Skák og mát

Skák og mát (eisini rópt mát) er ein støða í talvi, har kongurin ikki sleppur úr skáki.

Svartur stendur skák og mát.</div>

Svartur stendur skák og mát, tí svarti kongurin á ongan hátt sleppur úr skáki. Talvið er nú liðugt, og hvítur hevur vunnið.

Stendur kongurin bara í mát og ikki skáki, og eingin lógligur leikur er, er støðan patt.

Talv


Talvolympiadan

Talvolympiadan ella Talv OL er altjóða talvkapping fyri landslið, sum FIDE alment hevur skipað fyri síðan 1927. Kappingin verður hildin annaðhvørt ár, og hevur Talvsamband Føroya havt talvlandslið við næstan hvørja ferð síðan 1970.

Føroysk luttøka á Talv-OL

Sí eisini
 Talv
 Talv í Føroyum

Keldur

Talvolympiadan


Skák

Skák er støða í talvi, tá ið talvfólk hjá mótpartinum hóttir at drepa kongin hjá einum.

Svartur kongur stendur í skáki.</div>

Svarti kongurin stendur nú í skáki, tí hvíti rókurin á c3 hóttir kongin. Nú skal svartur gera eitt av trimum, fyri at fáa kongin úr skáki:

1) Hann kann leika kongin úr skáki, við at leika hann yvir á b-linjuna

2) Hann kann leika fólk ímillum; í hesum førinum rókin av h7 yvir á c7

3) Hann kann drepa fólkið, sum skákar; í hesum førinum kann bispurin á f6 drepa rókin á c3

Sí eisini
 Skák og mát

Talv


Algebraisk uppskriving

Algebraisk uppskriving er ein uppskrivingarháttur at endurgeva talv við, og sum verður nýttur í kappingum, bókum og bløðum.

Lýsing
Hvørt talvfólk er merkt við byrjanarstavi, sum lýsir fólkið, og byrjar tað við einum stórum stavi, til dømis: K = Kongur, F = Frúgv, R = Rókur, B = Bispur og Ri = Riddari. Finnan hevur ongan byrjanarstav. Leikir við finnuni verða einans skrivaðir við navninum á puntinum.

Við hesum skriviháttinum eru tveir møguleikar, sum eru hin stutti - sum er hin mest vanligi - og hin langi skrivihátturin. Við stutta skriviháttinum skrivar ein bara, hvar ávísa fólkið verður leikt til, t.d. Ra4. Og við langa skriviháttinum verður eisini skrivað, hvaðani fólkið kemur, t.d. Ra1-a4. Tó at stutti hátturin verður nýttur, er onkuntíð neyðugt eisini at skriva, hvaðani fólkið kemur, um ivi er um, hvat fólk talan er um.

Dømir um uppskriving

Talv

bg:Шахматна нотация#Алгебрична шахматна нотация


Borðspøl

Eitt borðspæl er eitt hvørt spæl sum verður leikt á einum borði við prikkum sum verða fluttir á borðinum. Nøkur dømir uppá borðspøl eru talv, damm, go, othello og trivial pursuit. Nøkur føroysk dømir eru landastrok og kánus. Fyri 4.000 árum síðan funnu fólk uppá at leika á borði. Talv og damm t.d. sýndu í fyrstuni vígvøll, har leikarar tóku hermenn hjá fíggindanum fangar. Í spælinum backgammon verður fólkið flutt ígjøgnum fíggindaland. Í summum nýmótans spølum stendur tó ikki um lív, eitt nú í matador, har tú keypir og selur fastogn.


Spæl

Eitt spæl er eitt ítrív, har tey luttakandi sjálvboðin geva seg undir eina reglugerð, sum tey leika eftir.

Sløg av spølum
 Ævintýr
 Bóltspæl
 Borðspæl
 Fýrtalv
 Go
 Damm
 Kánus
 Othello
 Risk
 Talv
 Telduspæl
 Kasinospæl
 Kortspæl
 Bridge
 Grevjass
 Kanasta
 Poker
 Sjavsur
 Stýrivolt
 Vist
 Kabál
 4-kabálin
 7-kabálin
 8-kabálin
 Kúluspæl
 Putlispæl
 Skotspæl
 Strategispæl

Útvortis ávísing


Heimsins lond

A
 Abkasia
 Afganistan
 Albania
 Algeria
 Amerikonsku Jómfrúoyggjar
 Amerikanska Sámoa
 Andorra
 Angola
 Antigua og Barbuda
 Argentina
 Armenia
 Aserbadjan
 Avstralia

Á
 Áland

B
 Bahamasoyggjar
 Bangladesj
 Barbados
 Barein
 Belgia
 Belis
 Benin
 Bolivia
 Bosnia-Hersegovina
 Botsvana
 Bouvetoy
 Brasil
 Bretland
 Brunei
 Bulgaria
 Burkina Faso
 Burma
 Burundi
 Butan

D
 Danmark
 Djibuti
 Dominika
 Dominikanalýðveldið

E
 Egyptaland
 Ekvador
 Ekvatorguinea
 El Salvador
 Eritrea
 Estland
 Etiopia
 Evropasamveldið
 Eysturríki
 Eysturtimor

F
 Falklandsoyggjar
 Fiji
 Filipsoyggjar
 Finnland
 Fílabeinsstrondin
 Fólkalýðveldið Kina
 Fólkaræðiliga Lýðveldið Kongo
 Frakland
 Føroyar

G
 Gabon
 Gambia
 Gana
 Georgia
 Gibraltar
 Grenada
 Grikkaland
 Grønhøvdaoyggjarnar
 Grønland
 Guam
 Guatemala
 Guinea
 Guinea-Bissau
 Gujana

H
 Haiti
 Hetland
 Hitt Sameinada Kongsríki Bretlands og Norðurírlands
 Háland
 Honduras
 Hongkong
 Hvítarussland

I
 India
 Indonesia
 Irak
 Iran
 Italia

Í
 Írland
 Ísland
 Ísrael

J
 Jamaika
 Japan
 Jemen
 Jordan

K
 Kambodja
 Kamerun
 Kanada
 Kasakstan
 Katar
 Kekenia
 Kekkia
 Kenja
 Kina
 Kirgisistan
 Kiribati
 Kíli
 Kjad
 Kolombia
 Komoroyggjar
 Kongo
 Kosovo
 Kosta Rika
 Kroatia
 Kuba
 Kuveit
 Kýpros

L
 Laos
 Lesoto
 Lettland
 Libanon
 Liberia
 Libya
 Liktinstein
 Litava
 Luksemburg
 Lýðveldið Kina

M
 Madagaskar
 Makao
 Makedónia
 Mann
 Malavi
 Maleisia
 Maldivoyggjar
 Mali
 Malta
 Marokko
 Marshalloyggjar
 Maudland
 Meksiko
 Miðafrikalýðveldið
 Mikronesiasamveldið
 Moldova
 Monako
 Mongolia
 Montenegro
 Mosambik
 Móritania
 Móritsius
 Myanmar

N
 Namibia
 Nauru
 Niðurlond
 Nepal
 Nikaragua
 Niger
 Nigeria
 Norðurírland
 Norðurkorea
 Norðurmarianoyggjar
 Noreg
 Nýsæland

O
 Oman
 Ongland
 Orknoyggjar

P
 Pakistan
 Palau
 Palestina
 Panama
 Papua Ný Guinea
 Paraguei
 Perú
 Peteroy
 Portugal
 Pólland
 Puerto Riko

R
 Rumenia
 Russland
 Ruanda

S
 Sankta Kristoffur og Nevis
 Sankta Lusia
 Sankta Vinsent og Grenadinoyggjar
 Salomonoyggjar
 Sambandsríki Amerika
 Sambia
 Sameindu Emirríkini
 Sámoa
 San Marino
 Sao Tomi og Prinsipi
 Saudi-Arabia
 Senegal
 Serbia
 Seyskelloyggjar
 Sierra Leona
 Simbabvi
 Singapor
 Skotland
 Slovakia
 Slovenia
 Somalia
 Spania
 Sri Lanka
 Stóra Bretland
 Sudan
 Suðurafrika
 Suðurkorea
 Suðurossetia
 Suðursudan
 Surinam
 Svasiland
 Sveis
 Svøríki
 Sýria

T
 Tadsjikistan
 Tansania
 Teiland
 Teivan
 Tibet
 Togo
 Tonga
 Trinidad og Tobago
 Tunesia
 Turkaland
 Turkmenistan
 Tuvalu
 Týskland

U
 Uganda
 Ukraina
 Ungarn
 Uruguei
 Usbekistan

V
 Vanuatu
 Vatikanið
 Venesuela
 Vestursahara
 Vjetnam

W
 Wales

Evropa
Asia
Afrika
Norðuramerika
Miðamerika
Suðuramerika
Avstralia
Antarktis
Listar

nds:Land#Länner
sv:Världsgeografi#Lista över länder


Sjavsur

Sjavsur (úr týskum Schafskopf og merkir seyðarhøvd) er eitt kortspæl til tveir, tríggjar ella fýra spælarar, men fýra er mest vanligt. Spælarirnir eru býttir í tveir partar. Í fýramanssjavsi sita tey, sum eru í parti, yvirav hvørjum øðrum. Í trímanssjavsi er tann, ið hevur meldið, einsamallur ímóti hinum báðum.

Í sjavsi er endamálið fyrst at koma úr 24 stigum niður á 0 og harvið fáa krossin, tí ein krossur verður skrivaður, tá ið ein vinnur. Sagt verður eisini skulu vit taka ein kross?, tá ið ein ætlar at spæla sjavs.
Fyri hvønn kross skulu oftast fleiri spøl til, sum hvørt gevur ávíst tal av stigum, heilt úr 2 upp í 24.

Spælið

Í sjavsi verða 32 kort nýtt, kortini 2-6 eru ikki við. Kortini verða so býtt út ímillum spælararnar, so hinir spælararnir ikki síggja, hvat hvør fær. Í fýramanssjavsi fær hvør spælari 8 kort. Vanliga byrjar tann, sum skrivar, at geva. Gevarin blandar væl og plagar at leggja bunkan framman fyri spælaran høgrumegin. Hesin antin bankar ella tekur av. Bankar spælarin, verða øll 8 kortini til hvønn spælara givin í senn, tekur hann av, verða 4 kort givin í senn.

Er skeivt givið, og kortini eru upptikin, skal gevast av nýggjum.

Meld

Tá ið gevarin hevur givið, er ein runda, har spælarar melda. Tann vinstrumegin gevaran meldar fyrst o.s.fr. Her ræður um at finna, hvør skal fáa meldið, og hvat skal vera trumfur. Ein skal hava í minsta lagi 5 trumfir á hondini fyri at sleppa at melda, annars skal ein siga pass. Eisini skal ein passa, kann ein ikki melda meira enn undanfarnu spælarar.

Tá ið meldað verður, skal ein altíð melda besta meldið á hondini. Besta meldið er tað við flest trumfum, ella eru eins nógvir trumfir, so er meld í kleyvara betri enn eitt meld í hinum litunum, sum verður rópt eitt meld í simplum.

Tá ið ein meldar, skal ein bara siga talið á trumfum, ikki kulørin. Tó skal ein siga betur t.d. fimm betur, um ein meldar í kleyvara, og um undanfarin spælari hevur meldað við eins nógvum trumfum, sum ein sjálvur hevur. Og tá ið liðugt er at melda, boðar tann, ið hevur besta meldið, frá, hvørjum kuløri, meldað er í.

Trumfir og fúsir

Tað eru 6 kort, sum altíð eru trumfir, tey eru í hesi styrkisrøð: Kleyvardama, spaðardama, kleyvardrongur, spaðardrongur, hjartardrongur og rútardrongur. Saman við hesum kortum skal ein, tá ein meldar, finna tann litin, sum ein hevur flest kort í.
Hinir litirnir verða fúsir.

Eygur

Í sjálvum spælinum ræður nú um at fáa fleiri eygur enn mótparturin, og helst so nógv eygur sum til ber. Tað verður gjørt við at vinna stikk, sum telja mest, tí ymsu kortini telja ymiskt. Tó er eingin munur á trumfi og fúsi.

Hetta gevur 120 eygur tilsaman. So tann, ið fær fleiri enn 60 eygur, hevur vunnið. Tað kann eisini enda javnt ella stanton, tá eru 60 eygur í part. Hevur ein partur ikki minst 31 eygur, er hann ikki javnfríur, tá fær vinnari í fleiri førum fleiri stig enn, um taparin var javnfríur. Fær ein partur øll stikkini, so volar hann.

Útspæl

Tá ið liðugt er at melda, skal hin sami, sum byrjaði at melda, spæla út. Og tann, sum vinnur stikkið, eigur so at spæla út aftur.

Tá spælari hevur spælt út, skulu hinir spælararnir bekenna kulør, um tað ber til. Verður trumfur spældur út, skal ein bekenna við trumfi. Verður fúsur spældur út, skal ein bekenna við tí liti, sum verður útspældur. Ber ikki til at bekenna, kann ein spæla okkurt út.

Verður fúsur spældur út, kann annar spælari stinga við at spæla trumf út, um hann ikki kann bekenna. Er stikk stungið, kann ein av næstu spælarunum ikki spæla ein lægri trumf út (stinga undir) enn tann, sum hevur stungið. Tað verður eisini rópt at stinga í skadni. Undantakið er, um spælarin einki annað hevur at spæla út.

Vinna stikk

Tann, ið eigur hægsta kortið av teimum fýra útspældu, eigur stikkið. Fyri hvønn part er ein, sum savnar stikkini inn.

Hægsta kort í fúsi er ess og niður, t.d.: E♥, K♥, D♥, 10♥, 9♥, 8♥, 7♥ ella E♠, K♠, 10♠, 9♠, 8♠,
7♠

Men í trumfi eru hesi kortini hægri í hesi røð: D♣, D♠, J♣ J♠ J♥, J♦, og trumfur er altíð hægri enn fúsur.

Tann, sum hevur hægsta trumf í einum stikki, eigur tað.

Tað er loyvt at síggja seinasta stikk, so leingi næsta stikk ikki er tikið inn.

Stig

Tá ið eitt spæl er liðugt, fær tann parturin, sum hevur vunnið, stig.

Stigini verða givin soleiðis:

Dystarstigini verða skrivað í tveir teigar vanliga merktir sum Vit og Tit.

Trímanssjavsur

Reglurnar eru tær somu sum í fýramanssjavsi, men her fær hvør spælari 10 kort í part. Tey bæði kortini, sum leypa av, verða løgd á borðið, so eingin sær, hvørji tey eru.

Tann sum eigur meldið, er einsamallur ímóti hinum báðum, sum eru í parti.

Áðrenn fyrsta kort verður spælt út, kann meldarin skifta eitt ella bæði tvey kortini á borðinum um við eitt ella tvey kort í hondini. Meldarin sleppur ikki at síggja kortini á borðinum, áðrenn hann býtur um. Bæði kortini, sum nú eru á borðinum, telja við í eygunum hjá meldaranum.

Dystarstigini verða skrivað í tríggjar teigar, ein fyri hvønn spælara, tí at hvør er í parti, kann skifta fyri hvørt spæl. Um meldarin ikki vinnur, so fáa hinir báðir spælararnir tey stigini, sum reglurnar siga omanfyri.

Tveymanssjavsur

Reglurnar eru tær somu sum í fýramanssjavsi, men her fær hvør spælari 16 kort í part. Tó fær spælarin bara 8 kort í hondina, hini 8 kortini verða løgd á borðið framman fyri hvønn spælara, har 4 kort verða løgd við síðuna av hvørjum øðrum við baksíðuni upp. Omaná hvørt av hesum kortum verður eitt kort lagt við myndini upp.

Nú sær hvør spælari síni 8 kort í hondini, síni egnu 4 kort á borðinum, og tey 4 kortini hjá mótpartinum á borðinum.
Út frá teimum 12 egnu kortunum hjá spælarunum kunnu teir nú melda sum vanligt.

Tá ið spælt verður, kann spælarin alla tíðina velja at spæla eitt kort úr hondini ella eitt av borðinum. Spælir hann eitt kort av borðinum, og eitt kort liggur undir við bakinum upp, skal hetta korta vendast við, so tað er sjónigt hjá báðum pørtum. Kortið skal tó ikki vendast, fyrr enn mótparturin hevur spælt sítt kort út í stikkið.

Kortspøl


Hara

Harur (Leporidae) eru ein ætt í bólkinum harudjór. Hara er eisini føroyska navnið á eini Leporidae slekt Lepus.

Harur (Lepus)

Eyðkenni fyri harur er at tær hava eina lítla tonn aftan fyri fortennirnar í báðum kjálkum, og at bakbeinini eru munandi stórligari enn forbeinini, tað er hetta ið gevur haruni eitt 'hoppandi' gongulag.

Harur ið finnast i Europa eru;
 Hara (Snjóhara) (Lepus timidus).
 Suðurhara (Lepus europaeus).
 Pólhara (Lepus arcticus), í Grønlandi
 Kapphara (Lepus capensis), hevur spjatt seg úr Afrika til Miðeysturs og Suðurevropa.

Føroyska haran (Lepus timidus)

Haran í Føroyum (Lepus timidus) leggur 3 ferðir um árið. Hon leitar eftir føði, meðan ungarnir krógva seg í holum. Haran í Føroyum nevnist snjóhara, men verður meira grálig nú um vetrarnar, av tí at so lítið av kava er.

Kanadiska pólharan (Lepus arcticus), sum er í Grønlandi, og Norðurevropeiska snjóharan (Lepus timidus) eru lívfrøðiliga rættiliga líkar. Pólharan og snjóharan eru 46-61 cm langar og viga 3,5-4,2 kg. Í Grønlandi eru tær størri jú longri norðuri, tær halda til. Tær hava stutt, breið oyru við svørtum snippi.

Pólharan er heilt hvít á vetri. Harafturímoti eru tvey litfrábrigdi, tá talan er um snjóharu. Vetrarfeldurin á teimum, ið reika heilt har norðuri, í Miðnoregi og Norðurnoregi, er snjóhvítur, harafturímóti er hann ljósagráur og ber í hvítt syðri í Føroyum, Skotlandi, Írlandi, og í Suðurnoregi og Suðursvøríki. Hjá báðum sløgunum er summarfeldurin morlittur og gongur yvir í heilt ljósamorreytt.

Hvussu víða reikar haran, og hvar heldur hon til

Í Íslandi eru ongar harur. Snjóharan er í Føroyum, Skotlandi og oyggjaflokkunum har, Írlandi, Noregi og Svøríki, umframt í Alpunum. Í Føroyum er væl til av henni, og hon er slept upp í fleiri oyggjum. Pólharan finst fram við norðurstrondini í Kanada og í Grønlandi fram við strondini, tó ikki í Landssynningsgrønlandi og í Melvillevíkini. Fornfrøðingar hava funnið beinleivdir av henni í norðbúgvabygdum úr víkingatíðini.

Í Føroyum vóru ongar harur fyrr enn í august 1855, tá vórðu 4 snjóharur sleptar í Kirkjubøreyn. Tær vóru snjóhvítar um veturin, men longu í 1860-árunum vórðu nakrar blágráar vetrarharur sæddar - bláharur. Tær vuksu skjótt í tali og troðkaðu ta hvítu snjóharuna heilt burtur. Veturin 1916-1917 varð tann seinasta snjóharan skotin.

Royndir við snjóharu-bláharu vísa, at hvíti vetrarfeldurin altíð troðkar seg framat; tað liggur í hesum harunum. Á Kragerø í Noregi, haðani tær føroysku snjóharurnar komu, er eitt blendsøki, har snjóharur halda seg høgt og bláharur lágt. Um bara ein av teimum 4 uppsleptu snjóharunum hevur havt bláharu-ættarbregði í sær, hevur ikki borið til at sæð tað, fyrr enn stovnurin varð so væl fyri, at bláharu-ættarbregðið slapp framat.

Bláharan í Føroyum leggur 3 ferðir um árið, tá veðrið er til vildar, men snjóharan leggur bara 2 ferðir. Harumframt fær snjóharan hvíta vetrarbúna sín fyrr um heystið, enn bláharan fær sín blágráa vetrarbúna.

Í Føroyum liggur kavin sjáldan leingi, so tað hevur verið nógv verri hjá snjóharuni enn hjá bláharuni at fjala seg fyri harumonnunum.
Tá ið snjóharan varð flutt til eitt øki við havveðurlagi, misti hon øll framíhjárættindi síni. Hetta hevði við sær, at ikki gingu meira enn 60 ár, fyrr enn tað ráðandi snjóharuættarbregðið var forkomið. Eitt frálíkt skúladømi, tá tað kemur til arvalívfrøðina. Pólharan og snjóharan halda til í skógi, har skógur er, men annars eru tær á lyngheiðum heilt upp at kavanáminum. Tær leggja ímillum grót og klettar.

Haran etur plantur, grøs, stargrøs, urtir og trøllakambar, umframt knubbar og endaknappar á runnum og trøum. Pólharan og snjóharan eru virknastar í dimmingini. Men tá ið makingartíðin kemur, og tær renna hvør eftir aðrari og gera seg upp, síggja vit tær eisini um dagin.

Hara gongur kviðin í einar 7 vikur. Pólharan og vetrarhvíta snjóharan longst norðuri leggja bara eina ferð um árið, men longur suðuri leggja tær tvær ferðir um árið. Bláharan í Føroyum leggur 3 ferðir um árið, og 2-3 ungar eru í hvørjari legu. Kortini er sjáldan, at veðrið er so gott, at allar 3 legurnar koma undan. Í leguni hjá pólharuni í Grønlandi eru 5-7 ungar. Teir eru kynsbúnir, tá ið teir eru 8 mánaðir gamlir. Hetta hevur við sær, at ársgamlar harur leggja.

Pólhara og snjóhara verða veiddar, tí at kjøtið smakkar so væl. Hildið verður, at stovnurin í Føroyum í 1997 var uml. 5 000 harur, men av tí at harumenn í Føroyum ikki skulu biðja um veiðiloyvi ella geva fongin upp, er torført at meta um, hvussu nógv verður skotið árliga. Í Føroyum er loyvt at skjóta haru frá 2. november til 31. desember.

Frábrigdi

Fleiri staðsettir (lokalir) snjóharustovnar breðga frá upprunastovninum, og verður hetta nevnt "frábrigdi"; t.d. í Skotlandi (L. t. scoticus), í Írlandi (L. t. hibernicus) og í Sveis (L. t. varronis). Føroysku harurnar hava longu sýnt broytingar, ið benda á at føroyski stovnurin kann gerast eitt føroyskt frábrigdi í framtíðini, eins og hent er við føroysku mýsnum og fleiri føroyskum fuglastovnum.

Keldur

 stamps.fo

Slóðir úteftir

Súgdjór í Føroyum
Súgdjór


Tari

Tari er planta sum veksur í vøtnum og í sjónum. Tey vanligu tarasløgini verða býtt upp í tríggjar bólkar:

 Grøntari, veksur bæði á turrum, í áum, vøtnum og sjónum. Tari, sum veksur í vøtnum, er oftast lítil og einkynjaður, tarin í fjøruni og sjónum er aloftast størri. Grøntari veksur ovast í sjónum. Har sjógvurin er lítið saltur, finna vit so at siga bara grøntara.
 Brúntari. Allur brúntari er fleirkynjaður. Í hesum bólki finna vit okkara størsta taraslag, tonglatara. Heimsins størsti tari - Macrocystis - er eisini brúntari. Hann verður umleið 60 m langur og veksur við eysturstrond Norðuramerika. At kalla allur brúntari veksur í sjónum, og flestu sløgini krevja saltan sjógv.
 Reyðtari. Flestu reyðtarasløg vaksa djúpt í sjónum, so langt ljósið røkkur niður (í Føroyum einar 40 m), og kunnu bert vaksa í sjógvi.

Sí eisini
 Bólatari
 Fjøðurtari
 Snúgvin skúvtari
 Tonglatari


Fjøðurtari

Fjøðurtari (frøðiheiti - Ptilota plumosa) er tari har leyvið er eins og fjøður. Fjøðurgreinarnar eru andstaddar og uppaftur greindar. Liturin er fagurt korkareyður, støddin 5-30 cm. Á smágreinarendunum sita nøringargøgnini. Fjøðurtari veksur, har djúpt er, serliga uppi á tonglatara. Er sera vanligur at finna upprikin í fjøruni.

Útvortis ávísing
 stamps.fo

Tari


Snúgvin skúvtari

Snúgvin skúvtari (frøðiheiti - Fucus spiralis) líkist bløðrutara, men hevur ongar luftbløðrur. Ofta eru greinarnar snaraðar. Liturin er myrkt gulbrúnur, støddin 15-70 cm. Hesin tari er tvíkynjaður, bæði egg- og sáðkyknur verða til á sama stað á greinarendunum. Hann er vanligur í fjøruni, og tolir betur brim enn bløðrutarin.

Útvortis ávísing
 stamps.fo

Tari


Bólatari

Bólatari (frøðiheiti - Ascophyllum nodosum) er taraslag ið ofta nógv greindur. Hann hevur flatar kvíslargreindar greinar uttan miðstrong. Á greinunum sita avlangar luftbløðrur, ið eru breiðari enn greinarnar. Nýggjar luftbløðrur gerast á greinarendunum hvønn vetur. Hetta ger tað møguligt at meta um aldurin og vøksturin tey einstøku árini. Umframt kvíslagreiningarnar eru nógvar síðugreinir.
Liturin er gulbrúnur ella grønbrúnur, støddin ½ til 1½ m. Bólatari er tvíbýlisplanta, t.e. til eru bæði kallplantur og kvennplantur. Teir gróbaru lutirnir sita á smáum síðugreinum, sum bólgna upp í endunum. Bólatari er vanligur niðast í fjøruni, hann tolir ikki nógv brim.

Útvortis ávísing
 stamps.fo

Tari


Tonglatari

Tonglatari (frøðiheiti - Laminaria hyperborea) er ein av okkara størstu og ramligastu tarum, hann hevur sterkar, greindar rótfestur. Leggurin er stívur og óslættur - gamal tari er ikki sørt trækendur. Liturin er mestsum kastanjubrúnur. Tonglatari er 1-3 m langur fullvaksin, í Norður-Noregi er funnin 5 m langur tonglatari. Leggurin hevur nógvar slímræsur og rennur klár væta, tá skorið verður í hann. Blaðið er umleið 1 m langt, ofta við hjartavaksnari grund og við nógvum lepum í ovara enda. Tonglatari veksur, har djúpt er og helst nógv brim.

Útvortis ávísing
 stamps.fo

Tari


Soppar

Soppar er ein storur lívveru bólkur, sum hoyrur til biota, sum er tættari í ætt við djór enn plantur. Torført er at staðfesta, um teir eru plantur ella djór. Soppar vaksa væl í myrkja, slavna skógarbotninum. Luftin er tung av leyvi, ið liggur og rotnar. Soppasløgini eru fleiri enn 100 000. Í soppafylkinum eru til dømis bjølgasoppar, hýggjsoppar og hattasoppar. Soppar eru leyvgróplantur, felagsheitið á øllum einføldum plantum. Flestu soppar eru rotplantur, sum súgva rotin evni úr jørðini og eru soleiðis í lívskringinum í náttúruni. Summir soppar liva sum snultarar á dýrum og plantum. Nógv soppasløg vaksa í slavnum skógum og fruktagóðari jørð, serliga um heystið. Summir soppar eru etandi, aðrir eru sera eitrandi. Vit nevna nógvar soppar hundaland; hetta eru hattasopparnir. Ovasti parturin er hatturin, miðparturin er leggurin, og í moldini er leyvið, ið sýgur føðsluevni upp. Millum rukkurnar uppi undir hattinum eru grókornini, sum lætt spjaðast við vindi og spíra árið eftir. Nógvir soppar elva sjúkur hjá fólki, dýrum og plantum. Men nógvir soppar verða brúktir til brygging og baking. Gersoppar fáa t.d. breyð at ganga.

Mong soppasløg eru etandi og verða nevnd átusoppar. Summir soppar ikki bara smakka væl, men eru heilsugóður matur. Champignon verður dyrkaður í slavnum, myrkum húsum í mógvi og rossatøðum. Soppasavnarar leita hvørt ár eftir villum átusoppum. Men fólk, ið taka soppar úti, eiga at vera varin og duga á at skyna, tí nógvir átusoppum. Hvørt ár doyggja fólk av soppaeitran. Tann friði, reyði flugusoppurin er eitrandi. Hvíti flugusoppurin er so eitrandi, bara tú smakkar á hann, kanst tú doyggja. Tí er umráðandi ikki at taka hann. Hann líkist nógv champignon.

Føroyskir soppar

Í Føroyum vita vit um meiri enn 600 ymisk soppasløg, nærum helvtin av teimum eru hattsoppar, t.e. soppar við hatti og leggi. Hattsopparnir í Føroyum kunnu skiftast sundur í tríggjar nærum eins stórar bólkar alt eftir, hvar ið teir vaksa.

 Um leið 100 sløg av hattsoppum eri úr viðarlundum, har ið teir mest sum allir onkursvegna hava samband við trøini. Hetta eru somu soppar, sum vaksa í skógum aðrastaðni í Norðurevropa, men talið á sløgum er væl minni í teimum føroysku viðarlundunum, helst tí allar viðarlundirnar her eru úr hesi øldini. Skulu soppar flyta um so stórar víddir, tekur tað tíð, og harumframt krevja nógvir viðarlundasoppar at vøksturin hevur ávísan aldur, so ríviligt av deyðum bløðum og nálum er lagst um botnin. Tí kunnu vit vænta, at nýggj sløg framyvir fara at stinga seg upp í okkara viðarlundum.
 Okkurt um 100 sløg av hattsoppum eru á fjøllunum, og fleri teirra vaksa nær tengdir at lágu pílarunnunum, sum er her. Fyri tað mesta eru hetta somu sløg sum vaksa á samsvarandi støðum á Alpunum, í Noregi og Íslandi. Enn eru hesir soppar ikki nóg væl granskaðir hvørki í Føroyum ella úti í heimi.
 Endiliga vaksa okkurt um 100 sløg av hattsoppum á graslendi - á grønu líðunum á láglendi. Av soppunum á graslendi eru vakshattarnir teir litfagrastu. Her verður eitt lítið úrval lagt fram.

Sí eisini

 Vakshattar
 Gulur vakshattur
 Leyk-vakshattur
 Moyggjar-vakshattur
 Pappageyka-vakshattur

Kelda

 stamps.fo


Vakshattar

Vakshattarnir (frøðiheiti - Hygrocybe) eru soppar ið vaksa á graslendi. Flestu vakshattarnir eru gulir, appilsingulir ella reyðir, men einstakir eru, sum eru ljóst viólubláir á liti, grønir, brúnir, gráir ella hvítir. Vakshattar vaksa á lendi, har ið teir verða mettir at liva av at niðurbróta deyðar plantulutir. Teir eru hattsoppar við flíggi undir hattinum. Vanliga er hatturin úr 1 og upp í 10 cm breiður. Tú sært mun á sløgunum, hyggur tú at liti og skapi teirra, men tú kanst eisini hyggja at, um teir eru turrir ella fitikendir, hálir, flusutir ella trevsutir.

Vakshattarnir eru uppi í teimum hattsoppasløgunum her í Føroyum, sum flest sløg eru av. Vit vita um 29 sløg, tað er um leið helvtin av teimum sløgunum, sum vit vita um í Evropa. Tey sløgini, ið resta í her á landi, eru júst sovorðin, sum eru tengd at skógarumhvørvi ella sum dáma betur kálkalendi ella líggjari kringumstøður.

Vakshattar seta stór krøv til vakstrarstaðið. Flestu sløgini eru næstan bara at finna á heldur turrum, óveltum graslendi, har ið eingi handilstøð verða nýtt og har ið trø ella runnar ikki fáa breitt seg, tí etið verður av lendinum. Nógva staðni í Evropa minkar hetta slagið av náttúruøkjum, sostatt gongur eisini aftur á hondina við vakshattum. Avleiðingin av hesum er hon, at ikki so fáir vakshattar eru at finna á teimum sonevndu reyðu listunum, t.e. á yvirlitunum, sum londini hvørt sær gera yvir teir soppar, tey óttast fyri kanska fara at verða týndir.

Í Føroyum eru stak góðir møguleikar hjá vakshattum at standa seg. Næstan alla staðni etur seyður av haganum, ikki eggja tær brøttu líðirnar heldur nøkrum til at velta upp úr nýggjum ella til at trároyna tær á annan hátt. Sostatt kunnu Føroyar metast sum eitt friðskjól hjá vakshattum, yvirhøvur eisini hjá soppum, plantum og flogkyktum, sum trívast á sovorðnum støðum.

Sí eisini

 Gulur vakshattur
 Leyk-vakshattur
 Moyggjar-vakshattur
 Pappageyka-vakshattur

Kelda

 stamps.fo

Soppar


Leyk-vakshattur

Leyk-vakshattur (frøðiheiti - Hygrocybe helobia) er vanligur í Føroyum. Hatturin er úr 1 upp í 3 cm breiður, og soppurin er fagurreyður, allur sum hann er. Bæði hattur og leggur eru turrir omaná, og hatturin er flusutur, serliga inni á miðjuni. Leggur tú soppin niður í eskju, beint tá ið hann er hentaður, kennir tú hvíttleyksroyk, tí ið tú nakrar minuttir seinni letur eskjuna uppaftur.

Sí eisini
 Gulur vakshattur
 Moyggjar-vakshattur
 Pappageyka-vakshattur

Kelda
 stamps.fo

Soppar


Gulur vakshattur

Gulur vakshattur (frøðiheiti - Hygrocybe chlorophana) er vanligasti vakshatturin í Føroyum. Hatturin er úr 2 upp í 7 cm breiður, og soppurin er gulur, allur sum hann er. Bæði hattur og leggur eru turrir og slættir uttan. Eins og næstan allir hinir vakshattarnir heldur hann serliga til niðan fyri 400 metra hædd. Uppi millum fjalla er í hansara stað bleikgulur vakshattur (latín Hygrocype citrinopallida), sum er minni og breiðkúputur við djúpt niðurrendum flíggi.

Sí eisini
 Leyk-vakshattur
 Moyggjar-vakshattur
 Pappageyka-vakshattur

Kelda
 stamps.fo

Soppar


Pappageyka-vakshattur

Pappageyka-vakshattur (frøðiheiti - Hygrocybe psittacina) veksur burtur úr øllum øðrum vakshattum. Tá ið soppurin er fullvaksin ella sólin hevur sæð á hann, bliknar hann og verður gulligur, men ovast á legginum varðveitir hann næstan altíð grøna litin. Bæði hattur og leggur eru kleimutir ella sliputir, so ilt er at fáa rættiliga um hann, ætlar tú at henta hann.

Sí eisini
 Gulur vakshattur
 Leyk-vakshattur
 Moyggjar-vakshattur

Kelda
 stamps.fo

Soppar


Moyggjar-vakshattur

Moyggjar-vakshattur (frøðiheiti - Hygrocybe virginea) veksur her og har í Føroyum. Vanliga er hatturin úr 1 upp í 4 cm breiður, og soppurin er hvítur ella litkaður allur sum hann er. Bæði hattur og leggur eru sliputir, og omaná er hatturin nakað fitikendur. Moyggja-vakshattur hoyrir upp í tann bólk av vakshattum, sum er næstan kelvirundur og hvørs flíggi eru mjátt samvaksin legginum.

Sí eisini
 Gulur vakshattur
 Leyk-vakshattur
 Pappageyka-vakshattur

Kelda
 stamps.fo

Soppar


Matur

Matur er nakað, sum kann etast. Matur er høvuðskeldan til orku og føðsluevni fyri djór, og kemur vanliga frá djóri ella plantu. Øllum djórum og menniskjum tørvar mat. Í matinum eru lívsneyðug evni, ið veita kroppinum bæði orku og hita, og evni, sum eru lívsneyðug fyri trivnað og vøkstur.

Kosturin er ymiskur um allan heim og lagar seg eftir, hvør matur er tøkur. Menniskan kann sodna sera ymiskan mat av gróðri og djóri, men summi fólk eru urtaátarar, vegetarar, burturav. Tey eta ikki kjøt, tí trúgv teirra loyvir tí ikki, ella tey halda tað vera ringt fyri heilsuna. Er kosturin ikki nóg heilsugóður, ella mattrot er, kann sjúka standast av tí. Hjarta- og æðrasjúkur og aðrar vælferðarsjúkur kunnu vit fáa, um vit oveta okkum av mati, sum er ringur fyri heilsuna.

Matur

Frá plantum

 Fræ
 Grønmeti
 Frukt

Frá djórum

 Mjólkavørur
 Egg
 Skordýr
 Kjøt: Hara, Seyður, Kúgv, Grísur, Fuglur
 Snigil
 Fuglur
 Sjódjór

Frá hvørki djóri ella plantu

 Salt
 Ger
 Soppar
 Tari
 Vatn

Sløg av framleiddum mati

 Drekka: Djús, Saft
 Rúsdrekka: Øl, Vín, Brennivín
 Breyð
 Kaka
 Ostur
 Kips
 Súltutoy
 Pasta
 Terta
 Pitsa
 Tvíflís
 Salat
 Sós
 Pylsa

Ávisingar úteftir

 ST greining av mati

Matur og drekka


Sigert O. Patursson

Sigert O. Patursson (15. oktober 1869 í Kirkjubø - 17. september 1931) var ævintýrari.

Í 1889 fór Sigert sum 20 ára gamal undir sína fyrstu longu ferð í norðaru og syðru pørtunum av Vestursibiriu og Karahav. Um seks ára ferðina var bókin Á ferð í Sibiriu skrivað, sum er um mentanarsøgu og hendingar á ferðini.

Útgivið
 1901 Sibirien i vore dage
 1994 Á ferð í Sibiriu

Føroyskir rithøvundar
Sjófarar
Føðingar í 1869
Andlát í 1931


Patursson

Patursson er eitt føroyskt eftirnavn og hevur fleiri týdningar á Wikipediu:

 Jóannes Patursson (1866 - 1946), bóndi, politikari og rithøvundur
 Erlendur Patursson (1913 - 1986), politikari og rithøvundur
 Rói Patursson (1947), rithøvundur
 Sigert O. Patursson (1869 - 1931), ævintýrari
 Súsanna Helena Patursson (1864 - 1916), rithøvundur
 Sverre Patursson (1871 - 1960), rithøvundur
 Tróndur Patursson (1944), listamaður og ævintýrari

Eftirnøvn


Fýrtalv

Fýrtalv er talv, har fýra telva ísenn. Sum í vanligum talvi hevur hvør telvari 16 talvfólk, men nú eru 4 litir. Telvararnir, sum sita yvirav hvørjum øðrum, eru í parti.

Talvborðið er størri, enn í vanligum talvi. Uppí hvønn kant eru 3 røðir afturat við 8 puntum, og uttast stendur talvfólkið.

Fýrtalv, sum mest varð telvað fyrr, kundi verða drúgvt.

Talv


Jógvan á Lakjuni

Jógvan á Lakjuni (13. november 1952 í Fuglafirði) er føroyskur politikari og tónasmiður. Hann er útbúgvin lærari og hevur verið lærari í Fuglafjarðar Skúla og á Føroya Handilsskúla á Kambsdali. Jógvan er giftur við Odvør, og eiga tey 5 børn.

Politiska lívsleiðin

Í politiska lívi sínum er Jógvan fólkafloksmaður, hann var landsstýrismaður í mentamálum 2004-2008 og løgtingsformaður frá november 2011.

 1994 - 1996 Limur í Landsskúlaráðnum, 1½ ár sum formaður.
 1998 - 2002 Limur í Mentunar- og Vinnunevndini.
 1998 - Løgtingsmaður.
 2002 - Limur í Uttanlandsnevndini, Rættarnevndini og Útnorðurráðnum.
 2002 - Formaður í Útnorðurráðnum.
 2002 - Varalimur í Mentanarnevndini og Norðurlandaráðnum.
 2003 - Limur í grundlógarnevndini.
 2004 - 2008 - Mentamálaráðharri
 2011 - Løgtingsformaður

Listarligt virksemi
Jógvan á Lakjuni er dugnaligur tónleikari og hevur skrivað løg til nógvar sangir, m.a. til tekstir hjá Hans A. Djurhuus og Ismari Joensen. Eisini hevur hann havt barnakór í Fuglafjarðar Skúla og saman við Frits Johannesen stjórnað og spælt undir hjá Fuglafjarðar Gentukóri. Jógvan hevur eisini sungið vid í fleiri kórum, m.a.  Berøa-kórinum, sum Jóannes S. Hansen og Alfred Hansen høvdu síðst í 60-árunum, í Ebenezer-kórinum undir leiðslu av Jens Guttesen frá 1972 til1977 - og ikki minst í Siloa-kórinum, sum beiggi hansara, Eyðun á Lakjuni hevur stjórnað síðan 1988. Eisini hevur Jógvan tey seinastu nógvu árini sungið við í mans-dupulkvartettini Vega í Fuglafirði. Jógvan hevur eisini verið vid á fleiri plátu-, band- og fløguútgávum. Í lestrarárunum í Havn í 70-árunum sang hann vid Nicodemussangbólkinum, har hann var við á trimum plátuútgávum. Í 1984 skipaði hann saman við Frits fyri útgávu av bandi av Fuglafjarðar Gentukóri, og í 1986 var Jógvan primus motor aftan fyri bandið Heima við bólkinum Bros, har hann eisini sang við á summum av løgunum. Jógvan eigur sjálvur eini 8 ella 9 av teimum 14 løgunum á bandinum. Í november 2012 góvu Jógvan og sonur hansara Bárður út fløguna "Gakk tú tryggur". Heitið hevur hon eftir barnarímuni hjá Hans. A. Djurhuus, sum er vorðin fólkaogn og eisini komin við í kirkjusálmabókina, síðan Jógvan gjørdi sítt vakra lag til hana í 1980. Jógvan hevur gjørt sjey av løgunum á fløguni, og Bárður fimm, m.a. tann sera vakra sangin "Sólstrálan". Hans Andreas Djurhuus eigur annars helmingin av yrkingunum á fløguni. Tónleikarar á fløguni eru m.a.: Magnus Johannessen, Mikael Blak, Jan Rúni Poulsen, Niclas Johannesen, Finnur Hansen og Rúni Hentze. Niclas Johannesen hevur produsera.

Tónleikaútgávur
2012 - Gakk tú tryggur - Saman við soninum Bárður á Lakjuni

Keldur

Slóðir úteftir
 Landsstýrið og landsstýrismenn
 Sangtekstir.com

Føroyskir politikarar
Føroyskir tónleikarar
Føðingar í 1952
Mentamálaráðharrar í Føroyum
Løgtingsformenn í Føroyum
Løgtingslimir
Føroysk tónaskøld
Føroyskir mannligir sangarar
Politikarar úr Fólkaflokkinum
Fuglfirðingar
Kórleiðarar


Heimspeki

Heimspeki er ein læra innan almennir og grundleggjandi trupulleikar viðvíkjandi ymisk rák, sum vísindi, estetikki, sannkenningarfrøði, etikki, logikki, mál og metafysikk. Heimspeki er ein øðrvísi máti at loysa trupulleikar við skilagóðum framferðarhátti í rákum, til dømis, at fólk spyrja spurningar so sum, um Guð er til, um vitan er møgulig, og hvat ger eina gerð rætta ella skeiva. Heimspeki er týtt frá tí forngrikska orðinum φιλοσοφία (filosofia, sum bókstaviliga merkir "kærleiki til vísdóm". Á føroyskum nýta vit heitið heimspeki, tó er heitið hugspeki eisini at hoyra.

Týdningarmikil fólk
 Heraklit
 Parmenides
 Sokrates
 Platon
 Aristoteles
 Aurelius Augustin
 Thomas Aquinas
 René Descartes
 Roger Bacon
 Francis Bacon
 Immanuel Kant
 William James
 Georg Wilhelm Friedrich Hegel
 Arthur Schopenhauer
 Søren Kierkegaard
 Friedrich Nietzsche
 Ludwig Wittgenstein
 Bertrand Russell
 Edmund Husserl
 Jean-Paul Sartre
 Albert Camus

Keldur

Slóðir úteftir


Brennivín

Brennivín er rúsdrekka, sum hevur meir enn enn umleið 21 rúmprosent av  alkoholi. Í brennivíni er nógv meiri alkohol enn í víni og øli. Rúsnøgdin í brennivíni er viðgjørd á serstakan hátt, hon er dropadrivin, eisini nevnt destillerað. Smakkurin er tengdur at, hvussu løgurin er dropadrivin, hvør frukt er nýtt til framleiðsluna, og hvussu brennivínið verður goymt eftir destillering. Tað hevur eisini týdning, hvussu leingi tað verður goymt, og hvørjum træi tað verður goymt í, áðrenn tað verður tappað.

Brennivín er til dømis vodka, akvavit og whisky. Í Føroyum er ikki loyvt at selja brennivín og annað alkohol í vanligum handlum. Brennivín verður selt í Rúsuni (Rúsdrekkasøla Landsins), sum hevur deildir í Tórshavn á Streymoynni, Klaksvík á Borðoynni, Skálavík á Sandoynni, á Drelnesi í Suðuroynni, Saltangará í Eysturoynni og í Miðvági á Vágoynni. Eitt føroyskt felag framleiðir alkohol. Tey fyrstu árini noyddist felagið at framleiða brennivíni í Danmark og Íslandi, men í 2011 samtykti Føroya Løgting, at nú er loyvt at bryggja sterkt í Føroyum.

Markið hjá tollvaldinum millum heitvín og brennivín er 22 %.

Alhohol

Alkohol í brennivíni

 Vanligt brennivín: 20-40 %
 Sterkt brennivín: 40-60 %
 Fínsprit: Um 95 %

Sløg

 Akvavitt
 Aalborg Akvavit (danskt akvavitt)
 Lívsins Vatn (føroyskt akvavitt)
 Havið (føroyskt akvavitt)
 Ginn
 Baraldur (føroyskt ginn)
 Romm
 Konjak
 Tequila
 Vodka
 Absolut Vodka
 Eldvatn (føroyskt vodka)
 Drakkar Vodka (føroyskt vodka)
 Whisky
 Skotskt whisky
 Írskt whiskey
 Kanadiskt whisky
 Japanskt whisky
 Amerikanskt whisky
 Bourbon whiskey

Keldur

Matur og drekka
Rúsdrekka


Alkohol

Eitt alkohol er, í evnafrøðiligum høpi, eitt lívrunnið mýl við einum ella fleiri hydroxybólkum (-OH). Rúsandi løgurin vit vanliga nevna alkohol eitur í evnafrøði ethanol (sí mynd). Alkoholir verða nevnd við endingini -ol ella, um aðrir hægri raðfestir bólkar eru í mýlinum, við hydroxy-. Eitt mýl við einum hydroxybólki bundnum til ein benzenring kallast ein phenol og verður ikki roknað sum eitt alkohol.

Alkoholir verða deild í tríggjar bólkar:
 Primer alkoholir, hydroxybólkurin er bundin til eitt carbonatom, ið hevur hægst eitt annað carbonatom sum nábúgva.
 Sekunder alkoholir, hydroxybólkurin er bundin til eitt carbonatom, ið hevur tvey onnur carbonatom sum nábúgvar.
 Tertier alkoholir, hydroxybólkurin er bundin til eitt carbonatom, ið hevur trý onnur carbonatom sum nábúgvar.

Dømi um nøkur alkohol:

Framleiðsla

Framleiðsla av alkoholum kann gerast á nógvar ymiskar mátar. Niðanfyri er ein listi yvir teir mest nýttu.
 Reduktión av aldehyd ella keton
 Reduktión av carboxylsýru ella ester
 Hydratión av alken

Reaktiónir

Alkoholir kunnu reagera á óteljandi mátar. Niðanfyri er ein listi yvir nakrar av teimum mestu vanligu reaktiónunum.
 Oxidatión av einum primerum alkoholi gevur eitt aldehyd ella eina carboxylsýru
 Oxidatión av einum sekunderum alkoholi gevur eina keton
 Dehydratión gevur eina alken
 Nukleofil substitutión av einum halogenidið gevur ein ether

Sí eisini
 Lívrunnin evnafrøði

Lívrunnin evnafrøði


Amin

Ein amin er felagsheiti fyri ein funktionellan bólk og eitt lívrunnið mýl ið hevur hendan bólkin í sær. Aminir eru uppbygtar sum eitt ammoniakmýl við einum ella fleiri av teimum trimum hydrogen atomunum skiftum út við aðrar bólkar. Aminir verða nevndar við endingini -amin um talan er um einfald, smá mýl. Aminbólkurin kann eisini nevnast í heitinum við amino-.

Aminir verða deildar í tríggjar bólkar:
 Primer amin: Nitrogenatomið hevur tvey hydrogenatomir til nábúgvar.
 Sekunder amin: Nitrogenatomið hevur eitt hydrogenatom til nábúgva.
 Tertier amin: Nitrogenatomið hevur onki hydrogen til nábúgva.

Dømi um nakrar aminir:

Nýtsla
Aminir eru sera útbreiddar. Dømi um nøkur evni ið innihalda aminbólkar:
 Í kroppinum: Dopamin, serotonin, adrenalin
 Heilivágur: Morfin, kodein, chlorpromazin
 Rúsevni: Kokain, amfetamin, heroin
 Í natúruni: Nikotin

Framleiðsla
Aminir kunnu framleiðast soleiðis:
 Reduktión av nitril gevur eina primera amin
 Reduktión av amid gevur eina primera, sekundera ella tertiera amin
 Reduktiv amination av aldehyd ella keton gevur eina primera, sekundera ella tertiera amin
 Reduktion av nitrobólki gevur eina primera amin
 Reduktion av imin gevur eina primera ella sekundera amin
 Reduktion av azid gevur eina primera amin

Reaktiónir

Tvey tey týdningarmiklastu sløgini av reaktiónum aminir luttaka í eru:
 Nukleofil substitutión av sýruhalogenidið ella sýruanhydridið gevur eina amid
 Nukleofil substitutión av halogenidið gevur ein útbygta amin

Lívrunnin evnafrøði


Tindhólmur

Tindhólmur er ein hólmur í Vágum. Kemur ella fer ein við flogfari umvegis Vága Floghavn, er tað ofta, at ein flýgur fram við Tindhólmi. Tindhólmur er størsti hólmur í Føroyum, og er hann 65 hektar til støddar. Hólmurin er tvær merkur og hevur nógvan fugl. Í hólminum er ofta grind deyð, men seinastu ferð um leið 1970.

Tann sermerkti hólmurin, sum sæst úr bygdini Bø, hevur fingið navn eftir sínum høgu tindum. Tindarnir eru fimm í tali, og eita teir Ytstitindur, Arnatindur, Lítlitindur, Breiðitindur og Boygditindur. Í skúlanum hevur verið vanligt, at børnini lærdu tindarnar við hesi ramsuni Ytsti, Arni, Lítli, Breiði, Bogni, og er ramsan eisini nýtt sum niðurlag í einum populerum sangi.

Søgnin um ørnina í Tindhólmi
Hóast eingin býr har, hevur tað ikki altíð verið so. Søgn er, at hann skal hava verið bygdur í gomlum døgum. Søgan sigur, at ein familja (maður, kona og barn) búði har einaferð, men meðan maðurin var og fiskaði, kom ein ørn og tók smábarnið, og fleyg tað upp á ein av tindunum. Og hóast mamman megnaði at fara eftir barninum, var ov seint. Eftir hetta flutti familjan av oynni, og síðan tá hevur eingin búsett seg har.

Sí eisini
Hólmar í Føroyum

Kelda

Keldur til søgnina um ørnina í Tindhólmi
Weihe, A.: Tjóðminni (1938), s. 14
Tømmeraas, Per J.: Ørnen (1997), s. 120-121
Kletti, Pól á: Ørnin - ein barnarænari. Grein í Dimmalætting (íleggið Skái) 26. januar 2002

Vágar
Hólmar og sker í Føroyum


Vodka

Vodka er rúsdrekka, sum er sterkari enn 37,5% alkohol. Vodka er upprunaliga ein eysturevropeiskur drykkur, ið verður framleiddur úr øllum rávørum, sum kunnu gerast um til alkohol, men sum oftast verður korn ella epli nýtt. Tá ið tað er dropadrivið, verður sprittið sílað, so at øll lukt- og smakkfrumevni verða tikin burtur. Munurin á teimum ymsu sløgunum liggur í dygdini á rávørunum og í vatninum. Vodka verður mest nýtt til at blanda ymiskar drykkir. Vodka inniheldur vatn og alkohol. Tað fæst harumframt eisini við einum ótali av ymsum tilsettum smakkum. Alkoholprosentið spennir millum 35 % og 50 %. Navnið Vodka er eitt vart navn í ES, og reglurnar eru greiðar. Vodka skal verða destillerað til minst 95 % og síðani blandað til í minsta lagið 37 %. Um hesar reglur ikki verða fylgdar, kann tað ikki eita Vodka, men má seljast undir øðrum navni.

Sløg

 Absolut Vodka
 Absolwent Vodka
 Bols Vodka
 Chopin Vodka
 Explorer Vodka
 Finlandia Vodka
 Fjodor Vodka
 Ikon True Russian Vodka
 Kalashnikov Vodka
 Komitroff Vodka
 Konings Rossia Vodka
 Koskenkorva Vodka
 Moskovskaya Vodka
 Palace Vodka
 Rasputin Vodka
 Smirnoff Vodka
 Stolichnaya Vodka
 Zaranoff Vodka
 Znaps Vodka

Matur og drekka
Vodka


Absolut Vodka

Absolut Vodka er eitt svenskt slag av vodka úr bygdini Åhus í Skåne län. Absolut Vodka varð stovnað í  1879 av Lars Olsson Smith. Síðan juli 2008 hevur eitt franskt felag, Pernod Ricard, átt Absolut Vodka. Absolut er triðstørsta slagið av brennivíni í heiminum næst eftir Bacardi og Smirnoff. Absolut verður selt í 126 londum.

Keldur

Leinkjur

 Heimasíða

Matur og drekka
Rúsdrekka
Vodka


Katowice

Katowice (Kattowitz) er ein býur í Selesia í suður Póllandi. Býurin varð grundaður í 16. øld. Fólkatalið í býnum er umleið 300.000. Í stórbýarøkinum búgva góðar tvær milliónir íbúgvar. Katowice er høvuðsstaður í voivodskapinum Slesia (pólskt: województwo śląskie, danskt: Voivodskabet Schlesien).

Slóðir úteftir
 The Municipal Council of Katowice
 The Commercial Website of Katowice
 Katowice, Silesia
 A webcam view of Katowice
 Hotel in Katowice
 Tram in Katowice

Býir og bygdir í Póllandi


Adam Smith

Adam Smith, (doyptur 5. juni 1723, deyður 17. juli 1790) var moralheimsspekingur og grundleggjari av samfelagsbúskapi sum vísind.

Adam Smith varð føddur í Kirkcaldy í Eysturskotlandi. Føðingardagur hansara er ókendur.

Høvuðsverk hansara "An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations" varð útgivið í 1776 og gjørdist grundarlagið fyri liberalismuni sum búskaparrák.

Tað var Adam Smith sum introduseraði hugtakið "The Invisible Hand", ella "Ósjónligu hondina". Við hugtakinum vil hann millum annað vísa á, at um marknaðarkreftirnar sleppa at ráða uttan uppíblanding frá t.d. tí almenna við studningi ella øðrum.

Keldur

 Filosofiske studier - "Den usynlige hånd" hos Adam Smith

Slóðir úteftir
 Filosofiske studier - "Den usynlige hånd" hos Adam Smith

Smith, Adam


Nepal

Nepal er eitt lýðveldi í Asia. Høvuðsstaður er Kathmandu. Fólkatalið er umleið 26,5 milliónir. Nepal liggur millum Kina í norði og India í suðri. Tíggju av sekstan av heimsins hægstu fjøllum liggja har norðuri í Nepal, av teimum er eisini Mount Everest, ið er heimsins hægsta fjall og liggur á markinum millum Nepal og Kina. Lítla landið Nepal er ógvuliga avbyrgt land í syðra parti í Himaleiafjøllum. Flestu fólk eru hinduar, men hjá mongum fólkum er átrúnaðurin blandingur av hinduismu og buddismu. Til 1991 var kongur einaveldugur, men eftir harðan politiskan ófrið, varð skipanin broytt til parlamentariskt kongsveldi, og fólkið slapp at velja stýrið sítt, og nú styrir fólkavald stjórn landinum. Í 2006 varð kongurin koyrdur frá, og landið varð stovnað sum lýðveldi. Hægstu fjøll í heiminum - harímillum Mount Everest - eru í Nepal, og tí er landið væl umtókt ferðamál hjá fjallaklívarum og fólki, sum dámar at ganga í fjøllunum.

Kathmandu er høvuðsstaður í Nepal og størsti býur. Í gamla býarpartinum eru nógvar trongar gøtur og mong torg við gomlum templum og minnisvarðum. Í einum templi býr livandi gudinnan Kumari Devi, ein smágenta, sum kosin er at umboða hindugudinnuna Parvati. Gentan er í templinum, til hon kemur í kynsbúningaraldurin, tá verður ein onnur vald. Í Nepal eru mong fólkasløg. Sherparnir í eystara parti í hálendinum eru óføra djarvir fjallaklívarar. Gurkharnir miðskeiðis í landinum eru heimsgitnir fyri dirvi og evni síni sum hermenn og manna serdeildir bæði í indiska og bretska herinum. Newrarnir í Kathmandudali eru kendir fyri træskurðarlist sína, sum prýðir mong tempul og hús í Nepal. Meiri enn helvtin av fólkinum í Nepal er nepalar, ið eru ættaðir úr India. Um 90 % av fólkinum í Nepal arbeiðir í landbúnaðinum. Mong dyrka rís og aðra grøði í vælgjørdu bríkunum, sum eru laðaðar langt niðan í brøttu líðirnar. Soleiðis ber til at velta í lendi, sum annars hevði verið óhugsandi sum dyrkilendi. Sum aðrastaðni her um leiðir hevur monsunregnið alt at siga fyri gróðurin.

Asia


Geir H. Haarde

Geir Hilmar Haarde (f. 8. apríl 1951 í Reykjavík) var forsætisráðharri Íslands frá 2006 til 2009 og formaður fyri Sjálfstæðisflokkin frá 2005 til 2009.

Ávísing úteftir

 Alþingi.is - Geir H. Haarde

Íslendskir politikarar
Stjórnarleiðarar
Føðingar í 1951


Göran Persson

Göran Persson (20. januar 1949 í Vingåker) var forsætisráðharri Svøríkis árini 1996 til 2006 fyri Socialdemokraterna, og formaður fyri Socialdemokraterna til 2007.

Útvortis ávísing

 Regeringen.se - Göran Persson
 Riksdagen.se - Göran Persson

Svenskir politikarar
Persson, Göran
Svenskir statsleiðarar
Persson, Göran


Lena Anderssen

Lena Anderssen (fødd 26. september 1974 i Tórshavn) er ein føroysk-kanadisk songkvinna.

Lena hevur valt at útliva dreymin um eitt lív sum yrkistónleikari. Saman við manninum Niclas Johannesen hevur hon síðani seinnu helvt av nítiárunum roynt seg bæði uttanlands og í Føroyum. Í 2005 hava tey satsað miðvíst upp á danska marknaðin. Har hava tey spælt nógvar konsertir, givið út fløgu Can't Erase It, luttikið í nógvum útvarpsendingum, fingið fleiri frálík ummæli og hava verið á konsertferð saman við amerikonsku songkvinnuni Beth Hart.

Lagið Step On The Gas, av nýggju endurljóðblandaðu útgávuni av fløguni Can’t Erase It, hevur verið nógv at hoyrt í útvarpinum í Danmark. Í løtuni (juni 2006) byrjar Can’t Erase It at verða spælt í donskum útvarpi.

Lena er nógv ment sum songkvinna, tekstskrivari og tónasmiður. Hennara inniliga rødd nemur við hjartað hjá mongum, tá hon syngur sínar søgur.

Útgávur
 Long Distance (1998)
 Can't Erase It (2005)
 Let Your Scars Dance (2008)
 Letters From The Faroes  (2011)

Heiður
2017 - Vann FMA virðisløn í popp/rokk bólkinum - Ársins songkvinna.
2017 - Vann FMA virðisløn í popp/rokk bólkinum - Ársins útgáva.
Planet Awards 2011 - Ársins songkvinna
Planet Awards 2011 - Ársins einstaklingur
Planet Awards 2011 - Ársins útgáva
Planet Awards 2008 - Ársins songkvinna
Planet Awards 2007 - Besta útgáva: Let Your Scars Dance

Keldur

Slóðir
LenaMusic.com (enskt)
MySpace.com - Lena Anderssen (enskt)
Sangtekstir.com

Føroyskir tónleikarar
Føroyskir guitarleikarar
Føðingar í 1974
Føroyskar songkvinnur
Kanadiskar songkvinnur
Planet Awards vinnari
Sangskrivarar
Føroyskir sangskrivarar
Havnafólk


Ingi Joensen

Ingi Joensen (f. 1953) er avlærdur fotografur og arbeiðir sum listamaður við ljósmyndum. Hann leggur dent á grafiska skapið og huglagið í myndunum. Vanligi arbeiðsháttur
hansara er at viðgera sínar svørthvítu myndir og geva teimum tónar í ymiskum litum. Útbúgving frá Danmarks Designskole 1973-77.

Verk
 50 bearbejdede fotografier i bogen: Reflektión, 1992.
 Model af havbunden omkring Færøerne 1982.
 Udsmykninger i Tórshavn: Hotel Føroyar (1983);
Føroya Handilsskúli (1983);
Strandferðslupakkhúsið (1984);
Son-et-lumiere (4 diasproj.: Bjørg, 1986,
Havlandið, 1993,
Bláur bóltur, 1993,
Mikladalur, 1994.
Stuttfilmur: Taxi 2002.
Barnabók: Trølli hjá pápaleysa 2005.
9 sjónvarpssendingar: Gellur kring knøttin 2005.

Útvortis ávísing
 Listasavn Føroya

Joensen, Ingi
Joensen, Ingi


Kári Sverrisson

Kári Sverrisson er ein føroyskur tónleikari, sangari, sangskrivari og tónasmiður.
Eru vit til, spurdi Kári Sverrisson í sanginum, á Amnesty International fløguni fyri sløkum 15 árum síðani. Tað var tað fyrsta, sum føroyingar veruliga hoyrdu til sangskrivaran og sangaran Kára Sverrisson. Kári var sentralur limur í tónleikabólkinum Enekk, sum var ein tann mest nýskapandi bólkurin í føroyskari tónleikasøgu. Sum einstaklingur hevur Kári javnan framførslur við tónleiki hjá sær sjálvum og øðrum. Hann er ein gávaður og nýskapandi sangskrivari, sum telist millum teir størstu vísusangararnar, sum Føroyar hava átt. Røddin er sera egin og hann var millum uppskotini til besta sangara á Planet Awards. Á Asfalt hevur Kári fingið Føroya besta botn við sær. Føroya besti trummuleikari sambært AME Rógvi á Rógvu og Føroya besti bassleikari somuleiðis sambært AME Arnold Ludvig vóru við til at gera framførsluna til eina bólkaframførslu.

Útgávur

Egnar útgávur
 1999 Teir sjey svanirnir og onnur føroysk ævintýr CD 2002.
 2003 Við heimsins dyr.
 2003 A taka v/ Valeri Dimchev og Desislava Dimcheva.
 2013 Nøkur fá fet afturat, Kári Sverrisson hevur lagt lag til yrkingar eftir Jóanes Nielsen

Umframt
 1996 Øll hava veingir.
 1996 Meg minnist eina mynd (skering 15)
 1997 Flúgvandi biðil (skering 24)
 1998 Green Gate Green Gate.
 2003 Sóljudansir ymisk.
 2005 Koma Petur Pólson.
 2007 Livandi Oyða ORKA.

Við Bendum spónum
 2013 Hvussu bendir mann spónir?

Heiður
2014 - Vann heiðurin sum Ársins tekstur á Faroese Music Awards, Jóanes Nielsen hevði skrivað tekstin til sangin Lívið er júst sum tað er, sum Kári Sverrisson hevur gjørt lag til og syngur
2014 - Tilnevndur sum Ársins sangari ella einleikari á Faroese Music Awards í Rock/Málm, Jazz, Blues og Folk bólkinum (vann ikki)
2014 - Kári Sverrisson & Bendar Spónir tilnevd sum Ársins bólkur ella einstaklingur (vann ikki)
2014 - Kári Sverrisson & Bendar Spónir tilnevd sum Ársins fløga í bólkinum Rock/Málm, Jazz, Blues og Folk fyri Nøkur fá fet aftrat (vann ikki)
2014 - Kári Sverrisson & Bendar Spónir tilnevd sum Ársins sangur í bólkinum Rock/Málm, Jazz, Blues og Folk fyri Stóra lívmóðurin (vann ikki)
2014 - Kári Sverrisson & Bendar Spónir tilnevd sum Ársins einleikari ella bólkur í Opna bólkinum (vann ikki)
2014 - Kári Sverrisson & Bendar Spónir tilnevd sum Ársins lag/verk í Opna bólkinum (vann ikki)

Sí eisini
 Enekk

Føroyskir tónleikarar
Føðingar í 1970-árunum
Føroyskir mannligir sangarar
Føroysk tónaskøld


Oyggjaleikir 2005

XI (11.) Oyggjaleikirnir vórðu hildnir í Hetlandi 9. juli 2005 - 15. juli 2005. Hetland er minsta oyggjalandið, sum hevur verið vertur fyri Oyggjaleikunum.

Til tess at húsa teimum umleið 2400 luttakarunum vórðu tvær ferjur leigaðar at virka sum gistingarhús. Afturat teimum vóru 47 føroyskir bátar og skip, sum vóru komin til Hetlands í sambandi við Oyggjaleikirnar.

Stutt áðrenn Oyggjaleikirnir byrjaðu, t.e. 1. februar 2005 varð hetlendska flaggið viðurkent av skotsku skjaldramerkjamyndugleikunum.

Heiðursmerki

Ítróttargreinir

Ávisingar úteftir
 Hetland 2005 - Heimasíða Oyggjaleikanna í Hetlandi 2005
 Altjóða Oyggjaleikasambandið - Um Oyggjaleikirnar í Hetlandi 2005.

2005
2005
Hetland


Saint-Dié-des-Vosges

Saint-Dié-des-Vosges er ein býur í Frakland.

Søga

1507 : Kort Universalis Cosmographia  og bók Cosmographiae Introductio (Martin Waldseemüller)

Politikkur

Mentan
 Dómkirkja
 Kirkja Saint-Martin
 Verksmiðja Claude et Duval (Le Corbusier)

Búskapur

Skúlar
Institut universitaire de technologie (Tekniska Skúla) :
 Teldufrøði

Útvortis ávísing

 Heimasíða
 Institut universitaire de technologie

Býir í Fraklandi


Oyggjaleikir 2003

10. Oyggjaleikirnir vórðu hildnir í Guernsey í 2003.

Heiðursmerki

Ítróttargreinir

Ávisingar úteftir
 Guernsey 2003 - Heimasíða Oyggjaleikanna í Guernsey 2003
 Altjóða Oyggjaleikasambandið - Um Oyggjaleikirnar í Guernsey 2003.

2003
2003


Oyggjaleikir 2001

9. Oyggjaleikirnir vórðu hildnir á Isle of Man 9. juli 2001 - 13. juli 2001. Fyrstu Oyggjaleikirnir vórðu hildnir í Isle of Man í 1985. Isle of Man er fyrsta landið at hýsa Oyggjaleikunum tvær ferðir.

Oyggjaleikasambandið hevur skrivstovu sína í manska høvuðstaðnum Douglas.

Heiðursmerki

Ítróttargreinir

Ávisingar úteftir
 Isle of Man 2001 - Heimasíða Oyggjaleikanna í Isle of Man 2001
 Altjóða Oyggjaleikasambandið - Um Oyggjaleikirnar í Isle of Man 2001.

2001
2001


Oyggjaleikir 1999

Heiðursmerki

Ítróttargreinir

Ávisingar úteftir
 Gotland 1999 - Heimasíða Oyggjaleikanna Gotlandi 1999
 Altjóða Oyggjaleikasambandið - Um Oyggjaleikirnar í Gotlandi 1999.
 Gotlendska ítróttarsambandið

1999
1999


Oyggjaleikir 1997

Heiðursmerki

Ítróttargreinir

Ávisingar úteftir
 Jersey 1997 - Heimasíða Oyggjaleikanna um Jersey 1997
 Altjóða Oyggjaleikasambandið - Um Oyggjaleikirnar í Jersey 1997.

1997
1997


Oyggjaleikir 1995

6. Oyggjaleikirnir vórðu hildnir í Gibraltar frá 15. juli 1995 til 22. juli 1995.

Heiðursmerki

Ítróttargreinir

Ávísingar úteftir
 Altjóða Oyggjaleikasambandið - Um Oyggjaleikirnar í Gibraltar 1995.

Keldur

1995
1995


Oyggjaleikir 1993

Heiðursmerki

Ítróttargreinir

Ávisingar úteftir
 Altjóða Oyggjaleikasambandið - Um Oyggjaleikirnar í Isle of Wight 1993.

1993
1993


Oyggjaleikir 1991

Heiðursmerki

Ítróttargreinir

Ávísingar úteftir
 Altjóða Oyggjaleikasambandið - Um Oyggjaleikirnar í Álandi 1991.
 Álendska oyggjaleikanevndin

1991
1991


Oyggjaleikir 1989

Oyggjaleikir 1989 vóru hildnir í Føroyum.

Heiðursmerki

Medal table
Frágreiðing:

Ítróttargreinar

Ávísingar úteftir
 Altjóða Oyggjaleikasambandið - Um Oyggjaleikirnar í Føroyum 1989.
 Føroyska oyggjaleikanevndin

1989
1989


Oyggjaleikir 1987

Oyggjaleikir 1987 vóru hildnir á Guernsey.

Heiðursmerki

Ítróttargreinir

Ávisingar úteftir
 Altjóða Oyggjaleikasambandið - Um Oyggjaleikirnar í Guernsey 1987.

1987
1987


Oyggjaleikir 1985

Heiðursmerki

Ítróttargreinir

Ávisingar úteftir
 Altjóða Oyggjaleikasambandið - Um Oyggjaleikirnar í Isle of Man 1985.

1985


Oyggjaleikir 2007

XII (12.) Oyggjaleikirnir vóru hildnir á Rhodos 30. juni 2007 - 6. juli 2007. .

Heiðursmerki

Ítróttargreinir

Kelda

Ávisingar úteftir
 Rodos 2007 - Heimasíða Oyggjaleikanna á Rhodos 2007

2007
2007
Grikkaland


Kurów

Kurów er ein býur í Póllandi. Kurów hevur 2 870 íbúgvar (2013) og varð stovnaður í 15. øld. Býurin liggur við ánna Kurówka. Býurin er høvuðsbýur í kommununi Gmina Kurów.

Hin 9. september 1939 varð eitt sivilt sjúkrahús bumba av týskarum, og nógv fólk doyðu. Undir seinna heimskríggi høvdu týskarar ein arbeiðsleir uttanfyri býin.

Útvortis ávísing

 Kurów.Lubelskie.pl

Býir og bygdir í Póllandi


Montenegro

Tjóðveldið Montenegro (Serbiskt: Црна Гора/Crna Gora, úttala: /tsr̩̂ːnaː ɡǒra/) er land í Landsynningsevropa. Tað hevur strond við Adriahav fyri sunnan og mark við Kroatia fyri vestan, Bosnia og Hersegovina í útnyrðingi, Serbia í útnyrðingi (herundir eisini ST-umsitna landspartin Kosovo og Albania í landsynningi. Høvuðsstaðurin er Podgorica.

Sjálvstøðugt frá Seinmiðøld til 1918, men landið gjørdist seinri partur av Jugoslavia í ymiskum holdum og ríkissamveldinum Serbia og Montenegro. Grundað á úrslitini frá fólkaatkvøðu 21. mai 2006 kunngjørdi Montenegro sjálvstøðu sína 3. juni 2006. Montenegro varð viðurkent sum sjálvstøðug tjóð av Serbia 15. juni og 28. juni. Tað gjørdist 192. limaland Sameindu tjóða.

Navn
Navn Montenegro – á egnum máli Crna Gora – merkir beinleiðis "svart fjall", sum sipar til dimmu skógirnar, ið einaferð klæddu líðirnar í Dinarisku alpunum sæddar frá sjóvarmálanum. Landsins navn á flestu vesturevropisku málum endurspeglar venetisku týðingina av navninum monte negro, ið eisini merkir "svart fjall". Onnur mál, serliga nærmastu grannamálini, nýta sína egnu beinleiðis týðing av hugtakinum. T. d. albanskt: Mali i Zi, bulgarskt: Черна гора (ið merkir "Svartur skógur", har ið orðið "гора" er farið at merkja "skógur" heldur enn "fjall" í nútíðarbulgarskum); romanskt: Muntenegru, grikskt: Μαυροβούνιο og turkiskt: Karadağ; "svørt fjøll", nakað fjarari eisini russiskt: Черногория og kinverskt: 黑山 (pinyin: hēishān). Somuleiðis hevur skotið verið upp at nevna landið Svartafjall á føroyskum.

Søga
Landið er kent fyri at vera ein partur av Serbia undir krígnum millum Bosnia og Kroatia í 1990-unum og var partur av serbiska herinum, ið leyp á Kroatia. Landið byrjaði eina sjálvsstýristilgongd í 2005 og fekk endaliga sjálvstýri frá Serbia í 2006.

Fyrsta ríki at viðurkenna Montenegro var Ísland 8. juni 2006, síðan fylgdu Sveis og Estland 9. juni og Russland 11. juni. Viðurkenningar frá Kroatia, Bosnia og Herzegovina og Slovenia vóru skjótar. Evropasamveldið og USA viðurkendu Montenegro 12. juni eins og ymisk limalond í ES og onnur evropisk lond (herundir Bulgaria ). Sameinda kongsríkið gav formliga viðurkenning 13. juni, Kina og Frakland 14. juni soleiðis, at allir fimm limirnir í ST-trygdarráðnum viðurkenna stjórn Montenegro. Serbia, hin fyrrverandi parturin í ríkissamveldinum, viðurkendi Montenegro 15. juni. OSCE gjørdi av at góðtaka Montenegro sum 56. lim sín 21. juni, og landið tók við sæti sínum í Fasta Ráðnum 22. juni. Sameindu tjóðir gjørdu við atkvøðu í Trygdarráðnum at bjóða fullan limaskap í felagskapinum sum hitt nýggja sjálvstøðuga tjóðveldið Montenegro 22. juni 2006. Montenegro varð váttað sum limur 28. juni.

Politikkur

Mentan

Landafrøði

Montenegro er eitt lítið land í Eysturevropa. Tað liggur ímillum Kroatia, Serbia, Bosnia-Hersegovina og Albania.

Búskapur

Keldur

Ávisingar úteftir

Almennar heimasíður
 Formliga heimasíða Tjóðveldisins Montenegro
 Visit Montenegro - Vevsíða ferðaráðsing í Montenegro
 Government of the Republic of Montenegro - Stjórn Montenegro
 Parliament of the Republic of Montenegro - Tjóðarting Montenegro
 President of the Republic of Montenegro - Forseti Montenegro
 The Royal House of Montenegro - Kongshús Montenegro
 Constitution of Montenegro - Stjórnarskipan Montenegro (á serbiskum)
 Republic Referendum Commission - Fólkaatkvøðunevndin (á serbiskum)
 The EU site on Montenegro - ES-síða um Montenegro
 Kotor

Evropa


Spania

Spania (spanskt; España) er eitt land í Suðurevropa. Høvuðsstaður er Madrid, og londinum hevur umleið 45 millionar íbúgvar. Spania hevur mark við Andorra, Frakland, Gibraltar, Portugal og Marokko (frá Ceuta og Melilla). Høvuðsmálið er spanskt.

Søga

Fyrst í 11. øld var Spanianes lutað sundur ímillum muslimsk ríki sunnan fyri og í miðjuni og mong kristin kongsríki norðanfyri. Í 1037 eydnaðist Fernando av Kastilia at fullfíggjað ta mál, pápi hansara hevði sett sær; at taka grannaríkið Léon. Men ikki fyrr enn í 1072 kendi sonur Fernandos Alfonso 6. seg so tryggan í sæti, at hann tordi at leggja á muslimsku ríkini fyri sunnan. Stríðið vardi í 400 ár, til síðsta muslimska kongsríkið, Granada, mátti lúta í 1492.

Trý skip úr spanska rannsóknarflotanum, sum skuldu sigla kring jørðina við portugisiska sjófaranum Ferdinandi Magellan (1480-1521) sum høvuðsmanni, sigldu um tað ovurstóra Kyrrahav. Tey komu fram á tvær smáar polynesiskar oyggjar á vegnum. Onnur var Pukapuka. At enda kom Magellan til Guam, størstu oynna á Marianoyggjum, tá var manningin illa fyri, og nógvir vóru deyðir. 16. mars 1521 steig Magellan fótin á land á filipinsku oynni Samar, og nakrar vikur seinni drupu uppøst fólk á oynni hann. Bara eitt skip við næsta sjóloytnanti Magellans, Sebastian del Cano (1486/1487-1526) sum skipara, kom heim aftur til Spania í september 1522, tá hevði tað fullført fyrstu siglingarferðina um knøttin. Og umsíðir var prógvað, at jørðin var rund.

Í 1931 noyddu spanskir lýðveldismenn Alfonso 13. kong í útlegd. Nýggja lýðveldisstjórnin førdi sosialistiskan politikk og legði hald á góðseigarajørð og býtti út til bøndur og avmarkaði valdið hjá kirkjuni og herinum. Á valinum í 1936 fekk Sosialistiska Fólkafylkingin meiriluta. Tá gjørdu yvirmenn í spanska herinum, sum stuðlaðu fasistunum, uppreistur. Herovastin Francisco Franco gjørdist oddamaður teirra. Ræðuligt borgarakríggj brast á í landinum. Italia sendi herlið at hjálpa Franco, og Týskland sendi honum hernaðarflogfør. Sovjetsamveldið sendi stjórnini pening og vápn, men í mars 1939 hevði Franco tikið meginpartin av Spania. Hann gjørdist einaræðisharri, og bara ein flokkur, Falengeflokkurin, slapp at vera.

Eftir blóðugt borgarakríggj frá 1932-1939 tók einaræðisharrin Francisco Franco við og stýrdi øll árini til 1975. Eftirmaður hansara, Juan Carlos kongur 1., setti fólkaræði aftur í gildi. Nú á døgum er Spania sterkt ídnaðarland; mong fólk arbeiða eisini í landbúnaðinum, og ferðavinnan er í støðunum vøkstri. Størsta menningin og mesta virksemið er fram við strendurnar.

Mentan

Matur

Føroyar útfluttu í nógv ár klippfisk til Spania, har fiskurin varð nevndur bacalao. Spanska heitið gav eisini navn til flakavirkið í Havn við sama navni. Spaniar eta framvegis nógvan bacalao, men innflyta hann nú úr øðrum londum enn Føroyar.

Ítróttur

Í Spania hava fólk spælt ymisk sløg av fótbólti heilt aftur til rómverjatíðina. Síðan tíðliga í 20. øld hevur enska slagi av fótbólti, ið er tað slagi, ið føroyingar eisini best kenna, verið vælumtókt í Spania. Real Madrid C.F. og FC Barcelona eru millum heimsins kendastu og mest vinnandi feløg í heiminum. Spanska fótbóltslandsliðið vann EM í fótbólti í 1964, 2008 og 2012 og HM í fótbólti í 2010.

Aðrar ítóttagreinar ið eru væl umtóktar í Spania eru kurvabóltur, tennis, súkkling, hondbóltur, futsal, motorsúkklukappkoyring og, seinastu árini eisini Formula Eitt.

Politikkur

Spania gjørdi saman við sameindum londum innrás í Afghanistan í 2002. Síðan eru 22 spanskir hermenn deyðir í krígsherjaða landinum. Í løtuni (oktober 2009) eru 1.200 spanskir hermenn í Afghanistan.

Landafrøði
Tað mesta av Spania er ein turrur háslætti, men so eru kortini stórar og veldyrkaðar fløtur uppímillum. Sunnan fyri Pyreneurnar er Ebrofløtan. Har er turt veðurlag, men ógvuliga heitt um summarið; um veturin kann kortini vera kavi. Har, sum tað ber til at veita vatn oman úr fjøllunum, er fløtan væl dyrkað. Vestan fyri fløtuna fram við Biscayavíkini eru tey Kantabrisku fjøllini. Har á norðursíðuni fellur ógvuliga nógv regn niður, og har vaksa skógir av tundureik. Mitt í Spania er háslættin Castilia. Har er so turt og steikjandi heitt um summarið, at gróðurin svidnar av. Um veturin kann tað vera kalt, og ikki so sjáldan kavar hann. Í útnyrðingshorninum av háslættanum regnar kortini nakað, og har velta teir hópin av hveiti og rugi. Størstu áirnar í Castilia eru Tajo og Duero, men tað er við teimum, sum við hinum sponsku áunum, um veturin standa tær á tremur, og um summarið kunna tær brúkast sum vegir.

Sunnan fyri Castilia í útsynningshorninum av Spania er vítt slættlendi, sum eitur Andalusia. Har er heitasta plássið í Spania. Nógvastaðni á fløtuni hava teir veitt vatn frá Guadalquivir og øðrum áum út yvir bøin, og bøndurnir dyrka nógvar plantur, sum bert trívast í nógvum varma. Har vaksa m.a. mais, hveiti, vín og suðurfruktir. Eystan fyri Andalusia er fjallalendið Granada; har síggjast nógvir vakrir bygningar frá teirri tíðini, tá ið maurarnir ráddu yvir Suðurspania. Fram við Miðjarðarhavsstrondini eru nógvar smáar fløtur. Hesar fløtur, sum á sponskum kallast huertas, urtagarðarnir, eru besta jørðin í Spania. Heitt er bæði vetur og summar, og úr fjøllunum koma nógvar áir, sum teir frá fornari tíð hava veitt oman yvir bøin við teimum mongu frukttrøunum. Har vaksa bæði mandlur, sitrónir, víndrúir, olivur, appilsinir, fikur, abrikosur og dadlur, og teir heysta fleiri ferðir um árið.

Allar sunnast í Spania eigur Stórabretland ein lítlan bý, Gibraltar. Í Atlantshavinum eigur Spania Kanarisku oyggjarnar.

Landslutir

 Galicia
 Asturias
 Kantabria
 Baskaland
 Navarre
 Aragón
 Katalónia
 Kastile og Leon
 La Rioja
 Madrid
 Ekstremadura
 Kastilla la Mancha
 Valencia
 Balearoyggjar
 Andalusia
 Murcia
 Kanarisku oyggjarnar
 (Ceuta)
 (Melilla)

Fólkið

Spania verður ofta sett í samband við fiesta og flamenko. Flestu fólk eru katolikkar, og tá ið teir halda fiesta, er tað tíðum at minnast ymisk halgimenni; tá ganga teir skrúðgongu, spæla tónleik og dansa.

Fleiri fólkasløg við egnum máli og serstakari mentan eru í Spania. Málini eru fleiri, til dømis katalónskt, gæliskt og euskera. Baskar, ið búgva í Norðurspania og nakað inn í Frakland, tala euskera, sum als ikki er skilt við spanskt eins og hini bæði málini eru. Almenna málið í Spania er kastilianskt, og allir skúlanæmingar læra tað, umframt enskt ella franskt.

Sponsk børn bera orð fyri at leggjast seint: tey eta lítla máltíð, tá ið tey koma úr skúla, so spæla tey uttandura, til alt húskið fær sær nátturða um níggjutíðina.

Búskapur

Landbúnaður og fiskivinna vóru grundarlagið undir spanska búskapinum. Nú á døgum er stórur stálídnaður í landinum, meginparturin er miðsavnaður uttan um Barcelona. Har eru eisini nógvar bilverksmiðjur. Í 1980-árunum komu nógvar elektróniskar og hátøkniligar verksmiðjur; nógv av tí fíggjaðu útlendskar fyritøkur. Týdningarmestu landbúnaðarvørurnar eru korn, oljuber, vínber og aldinfruktir, helst appilsinir úr fruktagóða lendinum við Sevilla.

Almenn skuld

Búskaparkreppan er farin illa við Spania seinastu árini, og neyðugt hevur verið at siga nógvum fólkum úr starvi, fyri at spara, samstundis sum neyðugt hevur verið at lænt stórar peningaupphæddir, fyri at landið kann hóra undan; spanski landskassin skyldar meir í 2014, sjálvt um stjórnin hevur gjøgnumført krevjandi sparingar á fíggjarlógini . Skuldin var í 2013 komin uppá 960 milliardir evrur, ella umleið 8000 milliardir krónur. Hetta svarar til heili 94 prosent av bruttotjóðarúrtøkuni, tað vil siga tað samlaða virði av tí sum landið framleiðir av vørum og tænastum. Í 2012 var skuldi 86 prosent av BTÚ. Hetta sæst í tølum sum spanski miðbankin legði fram í mars 2014. Og framskrivingarnar hjá bankanum eru onki bjartar, tí tey rokna við at skuldin í 2014 kemur at vera 99 prosent av BTÚ. Í 2007 var skuldin 36,3 prosent av BTÚ. Men síðani kreppan rakti er skuldin vaksin javnt.

Arbeiðsloysi

Talið av arbeiðsleysum veksur í Spania. 4,6 milliónir spaniólar standa uttan arbeiði, har av 2 milliónir eru kvinnur. Serliga tey ungu eru hart rakt. Við uml. 20 % arbeiðsloysi, er Spania landið við næsthægsta arbeiðsloysi í ES. Tað vísa tøl frá sentralu hagtølunum hjá ES, Eurostate. Uppá bert eitt ár er talið av arbeiðsleysum tvífaldað í Spania, og síðani 1. januar í 2010 er talið voksið við 300.000.

Arbeiðsloysi hevur ikki sæð svartari út síðani 1997, skriva fleiri spanskir miðlar. Hóast hetta er forsætisráðharrin José Luis Rodríguez Zapatero optimistiskur. Zapatero roknar við, at talið av arbeiðsleysum hevur nátt toppin, og at menningin frá nú av gongur rætta vegin. Hann peikar á, at spanska búskapurin vanliga gongur illa teir fyrstu mánaðirnar av árinum, tí byggjuvinnan, landbrúkið og ferðavinnan eru minni virkin hesa tíðina av árinum, men búskaparserfrøðingar eru ikki samdir við honum í hesum.

40,8 % av spanska ungdóminum millum 15 og 30 ár, hevur einki arbeiði. Tilflytarar í landinum eru eisni hart raktir av kreppuni, sum rakti landið hart fyri tveimum árum síðani. Av teimum eru uml. 30 % arbeiðsleysir.

Ferðavinna

Um 59 milliónir ferðafólk koma til Spania á hvørjum ári at njóta lívið á vøkru, sólljósu baðistrondunum og at síggja føgru, sjáldsomu byggifrøðilistina í býum sum Barcelona og Sevilla. Norðurevropeiskum ferðafólki dámar best at fara til strendurnar við Costa del Sol, Costa Blanca (til dømis Torrevieja) og Mallorka. Tarvafikting er vanligt undirhald í øllum stórum býum.

Útlendsk ferðafólk í 2006

Myndir

Keldur

Sí eisini

 Madrid
 Spanskt
 Andalusia

Evropa
ES
Spania


Maltiska stavraðið

Maltiska stavraðið er bygt á latínska stavraðið við nøkrum eyka bókstavum við teknum. Tað verður nýtt til at skriva maltiska málið.

Tað hevur 30 bókstavir:

Leggið til merkis, at stavraðið ikki hevur Y.

Sí eisini
 Stavrað bygd á tað latínska

Malta
Stavrað bygd á tað latínska


Vilnius

Vilnius (pólskt: Wilno) er høvuðsstaður Litavu. Býurin hevur umleið 542 932 íbúgvar (2011).

Slóðir

Litava
Høvuðsstaðir í Evropa


Suðursámiskt mál

Suðursámiskt er býtt upp í tvey málføri: Vanligt suðursámiskt og umesámiskt. Hetta seinna verður tosað í Umeådalinum og hevur summi ting til felags við lulesámiskt og norðursámiskt. Suðursámiskt er hótt. Síðstu skansarnir hjá tí eru kommunurnar Snåsa og Hattfjelldal í Noregi, har nøkur hundrað fólk enn tosa tað.

Latískt stavrað:
A/a, B/b, D/d, E/e, F/f, G/g, H/h, I/i, (Ï/ï), J/j, K/k, L/l, M/m, N/n, O/o, P/p, R/r, S/s, T/t, U/u, V/v, Y/y, Æ/æ, Ø/ø, Å/å

Ä/ä er eitt avbrigdi av Æ/æ, og Ö/ö er eitt avbrigdi av Ø/ø.

C/c, Q/q, W/w, X/x, Z/z eru nýttir til fremmandaorð.

Sámisk mál
Mál í Noregi
Mál í Svøríki
Hótt mál


Umesámiskt mál

Umesámiskt er eitt sámiskt mál, ið verður tosað í Svøríki og Noregi. Einans 20 fólk tosa tað, og málið er tí doyggjandi.

Mál í Noregi
Mál í Svøríki
Sámisk mál
Hótt mál


Elsa Funding

Elsa Funding (6. november 1942 í Funningi) er fyrsti føroyski, kvinnuligi prestur. Hon er dóttir Steingrím og Johonnu Funding f. Juul.

Cand.theol. frá København Universitet 1977. Cand.phil. í norðurlendsk/føroysk mál, Fróðskaparsetur Føroyar, 1998.

Prestur í Suðuroyar Norðara Prestegjald (Hvalba) 1977-84, Norðoyara Vestara Prestagjald (Klaksvík) 1985-88, Suðuroyar Sunnara Prestagjald (Vági) 1988, Norðoyar Prestagjald frá 2000-12.

Útgávur

 Føroyskar bíbliutýðingar og týðingarroyndir. (2007)

Útvortis ávísingar

 Kristeligt Dagblad - Kvinden i Barbaras præstegård.

Funding, Elsa
Funding, Elsa
Føroyskar kvinnur


Ynys Môn

Ynys Môn ella Anglesey (enskt: Isle of Anglesey, kymriskt: Ynys Môn, framborið  (IPA)) er ein oyggj og sýsla í Útnyrðingswales. Høvuðsstaður á Ynys Môn er Llangefni.

Landafrøði
Oyggin er skild frá meginlandinum av einum smølum sundi, ið eitur Menai Strait. Hon er bundin at meginlandinum við tveimum brúm, tí upprunaligu Menai Suspension Bridge, ið ber A5 og sum varð bygd av Thomas Telford í 1826 til vegsamband, og tí nýggjaru, tvær ferðir bygdu Britanniabrúnni, ið ber A55 og North Wales Coast Railway line. Ynys Môn-sýslan hevur fleiri aðrar oyggjar, m.a. Holy Island.

Oyggjaleikir
Ynys Môn er limur í altjóða Oyggjaleikasamtakinum.

Væntandi verður Ynys Môn vertur fyri oyggjaleikunum í 2025.

Hygg eisini at
Gwynedd

Slóðir úteftir
Cyngor Sir Ynys Môn / Isle of Anglesey County Council, anglesey.gov.uk

Keldur

Wales


Føroyskur dansur

Føroyskur dansur stavar úr miðøld. Hetta er dansur uttan ljóðføri, ístaðin verður kvøðið. Føroyskur dansur hevur verið vanligur í stórum partri av Evropa, men nú er tað bara í Føroyum, at hann er livandi

Stuttleikin við tí føroyska dansinum liggur fyri mestan partin í, at hann verður troddur til sang, kvæði, kempivísur og fólkavísur, sum verða sungnar fyri av einum ella fleiri skiparum, meðan øll taka undir í viðganginum við endan av hvørjum ørindi.  Øll tey dansandi fylgja hugtikin við í søgugongdini í kvæðinum, og tá okkurt serliga yndisligt ella hugtakandi kemur fyri, sæst tað á andlitsbrøgdum og atferð teirra dansandi – tá ruðileikin í bardaganum kemur fyri, taka tey hendurnar fastliga saman, og tá sigur er vunnin, loypa tey av gleði.

Sjálvur dansurin gongur fyri seg soleiðis, at fólk taka saman hendur og gera ein ring, og um fleiri koma upp í ringin, verður hann brotin og eitt innvik ringist inni í sjálvum ringinum.  Er fólkatalið til tess og stovan nóg stór, ringist so aftur eitt innvik innan í tí fyrra, og so framvegis – men altíð í einum samanhangandi dansiringi, so at tann dansandi má fylgja hesum innvikunum i ringinum, og viðhvørt er í tí uttara ringinum, og løtu seinni í tí innara.  Tey dansandi koma sostatt framvið hvørjum øðrum andlit til andlit og møtast tvær reisur í hvørjum umfarið.

Stígingarstev (Vanligur dansur)
Kvæðaløgini eru í sættaparts takt, sum verður hildin av jøvnum og einstáttaðum fótatrampi. Vanligasti dansihátturin er tað sokallaða “stígingarstevið”.

Tey dansandi flyta seg støðugt til vinstru, so at hvør takt í tónleikinum verður fylgd av seks trinum.:

 vinstri fótur tekur eitt trin frameftir (til síðuna)
 høgri fótur verður fluttur móti tí vinstra,
 vinstri fótur flytur seg aftur fram,
 høgri fótur flytur seg tætt at vinstra,
 høgri fótur traðkar til síðuna ella eitt fet aftur,
 vinstri fótur flytur seg aftur móti høgra,

og soleiðis verður hildið fram óavbrotið, við sama stevið í takt við tónleikin.  Er tað ein álvarsom vísa ið verður sungin seigliga, fylgir dansurin spakuligari og sinniligari.

Trokingarstev
Eitt frábrigdi av dansinum er “trokingarstev” (av at troka), har fólk sum vanligt halda saman hendur í einum óbrotnum ringi, men standa still ella fara eitt sindur aftureftir við tí vanliga stevinum meðan ørindið verður sungið, og so flyta seg frameftir við sama stevi, tá niðurlagið kemur fyri.
Til henda dans verða serliga skjótar og lívligar vísur nýttar. Hetta stev er burturfallið norðanfjørðs, men í Suðuroy, serliga í teimum syðru bygdunum, havi eg ofta luttikið í hesum dansi. Í heila tikið leggja fólk har ein heilt annan dent á dansin enn norðanfjørðs, har tað oftast er tað einstáttaða stevið, ið dentur verður lagdur á.

Bandadansur

Eitt triðja slag av dansi, har skjótar og livligar vísur verða nýttar, er bandadansurin.
Har standa fólk í tveimum røðum, 1 – 2 alin frá hvørjum øðrum, menn á aðrari síðuni, og kvinnur hinumegin við einum bandi ímillum sín.  Meðan vísan verður sungin, stendur man í stað og trínur tað vanliga stevið, men tá niðurlagið byrjar, verða hendurnar, ið halda bondunun, lyftar upp í loft, og úr tí endanum av røðini, sum andlitini venda ímóti, boyggja fólk seg parvís undir tey lyftu bondini, til tey eru komin út aftur úr røðini, snara sær á og hevja aftur bondini yvir teimum, tey tá møta.  Steðgað verður á tí plássinum har hvørt parið byrjaði, og so byrjar alt umaftur og heldur fram til vísan er endað. Hetta er ein sera lívligur, men eisini troyttandi dansur.

Dansispøl
Fyri uttan sjálvan dansin eru eisini fleiri ymiskir jólaleikir, og nakrir av hesum leikum verða leiktir til sangir, ið hoyra til.  Summir leikir eru serføroyskir (sum t.d. Frísavísa), aðrir eru komnir aðrastaðnis frá, t. d. at ríða ediling, sum eisini er íslendsk vikivaka: “her riðr Hoffin...”, og somuleiðis finnast í Jútlandi (samanber Lyngbye fær, kvæder, s. 37 – 38 og 589).
Svabo hevur í 5. bindi av sínum ferðafrásagnum á tí Kgl. Bókasavninum sagt frá einari rúgvu at tílíkum leikum, sum verða nýttir til samkomur í húsunum ella úti undir opnum himli.

Kelda
Tjatsi.fo (týðing eftir Anker Eli Petersen)

Dansur
Føroyskur dansur
Fólkaminni


Mošovce

Mošovce er ein av teimum størstu bygdunum í tí søguliga økinum Turiek, sum nú liggur í Turčianske Teplice landslutinum í Žilina Regiónini í norður-Slovakia. Nógvir søguligir varðveittir bygningar eru í Mošovce. Tað fyrsta søguliga dokumentið, ið nevnir bygdina var frá 1233. Av fyrstan tíð var talan um tvey bústaðarøki, Machyuch og  Terra Moys. Áin Mošovka rennur gjøgnum bygdina. Í bygdini eru fleiri minnisvarðar og søguligir bygningar, eitt nú er ein klassisk-rokoko harragarður frá seinna helmingi av 19. øld við enskum hava. Onnur støð, sum eru vitjunarverd í bygdini eru ein neo-gotisk katólsk kirkja, ein luthersk kirkja frá 1784 og eitt mausoleum sum nú er eitt museum.

Mošovce er føðibygdin hjá kenda Slovakiska skaldinum Ján Kollár. Húsið har hann varð føddur er eisini eitt stað, ið ferðafólk plaga at vitja.

Fólkatalið í Mošovce er minkað tey seinastu árini og var 1380 í 2001, sum var 7,4% minni enn í 1994.

98.62% av íbúgvunum eru slovakar, 0.72% eru úr Kekkia og 0.14% eru úr Ungarn.

Myndir

Keldur

Slóðir úteftir

 www.mosovce.sk
 Bóklingur
 Kunning
 Drienok

Býir í Slovakia


Eintracht Frankfurt

Eintracht Frankfurt ella SGE er eitt fótbóltsfelag í Frankfurt am Main. Felagið varð stovnað 8. mars 1899.

Tað er í meistaradeildini í Týsklandi, sum verður nevnd Bundesliga.

Oliver Glasner er venjari hjá Eintracht Frankfurt.

Heiður

Europacupen
Tapandi finalistur: 1960
UEFA-cup / UEFA Europa League (2): 1979/80, 2021/22
Týskur seriumeistari (1): 1959
Týskur varameistari, silvur (1): 1932
DFB-cup vinnari (5): 1974, 1975, 1981, 1988, 2018

Hópurin

  1:  Kevin Trapp
  2:  Evan N'Dicka
  4:  Jérôme Onguéné
  5:  Hrvoje Smolčić
  6:  Kristijan Jakić
  8:  Djibril Sow
  9:  Randal Kolo Muani
11:  Faride Alidou
15:  Daichi Kamada
17:  Sebastian Rode
18:  Almamy Touré
19:  Rafael Santos Borré
20:  Makoto Hasebe
21:  Lucas Alario
22:  Timothy Chandler
24:  Aurélio Buta
25:  Christopher Lenz
26:  Éric Junior Dina Ebimbe
27:  Mario Götze
28:  Marcel Wenig
29:  Jesper Lindstrøm
31:  Jens Grahl
33:  Luca Pellegrini
35:  Tuta
36:  Ansgar Knauff
40:  Diant Ramaj
42:  Mehdi Loune
49:  Jan Schröder
  ?:  Nacho Ferri

Keldur

Slóðir

 Eintracht.de

Týsk fótbóltsfeløg
Týskland


1894

1894 (MDCCCXCIV) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum mánadegi.

Hendingar
 Bedingin í Trongisvági er hin fyrsta í Føroyum.

Ítróttur

Fótbóltur

Føðingar
 10. februar - Harold Macmillan, bretskur forsætisráðharri (d. 1986)
 15. apríl - Bessie Smith, amerikonsk bluessangarinna (d. 1937)
 15. apríl - Nikita Khrusjtjov, sovjetiskur politikari (d. 1971)
 26. apríl - Rudolf Hess, týskur politikari (d. 1987)
 15. juni - Trygve Gulbranssen, norskur rithøvindur (d. 1962)
 20. oktober - Jomo Kenyatta, kenjanskur forseti (d. 1978)

Andlát
 1. januar - Heinrich Rudolf Hertz, týskur alisfrøðingur (f. 1857)
 4. februar - Adolphe Sax, belgiskur ljóðførissmiður og uppfinnari (f. 1814)
 8. september - Hermann von Helmholtz, týskur lækni og alisfrøðingur (f. 1821)
 1. november - Aleksander III av Russlandi, russiskur keisari (sarur) (f. 1845)
 20. november - Anton Rubinstein, russiskt tónaskald (f. 1829)
 3. desember - Robert Louis Stevenson, bretskur rithøvindur (f. 1850)
 7. desember - Ferdinand de Lesseps, franskur verkfrøðingur (f. 1805)


Húsavíkarbrøvini

Húsavíkarbrøvini eru savn við tilsamans 6 brøvum, ið snúgva seg um arvin eftir Guðruna Sjúrðardóttir í Húsavík. Brøvini eru at finna sum pergament (skinnbræv) í "Árnasavninum" ella savninum á Det arnamagnæanske Institut á Københavns Universitet og eru talmerkt AM fasc. 100 nr. 1a. Brøvini eru samanskrivað í eitt transskriftarbræv 3. juli 1407.

Guðrun var dóttir Sjúrð Hjalt - hvørs navn bendir á, at hann hevur verið av hetlendskari ætt - og gift við Arnbjørn Guðleiksson, einum føroyskum stórmanni. Arnbjørn er deyður í 1403. Arnbjørn og Guðrun áttu tvey børn saman, sonin Sjúrð og eina dóttur, og tá Arnbjørn doyði, arvaði sonurin ognir faðirsins, men doyr stutt eftir. Síðani arvaði dóttir Arbjarnar og Guðrunar bróður sín, men eisini hon doyr stutt seinni, og Guðrun lyftir arvin eftir mann og børn síni einsamøll. Í 1405 doyr Guðrun eisini, og hon er eftir øllum at døma tann seinasta av ættini. Húsavíkarbrøvini eru stórt sæð royndir at fáa skil á ognarviðurskiftini til hesar eftir tátíðarinnar máti sera stóru ognir.

Brøvini verða av mongum roknað sum fyrsta dømið um, at føroyskt mál er farið at menna seg so langt burtur frá tí felags norrøna málinum, at tosast kann um eitt serstakt føroyskt mál. Tó eru øll ikki á einum máli um hetta. Inngangurin verður endurgivin soleiðis:

Ollum monnum þeim sem þetta bref se ædur heyra senda Halfdan prestur Æiriksson þormodr Anndræsson sylumann j Sudræy Albrikt Simunar son Simun Albriktsson Q G ok sina kunnigt giordandi at vær saghum ok jnuirligha yfuir lasum segs opin bref med hæilum ok oskodum hangandi jnsiglium so liodandi ord fyr ordd sæm her segir.

(Q G er stytting fyri Qvedju Guðs).

Talan er um tilsamans 6 brøv, ið snúgva seg um:

1) Dómin yvir Magnus Erlingsson (Tórshavn 22. august 1403).

2) Vitnisburðin hjá Ingrið Oyvindardóttir (Viðareiði 7. september 1403). Ingrið hevur eftir øllum at døma tænt hjá Guðruni Sjúrðardóttir.

3) Vitnisburðin hjá Arnóru Arnbjarnardóttir (Húsar 7. oktober 1403). Vitnisburðurin hjá Arnóru stuðlar frágreiðingini hjá Ingrið Oyvindardóttir av Viðareiði.

4) Vitnisburðin hjá presti og tveimum løgrættumonnum í Sandoy um, at Guðrun var arvingi til góðsið í Húsavík, eftir at maður hennara og síðani sonur hennara eru deyðir (Viðareiði 22. mars 1404).

5) Játtan hjá Ragnhild Hávarðsdóttir fyri Trónda Dagfinssyni um, at Magnus Erlingsson, sonur hennara, hevur fingið umboð um ogn og leysafæ eftir Guðruna í Húsavík (Hetland 13. oktober 1405).

6) Vitnisburðin hjá presti, løgmanni og løgrættumanni í Hetlandi um, at "Ragnhild sjálv ræður fyri sínum ognum í Hetlandi".

Hans Jacob Debes er av teirri fatan, at Guðrun Sjúrðardóttir ikki er tann sama sum tann kenda hústrúgvin (ella húsfrúgvin) í Húsavík, ið kend er úr søgnunum. Hústrúgvin í Húsavík eitur sambært søgnini Sissal ella Cecilia, og er gift við Nevi, meðan tað er próvfast, at hjúnini í Húsavík eita Guðrun og Arnbjørn. Ein frásøgn vil vera við, at maður nevndur Nevur verður sendur av kongi úr Noregi at byggja Húsavíkar bygd uppaftur, og giftist hann við húsfrúnni.

Ivasamt er, hvussu tað bar til, at øll ættin í Húsavík doyr út eftir lutfalsliga stuttari tíð. Ein sannlíkur møguleiki er, at tey vórðu rakt av Svartadeyða ella av aðrari farsótt.

Kelda

 Hans Jacob Debes. Føroya søga 2. Skattland og Len. Føroya Skúlabókagrunnur, Tórshavn 1995, bls. 110-122.
 Húsavíkarbrøvini
Føroya søga


Karlstad

Karlstad er staðir i Karlstads kommuna, Värmlands län í Värmland í Svøríki. Karlstad liggur við norðaru strondina á vatninum Vänern og hevur umleið 81 768 íbúgvar (2010) og er Svøríkis 17. størsti býur.

Mentan

Sjónleikarhús
Värmlandsoperan
Scalateatern
Värmlandsteatern framførir leikir ymsastaðni, t.d. í Tempelriddarhuset.

Bókasøvn
Karlstads stadsbibliotek
Karlstads universitetsbibliotek

Biografar
Filmstaden
Arenan

Søvn
Alsters herrgård (Gustaf Frödings minnesgård)
 Brigadmuseum i Värmland
 Sandgrund Lars Lerin konstmuseum
 Värmlands museum

Keldur

Slóðir

Býir í Värmlands län


Søgukvæði

Søgukvæði (enskt ; Historical ballads), eisini rópt sannsøgulig kvæði;, snúgva seg um persónar, ið veruliga hava livað. Í Norðurlondum finnast sambært yvirlitsverkinum The Types of Scandinavian Medieval Ballad (TSB) 41 tílík kvæði, men á føroyskum finst bert eitt sannsøguligt kvæði, og er tað Margretu kvæði (CCF 77). Kvæðabólkurin verður allýstur soleiðis (brot úr Encyclopaedia Britannica):

The details in historical ballads are usually incorrect as to fact because of faulty memory or partisan alterations, but they are valuable in reflecting folk attitudes toward the events they imperfectly report.

TSB skrásetingin hevur hendan bólkin við sum bólk C.

Í TSB eru skrásett fýra føroysk kvæði av hesum slagi, men verða trý teirra roknað sum tættir av Margretu kvæði - nevniliga Margretu kvæði (TSB C 6), Frúgvin Margreta (TSB C 22) og Eyðuns ríma (TSB C 23). Hartil verður Frú Dagmoy (TSB C) eisini roknað sum sannsøguligt kvæði í TSB. V. U. Hammershaimb ger í Færøsk Anthologi I (1891, bls. 120) vart við, at Margreta Dagmoy og Margreta Eiriksdóttir, ið Margretu kvæði snýr seg um, eru komnar í bland á Sandoynni, har Margretu kvæði verður kvøðið sum trítáttað við Drotningin av Rúnsborg sum fyrsta tátti.

Sjálv hendingagongdin í Margretu kvæði snýr seg um søguliga persónin Margretu Eiriksdóttir (1283-1290), ið sambært søguni sjólætst á veg at verða gift við skotska trúnarvinganum. Kvæðið vil vera við, at hon varð burturflutt til Týsklands, fyri síðani at venda aftur til Bergen í 1300 at krevja trúnuna eftir faðir sín, Eirik Magnusson (1268-1299). Faðirbróður hennara, Hákun Magnusson (1270-1319) annaðhvørt trýr henni ikki, ella vil ikki lata trúnuna frá sær, og letur hana brenna á báli.

Keldur

 "Ballad". Encyclopædia Britannica 2006. Encyclopædia Britannica Premium Service. 9. september 2006.

 V.U. Hammershaimb: Færøsk Anthologi I. Hammershaimbsgrunnurin, Tórshavn 1991. Uppr. S. L. Møllers Bogtrykkeri, Keypmannahavn 1891.

 Sólfinn Hansen: "Margretu kvæði í søgn og søgu". Í Eyðvinur, bls. 80-86. Føroya Fróðskaparfelag, Tórshavn 2005.

Føroysk kvæði
Søga


Fridtjof Joensen

Fridtjof Joensen (føddur 1920 í Mikladali, deyður 1988) var ein føroyskur myndahøggari.

Útbúgving

 1945 Maskinmeistari frá Tuxham, Keypmannahavn.
 1967-70 Kunstakademiet, Keypmannahavn, billedhuggerskole (Mogens Bøggild).

Framsýningar

 Norðoyastevnuframsýningin.
 1960, 1962-64, 1966, 1968-71, 1975, 1978-79, 1981, 1987 Tórshavn.
 Forår 1968 Charl.
 1970 Færøysk kunst, Bergens Kunstforening.
 1971 Skulptur i Eventyrhaven og Rådhushallen í Odense.
 1976 Færøsk Kunst, Den frie Udstillingsbygning.
 1976-77 Sammenslutningen av Danske Kunstforeninger, Nordjyllands Kunstmuseum o.o.

Serframsýningar

 1975 Galleri Gammel Strand, Keypmannahavn.
 1972-73, 1975, 1979 í ymsum hølum í Føroyum.
 1977-78, 1981 Smiðjan, Tórshavn.
 Fleiri serframsýningar í Klaksvík.

Verk

 Fletting (figurbólkur, furuviður, relieff 1967, Føroya Banki).
 Kvinnuhøvur (furutræ, 1970, Listasavn Føroya).
 Móðir og barn (furutræ, 1987, smst.).

Minnisvarðar, standmyndir

 Móðir og barn (figurbólkur, bronsa, 1975, Eiði).
 Niðursetufólk (figurbólkur, bronsa 1975, Rituvík).
 Børn og bátur (figurgruppe, bronzerelief, 1976, Klaksvíkar Sk.).
 Kvinna við róðuri (kopar, 1977, Vágur).
 Minnisvarðin við Gjógv.

Ávísingar úteftir

 Listasavn Føroya.

Joensen, Fridtjof
Føðingar í 1920
Andlát í 1988
Føroyskir myndahøggarar


Johan Karlsen

Johan Karlsen (føddur 1913 á Skála sum Jógvan Karlsen, doyði 1987 í Noregi, eisini nevndur John Karlsen og Jógvan á Fløtt) var ein føroyskur hermaður. Hann var fiskimaður og hvalafangari, men undir seinna heimsbardaga var hann hermaður í fallskýggjakompagnínum í Stóra Bretlandi.

Hann var sergentur í Stórabretlandi og í Noregi 1941 - ?. Eftir kríggið búsettist hann í Noregi, har hann fekk trý børn: Liv Friis Skogstad, Terje Karlsen og Unni Friis Skogstad.

Keldur

Føðingar í 1913
Andlát í 1987
Eysturoyingar
Hermenn


Unni Friis Skogstad

Unni Friis Skogstad (25. mai 1955 - 27. desember 2017) var ein vinnulívskvinna, verkstjóri, í Noregi. Ættað av Skála, dóttir Johan Karlsen, kona Eystein Eggen.

Hon er fyrrverandi innkeypsstjóri í Michelin, og skrivstovuleiðari í Telenor. 2001-2017 var hon HMS- og kvalitetsleiðari á Institutt for Energiteknikk (ife) á Kjeller. 2003–2004 var hon skrivari í Arbeidarpartiet.

Keldur

Slóðir

Norðmenn
Føðingar í 1955


Eystein Eggen

Eystein Eggen (føddur 1944, deyður 19. november 2010) er norskur rithøvundur, útbúgvin málfrøðingur og søgufrøðingur.

Í 1993 gav hann út "Gutten fra Gimle", í 1994 "Agnar Mykle - en dikterskjebne", og í 1996 skaldsøguna "Generalen", ið er um lagnuna, ið Carl Gustav Fleischer, generalmajorur, fekk undir seinna heimsbardaga, og árið eftir var tað, at hann kom við bókini "Hov".

Kærleikssøgan "Hov" fer fram í tíðarskeiðnum 1272 til 1328. Hon er lutað upp í trý skeið. Tað fyrsta fer fram frá 1272 til 1293, hitt næsta frá 1293 til 1302 og hitt triðja og seinasta frá 1303 til 1328. Í einum parti av søgugongdini eru hendingar tiknar við, sum um hetta mundið fara fram í Føroyum.

Kona Eystein Eggen er føroysk, ættað av Skála, eitur Unni Friis Skogstad, gentunavnið var Unni Karlsen, dóttir Jógvan Karlsen (Johan Karlsen).

Keldur
"Kærleikssøga við einum vefti av Føroyum", Dimmalætting 12. august 2003.

Slóðir úteftir

Norskir rithøvundar
Føðingar í 1944
Andlát í 2010


LSD

LSD, ið er ein stytting fyri LysergSýra Diethylamid, er eitt hallusinogent rúsevni. Viðhvørt verður LSD eisini nevnt við slangorðinum "sýra" ella "tripp".

LSD varð í 1950-árunum nýtt í samrøðuviðgerð av sálarsjúklingum, av tí at man metti tað at vera ein snarveg til at fáa sjúklingin at opna upp fyri tað undirbevísta.

LSD er eitt tað sterkasta psykoaktiva evnið, vit kenna. Ein vanlig dosa er millum 100 og 500 mikrogram. Hetta svarar til umleið 1/10 av vektini á einum sandkorni. Tað verður vanliga selt sum frímerki á ólógliga marknaðinum. Hetta eru smá pappírspetti, har ein dropi av LSD er dryppaður á, svarandi til eina dosu. Frímerkini eru ofta prýdd við ymiskum litríkum myndum.

Keldur

Slóðir úteftir

Rúsevni


Ushuaia, Argentina

Ushuaia er tann syðsti býurin i heiminum. Landslagið minnir sera nógv um Føroyar.

Ushuaia liggur í landspartinum Tierra del Fuego, sunnast í Súðurargentina. Hann er høvuðsbýurin í landspartinum. Í 2010 búðu næstan 57 túsund fólk har í býnum.

Myndir

Slóðir úteftir
 Heimasíða: ushuaia.gov.ar (á sponskum)
Ushuaia, wikivoyage.org (á enskum)

Argentina
Býir í Argentina


Mold

Mold var ein føroyskur rokkbólkur, ið varð stovnaður í 1992.

Limir í bólkinum

 Niclas Thorsteinsson (sangur)
 Niels Arge Galán (guitar)
 Erling Dalsgaard (guitar)
 Gudmund H. Nielsen (urga)
 Kristin Nolsøe Bech (bass)
 Uni Árting (trummur)
 Mikael Blak

Útgávur

 1995 Mullich Mulli
 1998 Sun Magnet

Føroyskir tónleikabólkar


Bye Bye Bluebird

Bye Bye Bluebird er ein føroyskur filmur eftir Katrini Ottarsdóttur úr 1999. Høvuðsleikarar í filminum eru Sigri M. Gaïni, Hildigunn Eyðfinnsdóttir og Johan Dalsgaard. Filmurin er framleiddur í Føroyum.

Filmurin er ein "roadmovie", ið fylgir tær báðar Rannvá og Barbara, tá tær venda heim til Føroyar, eftir at hava búð uttanlands í fleiri ár. Bye Bye Bluebird vann fimm heiðurslønir, m.a. Prize of the Ecumenical Jury – Special Mention á Mannheim - Heidelberg International Filmfestival og Audience Award á Rotterdam International Film Festival.

Einasti útbúni føroyski filmsleikstjórin tá – Katrin Ottarsdóttir var klár við Bye Bye Bluebird í 1999. Bye Bye Bluebird er seinasti heili spælifilmur, ið er framleiddur í Føroyum.

Søgugongd

Tær báðar ungu vinkonurnar, Rannvá (Hildigunn Eyðfinsdóttir) og Barba (Sigri Mitra Gaïni), venda aftur til Føroya eftir fleiri ár í útlondum.

Leikarar

 Hildigunn Eyðfinsdóttir: Rannvá
 Sigri Mitra Gaïni: Barba
 Johan Dalsgaard: Rúni
 Elin K. Mouritsen
 Peter Hesse Overgaard
 Nora Bærentsen
 Egi Dam
 Lovisa Køtlum Petersen
 Adelborg Linklett
 Sverri Egholm
 Birita Mohr
 Sjúrður Sólstein
 Høgni Johansen
 Kári Øster
 Anna Kristin Bæk
 Kári Sólstein
 Gunnvá Zachariasen
 Jóanes Nielsen
 Búi Dam
 Rói H. Christensen
 Mikael Blak
 Halgir W. Arge
 Dánjal D. á Neystabø
 Iben Snebang
 Marner Gudmundsen
 Kirstin Hentze
 Marjun Jóanesardóttir
 Juleif Jacobsen
 Jóanes Andreasen
 Elisabeth Pike
 Jacobina Heinesen
 Kristian Linklett
 Teodor Joensen
 Flóvin Jacobsen
 Jógvan E. Ósá
 Kári Petersen
 Noomi Juul
 Fía Norðberg
 Katrin i Gongini
 Margreta Næss

Virðirslønir

 Áskoðaravirðislønina, Nordisk Filmfestival, Rouen, Frakland 2000.
 Virðislønina hjá ungdómsdómsnevndini, Nordisk Filmfestival, Rouen, Frakland 2000.
 VPRO Tiger Award, Interntaional Film Festival, Rotterdam, Holland 2000.
 NDR Förderpreis, Nordische Filmtage, Lübeck, Týskland 1999.
 Heiðrandi umrøðu, International Film Festival, Mannheim-Heidelberg, Týskland 1999.

Sí eisini

 Bye Bye Bluebird - Internet Movie Database.

Føroyskir filmar
Katrin Ottarsdóttir


Óðin

Óðin (Norrønt: Óðinn) er mætasti gudurin í norrønu gudalæruni og forngermanskari gudafrøði, har hann verður nevndur Wotan. Óðin er gudur vísdómsins, krígsins og stríðsins, gandsins, sigursins og skaldskaparins. Hann er alfaðir og kongur alra ása. Hann er einoygdur eftir at hava latið annað eyga sítt í veð fyri at drekka úr Mimirs brunni, haðani hann hevur fingið sín vísdóm. Ravnar Óðins, Hugin og Munin (Hugurin og Minnið), flúgva um allan heimin og boða Óðini frá tí, ið fyriferst í heiminum.

Kona Óðins eitur Frigg, men hann eigur eisini børn við Jørðini og nøkrum jatnadøtrum. Mætastur av synum Óðins er Tórur, sum vinnur á øllum livandi. Aðrir synir Óðins eru Baldur, Høður, Váli, Víðar og kanska Heimdallur, Týr og Bragi.

Óðin eigur hestin Sleipnir, sum hevur átta bein.

Uppruni
Fornnorrøna gudanavnið Óðinn og tess skyldorð fornenskt Wóden, fornsaksiskt Wōden, fornhátýskt Wuotan og Langobardiskt  Godan ella Guodan, stava øll frá tí endurskapta protogermanska gudanavninum *wōđanaz. Kallkynsnavnorðið *wōđanaz rann úr protogermanska lýsingarorðinum *wōđaz ið er skylt við latínskt vātēs of fornírskt fáith, ið bæði merkja ‘spámaður, profetur’. Lýsingarorð, ið stava frá *wōđaz, umfata m.o. gotiskt woþs 'besettur', fornnorrønt óðr ‘óður’, og fornenskt wód 'óður'. Lýsingarorðið *wōđaz (ella *wōđō) er vorðið til onnur navnorð t.d. fornnorrønt óðr ið merkir viti’, ‘sál’, ‘orka’ ella ‘lívskraft’.

Navnið Óðinn er samansett av tveimum liðum óð og -inn, har seinni liður í hesum føri merkir ‘harri’. Sostatt merkir navnið ‘Harrin yvir lívskraftini’. Uml. 200 onnur nøvn ella eyknevni eru fyri Óðini ið lýsa hansara útsjónd og eginleikar, t.d. Alfǫðr (Alføður), Blindi, Bragi (Høvdingi) Bölverkur (Illgerðarmaður), Forni, Grímnir (Grímuklæddi), Hárbarðr (Gráskeggi), Herfǫðr (Herfaðir), Hildolfr (Krígsálvur), Loðungr (Rísni kappi), Síðhöttur (Síðhattur), Síðskeggr (Síðskeggi), Valfǫðr (Vígvallarfaðir) og Vegtamr (Vegkendi).

Í fyri-kristnu tíðini varð Óðin dyrkaður í øllum tí germanska økinum í núverandi Týsklandi, Hollandi og Onglandi. Ætlandi spjaddist dyrkanin av Óðini norðureftir frá Rhínøkinum í 1. øld e.kr. og hevur nátt Skandinavia í 5'tu øld e.Kr. Her hevur ásatrúgvin avloyst eina eldri fruktbærisdyrkan. Óðin framstendur sum ein krígsgudur í suðurgermanskum keldum frá 5'tu til 8. øld e.Kr.

Óðin eigur hestin Sleipnir, sum hevur átta bein.

Føroysku orðini óður, øði, ódn og (á suðuroyarmáli) ónsdagur, stava frá navninum Óðin.

Kelda
 Snorri Sturluson (týtt hevur Anker Eli Petersen) (2005). Gylvaginning

Ásatrúgv
Norrøn gudalæra


Rúsevni

Eitt rúsevni er eitt evni, ið kann verða brúkt til heilivág, til at fáa ein rús, til at skerpa evni mans, til at orka meira ella til annað endamál, tá eitt menniskja ella djór tekur ella fær hesi evni innvortis ella á annan hátt. Rúsevni virkar á heilan og gevur ein rús í stóran ella lítlan mun. Flestu rúsevni eru ring fyri heilsuna, tó eru summi verri enn onnur og summi hava eisini víst seg at hava nakrar góðar eginleikar í smáum nøgdum og brúkt á rættan hátt, eitt nú til at linna ella lekja sjúkueyðkenni. Men sum heild verða rúsevni mett at vera skaðilig, serliga tá ið tey verða misnýtt.

Rúsevni eru ymisk evni, summi lóglig og onnur ólóglig. Til dømis eru tubbak og kaffi lóglig, og kaffi er vanligasta evnið, ið kemur undir rúsevni. Rúsdrekka er lógligt í nógvum londum, men verður í summum londum ikki selt frítt men í serligum handlum, sum t.d. í Føroyum og Svøríki. Heilivágur kemur eisini undir rúsevni. Summi sløg fáast í handkeyp, meðan onnur bert fáast við læknaávísing. Narkotika er felagsheiti fyri ymsum sløgum av rúsevnum, og er í høvuðsheitum bannað í flestum londum. Flest rúsevni verða vanliga sædd sum rúseitur, og eru ólóglig í flestum londum. Nevnast kunnu nøkur av hesum evnum: lsd, heroin, kokain og ekstasi. Um ein tekur amfetamin, verður ein í góðum lag, ovfarakátur og heldur seg megna alt. Samtíðis verður ein friðleysur, sjávsøkin og mælskur. Amfetamin køvir ávaringartekin kropsins, til dømis pínu og møði. Kroppurin er tískil ikki førur fyri at boða frá, hóast hann er útlúgvaður, og ein kann tí smella av møði. Nógv verður gjørt t.d. á skúlum at upplýsa um rúsevni. Besta fyribyrging er vitan um skaðiligu evnini í narkotika, alkoholi og tubbakki.

Rúsevni


Tórur

Tórur ella Hóri, norrønt Þórr, er tann sterkasti ásagudurin í norrønu gudalæruni. Hann verður stundum eisini róptur Ása-Tórur ella Øku-Tórur, og navnið, ið sipar til toruslátt, kemur av eldri (endurmyndaðum) germanskum Þun(a)raz. Hann er sonur Óðins og Jarðar. Kona hansara eitur Siv og børnini hjá honum eru Magni, Móði og Trúður. Hann eigur hamaran Mjølnir og við honum berjist hann mót tussum og risum. Kerran sum hann ekur í verður drivin av tveimum geitarbukkum. Við ragnarøk man Tórur berjast við Miðgarðsormin og teir verða hvørjum øðrum at bana.

Tórur umtalast í mongum av Eddukvæðunum, t.d. í Hárbarðsljóðum har hann reypar av avrikum sínum.

Eg var á eysturleið,
bardist við jatnir,
illar gívrar
ið gingu á fjalli.
Fjølment hevði jatnaætt verið
um allir enn livdu,
so varð ongin
eftir í Miðgarði.

M.o. Tórshavn, Hósvík, Hórisgøta og hósdagur/tórsdagur eru nevnd eftir Tóri/Hóri.

Keldur

 Hárbarðsljóð (týtt hevur Anker Eli Petersen) (2005).
 Gylvaginning (týtt hevur Anker Eli Petersen) (2005).
 Tór & Rán Postverk Føroya

Ásatrúgv
Norrøn gudalæra


Javni

Felagið
Javni er landsfelag fyri fólk við menningartarni og teirra avvarðandi.
Endamál felagsins er í einum og øllum at stuðla menningartarnaðum og teirra avvarðandi og fremja áhugamál teirra, so tey kunnu liva á sama støði sum onnur fólk í Føroyum.

Søga
Felagið Javni var stovnað 14. mai 1971. Endamál felagsins er at virka fyri at bøta um korini hjá fólki við menningartarni á øllum økjum, eitt nú viðvíkjandi bústaðamøguleikum, skúla, barnaansing, korunum hjá eldri og so framvegis. Javni hevur skrivstovu í Havn, á Hoydalsvegi 40, 3. hædd, tlf. 314827. Javni hevur eina fimmmannanevnd og tveir tiltakslimir. Á skrivstovu felagsins er ein dagligur leiðari í fulltíðarstarvi og eitt skrivstovufólk parttíð.

Samstarv
Javni samstarvar við onnur líknandi feløg bæði innanlands og uttanlands. Innanlands er Javni eitt av limafeløgnum í Megd (fyrr MBF, Meginfelag teirra brekaðu í Føroyum). Uttanlands er Javni limur í bæði evropeiska felagnum fyri menningartarnað, Inclusion Europe, og í altjóða felagnum fyri menningartarnað, Inclusion International. Norðurlendsku systurfeløgini hjá Javna hava eisini eitt tætt samstarv, NSR, Norðurlendska samstarvsráðið, og har er Javni virkin limur.

Formenn og -kvinnur
 Helena Samuelsen (1971 - 1978)
 Diana í Puntabyrgi (1979)
 Hannefía Poulsen (1980 - 1982)
 Thomas Sæbúð (1983 - 1985)
 Diana í Puntabyrgi (1985 - 1986)
 Rókur Dalsgaard (1987 - 1988)
 Jens Jensen (1989 - 1992)
 Diana í Puntabyrgi (1993 - 1996)
 Kristina Mortensen (1997)
 Jóna Dahl (1998 - 1999)
 Diana í Puntabyrgi (2000 - 2002)
 Malena Arnholdsdóttir (2002 - 2005)
 Lis Eklund í Niðristovu (2005 - 2008)
 Óli Wolles (2008 - 2010)
 Sigrun Wardum (2010 - )
 Fía Petersen (

Uttanhýsis slóð
Javni.fo

Søga
Feløg


MBF

MBF er stytting fyri Meginfelag teirra Brekaðu í Føroyum. Felagið varð stovnað 24. oktober 1981. Endamál felagsins var
at virka fyri samarbeiði millum tey ymisku áhugafeløg fyri brekað fólk í Føroyum
at stuðla teimum einstøku feløgunum í teirra dagliga virksemi
at arbeiða fyri at fyribyrgja brekum orsakað av sjúkum og vanlukkum
at luttaka í millumtjóða samstarvi.

Stovnandi feløgini vóru
Deyvafelag Føroya
Felagið Bjørg
Felagið Javni
Føroya Blindafelag
Sclerosefelagið
ÍSB (Ítróttarsambandið fyri brekað).

MBF flutti í 1994 í egin hús við Íslandsvegin í Havn.
MBF hevur nú (jan. 2010) 24 limafeløg. Hesi umboða ymisk brek og sjúklingabólkar.

MBF er óheft partapolitiskt og átrúnaðarliga.
MBF hevur til endamáls at bøta um støðuna og livikorini í samfelagnum hjá teimum, ið bera brek.
MBF arbeiðir fyri líkarætti. Grundleggjandi hugtøk eru:
Handikappolitikkur er samfelagspolitikkur
Líkarættur: Øll menniskju hava sama virði og rætt at verða við í øllum avgerum teimum viðvíkjandi
Samanhald: Øll hava tørv á felagsskapi og skulu tí hava møguleika at taka lut í tí, sum fer fram í samfelagnum
samhaldsfesti:
Fólkaræði: Øll, eisini fólk við breki, eiga at hava møguleika at gera seg galdandi í samfelagnum.

Formenn/kvinnur

 ? -2004 Doris Hansen
2004-2012 Leila Solmunde
2012- Carita Bjørklund

Slóðir úteftir
Meginfelag teirra Brekaðu í Føroyum

Feløg


Hydrogen

Hydrogen (latín hydrogenium, úr grikskum ὑδρο- hydōr- "vatn", og -γενής, -genēs, "framleiðari", upprunaliga "upphav"; symbol H), er eitt frumevni, ið hevur atomnummar 1 í skeiðbundnu skipanini.
Á føroyskum verður evnið eisini nevnt vetni av upprunaheitinum, sum meira neyvt kundi verið umsett vatnupphav. Latínska heitið kemur av, at hydrogen er annað av teimum báðum frumevnunum í vatni. Almenna danska heitið er hydrogen, men heitið brint verður eisini brúkt. Hetta seinna navnið kemur av, at hydrogen brennir væl.

Hydrogen er gass við atmosferiskt trýst og vanligan hita. Frítt hydrogen finst sum hydrogenmýl, . Hydrogen er sera eldfimt; saman við oxygeni gevur tað vatn, .

Hydrogen H finst í trimum isotopum:
 Stabilt protium ("vanligt hydrogen") (1H) med einari nukleon; einari proton. Hetta er einasti isotopur uttan neutron.
 Stabilt deuterium D (2H) við tveimum nukleonum; einari proton og einari neutron. Verður eisini nevnt tungt hydrogen.
 Radioaktivt tritium T (3H) við trimum nukleonum; einari proton og tveimum neutronum. Verður eisini nevnt supertungt hydrogen.

Sí eisini

 Frumevni
 Skeiðbundna skipanin

Frumevni