landi. Ein annar týðandi vinnuvegur á Jameika er aluminiumsnámsvinnan, men hon fer óvuliga illa við náttúruni, tí at gomlu námsopini standa full av vatni og sýrueitri. Tað drepur allan vøkstur.

Íðnaðurin í Jameika er fjølbroyttur. Har eru oljureinsiverk, telduvirki og klædnavirki. Mong steinsløg verða brotin, av teimum er aluminiumsmálmur tað týdningarmesta. Ein vinnuvegur, ið vindur nógv upp á seg, er teldutilbúnaður, ið til dømis er at forrita og viðgera teldulutir og síðan senda teir til telduvirki í USA, har teldurnar verða gjørdar lidnar. Í Karibia er vanligt, at útlendsk feløg eiga hesar teldufyritøkur, men í Jameika eiga fólk har meginpartin.

Umframt ídnað og ferðavinnu hevur landbúnaðurin eisini stóran búskaparligan týdning í Jameika, og mong fólk arbeiða í banan-, kaffi-, kakao- og sukurlundum. Mangir jameikanar liva eisini av fiskiveiði, ella teir eiga ein jarðarteig og dyrka sær sínar egnu búnaðarvørur.

Handil

Hygg eisini at

 Karibia

Norðuramerika
Jamaika


Lundi

Lundi (í víðkaðari flokking Atlantslundi) (frøðiheiti - Fratercula arctica) er ein sjófuglur av lundaætt, ið heldur til fram við strondini í Norðuratlantshavi. Lundi er alt árið í Føroyum, men teir eru ikki av sama stovni, tí lundin, ið vit síggja um veturin, kemur úr Skotlandi ella Noregi, og lundin, vit síggja um summarið, er tann føroyski lundin, sum er her frá fyrst í apríl til endan á september.

Í Føroyum eru eini 550.000 pør av føroyskum lunda . Føroyski lundin er 26-29 cm til longdar, og longdin á veingjunum er tilsamans 47-65 cm, og hann vigar o.u. 400 g, hevur eitt sera eyðkent nev reytt, gult og blátt, hann etur fisk (sild, lodnu, smolt o.s.f.), æti og høgguslokk. Eingin veit rættiliga at siga, hvussu gamlir teir verða, men tann elsti sæddi var o.u. 68 ára gamalur.

Lundin verpur um hálvan mai. Hann grevur sær eina holu so mikið djúpa, at armurin á einum manni ikki røkkur á botn, ella finnur hann eitt hol undir einum steini ella millum klettar. Vildu teir hava lundalandið størri, gróvu teir eitt sindur niður í tann seiga svørðin við einum lundaknavara og lótu so lundan grava tað, ið í restaði. Lundin verpur so 1 egg og liggur á egginum í 39-42 dagar, har ið makarnir skiftast um at verma eggið. Síðan fara pisurnar frá reiðrinum 35-56 dagar aftan á, at tær eru komnar úr egginum.

Lundi er veiddur í meira enn 300 ár, og vit føroyingar fóru at fleyga lunda, tí vit áttu ikki so nógv av mati her í Føroyum, og lundi var so tað, sum vit valdu at eta. Men so varð hann ov nógv veiddur, helst tí at teir tóku ov nógv pør við eggi at passa, so fyri at lundin skuldi ikki doyggja út av hesum, máttu teir seta eitt tíðarskeið, ið var best fyri lundan, og har ið pisan er komin úr egginum. Teir settu so eitt tíðarskeið frá 2. juli til miðjan august, og síðan tá hava vit so veitt lunda í hesum tíðarskeiði.

Lundin verður veiddur á tann hátt, at veiðimaðurin situr á eggini ella verður hann sigin niður í bergið, har teir síðan bera ta 6 alin (3,6 m) longu fleygasteingina upp. Fuglarnir flúgva so í netið, men verri er, tá ið nógvur gamal lundi er, tí gamli lundin sleppur meira enn einaferð undan netinum. Tá ið teir hava fingið ein lunda, yppa ella kippa teir hann, so at hann doyr, og stinga hann so niður í ein posa, sum teir hava um miðjuna. Tá fleygað verður, er tað vanligasta, at veiddir verða stívliga 100 um dagin, men 200 ella 400 ber eisini til, hóast tað er sera óvanligt. Men tað sigst, at onkur hevur fingið 950 lundar í Mykinesi og heili 1000 í Lítlu Dímun.

Lundarnir verða síðan skornir á tann hátt, at teir skera bein og veingir av, kvista, og teir taka so skinnið av, skera so bringuna upp og taka so invølirnar úr lundanum. So eru teir klárir at gera til. Vanligt er at lata fyllu í, so sum køkudeiggj, men tað er ógvuliga ymiskt, hvussu fólk gera.

Keldur

Sí eisini

 Fuglar í Føroyum

Lundar
Charadriiformes


Álka

Álka (frøðiheiti: Alca torda) er sjófuglur. Búnin er sera reinlittur, næstan svartur og hvítur. Í bútíðini eru til dømis tvær hvítar rípur, sum næstan standa hornættar á nevið. Í vetrarbúna og 1. summarbúna er álka hvít um kjósina, og tað svarta á skallanum kemur aftur um eygað. Í oyggjaflokkunum í Norðuratlantshavi eru tilsaman 50 000 pør, fæstar í Føroyum. Í Íslandi er stovnurin fleiri ferðir so stórur. Tá ið álka hevur kastað fjaðrarnar, flyta nógvar í onnur høv. Ungálka flytur langt suðureftir, kanska til strendurnar úti fyri Norðurafrika og Suðurevropa.

Nøring og fjaðurskifti samsvara nøkulunda við lomviga. Álka er eitt sindur minni enn lomvigi, hevur styttri háls, upp á seg størri høvd og hægri nev. Velið er longri enn lomvigavel, og tað stendur ofta upp í rógv, tá ið hon svimur. Á flogi tyktist hon tættari og sterkari í senn, og hon flýgur til dømis við nevinum meira uppbendum enn lomvigarnir.

Sí eisini

 Fuglar í Føroyum.

Fuglar


Pyongyang

Pyongyang (평양, merkir: "Flatt Land") er høvuðsstaður Norðurkorea. Býurin, sum liggur við ánna Taedong, er eisini størsti býur í landinum. Fólkatalið er umleið (2010) 4.138.187

Sí eisini
 Norðurkorea

Høvuðsstaðir í Asia
Norðurkorea


Kingston

Kingston, høvuðsstaðurin og týdningarmesti havnabýurin í Jamaika, er ein av størstu býum í Karibia. Bretar grundaðu býin (1693), sum vaks skjótt og gjørdist týðandi útflutningshavn, og haðan var nógv sukur flutt til Evropa. Í 1907 fór býurin illa í jarðskjálvta. Hann varð bygdur upp aftur, og har eru nú nýmótans gistingarhús, bankar og handilshús. Í vestara parti í býnum eru ovfólkaðir fátækrabýlingar. Har er nógvur harðskapur, og javnan er politiskur ófriður ella stríð ímillum drøgghandlarar.

Sí eisini

 Jamaika

Høvuðsstaðir í Karibia


Havhestur

Havhestur ella (á suðuroyarmáli) náti (frøðiheiti - Fulmarus glacialis) er sjófuglur. Havhestur átti á fyrsta sinni í Føroyum í 1839 og síðani tá er talið voksið nógv, heili 600 000 pør eru tey í tali í dag . Havhestur er ein sera stórur fuglur og sæst næstan alt árið, hann kemur her miðan januar og sæst í øllum bjørgum í Føroyum og fer so longur suður tíðliga í septembur. Hann er 45-50 cm til longdar, og longdin á báðum veingjunum tilsamans er 102-112 cm og vigar gott 800 g. Etur fisk, krabbadýr og slógv, og kan blíva gott 40 ár. Havhestur verpur egg í mai, hann verpur 1 egg og passar tað í 52-53 dagar, og tá ið pisan er útkomin, verður hon passað í einar 49 dagar.

Fyrstu fer vit hava lisið um at havhestur er brúktur var í 1862, tá ið H. C. Müller skrivaði "Nu derimod bygger den i temmelig og stedse stigende Mængde paa 3 forskjellife Steder paa Öerne og udbreder sig også til nye Ynglesteder, saasom til Myggenæsholm og Troldhoved, hvor den har indfundet sig i de sidste to til  tre Aar", eisini skrivaði hann : "Den fanges ikke, da Kjödet ikke spises, og Fjerene formedelst deres störke Lugt ere ubrugelige. Man er dog nu begyndt ar benytte Ungen ligesom Lujren".

Hátturin at fanga gamlan havhest er onki broyttur øll árini, og amboðini eru næstan øll eisini líka, sum tá ið vit fleyga ella fara eftir øðrum fugli. Man fer bara eftir havhesti um veturin, tí tá er hann feitast, leskiligast og eisini er einki annað feskt at fáa um ta tíð. Mest vanligt er at fara eftir pisunum hjá havhesti. Teir fara eftir havhesti um 18. august, tí tað er beint áðrenn pisan fer úr reiðrinum, tá fara um fimm manns við bandi og togi til eitt berg, og so blívur ein maður loraður niður við togi til havhestareiðurini og har hann tekur havhestapisur.

Tá hann so hevur fingið um 30 havhestapisur, og vissi teir eru nógvir taka teir um 50 havhestapisur hvørja fer, blívur hann loraður upp og verður so koyrdur omanaftur, og tekur so meira havhestapisur.

Men eisini ber til at fara eftir havhesti við báti, men tað er um seinast í august og fyrst í september, og tá ið teir so koma í nánd við ein havhest, rættir ein maður glúpin út og roynur at fáa ein havhest í netið á glúpinum, síðani kippur ein maður havhestin, so at hann doyr sum skjótast, og tekur so høvdi av havhestinum og koyrur hann í ein kassa við neti í, so at blóði kann renna frá. Tá ið teir so koma heim, vera havhestarnir síðani royttir, kruvdir og saltaðir ella frystir, alt eftir hvussu man vil hava teir, og eru so klárir til at eta, og tað sum ikki verður eti brúka man so til agn.

Ikki fyrr enn seint í seinnu øld byrjaði man at taka egg, tí fólk meintu, at havhestur spýði á eggið tá tað kom út, men í dag er tað meira vanligt at eta havhestaegg. Onkur meinar at havhestaegg smakka líka sum høsnaregg ella dunnuegg. Ymiskt er hvussu nógvar havhestar man fær, men vanligt er um eini 100, og kanningar visa av vit drapa í miðal 150 000 havhestar um árið.

Havhestasjúkan

Nógv fólk doyði fyrst í 1900-talinum av einari ókendari sjúku, onkur trúði so at henda sjúka kom av hoyggjingini, so tey kallaðu hana septembursjúkan. Men so í tíðarskeiðinum 1927 til 1934 var ein danskur lækni, sum æt Arthur Asser Rasmussen, í Føroyum at granska hesa sjúku, og í 1934 fann hann útav, at havhestur hevði eina deyðiliga bakteriu, og henda bakteria hevði skyldina í, at septembursjúkan ella nú nevnd havhestasjúkan var komin til Føroyar. Av hesum bleiv tað sett forboð í Føroyum fyri havhestaveiðu í 1936, men seinni tá heilivágur kom, bleiv loyvi aftur at veiða havhest.

Kanningar vísa, at henda bakteria er sera útbreidd enn, tí tey hava kannað 100 000 havhestar, og heili 10 % av teimum høvdu bakteriuna, men henda sjúkan er sera nógv fyribyrgd í dag, tí tann veiddi havhesturin verður vaskaður val og kannaður. Seinni fann man so útav, at onnur fuglasløg eisini høvdu líknandi sjúkur, so hon bliv kalla ornitosis, sum kann fyribyrgjast, sum nevnt fyrr, við heilivági.

Eisini verða havhestar kannaðir fyri, hvussu nógv tungmetal og annað er í teimum, hesar kanningar fara fram í Nólsoy, og kanningar visa at havhestar eisini sum grind, fáa meir og meir av hesum farligu tungmetalunum, so sum kviksilvur og cadmium. Eisini vísa kanningar, at havhestur kann koma við tí farligu bakteriuni Chlamydia psittaci, sum  útbreiður havhestasjúkuna (psittacosis), eisini vístu kanningarnar at havhestasjúkan er sera farlig fyri konur sum eru uppá vegin. Men tó er hetta ikki bara havhestur sum kemur við hesi bakteriuni.

Keldur

Sí eisini

 Fuglar í Føroyum

Fuglar
Procellariiformes


Nikaragua

Nikaragua er eitt land í Norðuramerika. Á Miðamerikanska tanganum - millum Kosta Rika og Honduras - liggur Nikaragua, sum er størsta landið í Miðamerika. Til støddar er landið sum Ongland, men fólkatættleikin er lítil, bert 50 íbúgvar/km2. Í El Salvador, sum er tað landið í Miðamerika, har fólkatættleikin er størstur, búgva fimm ferðir so nógv fólk á hvørjum ferkilometri sum í Nikaragua.

Bæði hvat landslagi, veðurlagi og samfelagsviðurskiftum viðvíkur, ber til at býta Nikaragua í tveir partar: Vesturnikaragua og Atlantshavsstrondini, sum eystara helvt vanliga verður nevnt. Veður- og landslag broytast frá tí kaldliga fjallaøkinum norður ímóti markinum við Honduras til heita láglendið við Kyrrahavsstrondina. Á Atlantshavsstrondini regnar alt árið. Vestanfyri búgva 90 % av fólkinum.

Nikaragua-veitin

Nikaragua hevur ætlanir um at grava eina veit ígjøgnum landið. Veitin skal kappast við Panama-veitina . Ætlanin, sum nevnist "Grand Interoceanic Canal of Nicaragua", kann gerast fyrr 2020. Stórur íleggjari úr Kina stuðlar hesi verkætlan. Umboð fyri Nikaragua hava ferðast um og greitt frá um verkætlanina. Mánadagin 7. apríl 2014 var ein sendinevnd í Danmark, har tey millum annað vitjaðu danska reiðarafelagið. Frá danska reiðarafelagnum verður millum annað nevnt, at ein veit í Nikaragua hevur fyrimunir í mun til veitina í Panama . Ein fyrimunur er, at henda 200 kilometra langa veit fer at hava pláss fyri heimsins størstu skipum. Tað hevur Panama-veitin ikki.

Nikaragua-veitin er mett at kosta umleið 40 milliardir dollarar . Dýpið verður 22 metrar, og til dømis Triple-E skipini hjá Mærsk kunnu sleppa ígjøgnum tann vegin, um hon gerst veruleiki.

Keldur

Nikaragua
Miðamerika


Missiónshús

Eitt missiónshús er eitt samkomuhús hjá kristnu rørslunum "Heimamissiónin" ella "Kirkjuliga Missiónsfelagið". Summi missiónshús hava bíbilsk nøvn, td. Thabor, Karmel.

Kirkjur


Bris

Brisið, ofta kallað búkspýttkertilin, (pancreas á latíni) er eitt kertilgagn í sodningarleiðini í tí endokrinu skipanini hjá ryggdjórum. Brisið hevur bæði eina eksokrina skipan (hon letur frá sær brissevju, sum inniheldur kveikar til sodningina) og eina endokrina skipan (hon ger nøkur umráðandi hormon, sum t.d. insulin, glukagon og somatostatin). Brisið er uml. 15 cm langt og liggur undir magasekkinum, tætt umfavna av tólvfingurtarminum har tað hevur útbragd í, saman við gallbløðruni.

Funktión
Brisið hevur í stóran mun bert tvær funktiónir í kroppinum; 99% av brisinum ger sodningarkveikar og brissevju, sum fara út í tólvfingurtarmin ígjøgnum Wirsung kanalina. Brissevjan, saman við gallinum, frá livrini niðurbróta feittevnir, sukurevnir og proteinir, sum koma frá magasekkinum. Hetta ger at tarmurin betri kann upptaka hesi evnini. Brissevjan er eisini ein lútur, sum órinar sýruna frá magasekkinum.

Tað síðsta prosentið av brisinum er hormonframleiðandi vevnaður. Hesin vevnaður er í smáum oyggjum, sum verða kallaðar tær Langerhansku oyggjarnar. Hesar kyknirnar framleiða hormonir sum regulera blóðsukri í kroppinum. Tey mest umráðandi hormonini sum brisið ger er insulin og glukagon. Insulinið, sum verður gjørt í β-kyknunum (beta-kykna), økir um sukurupptøkuna í ymsum kyknum; hjá t.d. vøddakyknum tá ein íðkar ítrótt ella líknandi, og hjá livurkyknum har glukosan (eitt sukurevni) verður goymd sum glykogen í smáum goymslurúmum. Insulin tarnar samtíðis eisini útlátið av tilverandi goymslum av glykogeni. Insulin hevur eisini eina uppbyggjandi ávirkan á ymisk protein, og eina tarnandi ávirkan á niðurbrótingina av feitti og proteinum. Í stuttum tekur insulinið glukosu úr blóðinum og inn í kyknirnar, og av tí sama minkar konsentratiónin av glukosu í blóðinum (blóðsukri fellur). Hitt hormonið, glukagon, sum verður gjørt í α-kyknunum (alfa-kykna) hevur uppá nógvar háttir øvuta ávirkan enn insulin, av tí at tað fær blóðsukri at hækka. Tað stimulerar livrina at frígeva glykogen goymslunar; glykogeni verður síðani aftur umgjørt til glukosu. Síðani stimulerar glukagon eisini útlátið av insulini, fyri at fáa kykninar í kroppinum at taka ímóti eitt sindur av glukosuni, ið tí hækkandi blóðsukrinum.

Sukur (glukosa) er tann mest umráðandi orkukeldan hjá kroppinum, og tað er umráðandi at tað liggur innanfyri eitt vist øki, sum er uml. 4 - 6 mmol/L. Hetta er so tí t.d. heilin kann bert nýta glukosu sum eina orkukeldu, og ikki t.d. feitt. Um blóðsukri fellur ov langt niður kann ein fella í koma og fáa krampar.

Brisið framleiðir eisini ymisk hormon, sum hava ávirkan á hvussu tarmarnir flyta seg, og samanrykkingunum hjá æðrunum.

Sjúkdómafrøði
Av tí at brisið er eitt goymslurúm fyri sodingarkveikar, ger at nakar skaði til tað kann verða deyðaligur. Um hol kemur á brisi, má ein fáa skjóta læknahjálp.

Bris ígerð
(Pancreatitis á enskum). Tað eru tvey sløg av ígerðum, ein kann fáa í brisið, bæði hava ymisk sjúkueyðkenni, og bæði tørva ymiska viðgerð:

Akutt ígerð (acute pancreatitis) er ein ígerð, sum kemur sera skjótt, og er ofta úrslitið av alkoholismu ella gallsteini.
Kronisk ígerð (chronic pancreatitis) er ein langvarandi ígerð í brisinum.

Diabetes mellitus
Diabetes mellitus er tann mest vanligi sjúkdómurin í brisinum. Bæði høvuðssløgini av diabetes mellitus eru úrslitið av, at okkurt er galið við brisinum. Við týpu 1 diabetes mellitus er tað beinleiðis skaði hendir við β-kyknunum, sum so gera ov líti av insulini. Týpa 2 diabetes mellitus hevur ein fyrst insulin mótstøðu, sum er kent við at ein hevur ov lítið av insulini fyri at útfylla tørvin av tí. Hetta endar so við at β-kyknirnar gera meira insulin, til tær endaliga steðga at gera insulin, av yvirarbeiði. Men hetta kann taka fleiri ár.

Eksokrint bris trot
(Exocrine pancreatic insufficiency, ella EPI á enskum). Hetta er tá brisið ikki klárar at gera nokk av sodningarkveikum, so sodningin verður ófulgjørd. Fólk við EPI hava ofta systiska fibrosu (cystic fibrosis á enskum) ella Shwachman-Diamond Syndrom. EPI kemur av at tað er eitt vaksandi tap av kyknunum sum gera sodningarkveikar. Kronisk ígerð er tann mest vanliga orsøkin av EPI hjá fólkum. Tapið av sodningarkveikum ger at ein fer at mangla føðsluevni.

Systisk fibrosa
(Cystic fibrosis, ella CF á enskum) er ein arvalig sjúka, sum ávirkar allan kroppin, og førir við sær vaksandi avlamni og ov skjótan deyða. CF kemur av, at ein mutatión er í cystic fibrosis transmembrane conductance regulator (CFTR) geninum. Úrdrátturin av hesin geninum hjálpir við at gera sveitta, sodningarevni og slím. Tey flestu fólkini uttan CF hava tvey virkandi kopi av geninum, men bert eitt er neyðugt, fyri ikki at fáa CF; tí er CF ein autosomal resessiv (autosomal recessive á enskum) sjúka. Navnið "cystic fibrosis" kemur av at ein fær "fibrosis" (arrvevnaður) og "cysts" (bløðrir) innaní brisinum. CF ger varandi skaða í brisið, og ein kann eisini fáa pínifulla ígerð í tað.

Kelda
Sundhedsguiden
Sundhedslex

Lívfrøði
Læknafrøði


Sámal Matras Kristiansen

Sámal Matras Kristiansen, samfelagsfrøðingur. Føddur 17. desember 1977 í Fuglafirði. Hann starvast sum lærari í studentarskúlanum í Hoydølum og hevur lærugreinirnar samfelagsfrøði og landafrøði. Hann og unnustan, ið eitur Anina, sum er ættað úr Danmørk, búgva bæði í Hvalvík.

Føroyskir samfelagsfrøðingar
Føðingar í 1977


Svenning Tausen

Svenning Tausen (føddur í Hovi 12. apríl 1936, deyður 5. november 2013) var ein føroyskur rithøvundur, lærari og ritsjóri. Hann starvaðist fyrst sum lærari í Føroya Millum- og Realskúla til 1961, síðan í Føroya Studentaskúla 1961-74 og eftir hetta sum varaskúlastjóri í nýggja Eysturskúlanum til 1996, tá ið hann legði frá sær. Hann ritstjórnaði Mína jólabók í nógv ár og var eisini blaðstjóri á Barnablaðnum frá 1959 til 1973.

Hann var nevndarlimur í Bókadeild Føroya Lærarafelags frá 1958 til 1965 og aftur frá 1987 til 2001. Hann var ein teirra, ið fingu sett á stovn Bókamiðsøluna í 1968, og hann var formaður í nevndini fram til 1981.

Hann var giftur Amy (f. Olsen). Tey fingu tvey børn: Duritu og Magnus.

Útgávur
1962 Bíbliusøgur
1965 Hans Andrias Djurhuus í Barnajól
1968 Gleðilig jól í Barnajól
1969 Friður á foldum í Míni jólabók
1971 At spæla grýla í Sig mær eina søgu 1
1978 Bíbliusøgur

Heiður
1990 Virðisløn M. A. Jacobsens fyri yrkisbókmentir

Keldur

Føroyskir lærarar
Føroyskir rithøvundar
Føroyskir ritstjórar
Føroyskir týðarar
Føðingar í 1936
Andlát í 2013


.es

.es er økisnavn hjá Spania. Tað verður tó eisini í einstøkum førum brúkt til ES-útvarpsstøðir.

Økisnavn
Spania

sv:Toppdomän#E


Kommunalreformur 2007 (Danmark)

Kommunalreformurin ella Strukturreformurin ella er heitið á avtaluni í Danmark um samanlegging av nógvum kommunum, skiftið av 13 amtum við 5 regiónum og skifti av 15 statsamtum við 5 statsforvaltningum eins og avtøka av Hovedstadens Udviklingsråd (HUR) og Hovedstadens Sygehusfællesskab (H:S), sum varð viðtikið av flokkunum Venstre, Konservative, Dansk Folkeparti, Socialdemokraterne og Radikale Venstre 16. juni 2005, og sum kom í gildi 1. januar 2007.

Strukturreformurin kom ístaðin fyri strukturin við kommunum og amtum, sum vóru innførdar við Kommunalreforminum í 1970 (sí eisini Kommunalreform um aðrar kommunalreformir í Danmark).

Eitt yvirlit yvir bæði tann gamla og tann nýggja strukturin sæst á síðuni um danskar kommunur.

Samanløgdu kommunurnar vóru bygdar í 2006 av eini samanleggingarnevnd, mannað av tí gomlu kommunalnevndini, ið er vald á kommunulvali í november 2005. Í hesum kommunum er valskeiðið fyri gomlu kommununevndirnar longt við einum ári, so tann gamli struktururin framhaldandi kann virka, meðan tann nýggi verður bygdur.

Tal av kommunum og íbúgvatal ígjøgnum tíðirnar

Nýggju regiónirnar
Región Høvuðsstaðurin umfatar Københavns, Bornholms og Frederiksberg kommunur eins og fyrrverandi Frederiksborg og fyrrverandi Københavns Amt.
Región Sjælland umfatar fyrrverandi Roskilde, Vestsjællands og Storstrøms amt.
Región Suðurdanmark umfatar fyrrverandi Fyns, Sønderjyllands og Ribe amt, eins og syðru helvt av Vejle Amt.
Región Miðjútland umfatar fyrrverandi Ringkjøbing Amt, Mariager Kommuna Århus Amt tó undantikið einum parti av Mariager Kommuna, syðru helvt av fyrrverandi Viborg Amt og norðastu helvt av fyrrverandi Vejle Amt.
Región Norðurjútland umfatar fyrrverandi Nordjyllands Amt, norðastu helvt av fyrrverandi Viborg Amt eins og tann partin av Mariager kommunu, sum ikki kom undir Región Miðjylland.

Nýggju kommunurnar (1. januar 2008)

Keldur/ávísingar
 Kraks kort (kann prentast; tó ikki kommunumarkið)
 98 nýggju kommunurnar pr. 1. januar 2007 visualiseraðar á Google Map
 Danmarks Statistik: Nøgle mellem gamle og nye kommuner.
 Lov nr. 537 af 24-06-2005 om regioner og om nedlæggelse af amtskommunerne, Hovedstadens Udviklingsråd og Hovedstadens Sygehusfællesskab
 DR's tema om kommunalreformen
 Erik Harder: Dansk kommunestyre i grundtræk. 4. udgave. København 1985. Forlaget Kommuneinformation. ISBN 87-7316-211-6
 Ove Hansen: Sådan styres kommunen. 1. udgave. 1. oplag. 1978. AOF's Forlag og Forlaget Fremad. ISBN 87-7403-131-7

2007


Miðafrikalýðveldið

Miðafrikalýðveldið (franskt République Centrafricaine,Sango Ködörösêse tî Bêafrîka) er eitt land í Miðafrika við umleið 4 mió. íbúgvar. Høvuðsstaður er Bangui og høvuðsmálið er Sango, ið næstan øll fólk í landinum duga at tosa. Almennu málini eru franskt og Sango. Miðafrikalýðveldið hevur mark við 5 lond: Kjad, Sudan, Fólkaræðiliga Lýðveldið Kongo, Kongo og Kamerun.

Búskapur

Stórur partur av inntøkunum í landinum er av diamantvinnuni. Her eru eisini góðir møguleikar at menna aðra vinnu, tí bæði gull, jarn, kopar og uran eru í jørðini. Stór vatnflóð í regntíðini er kortini stórur bági fyri allari námsvinnu.

Miðafrikalýðveldið kemur ikki út til havið - har er eingin strond, eingin jarnbreyt og asfalteraðu vegirnir fáir. Tí er mesti flutningurin og mesta sambandi ímillum fólk eftir áunum. Næstan tríggir fjórðingar av allari vøru verða fluttir eftir áum og veitum, sum tilsamans eru 7000 km langar. Mesta útflutningsvøran verður flutt til Brazzaville í Kongo og haðan koyrd við toki út til havnabýir á strondini við Atlantshav.

Miðafrikalýðveldið er av fátækastu londum í heiminum.

Søga

Turkur og politiskur ófriður hava elvt til svára neyð. Í 1965 kom ræðslustýrið hjá Bokassa keisara til valdið, og tá ið hann mátti rýma av landinum, tók hernaðarstýri við. Fyrstu ferð, fólkið slapp at velja stýri sítt, var í 1993, men búskapurin í landinum liggur framvegis í skeljum, og landið er eitt tað fátækasta í heiminum.

Politikkur

Ófriður

Í CAR hava í 2014 verið nógvir samanbrestir millum víðgongdar muslimar og kristin. Anti-Balaka-militsin eru hálvvápnaðir uppreistrarmenn, sum fyri tað mesta hoyra til kristnar bólkar í landinum. Teir hava verið skuldsettir fyri at hava dripið muslimar frá hond. Anti-Balaka-militsin varð sett á stovn eftir at muslimskir Seleka-uppreistrarbólkar í longri tíð høvdu gjørt seg inn á og dripið kristin frá hond - tað gjørdu teir millum annað í februar 2014.

Landafrøði

Mitt inni í Afrika er Miðafrikalýðveldið. Norðari partur er turrur og berligur, syðri partur er vátur og avtakin við regnskógi.

Sí eisini

 Afrika

Afrika


Karolina Matras

Karolina Matras, lesigranskari á Føroya Læraraskúla. Fødd 2. apríl 1955 í Haldarsvík.

Føroyskir lærarar


Sóttin svarta

Sóttin svarta ella Svarti deyði er størsta vanlukka, vit vita um, sum rámt hevur mannaættina. Hon var pest, og tey sjúku fingu svartar svullir um kroppin, av tí er navnið. Sóttin var borin við loppum av svørtu rottuni. Til samans týndi sóttin svarta helst helmingin av øllum fólkinum í Ásia, Evropa og Afrika. Hon kyknaði í Norðurindia síðla í 13. øld, og smittan varð borin við keypmonnum eftir handilsvegunum í Miðásia. Til Evropa kom hon í 1347 við einum italskum skipi, sum hevði verið og tikið farm í sóttrakta býnum Kaffa innast í Svartahavi. Úr Italia fór hon norður í gjøgnum Evropa og kom til Føroya úr Noregi í 1349.

Sjúkur
Søga


Kamper Bas

Kamper Bas er eitt íbúðarumráði á Gokstad í Sandefjord, Vestfold í Noregi.

Kendir persónar frá Kamper Bas

 Emily Awuor, stýrislimur og politikkari í Sandefjords Vinstra flokki.

Noreg


Vestfold fylki

Vestfold er eitt fylki í Norra. Vestfold hevur umleið 240 398 íbúgvar (2014) (4.72 % av teimun norsku íbúgvarunum). Vestfold hevur mark við Buskerud, Telemark og Østfold.

Kommunur í Vestfold

 Andebu
 Hof
 Holmestrand
 Horten
 Lardal
 Larvik
 Nøtterøy
 Re
 Sande
 Sandefjord
 Stokke
 Svelvik
 Tjøme
 Tønsberg

Fyrrverandi fylkir í Noregi


Oddvar Torsheim

Oddvar Torsheim (2. november 1938) er ein norskur málari, teknari, grafikari og sangari úr Herland, Naustdal, Sogn og Fjordane. Hansara mest kendu sangir eru «Eg og meg og Mona» og «No vil eg by deg opp».

Útgávur

Fløgur
 Nynorskens Skog (1992)
 Tur-Retur Blues (2000)

Bøkur
 Syner i syttiåra (1980)
 Svarte kvitingar i 80-åra (1988)

Slóðir
 «Eg Og Meg Og Mona»
 «No Vil Eg By Deg Opp»
 «Lov Meg Det No»

Norðmenn
Norskir sangarar
Norskir tónleikarar


Kansas

Kansas (enskt State of Kansas) er stakríki í USA við 2,8 miljónum innbúgvum . Mitt inni í USA er Kansas. Í norðri hevur Kansas mark við Nebraska, í eystri við Missouri, í syðri við Oklahoma, og í vestri við Colorado. Í Kansas er ógvuliga slætt. Høvuðsstaðurin í Kansas eitur Topeka. Har er øll tann týdningarmesta umsitingin í lutstatinum, so sum stjórn, ting og stjórnarráð. Nú á døgum eru nógvar fyritøkur í Topeka, men búskaparligi miðdepilin í Kansas er í Wichita og Kansas City. Kansas City, ið er báðumegin Missouriá, er ein býur eystarlaga í Kansas og í Missouri. Har er nógvur ídnaður og týðandi handilsvirksemi.

Søga

Niðursetubøndir

Seinna helming í 19. øld búsettu fleiri milliónir fátækir amerikanarar og innflytarar úr Evropa seg vestan fyri Mississippi í USA. Vónríkir gullgravarar fóru til Norðurkalifornia, har gull varð funnið í 1848, og stórbøndur løgdu lendi inn á grasfløtunum í Kansas og hildu stór neytafylgi.

Tað var lógin Homestead Act frá 1860, sum eggjaði bóndunum at fara vestureftir til Kansas. Bøndur fingu um 650 000 m² at velta, og tá ið teir høvdu dyrkað jørðina í 5 ár, áttu teir hana. Arbeiðarar løgdu jarnbreytir, og við jarnbreytini enn fleiri arbeiðarar og grøðin varð flutt til marknaðirnar. Mongu jarnbreytirnar bundu longu teinarnar í Amerika saman. Í 1900 var jarnbreytakervið í alt USA 405 000 km langt.

Búskapur

Kansas er kanska fremsta landbúnaðarríki í USA. Umleið 90 % av landjørðini eru velt (191 000 km2). Her velta tey m.a. mais, hveiti og epli. Onnur týðandi grøði er soyabønir og jarðnøtir, sum millum annað verða brúktar at gera matolju úr. Úr hesum stóru landbúnaðarøkjunum verða landbúnaðarvørur fluttar út til nógv statir kring allan USA. Hesi støðini hava so statt ógvuliga stóran týdning fyri at útvega USA mat. Nógvir bøndur velta mat til sín sjálvs ella hava húsdýr, sum geva familjuni kjøt ella mjólk. Summir teirra hava smáar veltur og akrar og nýta einføld amboð. Aðrir bøndur reka stórar garðar við nútímans maskinum á munagóðan hátt. Í økjum við nógvum landbúnaði eru einamest stórir garðar. Har arbeiða fá fólk, men tey hava nógvar maskinur. Tað, sum verður framleitt, t.d. kjøt, mjólk ella korn, verður selt, helst innanlands, men eisini uttanlands. Allastaðni í Kansas brúka menniskjuni jørðina, millum annað at velta ella at hava húsdýr á. Tað er bara ein tíggjundapartur av landjørðini, sum ikki verður brúktur til akrar, veltur og beiti hjá húsdýrum. Lendið verður brúkt til nógv annað eisini, til dømis skógarvinnu og veiðu. Fenaðurin, sum gongur á beiti, kann vera seyður, neyt ella geitir. Ull, kjøt og mjólk hevur mest at siga av tí, sum fæst burtur úr húsdýrahaldi í Kansas. Í nógvum bygdum eru stórir garðar við húsdýrum. Teir verða nevndir ranchir (ranches). Har hava tey óvuliga nógvan fenað, serliga neyt til at fáa kjøt. Teir flestu av hesum stórgørðunum flyta út kjøt til aðrar statum.

Politikkur

Í Kansas er deyðadómur. Seinasu tíggju árini er eingin avrættaður í statinum .

Størstu býir

Teir 10 størstu býirnir eftir íbúgvatali í Kansas vóru í 2019 hesir:

 Wichita - 389 938
 Overland Park - 195 494
 Kansas City - 152 960
 Olathe - 140 545
 Topeka - 125 310
 Lawrence - 98 193
 Shawnee - 65 807
 Manhattan - 54 604
 Lenexa - 55 625
 Salina - 46 550

Myndasavn

Ávísingar úteftir
 Heimasíða hjá stjórnini: kansas.gov
 Kansas, wikivoyage (á enskum)

Keldur


Peru

Peru, Perú ella Lýðveldið Peru (spanskt: República del Perú) er eitt land í Suðuramerika. Í suðri hevur Peru mark við Bolivia og Kili, í norðri við Ekvador og Kolumbia, í vestri við Kyrrahavið og eystri við Brasil. Peru hevur 28,6 mió. íbúgvar.

Síðstu árini hava vinnuloysi, fátækradømi og aðrir samfelagsligir trupulleikar elvt til harðligt politiskt stríð og grovan harðskap. Tí hava útlendskar vinnufyritøkur aftrað seg við at seta pening í fyritøkur í Peru, og landið er eitt tað fátækasta í Suðuramerika. Næstan helvtin av fókinum í landinum er ættað av uppruna fólkinum frá Quechua og Aymara, sum eru av teimum størstu fólkabólkum í landinum. Størsi býurin og høvuðsstaður er Lima. Tjóðardagur er 28. juli.

Søga

Longu fyri 8000 árum síðan búðu veiðifólk/savnarar í Andes í Suðuramerika. Um 3500 f.Kr. vóru nógvar bygdir bygdar fram við strondini í Peru. Høvuðsvinnuvegurin var fiskiskapur. Longri inni í landinum vóru landbúnaðarsamfeløg, og fólk livdu sum bøndur og dyrkaðu bummull og seinni mais, tey brutu eisini grót úr fjøllunum til húsabygging og prýðislutir. Tey veittu vatn út á velturnar og løgdu nógv inn av nýggjum. Um 2000 f.Kr. vóru mangar stórar búsetingar í Andesfjøllum. Tey bygdu stórar bygningar til átrúnaðarlig hátíðarhald ella alment virksemi. Í El Paraiso tætt við Lima var í 1800 f.Kr. bygd ein veldig pýrmida úr flaðaðum, høgdum gróti.

Margbroytta paracas-mentanin stóð í hægsta blóma frá um 500 f.Kr. til um 200 e.Kr. á einum avbyrgdum, veðurbardum geira sunnan fyri Lima. Landbúnaðurin hjá paracas-fólkinum var fjølbroyttur, og tey dyrkaðu mais, bønir, jarðnøtir, epli og yucca. Tey dugdu sjáldsama væl at baldýra og veva, og tøkni og arbeiðsháttur teirra vóru ókend aðrastaðni. Á klæðum, sum eru stívliga 2000 ára gomul, eru funnin yvir 100 litir. Baldýraðu myndirnar eru av menniskjum, fuglum, køttum, revum og andum. Paraces-fólkið balsameraði tey deyðu og hevði hátíðarligar og drúgvar jarðarferðir. Líkini vóru helst roykt ella turkað, so at tey ikki skuldu rotna, og síðan løgd í gravkømur undir jørð; við sær fingu tey klæði, høvuðmyndir og lutir úr leiri.

Fyri fýra hundrað árum síðan var Peru miðdepil í mikla Inkaríkinum, sum rakk næstan suður ígjøgnum alt Suðuramerika. Eftirkomarar inkafólksins liva enn upp í hálendinum í Andesfjøllunum og eru um helvtin av fólkinum í Peru.

Fyrsti veruligi uppreisturin ímóti spanska yvirvaldinum í Suðuramerika var í 18. øld. Í Andesfjøllunum í Peru vóru indiánar noyddir at arbeiða í námum og verksmiðjum hjá spaniamonnum. Arbeiðsumstøðurnar vóru ræðuligar, og í 1780 gjørdu indiánarnir uppreistur. Oddamaður teirra var José Gabriel Condorcanqui (19. mars 1742 - 18. mai 1781), ein múgvandi spanskur amerikanari, sum segði seg vera ættaðan frá inka-keisaranum Tupac Amaru, ið ráddi í 16. øld. José fekk sær sjálvur hetta navnið í 1771. Uppreistrarmenninir tóku stórar partar av hálendinum og lupu á býin Cuzco. Í loyndum sendu teir viðhaldsmonnum í Bolivia boð um uppreisturin við knútastavraðum (quipu), sum inkar nýttu í gomlum døgum. Í mars 1781 fingu spaniamenn hendur á Tupac Amaru og píndu hann til deyða. Men uppreisturin helt fram, til hann var niðurbardur í 1782, tá ið uppreistrarliðini tvær reisur høvdu herjað á býin La Paz í Bolivia.

Tá ið San Martin hevði staðið á odda fyri argentinskum frælsisherdeildum, legði hann ætlaninr um at vinna Peru frælsi. Í Kili læt hann búgva út ein herflota, og í 1820 gjørdi hann innrás í Peru bæði av sjónum og av landi. Fólkið í Peru stuðlaði honum, og hann tók upp samráðingar við spanska varakongin og bað hann geva seg undir. Varakongur legði frá sær, tá ið herdeildir San Martins komu til Lima í 1821. San Martin gjørdist ríkisfyristøðumaður í Peru og lýsti landið at vera frælst ríki. Hann legði frá sær árið eftir, tí at hann vildi ikki fara upp í politiskt stríð ímillum oddamenninar í lýðveldisflokkinum.

Kyrrahavskríggið ímillum Peru og Kili (1879-1884) tók Peru ógvuliga fast, og mong ár gingu, til landið kom fyri seg aftur. Í 1920-árunum tók nýggj kollveltingarrørsla seg upp, oddamenn hannara vóru José Carlos Mariátegui (1895-1930) og Víctor Raúl Haya de la Torre. Haya varð sendur í útlegd fyri virksemi sítt í 1923, og í 1924 stovnaði hann rørsluna Amerikonsku Fólkakollveltingarfylkingina (APRA), ið skuldi berjast ímóti hjálandapolitikki USA í Latínamerika, tjóðartaka jørðina og ídnaðin og sameina indiánararnar í øllum Latínamerika. APRA-deildir vórðu settar á stovn í nógvum suðuramerikonskum londum, men tað var bara í Peru, at mong fólk tóku undir við fylkingini. Haya kom aftur til Peru í 1930 og gjørdist forsetavalevni hjá APRA. Mótstøðumaður hansara Sanchez Cherro vann valið, men ein aprista (APRA-viðhaldsmaður) gjørdi av við hann í 1933. Stríðið ímillum stjórnina og APRA stóð við í mong ár.

Øll lond í Suðuramerika hava kríggjast við grannalond síni um, hvussu landamørkini skuldu vera, og enn eru ikki allar marknatrætur loystar. Í kríggjunum ímillum Ekvador og Peru í 1940-árunum doyðu fleiri túsund fólk.

Fólkið í Lima, býur við breiðum og prýðiligum gøtum og borgum, atkvøddi fyri José Luis Bustamante, valevni, sum APRA stuðlaði, á forsetavalinum í 1945. Hann varð valdur. Haya stýrdi óalment stjórnini í tvey ár, hóast hann ikki varð valdur, men nærri kom hann ikki forsetaembætinum tey mongu árini, hann var upp í politikki.

Av fyrstantíð fekk APRA dygga undirtøku í Peru, men í mong ár varð rørslan bannað. Bæði herur og løgregla hildu hana mata støðið undan landsins trygd og bardust ímóti henni. Men hóast tað gjørdist rørslan tann politiski flokkurin, sum hevur verið longst í Peru.

Í 1980-árunum gjørdi kommunistiski uppreistrarbólkurin, Lýsandi Gøtan, nógv um seg í Peru. Endamálið var at seta á stovn kommunistiskt stýri í landinum. Rørslan fór harðliga fram - flutti burtur og myrdi fólk og legði bumbur í býunum í Peru. Oddamaður rørslunnar, Abimael Guzman (f. 3. desember 1934), varð tikin og settur fastur í 1993.

Búskapur

Nógv fólk býr á smáum gørðum í fjøllunum, og tey eru sera fátøk. Onnur arbeiða á stórgørðum og dyrka kaffi, sukur og bummull til útflutnings. Í undirgrundini er olja og annað náttúrutilfeingi, sum bøtir um gjaldføri landsins.

Tað er so lítið dyrkilendi í Andesfjøllum, at hvør jarðarskeki verður veltur. Nógvastaðni í líðunum laða bøndurnir bríkar, at teir kunnu nýta alt lendið, teir eiga. Sáað verður, sum veðurlagið er. Niðri á sløttum er lýtt og slavið, men hægri upp tú kemur, kaldari verður. Á háslættunum í Andesfjøllum er einasta frukt, ið veksur væl, epli.

Ógvuliga nógv æti er í tí kalda sjónum við Peru. Ætið er føðsla hjá ansjósum, makreli og sardinum, sum nógv er til av á hesum leiðum. Fiskamjøl úr ansjósum er stór útflutningsvøra hjá Peru. Níggjunda ella tíggjunda hvørt ár kemur flógvi havstreymurin, nevndur El Niño, og órógvar tilgongdina av æti, og fiskurin fer aðrar leiðir at søkja sær føðslu. Í 1992 og aftur í 1998 elvdi hetta til svára kreppu í fiskivinnuni.

Størstu fiskiveiðitjóðirnar eru Peru, Kina og Indonesia. Kina einsamalt fiskaði í 2003 næstan 10 miljardir tons, sum er 15 % av øllum heimsins fiskiskapi upp á 67 miljardir tons, næst teimum Peru, sum fiskaði 9 %.

Landafrøði

Peru er eitt av teimum stóru londunum í Suðuramerika. Nógvastaðni er tættur regnskógur. Andesfjøllini skilja landið í trýggjar partar: strandarøki, hálandið og Amasonasskógurin.

Fram við strondini í Peru er fyri tað mesta slættlendi, men sum í norðara parti av Kili regnar tað sjáldan ella ongantíð, og tí ber ikki til at dyrka korn ella aðrar fruktir, uttan har sum áir koma oman úr fjøllunum. Slík pláss eru nógv fram við strondini, og har dyrka teir mais, rís, sukurrør, bummull og aðrar fruktir. Í havinum vestanfyri er ørgrynni av fiski og fugli. Inni í landinum eru fleiri fjallaryggir og stórir háslættar og dalar millum teirra.

Størsta fløtan er eystur móti Bolivia. Har er óføra stórt vatn, Titicacavatn, 3.810 m yvir havinum. Nógv nes skera seg út í vatnið, og í syðra endanum eru tvær fittliga stórar oyggjar, har toftir av fyrndargomlum templum eru at finna. Fleiri áir renna í vatnið, og ein stór rennur úr tí, og tí er vatnið ikki salt. Har á leið er býurin Cuzco, sum einaferð var høvuðsstaður í einum stórum indianaríki.

Høvuðsstaðurin eitur Lima, størsta skipahavnin er Callao.

Peru eru býttar upp í 25 landslutir og eitt høvuðsstaðarøki:

Myndasavn

Hygg eisini at
 Lima
 Suðuramerika

Suðuramerika


Tjóðpallur Føroya

Tjóðpallur Føroya er ein almennur stovnur, ið er skipaður við Løgtingslóg nr. 68 frá 2. mai 2003. Tjóðpallur Føroya varð settur á stovn í 2004 og húsast í bygningi í Tórsgøtu í Havn. Tað er Jenny C. Petersen, ið er virkandi stjóri á Tjóðpalli Føroya.

Lóg um tjóðpallin
Tjóðpallurin skal (sambært lógini)
 Í virksemi sínum leggja dent á føroysk verk á dygdargóðum listaligum støði eins og stovnurin skal framføra klassisk so væl sum nútímans altjóða verk.
 Geva borgarunum í øllum landinum eitt breitt og dygdargott tilboð av leiklist - sjónleiki so væl sum aðrari palllist.
 Tryggja sjónleikarum, dansarum og øðrum leikhússtarvsfólki hóskandi arbeiðsmøguleikar til tess at menna yrkisførleikar teirra.
 Skipa fyri leiklistaligum útbúgvingum og eftirútbúgvingum.
 Fremja og menna yrkis- og áhugaleiklistina í Føroyum.

Leikverk
Yvirlitið er ikki fullfíggjað

Leikverk 2014
Tóm rúm. Frumframførdur 15. februar 2014

Leikverk 2013
Keisarans nýggju klæðir, Hans Tórgarð og Katarina Nolsøe hava gjørt ævintýrið hjá H.C. Andersen til leik og spæla allar
leiklutirnar.
Myrkursins børn, frumframførdur á Tjóðpallinum 13. apríl 2013. Leikrit og leikstjórnað: Súsanna Tórgarð.
Sár á Sál - leikrit og leikstjóri: Kristina S. Hansen, leikarar: Annika Johannessen og Sofía Nolsøe, frumsýning á Tjóðpallinum 9. februar 2013.

Leikverk 2012
Tak teg saman - ungdómsleikur/musical-lestur, framførdur í Perluni í oktober 2012 orsakað av at herverk var framt á Tjóðpallin. Tey leikandi: Beinta Clothier, Kjartan Hansen og Bartal Augustinussen. Leikritið er skrivað í 2007 av dananum Heinrich Christensen.
Breaking the waves - frumframførdur á Tjóðpallinum 24. mars 2012. Leikrit: Vivian Nielsen eftir filmshandriti hjá Lars von Trier, Peter Asmussen og David Pirie, týðing til føroyskt: Laura Joensen, leikstjórnað: Guðjón Pedersen. Høvuðsleiklutirnar sum Bess og Jan høvdu Beinta Clothier og Hjálmar Dam.

Leikverk 2011

Leikverk 2010
Heimsins bestu jarðarferðir – sýningar á Tjóðpallinum og á turné – 27 sýningar og 1.782 áskoðarar
Danny Crowe Show – 20 sýningar og 1.236 áskoðarar
Kirsiberjagarðurin – 30 sýningar og 2.472
Vatnið vinnur harðar hellur – 11 sýningar í Beitishúsinum og 623 áskoðarar
Brot úr leikinum Logi, logi eldur mín og hugleiðingar um Johannu Mariu Skylv Hansen – sýningar í Tórshavn og á Sandi - 4 sýningar – 250 áskoðarar

Tilsamans hava 92 sýningar verið og 6.363 áskoðarar. 57 fólk hava verið knýtt at Tjóðpallinum í styttri ella longri tíð, av hesum vóru 41 lønt av Tjóðpallinum. Umframt hetta hava 4 næmingar verið í starvsvenjing.
Tvey leikverk, sum vóru stuðlað av kontuni Stuðul til Yrkisleiklist, hava vant og spælt í hølunum hjá Tjóðpallinum. Leikbólkurin Gríma: “Apan” 9 sýningar og leikbólkurin Grugg: “Goym moralin til seinni” 15 sýningar. Det Ferösche Compagnie fór undir venjingar av “Indberetninger fra en rejse i Færø”

Harumframt vóru 2 sýningar av gestaleikinum “Duvorna” frá Sjónleikaraskúlanum í Luleå, tónleikatiltøk o.l.

Leikverk 2009
Nordost – turné – 9 sýningar og 567 áskoðarar
Kvinnan í svørtum – 22 sýningar og 1.488 áskoðarar
Í Óðamansgarði – 2 sýningar á Þjóðleikhúsinum í Reykjavík
Postkort úr Havn – saman við Havnar Sjónleikarfelag – 16 sýningar og 1.200 áskoðarar
Aftaná Undrið – 28 sýningar og 2.061 áskoðarar, frumsýning 24. oktober 2009

Tilsamans hava 89 sýningar verið og 6.275 áskoðarar. 71 fólk hava verið knýtt at Tjóðpallinum í styttri ella longri tíð, av hesum vóru 46 lønt av Tjóðpallinum. Umframt hetta hava 3 næmingar verið í starvsvenjing.
Eitt leikverk, sum varð stuðlað av kontuni Stuðul til Yrkisleiklist, hevur vant og spælt í hølunum hjá Tjóðpallinum. Leikbólkurin Gríma “Pietá” 16 sýningar – 792 áskoðarar.

Leikverk 2008
Eg eri mín egna kona – 20 sýningar og 1743 áskoðarar - Á Meiarínum, frumsýning 9. mars 2008
Café Grugg - 6 sýningar og 576 áskoðarar - Á Meiarínum
Nordost – 22 sýningar og 2093 áskoðarar - Á Meiarínum
Í Geyma – 18 sýningar og 2.538 áskoðarar - Í Norðurlandahúsinum

Tilsamans hava 69 sýningar verið og 7693 áskoðarar. 49 fólk hava verið knýtt at Tjóðpallinum í styttri ella longri tíð, av hesum vóru 39 lønt av Tjóðpallinum. Umframt hetta hava 3 næmingar verið í starvsvenjing.

Leikverk 2007
Søgan um ein soldát – turné – 10 sýningar og 1.003 áskoðarar
Náttarherbergið – 17 sýningar og 1.302 áskoðarar, á Meiarínum
Náttin áðrenn skógin – 19 sýningar og 656 áskoðarar
Café Grugg – 4 sýningar og 365 áskoðarar
Ferðsluálvurin Mórreyða – turné - 36 sýningar og 2.494 áskoðarar

53 fólk hava verið knýtt at Tjóðpallinum í styttri ella longri tíð, av hesum vóru 37 lønt av Tjóðpallinum. Umframt hetta hava 4 næmingar verið í starvsvenjing.

Leikverk 2006
Limbo (Margareta Garpe) – 22 sýningar og 1.547 áskoðarar, á Meiarínum
Í Óðamansgarði – 6 sýningar og 2.221 áskoðarar, í Norðurlandahúsinum
Søgan um ein soldát – 1 sýning og 84 áskoðarar, Posthúskjallarin

Tilsamans hava 32 sýningar verið og 5.617 áskoðarar. 108 fólk hava verið knýtt at Tjóðpallinum í styttri ella longri tíð, av hesum vóru 78 lønt av Tjóðpallinum. Umframt hetta hava 6 næmingar verið í starvsvenjing.

Leikverk 2005
Momo – 30 sýningar og 2.554 áskoðarar, á Meiarínum, frumsýning 13. mars 2005
Sellofan – 26 sýningar og 2.502 áskoðarar, á Meiarínum
Ronja Ránsmansdóttir – 20 sýningar og 7.142 áskoðarar, í Norðurlandahúsinum

Tilsamans hava 76 sýningar verið og 12.198 áskoðarar. 112 fólk hava verið knýtt at Tjóðpallinum í styttri ella longri tíð, av hesum vóru 57 lønt av Tjóðpallinum. Umframt hetta hava 6 næmingar verið í starvsvenjing

Tilvísingar

Slóðir úteftir
 Tjodpallur.fo, heimasíðan hjá Tjóðpalli Føroya

Tórshavn
Almennir stovnar í Føroyum


Lima

Lima er høvuðsstaður Perus. Næstan alt árið er ádrigið, mjørki og slavin luft í Lima. Kortini er fólkið nógv fjølgað seinastu árini. Nú búgva fleiri enn 7,6 milliónir har, tí fólk leita sær eftir arbeiði í býnum. Stættarmunurin er øgiligur; tey ríku búgva í nýggjum íbúðarhúsum ella forstaðarhúsum, tey fátæku búgva í ússaligum, ovfólkaðum fátækrabýlingum, nevndir calampas, ið verða reistir allastaðni í útryðjuni í býnum. Spanski hertakarin Francisco Pizarro grundaði býin í 1535.

Høvuðsstaðir í Suðuramerika
Peru


José de San Martín

José Francisco de San Martín Matorras, Jose de San Martín ella bara San Martin (25. februar 1778 – 17. august 1850) var føddur í Yapeyú, Corrientes í Argentina og varð sendur á hernaðarskúla í Spania. Hann fór heim aftur, tá ið hann frætti um frælsisbardagarnar.

Argentinar
Søga
Bardagar


Everglades

Everglades í Florida í USA er friðað mýrilendi við mongum sjáldsomum plantum og dýrum. Fyrr var lendið nógv størri, men partar av Everglades eru drenaðir og verða nýttir til sukurlundir. Norðari partur er víðførar sevmýrar við hólmum og grynkum. Sunnan fyri er vaðil (lendið, sum liggur turt á fjøru). Á oyrareingjunum eru saltar mýrar við mangrovugróðri. Tjóðargarðurin Everglades National Park í Suðurflorida varð stovnaður í 1947 og hevur altjóða týdning sum varðveitsla av mýrilendi og granskingarøki við upprunaskógi og áum.

Sí eisini

 Djóralívið í USA

Myndir

Florida
Landafrøði hjá USA
Heimsarvar


Páskaoy

Páskaoy (spanskt: Isla de Pascua, rapa nui: Rapa Nui ) er ein kyrrahavsoyggj, ið er hjáland til Kili. Almennu málini eru tvey í tali, spanskt og rapa nui. Oyggin er gitin fyri veldugu standmyndirnar í tí berliga landslagnum. Standmyndirnar kallast Moai. Forfedrar polynesiamanna høgdu tær í grót fyri stívliga 1000 árum síðan.

Hvussu oyggin fekk navnið Páskaoy

Niðurlendski sjófarin Jacob Roggeveen (1659-1729) gjørdi eina rannsóknarferð til Kyrrahavið árini 1721 og 1722.
Hann leitaði eftir einum møguligum ókendum heimsparti ið hann kallaði "Zuydland" á kortinum, sum varð gjørd aftaná ferðina.
Latínska heiti var Terra Australis Incognita, ið merkir 'Ókenda landið fyri sunnan'.

Meðan Roggeveen leitaði, fann hann eina ókenda oyggj tann 5. apríl 1722.
Av tí at tað var páskadagur hendan dagin, kallaði hann oynna "Paasschen eiland",
sum merkir Páskaoy á niðurlendskum.

Høvuðsstaðurin

Høvuðsstaðurin, sum eitur Hanga Roa, liggur í útsynningspartinum av oynni. Her búgva næstan øll fólk, og sostatt er hann tann einasti býur á oynni. Á allari oynni eru umleið 7800 fólk.

Altjóða flogvøllurin Mataveri International Airport er beint uttanfyri býin.
Sunnanfyri flogvøllin liggur tað 320 metrar høga gosfjallið, sum kallast Rano Kao.

Landafrøði

Páskaoyggin er í útryðjuni í eystara parti í Polynesia,
hundraðtals fjórðingar frá næsta granna.

Eystasta oyggin í Kyrrahavi er 24 km til longdar og 16 km breið. Gosfjallið Ma'unga Terevaka, við sínum 507 m er hægsta punktið á oynni. Hetta fjallið liggur í norðara partinum. Øll gosfjøllini á oynni eru óvirkin í dag.

Søga

Polynesar búsettu seg á oynni í 6. øld. Tey livdu av taro, søteplum, bananum og graskerum, sum tey sjalv dyrkaðu, og tey hildu eisini bæði svín og høsn. Tey bygdu rætthyrntar pallar, nevndir ahu, fram við strendurnar. Men gulløldin við minnisvarðum og standmyndum á Páskaoynni var ikki fyrr enn seinni, um 1300, tá ið fólkið á oynni gjørdu hundraðtals pallar og reistu stórar, høgdar standmyndi á teimum. Pallarnir vóru stórir og síðan, sum vendi út ímóti sjónum, var hál og slætt, tí sjógvurin alsamt runaði eftir henni. Hvør pallur var 45 m. langur, og á honum stóðu 15 standmyndir. Eingin veit, hví standmyndirnar vórðu gjørdar, men tær eru helst gjørdar av átrúnaðarligum grundum.

Flestu standmyndirnar á Páskaoynni vóru høgdar í grótbrotum í sloknaðum gosopum. Tær vórðu høgdar í heilum líki úr berginum, bara ein partur av bakinum var fastur og helt teimum, so at tær duttu ikki. Tá ið standmyndirnar vóru lidnar, varð festið í bakinum høgt leyst, og tær vórðu signar niður á slætt og blankaðar og snøggaðar. Síðan vórðu tær drignar til pallarnar og reistar, einsamallar ella lið um lið. Nógvar høvdu strýuskapað høvuðsprýði av royðigróti. Mangar standmyndir høvdu enn høvuðsprýði, tá ið evropear á fyrsta sinni sóu tær mong hundrað ár eftir, at tær vórðu reistar.

Myndasavn

Keldur

Kyrrahavsoyggjarnar
Oyggjar
Hjálond