DNA

DNA ella DNS er stytting fyri deoksyribonukleinsýra (sýra = acid á enskum). DNA er ein nukleinsýra sum goymir arvfrøðiligu leiðbeiningarnar fyri menningina av eini kyknu ella virusi. DNA er ein long røð av nukleotidum sum stýra raðfylgjuni av aminosýrum í proteinum ígjøgnum arvfrøðiligu koduna.

DNA er, sum sagt, ein røð av nukleotidum. Hvør nukleotid inniheldur ein nukleinbasa, ein sukurbólk (2'-deoxyribosa) og ein phosphatbólk. Nukleinbasin kann vera adenin (A), guanin (G), sytosin (C) ella thymin (T).

DNA er uppbygt sum ein dupultur snyril (spiralur), við eini breiðari kloyvu og eini smalari.

DNA verður margfaldað í eini prosess nevnd replikatión, avritað til RNA í eini prosess nevnd transskriptión, og síðani verða protein framleidd út frá RNA í eini prosess nevnd translatión.

Keldur
Watson, J., Crick, F. Molecular Structure of Nucleic Acids: A Structure for Deoxyribose Nucleic Acid. Nature 171, 737–738 (1953). DOI

Sí eisini
 RNA
 Protein
Watson og Crick: Molecular Structure Of Nucleic Acids av dosequis.colorado.edu
Watson og Crick: Molecular Structure Of Nucleic Acids av exploratorium.edu

Lívevnafrøði
Mýlislívfrøði


Aminosýra

Aminosýrur eru øll mýl, ið hava bæði ein amin- og ein karboksylsýrubólk. Ofta verður heitið aminosýra tó nýtt um α-aminosýrurnar, t.e. har amin- og karboksylsýrubólkurin eru bundin at sama karbonatomi. Almenni frymilin fyri eina α-aminosýru er NH2-CHR-COOH, har R er ein síðuketa, sum er serstøk fyri tær ymisku aminosýrurnar.

Aminosýrur eru byggisteinarnir í proteinum. Tað finnast 20 α-aminosýrur í proteinum (sí niðanfyri), hesar verða nevndar tær proteinogenu aminosýrurnar. Av teimum eru 10, sum eru neyðugar at fáa inn við kostinum hjá menniskjum (essentiellar, merktar við * niðanfyri), meðan hinar 10 kunnu framleiðast av kroppinum. Tó eru arginin og histidin bert essentiellar hjá smábørnum, tí kroppur teirra ikki klárar at byggja nokk av teimum.

Aminosýrurnar verða ofta nevndar við eini trý-bókstav ella ein-bókstav stytting (sí niðanfyri).

Keldur

Sí eisini
 Protein
 Kveiki
 DNA

Lívevnafrøði
Lívrunnin evnafrøði
Sýrur


Świnoujście

Świnoujście er ein býur í Póllandi í søguliga landslagnum Pommern. Fólkatalið er umleið 40.000. Býurin er á norðurstrondini og tætt við markið til Týskland. Býurin liggur á oyggunum Wollin, Uznam og Karsibór. Býurin hevur ferjusamband við Ystad, Malmö, Rønne og Keypmannahavn.

Keldur

Slóðir úteftir

 Swinoujscie.pl

Býir og bygdir í Póllandi


Thiamin

Thiamin ella vitamin B1 er eitt litleyst evni við frymilinum C12H17N5O4S. Tað kann upploysast í vatni, men ikki í alkohol. Thiamin er alneyðug í niðurbrótingini av kolhydratum.

Thiamin verður í kroppinum gjørt um til thiamin pyrophosphat (TPP), ið er eitt coensym fyri allar dekarboksyleringar av α-ketosýrum t.d. pyruvat dehydrogenase, α-ketoglutarat dehydrogenase og transketolase.

Thiamin finst serliga í korni, bjølgum (t.d. ertrar og bønir), soltnum kjøti, mjólk og í osti.

Thiamin verður brúkt til at umskapa kolhydratir til drúvusukur (glukosu). Tá drúvusukur verður umskapa í kroppinum, skapast orka, sum er týdningarmikil fyri hjarta, heilan og vøddarnar.

Mangul
Mangul av thiamin kann elva til nervadegeneratión, svinn og deyða. Mangulin kann m.a. koma av rúsdrekkamisnýtslu og skeivari føði ella hungri. Tekin uppá thiaminmangul eru versnaður matarhugur, møði, ørkymlan og konsentratiónstrupulleikar. Viðvarandi mangul kann elva til sjúkurnar beriberi og Korsakoffs sinnissjúku.

Mangul er tó sera óvanligt og sæst her á landi bert hjá persónum við stórari rúsdrekkamisnýtslu.

Lívevnafrøði


Prestagarðurin á Nesi

Prestagarðurin á Nesi er bygdur í 1863. V.U. Hammershaimb læt nýggjan prestagarð byggja eftir tekning hjá konu síni, Elisabeth Christiane Augusta, f. Gad. Prestagarðurin var tá næststørsta hús í landinum, aftan á amtmansborgina í Havn.

Er nú bygdarsavn fyri Nes og Toftir.

Útvortis ávísing

 Fornminnisfelagið og Bygdarsavnið í Nes Kommunu

Eysturoy


Jóan Petur Gregoriussen

Jóan Petur Gregoriussen (1. juni 1845 - 15. november 1901) var føddur í Kvívík. Hann verður vanliga nevndur Jóan Petur uppi í Trøð. Jóan Petur var til skips um várarnar og heystarnar undir Íslandi. Hann átti eitt sindur av jørð, sum hann røkti, og umframt hetta tókst hann við at smíða. Jóan Petur var sera virkin í tjóðskaparrørsluni, ið tók seg upp í Føroyum í 1890árunum, og yrkti mangan til fólkafundir, sum tá vóru hildnir víða um í landinum. Hann yrkti føðilandssangir og kvæði. Eisini yrkti hann vísuna um "Vaagen" og ta føroysku brúðarvísuna: "Várharra hann segði, tað er ikki gott". Tað mesta, sum hann skrivaði, kom út í savninum "Yrkingar" (1928). Har stendur yrkingin "Eitt heim" eisini.

Útgivið

 1928 - Yrkingar (Jóan Petur uppi í Trøð), M. A. Jacobsen greiddi til prentingar
 Nýársheilsa frá Føringatíðindi. Føringatíðindi, nr. 1, 1894
 Gentukæti. Føringatíðindi, nr. 2, 1894
 Vaagen. Føringatíðindi, nr. 4, 1894
 Rím um teir Lutherisku prestarnar... Føringatíðindi, nr. 10, 1894
 Við kaspiska havið. Føringatíðindi, nr. 11, 1894
 Tú forna kenda minnisstað. Føringatíðindi, nr. 13, 1894
 Hákun í Noregi. Føringatíðindi, nr. 4, 1895
 Til Fólkafundirnar í Føroyum. Føringatíðindi, nr. 12, 1895
 Sverras ríma. Føringatíðindi, nr. 1, 1896
 Um føroyingars framsýningferð til Bergen 1898. Fuglaframi, nr. 22, 1899
 Seg skjóta undir danskheit inn. Føringatíðindi, nr. 13, 1900
 Nakað lítið um Transvaalbardagan 1899-1900. Fuglaframi, nr. 13, 1900
 Í Føroyum. Fuglaframi, nr. 15, 1900
 So møtast vit her. Fuglaframi, nr. 17, 1900
 Kalendarørindi. Fuglaframi, nr. 9, 1901
 Brúðarvísan. Dagdvøljan, 1901
 Tróndur og Sigmundur á Havnartingi. Varðin, 2. bd.,  1922

Keldur

 Tummas Lenvig og Katrin Næs: Tveir yrkjarar úr Kvívík - Fróðskapur 2006, Setursrit 3

Útvortis ávísing

 Bókagarður.
 Gentukæti.
 FF-blaðið um J.P.G..

Føroyskir rithøvundar
Føroyskir yrkjarar
Kvívíkingar
Føðingar í 1845
Andlát í 1901


Norðskálatunnilin

Norðskálatunnilin er elsti tvíbreytaði tunnil í Føroyum. Hann varð tikin í nýtslu 20. august (?) 1976. Tað var byggifelagið E. Pihl & søn, sum stóð fyri byggiarbeiðinum fyri Landsverkfrøðingin. Tunnilin er 2520 m. langur og gongur gjøgnum vestaru fjallarøðina í Eysturoynni. Vestanífrá fer hann inn omanfyri bygdina við Norðskála og kemur út aftur millum Fjarða nakað nær Funningsfirði. Norðskálatunnilin knýtir soleiðis Sundalagið og veganetið millum Fjarða og út á Skálafjørðin saman. Saman við brúnni um Streymin, ið var tikin í nýtslu í 1973, er norðskálatunnilin partur av meginsamferðsluæðrini í Føroyum.

Sí eisini
 Tunlar í Føroyum

Eysturoy
Tunlar í Føroyum


Brúgvin um Streymin

Brúgvin um Streymin er einasta brúgv millum oyggjar í Føroyum. Brúgvin um Streymin er tvørtur um Sundalagið millum Eysturoynna og Streymoynna, har tað er smalast - millum bygdirnar Oyrarbakka og Norðskála á Eysturoynni. Brúgvin, sum er 220 metrar long, varð tikin í nýtslu í  30. oktober 1973. Tað var byggifelagið E. Pihl & Søn, ið stóð fyri arbeiðinum. Hæddin undir brúnni er 18 metrar í siglingarrennuni (sbr. Kort 84: Færøerne, Havne og ankerpladser, Kort- og Matrikelstyrelsen 2002), og har er ? m. Saman við Norðskálatunlinum, sum varð tikin í brúk 3 ár seinni, er hon partur av meginferðsluæðrini í Føroyum.

Brúgvin um Streymin fyllir 40 ár

Sama dag sum kenda brúgvin um Bosporussundið í Turkalandi, ið knýtir Evropa og Asia saman, var liðug, læt Brúgvin um Streymin upp fyri almennari ferðslu.

Týsdagin 30. oktober 1973 var hátíðardagur bæði í Sundalagnum og í Istanbul, tí tá vórðu ávikvist Brúgvin um Streym og brúgvin um Bosporus-sundið tiknar alment í nýtslu. Hóast stórur munur í stødd, so mundi týdningurin av nýggja sambandinum í Sundalagnum vera líka stórur fyri okkum føroyingar, sum fasta sambandið um Bosporus-sundið var fyri turkar.

Brúgvin um Streymin var samstundis fyrsta brúgvin fyri bilferðslu um Atlantshavið, og kostnaðurin fyri tátíðar størstu føroysku verkætlan nakrantíð, var umleið 14 mió. krónur.

Tað tók hálvtriðja ár at gera brúnna. Arbeiðið at gera undirstøðið byrjaði í mars 1971, og hálvttriðja ár seinni stóð brúgvin liðug. Brúgvin er 220 metrar long, 9,5 metrar breið (er síðani breiðkað við eini gongubrúgv) og 17 metrar høg. Frammanundan var ein byrging gjørd um sundið í 1970.

Í 1950 var ferðatíðin av Eiði til Havnar fýra tímar, men síðani brúgvin kom – og seinni eisini Kollfjarðartunnilin – tekur hetta minni enn ein tíma. Menningin av hesi farleið legði sostatt lunnar undir ein nýggjan hátt at búleikast í Føroyum, tí tað ikki í sama mun longur var neyðugt at búgva, har arbeiðsplássið var.

Trý ár eftir, at Brúgvin um Streymin var liðug, kom Norðskálatunnilin, og enn fleiri føroyingar fingu tá fulla gleiði av brúnni. Sundalagið gjørdist tá høvuðsferðsluæðrin í Føroyum, tí nærum alt samband millum norður, suður, eystur og vestur – nú dagliga umleið 4.500 bilar – fara um hesa farleið. Brúgvin um Streymin hevur tí havt avgerðandi týdning fyri menningina av føroyska samfelagnum.

Fyri fáum árum síðani varð brúgvin dagførd, og er nú sum nýggj. Í sambandi við høvuðsumvælingina, sum var liðug í 2011, varð nýggj gongubrúgv, sum er fest í norðaru brúgvasíðu, tikin í nýtslu. Hetta hevur gjørt tað trygt hjá fólki at ganga og renna tvørturum, tí tey nú ikki koma í samband við koyrandi ferðsluna.

Fleiri hundrað skúlabørn, lærarar, barnagarðsbørn og pedagogar úr teimum ymsu skúlunum og dagstovnunum í Sunda Kommunu vóru komin til hátíðarhaldið, sum varð hildið 10. mars 2011, har tey gingu eftir gongubrúnni veittrandi við føroyskum fløggum.

Umvælingin av Brúnni um Streym kostaði umleið tað sama, sum tað kostaði at byggja hana í síni tíð. Roknað til nútíðarprís hevði brúgvin kostað umleið 75 mió. krónur.

Til samanberingar kostaði brúgvin um Bosporus 200 mió. amerikanskar dollarar. Dagsins prísur hevði verið 1,05 mia. dollarar, sum svara til stívar 5,7 mia. krónur.

Lesið søguna um Brúnna um Streymin í 60 ára jubileumsbókini um Landsverk frá 2008 undir heitinum "Mynstur broytast" frá síðu 254-261. Ritið finst sum pdf á síðuni hjá Landsverk.

Kelda: Landsverk

Keldur

Slóðir
 Brýr og byrgingar í Føroyum

Streymoy
Eysturoy
Brúgvar


Bátasmiður

Ein bátasmiður er ein smiður sum smíðar bátar. Tað er gamalt handverk í Føroyum.

Føroyskir bátasmiðir
 Niklas í Koltri
 Marius Clementsen á Sandi
 Jóan Petur Clementsen á Sandi, virkin
 Símun Jóhan Wolles á Eiði
 Sámal Hansen í Runavík, virkin, smíðar kappróðrarbátar.
 Jógvan Hansen úr Fugloy, búsitandi í Havn seinnu árini.
 Jóhan Olsen av Tvøroyri. Virkin. Hevur m.a. smíðað bátin Naddoddur.
 Hans Jacob Hjelm á Løðhamri í Vági.
 Johan Midjord (Johan á Økrum).
 Pól Hammer í Vági.
 Sofus Hammer í Vági.

Keldur
 Andrass Mortensen: Hin føroyski róðrarbáturin - sjómentir føroyinga í eldri tíð; Mondul og Føroya Fróðskaparfelag, Tórshavn 2000 (Ph.D. ritgerð við Fróðskaparsetur Føroya).

Ávísingar úteftir
 Grindabatar.com, Søgan um Grindabátarnar í Vági.
 Natmus.fo, Føroya Fornminnissavn - Maðurin og báturin. Serframsýning.

Føroyar
Skip
Bátar


Verland Johansen

Verland Johansen (1911 - 1989), orgulsmiður. Umframt at hava bygt fleiri av orglunum í føroyskum kirkjum, máldi hann neyvt upp 31 føroyskar bátar. Hetta arbeiðið hevur givið virðismikla vitan um føroyskt bátasmíð. Hann var faðir til ríthøvundin Oddvør Johansen.

Føroyingar
Kirkjutónleikur
Skip


Skipskronometur

Eitt skipskronometur er ein serliga neyv klokka, ið kann nýtast til at rokna navigatión eftir.

Í 1714 lovaði enska parlamentið 3 virðislønir, ávikavist 10 túsund, 15 túsund og 20 túsund £ til tann, ið kundi konstruera eitt ur, sum var so beint, at geografiska longdin á eini 3 vikur langari sjóferð kundi ásetast við ávikasvist 60, 40 og 30 sjómíl neyvleika.

John Harrison (1693 - 1776) brúkti meginpartin av lívinum at konstruera skipskronometur. Í 1762 varð eitt av hansara skipskronometrum roynt á eini ferð úr Onglandi til Jamaika, og tá skipið var aftur í havn í Portsmouth, varð staðfest, at tað var minni enn 2 minuttir skeivt. Tað gav ein geografiskan neyvleika uppá 18 sjómíl, og við hesum prógvi kravdi John Harrison ta gomlu virðislønina útgoldna. Eftir drúgva togtogan fekk hann í 1773 útgoldið tey 20.000 pundini. Hann var tá 80 ára gamal.

Kelda

 Føge, Hegner og Øhrstrøm: Tid - et filosofisk begreb og en målelig størrelse. Systime 2006

Tøknifrøði
Navigatión


Julianski kalendarin

Julianski kalendarin varð brúktur í Rómverjaríkinum síðan 45 f.Kr.. Hann varð seinni brúktur í næstan øllum vesturheiminum til 1582. Síðan varð hann skiftur út, stig fyri stig, við gregorianska kalendaran.

Julius Cæsar, keisari í Rom (deyður ár 44 f.Kr), dagførdi tann kalendaran, ið hevði verið nýttur í Rom. Frammanundan hevði verið nýttur ein mánakalendari við 12 mánaðum - (mánamánaðum). Árið var tí ov stutt, og av og á vórðu so eyka dagar lagdir afturat. Eftir ferð í Egyptalandi, har Julius Cæsar helst hevur havt høvi at fundast við teir lærdu í Alexandria, gjørdi hann av at skifta til nýggjan kalendara; við tað at árið er umleið 365,25 samdøgur, skuldi árið verða 365 dagar í 3 ár og 366 dagar 4. árið. Árið við eyka degnum kalla vit leypár ella skotár. Skiftið var gjørt við, at ár 46 f.Kr. varð longt við 80 døgum - partvís lagdir inn efti februar mánað og partvís millum november og desember. Hetta árið varð soleiðs 445 dagar. Hesin kalendarin - uppkallaður eftir Juliusi - varð galdandi til 1582, tá Gregorius XIII pávi innførdi nýggjan kalendara, gregorianska kalendaran.

Í Føroyum var tann julianski kalendarin brúktur fram til og við 16. november 1700.

Tíð


Augustus

Gajus Julius Cæsar Octavianus (23. september 63 f.Kr. - 19. august 14 e.Kr.), kendur sum Octavian ella Augustus, var rómverskur keisari 31 f.Kr. - 14 e.Kr.. Hann verður roknaður sum fyrsti rómverski keisarin og sum tann, ið stovnaði principatið.

Rómverjaríkið
Rómverskir keisarar
1. øld f.Kr.
1. øld


Wilamowiciskt mál

Wymysorys ella Wilamowiciskt (Wymysöryś) er eitt málføri av miðalhátýskum, ið verður tosað í býnum Wilamowice (Wymysoj á Wymysorys) á markinum millum Slesia og Minna Pólland. Í dag eru umleið 100 føddir nýtarar av wymysojer, meirilutin eru gomul fólk, og tískil er málið hótt.

Søga
Wymysorys er, sum tað sær út, komið av miðtýskum úr 12. øld við sterkari ávirkan av lágtýskum, niðurlendskum, frísiskum, pólskum og fornenskum. Íbúgvarnir í Wilamowice verða hildnir at vera ættaðir frá niðurlendskum, týskum og skotskum niðursetufólkum, ið komu til Póllands í 13. øld. Íbúgvarnir í Wilamowice hava altíð noktað sambandið við Týskland og víst á niðurlendska upprunan.

Wymysorys var talumálið í Wilamowice til 1945–1949. Eftir 2. veraldarbardaga, bannaðu kommunisktisku myndugleikarnir nýtsluna av málinum. Hóast bannið fór úr gildið eftir 1956, tekur pólskt meira og meira yvir eftir wymysorys, serliga millum tey ungu.

Wymysorys var málið, ið skaldskapurin hjá Floriani Biesik er skrivaður á, í 19. øld.

Wilamowiciska stavraðið
Wymysoriska stavraðið hevur 34 bókstavir:

Lítil orðabók
Her er ein lítil wymysorisk orðabók við týskum, niðurlendskum og føroyskum umsetingum. Leggið til merkis, at ł verður lisið sum enskt w (nøkunlunda sum ð í góður) og w sum v:

Dømi: vøgguvísa
Ein vøgguvísa á wymysoriskum við føroyskari umseting:

Śłöf duy buwła fest!
Skumma frmdy gest,
Skumma muma ana fettyn,
Z' brennia nysła ana epułn,
Śłöf duy Jasiu fest!

Sov, drongur mín, fast!
Koma fremmandir gestir,
Koma gummur og gubbar,
Hava við sær nøtir og súrepli,
Sov Jógvan fast

Faðir vár

Ynzer Foter, dü byst ym hymuł,
Daj noma zuł zajn gywajt;
Daj Kyngrajch zuł dö kuma;
Daj wyła zuł zajn ym hymuł an uf der aot;
dos ynzer gywynłichys brut gao yns haojt;
an fercaj yns ynzer siułda,
wi wir aoj fercajn y ynzyn siułdigia;
ny łat yns cyn zynda;
zunder kaonst yns reta fum nistgüta.
[Do Dajs ej z Kyngrajch an dy maocht, ans łaowa uf inda.]
Amen

Víðari lesnaður

 Ludwik Młynek, "Narzecze wilamowickie", Tarnów. 1907: J.Pisz.
 Józef Latosiński, "Monografia miasteczka Wilamowic", Kraków, 1909.
 Hermann Mojmir, "Wörterbuch der deutschen Mundart von Wilamowice" (Słownik niemieckiej gwary Wilamowic), Kraków, 1930-1936: Polska Akademia Umiejętności.
 Adam Kleczkowski, "Dialekt Wilamowic w zachodniej Galicji. Fonetyka i fleksja". Kraków, 1920: Polska Akademia Umiejętności.
 Adam Kleczkowski, "Dialekt Wilamowic w zachodniej Galicji. Składnia", Poznań, 1921: Uniwersytet Poznański.
 Maria Katarzyna Lasatowicz, "Die deutsche Mundart von Wilamowice zwischen 1920 und 1987". Opole, 1992: Wyższa Szkoła Pedagogiczna.
 Tomasz Wicherkiewicz, The Making of a Language: The Case of the Idiom of Wilamowice, Mouton de Gruyter, 2003, ISBN 3-11-017099-X

Germansk mál
Mál í Póllandi
Hótt mál


Niklasarmessa

Niklasarmessa er 6. desember. Dagurin er minningardagur til minnis um Santa Nikolaus frá Myra í Lítlaásia, sum var biskupur í fyrru helvt av 4. øld. Hann doyði 6. desember millum ár 345 og 351. Navnið Nikolaus verður við tíðini til Claus, og soleiðis verður Santa Nikolaus til Santa Claus, sum jólamaðurin kallast á enskum.

Vanligt hevur verið at koyra veðragjólingar út at brunda á niklasarmessu, 6. desember. Brundtíðin endar so á trettanda.

Sí eisini

 Sinterklaas

Hátíð
Merkisdagar


Jólamaðurin

Jólamaðurin, stundum nevndur jólanissan ella bara nissan, er ein norðurlendsk útgáva av amerikanska Santa Claus, ið aftur hevur røtur í niðurlendska Sinterklaas ella Sint Nicolaes. Upprunin til Sint Nicolaes er Santa Nikolaus frá Myra, sum Niklasarmessa verður hildin til minnis um. Vanliga er jólamaðurin avmyndaður sum ein førur, kátur, hvítskeggjutur maður – stundum við brillum – í reyðum koti við hvítum kraga og ermakvarðum, reyðum buksum við hvítum buksufaldum, og svørtum leðurbelti og styvlum. Hendan ímyndin av jólamanninum, gjørdist vælumtókt í USA og Kanada í 19. øld, orsakað av eini yrking eftir Clement Clarke Moore “A Visit From St. Nicholas”, og av tekningum hjá Thomas Nast. Hendan ímyndin hevur hildið sær og er styrkt gjøgnum sangir, útvarp, sjónvarp, barnabøkur og filmar.

Upphav

Kristnar siðvenjur (traditiónir)

Siðvenjan við jólamanninum byggir á søgnina um tað kristna halgimennið Sankta Nicholas (Sankta Niklas), sum var biskupur í havnabýnum Myra í Lykia, í núverandi Turkalandi í 3 øld. Hann skal hava verið tiltikin gávumildur, og hjálpt nógvum familjum í neyð. Millum annað skal hann í loyndum hava givið tríggjar posar við gulli til ein mann sum átti tríggjar døtur, men ikki hevði ráð at geva teimum heimanfylgju (medgift)‚ tá tær skuldu giftast.Niklas var verndarhalgimenni fyri millum annað børn og ung. Í 1200-talinum varð tann stóra barnafestin i Frankaríki løgd á minnisdegi Sankta Niklasar tann 6. desember, áNiklasarmessu . Henda fest spjaddi seg við tíðini til onnur lond í  Evropa. Siðurin var m.a. at geva smáar gávur, sokallaðar Niklas-gávur, og ofta var tað Niklas sjálvur, ið kom við gávunum. Við síðuna av hesum siði uppstóð ein tilsvarandi fólksligur siður í 1400-talinum har Niklas kom heim til fólk við gávum. Innan protestantismuna, bleiv tann katólski Niklas-figururin sæddur sum ein kappingarneyti til tann veruliga jólaboðskapin, og har bleiv hann útskiftur við Jesusbarnið (Christkind) ella ein protestantiskan ella sekuleran Jólamann á fleiri støðum.

Heidni upprunin

Sambært germansku gudalæruna (sum m.a. umfatar ta norrønu gudalæruna) plagdi Óðin at ríða á áttabeinta rossi sínum Sleipni, ið kundi leypa long strekki; hetta kann samanlíknast við reinsdjórini hjá jólamanninum, ið dragsa gávufyltu sletuna hjá jólamanninum eftir himmalhválvinum. Óðini varð eisini givin mong nøvn, ið benda á ein gamlan hvítskeggjuntan mann, m.o. Síðgrani, Síðskeggr, Langbarðr (ið øll merkja ’síðskeggjutur’) og Jólnir (Jólamaðurin). Um jóltíðir plagdu børn at seta styvlar fyltar við sukri, gularótum ella hoyggi til rossið Sleipnir hjá Óðini, og afturfyri gav hann teimum góðgæti ella gávur. Framvegis seta børn í Týsklandi, Belgia, Niðurlondum og pørtum av Frankaríki, skógvar fram, ikki til Óðins, men til kristna Sankta Niklas. Í øðrum londum, m.ø. Føroyum, eru styvlarnir skiftir út við hosur, ið verða hongdar upp so jólamaðurin kann koyra gávur í tær um náttina.

Jólamaðurin í Norðurlondum

Jólamaðurin kom til Norðurlond í seinnu helvt av 1800-talinum, og avloysti so við og við tann eldra  ”jólabukkin” í leiklutinum sum gávuútberi jólaaftan í øllum norðurlondunum. Jólabukkurin, ella Jólageitin, er stórt sæð bara kendur frá Skandinavia (tó ikki Føroyum). Upprunin til jólabukkin er ókendur, men siðurin er elligamal og er jólabukkurin ein tann elsta ímyndin av jólum í skandinavia. Eitt boð uppá upprunan til jólabukkin er at tað var gamal víkingasiður at offra ein geitarbukk um jóltíðir, við ynskjum um at fáa eitt gott nýtt ár; eitt annað boð er at jólabukkurin stavar frá miðaldarligum kirkjuligum jólaspæli, ið ofta eisini hevði ein djevul við hornum, ið líktist einum hornutum geitarbukki.Í Svøríki verður jólamaðurin róptur Jultomten, í Danmark Julemanden, í Noregi Julenissen, í Íslandi Jólasveinn, í Grønlandi Juulimaaq og í Finlandi Joulupukki har geitarbukksnavnið er varðveitt  ("pukki" merkir bukkur), og á finnlandssvenskum julgubben.Norðurlendsku nissurnar byggja í grundini á vættrar, ið onki samband hava við Sankta Niklas, men tær eru blivnar knýttar at honum við nissu-navninum, sum kemur frá tí norðurlendska forminum av Niklasi, Niels – tvs. jólaniels bleiv til jólaniss. Frá endanum av 1800-talinum vórðu tær smáu garðsnissurnar (vættrarnir) ofta avmyndaðar sum ‘jólanissur’, serliga á jólakortum, og í dag eru tær smáu skeggjutu nissurnar ímyndin av jólunum.

Jólamaðurin í Føroyum

Nútíðar føroyski jólamaðurin ella jólanissan er av donskum uppruna, komin við danskari mentan, vikubløðum v.m. til Føroya í 20. øld. Roynt hevur verið at føroyska henda danska jólamannin eftir íslendskari fyrimynd, har jólamaðurin verður sagdur at vera “ein góðvættur, ið sigst bera børnum gávur á jólum - ella fólk, ið er ílatið sum slík”. Eisini hava føroyskir jólamenn fingið nøvn sum ‘Kertustubbi’, ‘Greytasleikur’ og ‘Kjøtkrókur’ eftir íslendskum leisti, men hesi nøvn koma fyrst á skrift í Íslandi í 1860, og eru sostatt eini 1600 ár yngri enn Niklas navnið. Eisini er íslendski ‘jólakøtturin’ vorðin til føroyska jólafrensin ‘Halaleysi’, tó hevur íslendska ‘grýlan’ ikki fingið innivist í føroysku jólunum. Marius Johannesen roynir í sanginum "Eg eri jólamaðurin..." at lata jólamannin í føroysk klæðir og búgva í heyggi eins og huldufólkini: "Eg eri jólamaðurin við stórum gráum skeggi, í koti og svørtum knæbuksum, eg búgvi í hulduheyggi." Ein siður ið hevur tikið seg upp seinastu árini er, at føroysku jólamenninir nú koma til landið við eini føroyskari slupp; hóast onga ávirkan haðani, so minnir hetta um Sinterklaashaldið í Niðurlondum, har Sinterklaas kemur til Niðurlong við einum dampskipi.

Eisini føroysku vættrarnar eru vorðnar til nissur; Orðabókin sigur um nissu: "nissa: vættur ið heldur til nær menniskjum t.d. í úthúsum (hildin at vera lítil gráklæddur maður í reyðari topphúgvu og við skeggi)", - stundum verður jólamaðurin eini róptur jólavættur, og nissurnar jólavættrar.

Jólamaðurin í enskmæltu londunum

Sambært nýmótans amerikanskari siðvenju, er jólamaðurin ein tjúkkur (førur) maður við kritahvítum síðum skeggi, klæddur í reytt við hvítum pelskantum og svørtum styvlum. Vanliga sigur hann eitt hjartaligt “Ho ho ho!”. Hann býr á Norðpólinum har hann framleiðir gávur saman við smáum hjálparum ella nissum. Jólanátt flýgur hann gjøgnum luftina í eini sletu ið verður dragsað av reinsdjórum, har kendasta reinsdjórið er “Rudolf við tí reyðu nøsini”. Frá sletuni fer hann niður gjøgnum skorsteinskaminuna við jólagávum. Tað er vanligt at seta eitt sindur av mati fram til jólamannin. Jólamenn upptraðka ofta áðrenn jólaaftan í keypsmiðstøðum (sentrum) har teir ofta spyrja børn hvat tey ynskja sær til jóla, ella fyri at savna pengar inn til vælgerandi endamál.Tann enski og USA-amerikanski jólamaðurin byggja á ímyndirnar av tí káta jólaglaða “Father Christmas” frá bretsku oyggjunum og "Sinterklaas" frá Niðurlondum. Frásagnir, yrkingar og tekningar av jólamanninum, serliga yrkingin "A Visit From St. Nicholas" (ella "The Night Before Christmas") frá 1823, skaptu eina felagsmynd av jólamanninum í amerikansku siðvenjuni. Reklamutekningar fyri Coca-Cola í 1931, teknaðar av svenskamerikanaranum Haddon Sundblom, gav gjøgnumbrot fyri tann reyð-hvíta búnan jólamaðurin er ílatin í dag – litirnir hjá Coca Cola.Jólamaðurin verður oftast róptur Father Christmas í Stórabretlandi, meðan hann í USA verður róptur Santa Claus, ein anglifisering av tí niðurlendska Sinterklaas, tvs. Sankta Nicholas. Hesin jólamaðurin er avmyndaður í óteljandi bókum og filmum, og haraftrat í jólaframsýningum og jólapynti, og er kendur um allan heimin.

Jólamaðurin í Russlandi
Í tí gomlu russisk-ortodoksu kirkjuni var Sankta Nicholas hitt mætasta halgimennið, og kom hann eisini við gávum har. Í Russlandi er tað tó Ded Moroz (Дед Мороз), tvs. ”Abbi Frost” (ella Frostabbi) ið hevur leiklutin sum jólamaður. Hann hevur ein gandastav og deilir gávur út til børn á nýggjárinum, ofta saman við abbadóttur síni Snegurotsjka (Снегурочка) á føroyskum «Snjómoyggin». Abbi Frost kemur eisini fyri í týskari siðvenju, har hann verður róptur "Väterchen Frost". Undir kommunismuni varð Ded Moroz fyrst bannlýstur, men seinni bleiv hann m.a. brúktur í mentanarpolitiskari propaganda, sum ein mótsetningur móti tí dekadenta (forfalna) vesturlendska jólamanninum, og var tá nærum altíð klæddur í bláan kappa (kot).

Bústaður jólamansins

Fleiri lond siga seg hýsa heimstaðnum hjá jólamanninum. Tá danskt sjónvarp sendi jólarøðina (seriuna) ”Nissebanden i Grønland” í 1989, uppstóð ein nýggj mýta – at húsini hjá jólamanninum liggja í Umanak á vesturstrond Grønlands. Norðmenn siga at jólamaðurin býr í Drøvbakk, sviar at hann býr í bygdini Mora, har tað eisini er ein park nevnd Tomteland, meðan finnar siga hann býr á fjallinum Korvatunturi í landnyrðings-Finnlandi, men hetta plássið hevur fingið kapping frá einum øðrum plássi í Finnlandi, Rovaniemi, har ein Santa Park opnaði í 1998, og royna finnar at fáa ES at góðtaka hetta sum almenna heimstað jólamansins. Sambært norðuramerikanskari siðvenju, so býr jólamaðurin á Norðpólinum, og gav kanadiska stjórnin jólamanninum (Santa) kanadiskan ríkisborgaraskap tann 23 desember í 2008. Men eisini muslimska Turkaland ger (helst tað mest legitima) krav uppá bústað jólamansins, nemliga í heimstaði kristna Sankta Niklasar Myra, nú Demre í Turkalandi. Í muslimska Turkalandi er jólamaðurin eisini vælumtóktur, har er hann kendur sum "Noel Baba" og gevur hann børnum gávur á nýggjárinum, tí turkar halda ikki kristin jól.

Slóðir úteftir
Søgan um Jólamannin á donskum
Grein á enskum um Sankta Nicholas frá St. Nicholas Center
Søgan um Santa Claus og Father Christmas á enskum

Sí eisini

 Sinterklaas
 Father Christmas
 Frostur Abbi
 Jól

Hátíð
Jól


Santa Nikolaus frá Myra

Santa Nikolaus frá Myra var biskupur í Myra (nú Antalya í Turkalandi) í Lítlaásia í fyrru helvt av 4. øld. Deyðadagur hansara, 6. desember, kallast Niklasarmessa.

Hann doyði 6. desember millum ár 345 og 351. Hann var av ríkari ætt og var tiltikin at vera hjálpsamur og gávumildur, men varð fongslaður vegna trúgv sína undir Maximinius keisara. Hann sigst hava verið millum teirra, ið tóku lut á kirkjufundinum í Nikea ár 325.
Santa Niklas var best umtókta halgimennið í miðøld, næst eftir Mariu moy, og hann var verndari hjá sjómonnum, børnum, ógiftum gentum, keypmonnum, advokatum, fiskimonnum, apotekarum, sløkkiliðsmonnum og fangum.

Tað er tó gávumildni hjá Niklasi, sum hevur gjørt hann mest kendan og hevur givið íblástur til siðin at geva gávur henda dag. Martin Luther helt, at betri var at minnast Jesus við gávum enn halgimennið Niklas, og tí varð gávusiðurin fluttur til jólaaftan. Siðurin at geva gávur á Niklasarmessu livdi tó víðari, serliga í Hollandi, og við hollendingum, ið búsettust í USA, flutti hann vestur um hav, har siðvenjan kom í bland við enska Father Christmas. Navnið, Santa Nikolaus, styttist til Claus, og soleiðis verður Santa Claus til, sum jólamaðurin eitur á enskum.

Hugmyndin at lata jólamannin koma ríðandi á sletu við reinsdjórum fyri er helst íblástur frá Tóri í norrønu gudalæruni, sum norðmenn, ið hava búsett seg í USA, hava havt við sær.

Í 1087 stjólu italienskir sjómenn halgileivdirnar av Santa Niklasi úr Myra í Lítlaásia og tóku tær við sær til Bari í landsynnings Italia; tí verður hann eisini kallaður Santa Nikolaus frá Bari.

Kelda

 Heimasíðan hjá Universitetsbiblioteket i Trondheim > alfabetisk index > Utstillinger.

Hygg eisini at

 www.stnicholascenter.org

Kristindómur
Halgimenni
Jól


Jólaevangeliið

Jólaevangeliið verður frásøgnin um Jesu føðing ofta nevnd. Vanligt er at lesa jólaevangeliið til jólaguðstænastu, kristilig jólahald og tílík tiltøk á jólum.

Jesu føðing
"v1  Men tað hendi í teimum døgum, at tað komu boð frá Augustusi keisara um, at allur heimurin skuldi verða skrivaður í manntal. v2  (Hetta fyrsta manntalið var, meðan Kvirinius var landshøvdingi í Sýriulandi). v3  Og øll fóru at verða skrivað, hvør í ættarbygd sína. v4  Men eisini Jósef fór úr Galileu, úr bygdini Nasaret, niðan til Júdeu, til Dávids bygd, sum eitur Betlehem, tí at hann var slektaður av Dávids húsi og ætt, v5  at verða skrivaður, saman við Mariu, trúlovaðu festarmoy síni, sum var við barn. v6  Men tað hendi, meðan tey vóru har, at tíðin kom, at hon skuldi eiga barn. v7  Og hon átti son sín, hin fyrstafødda, og hon reivaði hann og legði hann í eina krubbu, tí at ikki var rúm fyri teimum í tilhaldshúsinum.

Hirðarnir

v8  Og tað vóru hirðar har í sama bygdarlaginum, sum lógu úti á markini um náttina og goymdu at seyðafylgjum sínum. v9  Og sí, eingil Harrans stóð hjá teimum, og dýrd Harrans ljómaði rundan um teir, og teir vórðu ógvuliga óttafullir. v10  Og eingilin segði við teir: »Óttist ikki; tí sí, eg kunngeri tykkum eini stór gleðiboð, sum skulu verða fyri alt fólkið. v11  Tí at tykkum er í dag ein frelsari føddur, sum er Harrin Kristus í Dávids staði! v12  Og hetta skulu tit hava til merkis: Tit skulu finna eitt barn reivað og liggjandi í eini krubbu.« v13  Og í somu stund var hjá einglinum ein fjøld av himmalskum herskarum, sum lovaðu Guði og søgdu: v14  »Heiður veri Guði í hægsta himli, [og friður á jørð, og í menniskjum góður tokki!«] v15  Og tað hendi, tá ið einglarnir vóru farnir frá teimum aftur til himmals, tá søgdu hirðarnir hvør við annan: »Latum okkum nú fara beinanvegin til Betlehem og vita um hesi tíðindi, sum hend eru, og sum Harrin hevur kunngjørt okkum.« v16  Og teir fóru við skundi hagar og funnu bæði Mariu og Jósef og barnið liggjandi í krubbuni. v17  Og tá ið teir sóu tað, søgdu teir frá teimum orðum, sum talað høvdu verið til teirra um hetta barn. v18  Og øll, ið hoyrdu tað, undraðust á tað, sum teimum varð sagt av hirðunum. v19  Men Maria legði sær øll hesi orð í geyma og hugsaði um tey í hjarta sínum. v20  Og hirðarnir fóru avstað aftur, og teir lovaðu og prísaðu Guði fyri alt tað, sum teir høvdu hoyrt og sæð, soleiðis sum tað hevði verið sagt við teir."

 Bíbliutýðing Jákup Dahls
 Bíbliutýðing Victor Danielsens

Kristindómur
Hátíð
Jól


Jól

Jólini eru fyrsta høgtíðin í kirkjuárinum. Jóladagur er 25. desember, og í Føroyum verða tveir jóladagar hildnir sum halgidagar - 25. og 26. desember. Seinasti dagurin framman undan jóladegi - tann 24. desember - kallast jólaaftan. Hann var fyrr vanligur arbeiðsdagur, men varð roknaður sum halgidagur frá kl. 18. Nú er jólaaftan frídagur í Føroyum, og mong byrja jólahaldið seinnapart jólaaftan. Jóladagur hevur altíð verið mikil høgtíðisdagur í Føroyum, og enn eru jólini størsta høgtíð føroyinga.

Um okkara leiðir eru jólini ein gomul høgtíð, sum eisini varð hildin, áðrenn okkara forfedrar vórðu kristnaðir. Hesa ársins tíðina hátíðarhildu teir, at nú fór vend at koma í. Nú fór tann ljósa tíðin at koma. Í 336 e.Kr. gjørdu kirkjufedrarnir í Róm av, at 25. desember skuldi verða hátíðarhildin sum Jesu føðingardagur. Roynt varð at nevna høgtíðina kristmessu. Navnið vann ikki frama í Norðurlondum, men í t.d. Bretlandi og USA eita jólini "Christmas".

Í Føroyum hátíðarhalda vit jólaaftan 24. desember, meðan meginparturin av kristna heiminum hátíðarheldur jólini 25. desember.

Orðið jól

Orðið jól hevur óvissan uppruna. Møguliga er tað sama orðið sum hjól, og sipar tá til ársins gongd, tað støðugu endurtøkuna. Orðið jól er hvørkikynsorð í fleirtali. Vit siga "Jólini, tey...".

Jólini í kristindóminum

Jólini eru høgtíðin til minnis um Jesu føðing. Hetta sæst aftur í t.d. enska heitinum, Christmas, Kristmessa. Um føðing Jesu lesa vit í Lukasar evangelium, kap. 2, ør. 1 - 20. Hetta brot verður ofta nevnt jólaevangeliið. Eisini Matteusar evangelium sigur í 2. kapitli frá Jesu føðing. Tá ið norðbúgvar høvdu tikið við kristnari trúgv um ár 1000, gjørdi kirkjan av, at jólini skuldu verða hildin sum føðingardagur Krists, 25. desember. Nakrir granskarar siga, at hendan dagfestingin ikki kann vera røtt, tí í desember mánaði liggur seyðurin ikki úti í Ísrael. Tað verður sagt, at tað var av praktiskum orsøkum, at kristna jólahátíðin var løgd til seinast í desember mánaði. Onki var nevnt í Nýggja Testamenti um árið, mánaðin ella mánaðardag. Hetta varð gjørt, so at tann heidna jólaveitslan skuldi fáa eitt annað innihald, at gera jólini til eina kristna høgtíð.

Hetta er tað tíðarskeiðið í kirkjuárinum, tá flest gudstænastur verða hildnar í fólkakirkjuni og samstundis tað tíðarskeiðið, tá kirkjan verður mest vitjað.

Jólahald og jólasiðir

 Jólatræ: Siðurin at hava jólatræ er kendur úr Týsklandi í umleið 1600 og í Danmark tíðliga í 19. øld. Seint í 19. øld hevði siðurin at hava jólatræ fingið fótafesti í øllum samfelagsløgum í Danmark. Í nógvum familjum verður gingið um træi á jólum, kanska serliga saman við børnunum. Fólk ganga hond í hond og syngja jólasangir, sum oftast snúgva seg um jesusbarnið ella jólamenn. Gingið verður eisni um træi í barnagørðum, skúlum, samkomum og á jólaveitslum. Siðurin at hava jólatræ tók seg upp í Føroyum um aldarskiftið 1800-1900 ella fyri stívliga hundrað árum síðani. Fyrsta jólatræið stóð í prestagarðinum í Sandágerði. Sambært handilslýsingum í Dimmalætting frá desember 1912 – ella fyri júst hundrað árum síðani – kostaðu jólatrøini tá á døgum 35 oyru hvørt. Týski munkurin og gudfrøðingurin Martin Luther, sum stóð á odda fyri trúbótini, sigst vera upphavsmaðurin til jólatræið. Sambært bókini "Julens traditioner" eftir danska rithøvundan Benno Blæsild, var Martin Luther jólaaftan í 1536 á veg úr kirkjuni til prestagarð sín. Á veg gjøgnum ein lítla skóg sá hann stjørnurnar glampa mill um blaðleysu trækrúnurnar, og hetta minti hann um himmalska ljósið. Knappliga varð hann varugur við eitt lítið, grønt træ við gøtu jaðaran. Hann skræddi avgjørdur træið upp og tók tað við sær heim í prestagarðin, har hann setti tað á borðið í stovuni. Hann setti ljós á greinarnar og greiddi síðani børnum sínum frá um einglarnar og himmalska ljósið. Seint 19. øld hevði siðurin at hava jólatræ fingið fótafesti í øll um samfelagsløgum í kristna partinum av heiminum.

 Jólamaður: Siðurin við jólamonnum er við útlendskari handilsmentan komin til Føroya. Jólamaðurin er nú altíð í reyðum klæðum og hevur hvítt skegg - og klædnabúnin er tann sami í øllum handilsdeplum og til øll vanlig jólatiltøk. Marius Johannesen, sáli, læt tó jólamannin í sanginum "Eg eri jólamaðurin..." vera í føroyskum klæðum og búgva í heyggi eins og huldufólkini: "Eg eri jólamaðurin við stórum gráum skeggi, í koti og svørtum knæbuksum, eg búgvi í hulduheyggi." Tað er tó útlendska myndin av jólamanninum, ið hevur sigrað. Hugmyndin um jólamannin stavar frá Santa Nikolaus frá Myra í Lítlaásia, sum umvegis enskt verður til Santa Claus. Niklasarmessa er minningardagur fyri santa Nikolaus frá Myra.

 Jólagávur: Jólagávur, sum vit kenna í dag, er ein av teimum nýggju skikkunum. Tað var meir kent hjá kongafólki og øðrum høvdingum. Ikki fyrr en um 1900 fingu børn kerti og kanska fingu øll í familjunni kerti. Eitt annað slag av gávum var soleiðis at teir, sum høvdu nogv av mati, góvu fátækum nábúgvum eitt sindur av mati. Hesin siður er sera gamal og kirkjan hevur hildið fram við hesum. Um 1930 komu fleiri handlar, og fólk byrjaði at geva jólagávur, líka sum vit gera í dag.

 Jólaveitsla: Í nógvum bygdum í Føroyum vera jólaveitslur ella "jólafestir" hildnar millum jól og nýggjár. Oftast standa samkomur ella bygdafeløg fyri jólaveitsluni har øll bygdin er boðin við. Har verður sungið, dansað um træið, søgur lisnar, talur hildnar o.s.fr. Vanligt er at børn fáa jólapakka á veitsluni og ikki so sjáldan kemur jólamaðurin sjálvur við pakkunum.

 Jólasangir:

 Jólamatur:

 Jóladansur:

 Jólaklæði:

Jólini framman undan kristindóminum

Í Norðurlondum hildu forfedrar okkara heiðin jól, vetrarsólstøðu, sum eisini varð hildin gróðurgudinnuni Froyu til heiðurs.
Jólahald er upprunaliga ein heiðin høgtíð at fagna, at aftur vendir móti ljósari tíðum. Í norðurlondum var henda høgtíð hildin í fyrst í januar, men í syðri londum var henda høgtíð hildin 25. desember. Í 4. øld (í 354?) valdi kirkjan at áseta fastan dag til høgtíðina til minnis um Jesu føðing, og tá var henda kristindómsins fagnarhøgtíð løgd á jólini, 25. desember. Tað elsta vit vita um jólahald í Norðurlondum er umleið 875, tá orðið er nevnt í sambandi við Harald Hárfagra. Hvussu hesi jól hava verið hildin fæst kanska ein ábending um í orðingum sum at "drekka jólini", sbr. td. kvæðaorðingina: "Gud man ráða, hvar vit drekka onnur jól".

Uppruni jólanna

Sólstøðuhátíðin er møguliga tann elsta hátíð, sum menn hava hildið. Fyri 4000 árum síðani hildu fólk í Mesopotámíu 12 daga hátíð um vetrarsólstøðu. Hendan hátíð var hildin til at sýna gudinum Marduk heiður. Fólk í Mesopotámíu hildu at Marduk stríddist ímóti óndari megi hesar dagar. Persar og babýlóníumenn hildu hátíð, sum líktist og nevnist Sacaea. Í ein dag skiftu trælir og húsbóndafólk um leiklut. Trælir gjørdust húsbøndur, og húsbóndafólk gjørdust trælir. Fólk í Evropa trúði, at illir andar, álvar og trøll vóru á ferð um jóltíðir, og tey gjørdu ritualir fyri at fáa sólina upp aftur. Íbúgvar í Norðurskandinaviu síggja ikki sólina í ein heilan mánað, og fólk fór til fjals fyri at finnasólina. Tá tey komu aftur við tíðindum um, at sólin var á veg, var hildin stór veitsla, og eldur var tendraður at bjóða sólini vælkomnari.

Grikkar blótaðu Kronos um vetrarsólstøður og rómverjar hildu hatíð Saturnusar, sum hevði tamarhald yvir gróðursemi jarðarinnar. Rómaríkið hevði vald yvir stórum parti av Evropu og londum kring Miðjarðarhav. Kristni var gjørd almenna trúgvin ár 380, men fólk vildi ikki halda aftur skemtaninni um jólini. Fólk vildi sleppa at dansa, fáa gávur og góðan mat við víni og hava glæsiligar sjónleikir. Gávurnar vóru ofta kertur. Saturnusarhátíðin var frá miðjum desember til 1. januar. Fólk arbeiddu minni og vóru tá ofta útklødd, gingu í skrúðgongu, ótu góðan mat, vitjaðu vinfólk og góvu gávur. Rómverjar pyntaðu heimið við livandi ljósum, sum hingu á grønum trøum. Tað hendi seg, at húsbóndafólk skiftu um arbeiði við trælir og borðreiddu fyri teimum.

Smátt um smátt yvirtók kirkjan vetrarsólstøður og broytti hugmyndina um føðingadag ósigrandi sólar "dies natalis solia invicti" til føðingadag Jesu. Í gomlum døgum var ikki vanligt at halda føðingadag. Umleið ár 98 var føðingadagur Jesu hildin fyrstu ferð, og ár 138 gjørdi biskupur í Róm dagin til stórhátíðardag. Men tá tey ikki vistu neyva dagin, vóru dagar sum 2. januar, 6. januar, 23. mars, 28. mars, 18. apríl, 20. apríl, 20. maí, 17. november og 25. desember brúktir. Tann gamla kirkjan valdi 6. januar til føðingadag Jesu, tí tá kappaðist hon ímóti Osíris-Aion trúgv í Aleksandríu, sum hevði sína hátíð tá. Men ár 440 avgjørdi Júlíus pávi 1. at føðingadagur Jesu skuldi haldast tann 25. desember hvørt ár, men tað gjørdist ikki lóg, fyrr en ár 534.

So hvørt sum kristnidómurin breiddist út um Evropu, tók hann upp siðir, sum vóru frá heidnari trúgv, so sum mistiltein, jólatræ og at kynda bál. Tann siður at hava jólatræ kann førast aftur til dyrkan av "ask yggdrasils" (-úr ásatrúgv). Tað var vani at pynta hús við grønum greinum um jólini, og geva øðrum greinar, til minnis um megi nátturunnar. Kristni kom til Skandinavia uml. 900, og heiðin jól gjørdust kristin.

Hátíð
Jól


Stefan Casta

Stefan Casta er svenskur tíðindamaður og rithøvundur, føddur í 1949 í Vadstena og vaks upp í Norrkøping; frá uml. 1980 búsitandi í Skåne. Stefan byrjaði sum sjónvarpsmaður, men  er nú rithøvundur burturav. Í 1999 vann hann stóru svensku bókmentavirðislønina Augustpristet fyri bókina Spelar død, og í 2000 fekk hann fyri somu bók Nils Holgersson heiðurlønina, sum rithøvundar flestir tráa eftir. Hann hevur eisini vunnið Astrid Lindgren virðislønina í 2002.

Yndisbók sína sigur Stefan vera Summarið við Mary-lou, sum kom út á svenskum í 1997, á føroyskum í 2002 í týðing eftir Jákup í Skemmuni. Stefan Casta situr nú í sæti 13 í svenska Barnabókaakademinum.

Føðingar í 1949
Svenskir rithøvundar


Nýlendi

Nýlendi er eitt bókaforlag, ið serliga hevur givið út týðingar eftir Jákup í Skemmuni.

Føroysk forløg


Jens

Jens er mest vanliga danska mannfólkanavnið.

Kend fólk sum eita Jensen:

Føroyingar
 Jens Lisberg, føroyskur sangari.

Danir
 Jens Fink-Jensen, danskur rithøvundur.

Norðmenn
 Jens Stoltenberg, norskur politikari.

Mannfólkanøvn


Heri Joensen (tónleikari)

Heri Joensen (21. februar 1973 í Havn) er ein av Føroya eydnuríkastu tónleikarum. Heri Joensen er gittarleikari og sangari í víkingarmálmsbólkinum Týr, og hann er eisini ein av stovnarunum av felagnum Gudloysi, ið er ein áhugabólkur fyri føroyskar gudloysingar.

Slóðir úteftir

 Heri Joensen á MySpace.

Joensen, Heri
Joensen, Heri
Føroyskir mannligir sangarar
Føroyskir guitarleikarar


Per Petterson

Per Petterson (18. juli 1952 í Oslo) er norskur rithøvundur. Hann er útbúgvin bókavørður og hevur arbeitt sum bókahandlari, týðari og ummælari. Hann gjørdi fyrstu ferð vart við seg sum rithøvundur við stuttsøgusavni í 1987 og hevur skrivað 7 bøkur. Per Petterson varð innstillaður til Bókmentavirðisløn Norðurlandaráðsins í 1997 fyri bókina Til Sibir. Við bókini Út at stjala ross gjørdist hann rættiliga kendur og vann fleiri virðislønir. Í 2009 vann hann Bókmentavirðisløn Norðurlandaráðsins fyri bókina Jeg forbanner tidens elv.

Útgávur

 Aske i munnen, sand i skoa, stuttsøgur (1987).
 Ekkoland; skaldsøga (1989).
 Det er greit for meg skaldsøga (1992).
 Til Sibir skaldsøga (1996).
 I kjølvannet skaldsøga (2000).
 Ut og stjæle hester; skaldsøga (2003). Á føroyskum í týðing eftir Jákup í Skemmuni: Út at stjala ross, Nýlendi 2006.
 Månen over porten; tíðargreinir (2004).
 Jeg forbanner tidens elv; skaldsøga (2008). Bókmentavirðisløn Norðurlandaráðsins 2009. Á føroyskum í týðing eftir Jákup í Skemmuni: Bannað veri tíðaráin, Nýlendi 2009.
 Jeg nekter, skaldsøga (2012)

Norskir rithøvundar
Føðingar í 1952
Vinnarar av Bókmentavirðisløn Norðurlandaráðsins


Sjómíl

Ein sjómíl, ein international nautisk míl ella ein fjórðingur er 1852 metrar. Ein sjómíl er upprunaliga ásett sum ein miðal breiddarminuttur (bogaminuttur norður og suður), tvs. 1/60 av einum stigi av einum stórsirkli gjøgnum pólarnar.
Tá meturskipanin varð gjørd, var ætlanin, at stórsirkulin gjøgnum pólarnar og gjøgnum París skuldi vera eksakt 40 000 000 metrar. Út frá hesum skuldi ein sjómíl verið   = 1851,85 m. Í dag verður stórsirkulin settur til 40 007,86 kilometrar, og eftir tí skuldi ein sjómíl verið 1 852,22 metrar.

Óvissan á mátingini av stórsirklinum gjørdi, at fyrr kundi ein sjómíl vera eitt lítið sindur ymisk, í Danmark var hon 1 851,11 m fram til tíðliga í 20. øld.

Men í 1929 varð avgjørt á millumtjóða fundi, at ein sjómíl skuldi vera eksakt 1 852 m. Londini, sum longu brúktu meturskipanina, tóku beinan vegin undir við hesum millumtjóða standardi, USA tók undir við honum í 1954 og Ongland í 1970.

Jørðin er ikki heilt kúluskapað, hon er eitt sindur ellipsoidskapað. So ein breiddarminuttur er millum 1 842,9 og 1 861,6 metrar.

Stórsirkulin um ekvator er 40 075 017 metrar, og ein longdarminuttur við ekvator er tí 1 855,32 metrar. Eisini tann stórsirkulin hevur verið brúktur til at definera ymiskar geografiskar míl, sum ikki longur verða brúktar.

Ein sjómíl er 24,6 % ella rættuliga nær við fjórðingin av eini gamlari danskari míl. Hon fekk tí eisini navnið fjórðingsmíl ella fjórðingur, hóast ein fjórðingur upprunaliga var eitt lítið sindur longri.

Referansur

Mátieindir


Suðurstreymoy

Suðurstreymoy er ikki ítøkiliga avmarkað eind, men verður vanliga fatað sum sunnasti triðingurin av Streymoynni. Á eystursíðuni gongur markið millum Kollafjørð og Kaldbaksfjørð, soleiðis at allar bygdirnar við Kaldbaksfjørð hoyra til Suðurstreym. Á vestursíðuni gongur markið millum Skæling og Norðradal, soleiðis at Norðradalur og bygdirnar sunnanfyri verða roknaðar til Suðurstreym, meðan alt norðanfyri verður roknað til Norðurstreymoy. Allar bygdir í Suðurstreymoy hoyra í dag til Tórshavnar kommunu umframt bygdirnar við Kollafjørðin.

Streymoy


Norðurstreymoy

Norðurstreymoy er ikki ítøkiliga avmarkað eind, men verður vanliga fatað sum norðastu tveir triðingarnir av Streymoynni. Á eystursíðuni gongur markið millum Kollafjørð og Kaldbaksfjørð, soleiðis at allar bygdirnar við Kollafjørð hoyra til Norðurstreym. Á vestursíðuni gongur markið millum Skæling og Norðradal, soleiðis at Skælingur og bygdirnar norðanfyri verða roknaðar til Norðurstreym, meðan alt sunnanfyri verður roknað til Suðurstreymoy. Saksun og allar bygdirnar á eystursíðuni úr Hósvík til Tjørnuvíkar hoyra í dag til Sunda Kommunu. Bygdirnar við Kollafjørðin hoyra til Tórshavnar kommunu; Á vestursíðuni hoyra bygdirnar av Skælingi til Válin við Vestmanna til Kvívíkar kommunu. Vestmanna er egin kommuna.

Streymoy


Landsstýrismaður

Ein landsstýrismaður (ella landsstýrisfólk ella landsstyriskvinna) er ein ráðharri í landsstýrinum, ið er føroyska stjórnin. Landsstýrismenn verða tilnevndir av løgmanni, ið er ovasti leiðarin fyri landsstýrinum.

Í mun til landsstýrisfólkini, ið verða tilnevnd av løgmanni, so er tað Løgtingið, ið velur løgmann. Landsstýrið er sostatt samansett av løgmanni og teimum landsstýrismonnum, ið løgmaður hevur tilnevnt. Sambært Stýrisskipan føroya skal løgmaður velja minst tveir landsstýrismenn í landsstýrið. Hvørki løgmaður ella landsstýrismenn hava atkvøðurætt í løgtinginum, men hava, eins og løgtingslimir, rætt at leggja fyri løgtingið uppskot til løgtingslógir, ríkislógartilmælir ella løgtingssamtyktir.

Ymisku ábyrgdarøkini hjá landsstýrinum verða nevnd málsøkir og verða hesi lutaði millun landsstýrismennirnar av løgmanni í einum málsøkjabýti. Løgmaður kann eisini velja at umsita málsøki sjálvur. Eitt sindur ymiskt er frá einum landsstýri til annað, júst hvussu málsøkini verða býtt.

Formliga heitið á ráðharrunum í landsstýrinum er sambært Stýrisskipanini landsstýrismaður, men til tíðir verður umframt landsstýrismenn eisini tosað um landsstýrisfólk ella landsstyriskvinnur. Ongin innihaldsligur munur er á landsstýrismanni, landsstýrisfólk ella landsstýriskvinnu, men koma ymisku heitini helst frá, at summi halda tað vera løgið at kalla eina kvinnu fyri landsstýris-mann.

Í 2015 eru í landsstýrinum umframt løgmann sjey landsstýrismenn.

Løgmans- og landsstýrissessir 2015-
Løgmaður
Landsstýrismaður í fíggjarmálum
Landsstýrismaður í vinnu- og uttanríkismálum
Landsstýrismaður í mentamálum
Landsstýrismaður í heilsu- og innlendismálum
Landsstýrismaður í samferðslumálum
Landsstýrismaður í almannamálum
Landsstýrismaður í fiskivinnumálum

Sí eisini
Føroya Landsstýri
Landsstýri síðan 1948

Keldur

Føroyskur politikkur


Bermuda

Bermuda er ein oyggjabólkur sum hoyrir til Bretland, sum liggja í Norðuratlantshavi eystanfyri USA. Nærmasta stað í USA er Cape Hatteras, North Carolina, sum liggur umleið 1030 km í ein útnyrðing frá Bermuda.

Oyggjarnar liggja 1.239 kilometrar sunnanfyri Cape Sable Island, Nova Scotia, og 1.770 kilometrar í ein landnyrðing av Miami.

Oyggjarnar eru 53,2 km2 til støddar. Í 2010 var fólkatalið 64.268 og fólkatættleikin var 1.275 pr. km2. Høvuðsstaðurin eitur Hamilton, tó var St. George tann fyrsti høvuðsstaðurin, og er St. George tann elsti enskt-talandi býurin uttanfyri Stórabretland í heiminum.

Bermuda er tað norðasta og eystasta staðið av Burmuda-trýkantinum, har tað sigst at nógv skip eru gingin burtur og flogfør eru dottin niður á mystiskan hátt.

Søga

Bermuda oyggjarnar vóru funnar í 1505 av spanska Juan de Bermúdez kapteini, sum oyggjarnar eru uppkallaðar eftir. Í 1609 stovnaði Virginia Company eina búseting á Bermuda, hetta var tvey ár eftir, at sama fyritøka hevði sett á stovn býirinir Virginia og Jamestown á amerikanska kontinentinum. Búsetingin fór fram tá ein ódn herjaði øki og tað søkkandi enska skipið Sea Venture noyddist at stýra á eitt sker har um leiðir, so at manning og ferðafólk kundu fara í land. Virginia Company stýrdi oynni til 1614, tá ein onnur fyritøka Somers Isles Company, tók yvir og hevði ræði á oynni til 1684, tá bretar tóku valdið á oynni.

Í 1707 vóru oyggjarnar alment innlimaðar í Stóra Bretland.

Tíðarlinja
 1505 – Oyggjarnar vóru funnar av spaniólanum Juan de Bermúdez
 1609 – Tey fyrstu niðursetufólkini búsettust á Bermuda, tey vóru úr Stórabretlandi
 1679 – Bermuda gjørdist bretsk koloni, tó ikki alment fyrr enn í 1707
 1707 - Oyggjarnar vóru alment innlimaðar í Stóra Bretland.
 1797 – Ein bretsk hernaðarbasa varð bygd á oynni
 1834 – Trælahald gjørdist ólógligt á Bermuda
 1968 – Oyggjarnar fingu sjálvstýri

Ítróttur

Oyggjaleikir
Bermuda er limur í Oyggjaleikunum, har Føroyar eisini eru limir. Oyggjaleikir 2013 verða á Bermuda. Bermuda luttekur eisini á Olympisku Leikunum.

Olymisku Leikirnir
Tey hava eitt nú luttikið í sigling, svimjing, kaving, frælsum ítrótti og triatlon.

Slóðir úteftir
 Almenna heimasíða: gov.bm
 Ferðavinnusíða: gotobermuda.com
 Bermuda, wikivoyage (á enskum)

Keldur

Norðuramerika
Oyggjar
Hjálond
Bretland


Pæturssøka

Pæturssøka er 29. juni. Pæturssøka eitur eftir Pæturi ápostli, ið eisini hevur ein annan minnisdag: Pætursmessu.

Hátíð


Leypársmessa

Leypársmessa er dagurin, sum verður settur inn, tá skotár (leypár) er. Hon er 24. februar og bara leypár, hini árini er eingin leypársmessa. Sagt verður, at lomvigin kemur at landi á pálsmessu og í bergið á leypársmessu. Á leypársmessu verður eisini sagt, at "veturin (ella vindurin) hevur mist annað beinið."

Hátíð
Merkisdagar


Visible Fish

Visible Fish var mannað av Derhardi Olsen (gittar), Ásbirni Berthelsen (trummur), Peturi Pólson (tá Jensen)(sang), Boga á Lakjuni (bass) og Eileri Hansen (gittar).

Bólkurin byrjaði um veturin í 1992, tá Derhard og Eiler, sum gingu í sama flokki í studentaskúlanum við Gøtugjógv, gjørdu av at byrja ein bólk. Eftir at hava roynt ein trummuleikara og einar tveir bassleikarar, kom fyrst Petur við. Petur, sum hevði gingið í einum hægri flokki í sama studentaskúla og longu var smákendur sum yrkjari, var triði maður í bólkinum. Stutt eftir kom Ásbjørn við, og stutt eftir hann kom eisini Bogi við.

Upprunaliga varð vant í sluppini Høganes, men táið allir omanfyri vóru við, varð ístaðin vant í Glyvra Bio.

Visible Fish hevði fleiri steðgir á leiðini. M.a. var Bogi uttanlands eitt skifti og somuleiðis Ásbjørn.

Í 1994 spældi Visible Fish fyri fyrstu ferð til konsert. Hetta var ein konsert í sambandi við Varmakeldustevnuna í 1993.

Í 1996 tóku Visible Fish sjálvir eitt band upp, við sangum, sum teir høvdu gjørt. Bandið var einans ætlað til bólkin sjálvan og er tí ongantíð útgivið. Upptikið varð á loftinum hjá P/F Esmar Simonsen á Kambsdali á sumri í 1996. Eykabassleikari á bandinum (av tí at Bogi var uttanlands) var Jens L. Thomsen.
Ein sangur á bandinum, skemti-kontri sangurin "I Swallow Flies", endaði tó á eini útgávu, tá tað í síðstu løtu varð avgjørt at koyra tað sum "hidden track" á fløguna Doing Lounge Jesus, sum kom út í 1998.

Í 1997 luttók Visible Fish fyri fyrstu ferð á Prix Føroyar kappingini. Undankappingin var í Klaksvík og so mætir bólkar sum Mark No Limits, við kenda Teiti Lassen á odda, og lokalu hetjurnar Aria struku við sigrinum. Men Visible Fish slóg navn sítt fast ímillum tónleikaáhugaðar føroyingar við teirra sermerktu og villu framførslu. Serliga nógv var gjørt burturúr, at forsangarin Petur í einum sangi gjørdi "sjálvmorð", við einum spælirevolvara, á pallinum.

Seinni í 1997 var Visible Fish við á uppsamlingsfløguni Rokk í Føroyum 2, sum Tutl gav út. Sangurin "Tender Skin", gjørdist eitt rættiligt hitt og varð nógv spældur í Útvarpi Føroya um ta tíðina. Hann endaði sum nr. 3 á 15 teimum bestu.

Um hesa tíðina, t.v.s. frá 1997 til og við 1999, skipaði Visible Fish fyri nógvum konsertum í Losjuni við Gøtugjógv. Afturvendandi tiltak hvørja ferð var at bjóða einum nýggjum og uppkomandi bólki við á konsertina.

Fløgan Doing Lounge Jesus kom út á sumri í 1998 og seldi heilt væl. Eitt lag av fløguni, Styrofoam P, kom á 15 tær bestu hitt-listan og rakk øðrum plássi.

Í 1998 varð Tónleikasamtakið GRÓT stovnað og Visible Fish var ein rímuliga afturvendandi bólkur hjá samtakinum tað fyrsta árið.

Á heysti í 1998 gav ÚF eina fløgu út við barnasangum, innspældir av nýggjum. Visible Fish tulkaði barndómshittið Í Barnagarði hjá Hjørdis Johansen. Sangurin var sera væl móttikin og er spældur heilt nógv gjøgnum árini.

Í 1999 gav plátufelagið Tutl út eina fløgu, sum æt Grótføroyskt, sum var samansett av ymiskum føroyskum bólkum, ið spældu egið tilfar. Visible Fish luttók við sanginum Bróðir Judas.

Um ársskiftið 1999-2000 avgjørdu limirnir í Visible Fish at steðga fyribils og hava ikki vant regluliga síðani. Tó var ein "reunion" konsert hildin á sumri í 2003 í Losjuni í Gøtu.

Í oktober 2007 kunngjördu Visible Fish, at teir vóru byrjaðir aftur.

Føroyskir tónleikabólkar


Villmenn

Villmenn er ein føroyskur tónleikabólkur úr Vágunum.

Limir í tónleikabólkinum
 Finnur Joen-Jacobsen, sang og trummir
 John Edvin Joensen, bass
 Holgar Jacobsen, guitar og sang
 Djóni Strømsten, guitar

Útgávur
 2001 - Súrt og fólkaligt (Holgar & Villmenn)
 2004 - Feikleikans ringrás
 2006 - Villmannatjóðin

Ávísingar úteftir
 Villmenn á Facebook

Føroyskir tónleikabólkar


Perihelium

Perihelium merkir "næst Sólini", og verður heitið brukt um tann partin av rásina hjá gongustjørnunum, tá ið tær eru so nær Sólini, sum tær koma í sínum umfari um hana.

Stjørnufrøði


Aphelium

Aphelium merkir "fjart frá Sólini" (helios á griskum merkir sól), og verður heitið brúkt um tann partin av rásina hjá gongustjørnunum, tá ið tær eru so fjart frá Sólini, sum tær koma í sínum umfari um hana.

Stjørnufrøði


Frits Johannesen

Frits Johannesen er uppvaksin í Fuglafirði, har hann eisini býr.
Hann er útbúgvin lærari og hevur í mong ár starvast í Fuglafjarðar Skúla. Umframt lærarastarvið hevur Frits nógv kreativ jørn í eldinum.

Skapandi virksemi

Tónleikur
Frits hevur í mong ár verið kórleiðari og primus motor hjá Fuglafjarðar Gentukóri. Hann hevur eisini skrivað løg og útsett tey fyri kórið. Fyri fáum árum síðani myndaði Frits eitt úrvalskór við tí endamáli at fara til New York at framføra Passíusálmarnar.

Myndlist
Frits hevur eisini altíð fingist við at mála og gera aðra myndlist, og seinnu árini er hann vorðin alt meira kendur kring allar Føroyar fyri málningar sínar, sum ofta hava tónleik sum myndevni.

Heiður
 2017 – Heiðursgáva landsins

Keldur

Slóðir úteftir
Frits Johannesen

Føroyskur kórsangur
Føroysk listafólk
Kórleiðarar


Leirkerið

Leirkerið er kristiligt bókaforlag við heimstaði í Norðragøtu v/ Zacharias Zachariassen. Forlagið gevur eisini út blaðið Leirkerið.

Føroyskir tíðindamiðlar
Gøta
Kristindómur í Føroyum


Fannir

Fannir er eitt føroyskt bókaforlag í Tórshavn v/ Árna Dahl, lærara, ið serliga hevur givið út fagrar bókmentir og bókmentasøguligt tilfar.

Forlagið Fannir,
Bóndabrekka 11,
FO-100 Tórshavn,
Tlf. +298 31 44 52, Fax  +298 31 44 52,

Forlagíð hevur ISBN-prefix 99918-49-

Bókmentir
Feløg
Føroyar


Steinhovden

Steinhovden er ein bygd millum eysturu vág og vestaru vág í Flora Kommunu, Noreg, hevur verið hildið frá fornari tíð. Handilsbygningarnir hjá kongliga einahandlinum í Flora kommuna eru bygdir í miðøld. Steinhovden hýsir í dag 119 íbúgvum.

Navn

Steinhovden hevur fingið navn av steinhaldi, sum var vanligt í Noregi í steinøldini. Í bygdini er tó eitt flakavirki, ið ikki longur keypir slegghamaran frá útróðrarbátum á plássinum, men ístaðin keypir sína rávøru á uppboðssølunum, serliga á uppboðssøluni í Seljeset.

Steinhovdingar

Slegghamarmann varð føddur í Steinhovden 1947. Hann eigur slegghamaran Mjølnir og við honum berjist hann mót automatin. Tá ið ein Firda-fyr er nóg nær, letur kjaftin upp og gloypir honum.

Fjøll

Fjøll í Steinhovðin

 Håsteinen
 Skålefjøll
 Suðan Sandvikfjøll

Útvortis ávísing

 Jarle.

 Atle

 Gunnvar.

 Alf

Býir í Noregi


Unga Tjóðveldið

Unga Tjóðveldið er felag teirra ungu, ið fylkjast um stevnu Tjóðveldisfloksins. Unga Tjóðveldið er ikki partur av Tjóðveldisflokkinum, men sjálvstøðugt felag við egnum lógum og viðtøkum. Unga Tjóðveldið ynskir einar frælsar, rættvísar og samhaldsfestar Føroyar.

Unga Tjóðveldið er skipað soleiðis:

Rókur Herup Olsen, formaður
Ida á Reynatúgvu, næstforkvinna
Brandar Heðinsson, skrivari
Petur Pauli á Høvdanum, kassameistari
Hervør Pálsdóttir, nevndarlimur
Hildur Háfoss, nevndarlimur
Gunvør Hoydal Brimnes, nevndarlimur
Villiam Meier, nevndarlimur
Ella Jógvansdóttir, nevndarlimur

Forkvinnur/menn síðani 1998:
 Annlis Bjarkhamar
 Jóannes Vitalis Hansen
 Rúni Nielsen
 Jógvan Jacobsen
 Barbara Holm
 Rúni Nielsen og Barbara Holm
 Gunnhild Dahl Niclasen
 Jógvan Arnason Djurhuus
 Regin Winther Poulsen
 Tráin Petursson Nónklett, feb. 2014 - mars 2016
 Elsa Berg, mars 2016- mars 2018
Hervør Pálsdóttir, mars 2018 - august 2019
Rókur Herup Olsen, august 2019 -

8. juli 2017 kunngjørdi Unga Tjóðveldið gjøgnumførdan grønan politikk fyri felagið. Serliga leggur grøni politikkurin dent á varandi orkukeldur, at steðga oljuboringum og at gera nýggja náttúruverndarlóg.

Keldur

Slóðir úteftir
 Unga Tjóðveldið

 Unga Tjóðveldið

Føroyskur politikkur
Føroysk politisk ungmannafeløg


Várjavndøgur

Várjavndøgur er dagur um várið, tá vit eru mitt ímillum stytsta dag og longsta dag. Várjavndøgur verður sagt at vera 21. mars, men summi ár kann 19. mars ella 20. mars vera rættari dagurin.

Merkisdagar


Hanus G. Johansen

Hanus Gjærdum Johansen, best kendur sum Hanus G. ella Hanus G. Johansen, er føddur í Klaksvík 18. juni 1950.
Hann er kendur sum vísusangari og hevur millum annað tulkað norska yrkjaran Jakob Sande. Hann framførir onkuntíð við Aldubáruni og hevur eisini sungið saman við Frændum. Í 1998 var hann føroyskt innslag á mentanartiltaki í økinum kring Flekkefjord í Noregi.

Hanus hevur gjørt løg til yrkingar síðani síðst í 70-árunum og hann metir, at hann tilsamans hevur gjørt løg til áleið 250 yrkingar.
Hann er serliga kendur fyri at tulka yrkingarnar hjá kenda føroyska skaldinum Poul F. Joensen. Hanus hevur gjørt løg til áleið 90 yrkingar hjá Hargaskaldinum. Hann gav út LP og kasettuband í 1988, sum nevndist "Gaman og álvara - Hanus syngur Poul F." Henda útgáva kom út sum fløga (CD) 20 ár seinni í 2008.

Útgávur
 Hanus G. og Cantabile: Heitur kossur. 2015. Fløga við 12 kærleikssangum, Pauli í Sandagerði útsetti allir sangirnir. Yrkingar eftir Janus Djurhuus, Gunnar Dahl-Olsen, Pól F. Joensen, Karsten Hoydal, Pär Lagerkvist, Rikard Long, Hans J. Glerfoss, T.N. Djurhuus, Bernhard Brim og J.J. í Gerði.
 Á fold eru túsund gudar - Yrkingar eftir Poul F. Joensen, Hanus hevur gjørt løgini. Útgávudagur 18. november 2012 á føðingardegnum hjá Poul F.
 Hørpuspælarin, Hanus syngur Poul F. yrkingar, 2010. Henda fløgan hevur fingið bestu ummæli og sigst at vera ein varði í Føroya tónlistasøgu.
 "Eitt blað eg á kann skriva", Juni 2010, EP-fløga við løgum eftir Hanus G. Johansen og tekstum eftir Hans Jákup Glerfoss. Fløgan kom út tann dagin Hanus fylti 60 ár á hátíðarhaldi í Norðurlandahúsinum.
 Hanus G. Johansen & Aldubáran - "frå leddigen - Jakob Sande-dikt i færøysk tonedrakt. CD, útgivin 2006, 100 ár eftir at Jakob Sande varð føddur.
 Bouquet - Hanus G. Johansen & Aldubáran. CD, útgivin 2000, tað árið Hanus fylti 50 ár.
 Nósi - Kristian Blak (Barnafløga)
 Ung um aldarmóti (1985).
 Gaman og álvara - Hanus syngur Poul F. LP og kassetuband í 1988. CD í 2008.
 Syng bara við - Kristian Blak & children. Upprunaliga útgivin sum LP í 1985, seinni útgivin sum CD.

Heiður
 2020 - Mentanarvirðisløn Landsins 2019 fyri sang- og tónleikaavrik síni.
 2016 - Tilnevndur FMA saman við Cantabile í bólkinum Ársins tónleikaútgáva
 2016 - Tilnevndur FMA saman við Cantabile í bólkinum Ársins sangur (Saknur, yrking eftir Pól F. Joensen)
 2013 - Listavirðisløn Nólsoyar Páls á 75.000 krónur
 2012 - Sømdargáva landsins (árlig upphædd á 20.000 kr. restina av lívinum, fyrstu ferð í 2013)
 Tilnevndur til Planet Awards 2012 í bólkinum Ársins einstaklingur
 Tilnevndur til Planet Awards 2010 í bólkinum Ársins einstaklingur/bólkur
 Tilnevndur til Planet Awards 2010 í bólkinum Besta útgáva við fløguni Hørpuspælarin
 Listavirðisløn Miðlahúsins

Slóðir úteftir
 Turið Justinussen:
Færøykveld med Hanus Johansen på Galleri Rustica, maalmannen.no, 12. mars 2018

 Hanus G. Johansen, myspace.com

Keldur

Johansen, Hanus G.
Føroyskir mannligir sangarar
Føðingar í 1950
Føroysk tónaskøld
Føroyskir sangskrivarar
Klaksvíkingar


Miðevropa

Í Sveis, Eysturríki og Ungarn er langt til sjós. Landslagið er ógvuliga fjølbroytt. Í Sveis og vestara parti í t.d. Eysturríki eru nógv høg fjøll og djúpir dalar. Hægstu fjøll í Evropa eru í Alpunum í Miðevropa. Eystari partur í Eysturríki er slættari, og í Ungarn eru nakrar tær størstu fløturnar í Evropa. Áin Donau er næstlongsta í Evropa, hon er næstan 3 000 km. Hon tekur seg upp í Suðurtýsklandi, men rennur ígjøgnum bæði Ungarn og Eysturríki, áðrenn hon rennur út í Svartahav.

Lond í Miðevropa

 Týskland
 Sveis
 Liktinstein
 Eysturríki
 Slovenia
 Pólland
 Kekkia
 Slovakia
 Ungarn

Evropa


Riboflavin

Riboflavin ella vitamin B2 er ein vatnupploysilig vitamin við frymilinum C17H20N4O6.

Riboflavin er ein týðandi partur av coensymunum FAD og FMN og er sostatt alneyðugt fyri evnisskifti av feitti, kolhydratum og proteinum.

Riboflavin verður støðugt úrskilt gjøgnum landið, so mangul sæst lutfalsliga ofta tá ikki nokk fæst gjøgnum føðina. Mangul (ariboflavinosis) kann elva til skrædnaðar og reyðar varrar, sár og bruna í munni, eyman háls, rivur í munnhornunum (angular cheilitis), turra húð og blóðsprongd eygu.

Lívevnafrøði


Smáverulívfrøði

Smáverulívfrøði ella mikrobiologi er læran um smáverur sum eru ein-kyknu mikroskopiskar organismur. Tær verða deildar í prokaryotar (t.d. bakteriur og ávísar algur) og eukaryotar (t.d. ger). Virus verða ikki altíð bólkað sum livandi, men hoyra eisini undir smáverulívfrøðina.

Sí eisini
 Bakteria
 Virus

Smáverulívfrøði


Ebenezer

Ebenezer er navnið á samkomuhúsi hjá Brøðrasamkomuni í Niels Finsens gøtu í Havn. Navnið Ebenezer er hebraiskt og er tikið úr Sámuelsbók (1. Sám. 4:1 og 7:12) í Bíbliuni. Fyrsti salurin, Ebenezer, varð bygdur beint eftir 1900 og varð tikin í nýtslu 17. juli 1905. Hann varð í 1963 tikin niður og fluttur inn í Saltangará, har hann fekk navnið Berøa. Núverandi samkomubygningurin er tikin í brúk 6. september 1963 og fekk umfatandi ábøtur og umbygging í 2006.
Áðrenn salurin Ebenezer varð bygdur í 1905 savnaðist samkoman í Sloans sali við Tinghúsvegin; tann salurin varð bygdur í 1879.

Kór
Nógv verður sungið í Ebenezer og fleiri kór eru. Í 2013 eru trý kór:
Dupultkvartettin í Ebenezer
Ebenezer kórið
Gentukórið Kassia

Brúðarvígsla
Fyrsta brúðarvígslan í Ebenezer var í 1978. Tað vóru Richard Schwartz Jacobsen og Anna Kjærbo, sum giftust. Tey høvdu fingið serloyvi til at verða vígd í salinum, og politiassistenturin Niclas Poulsen hevði fingið serloyvi frá fútanum at víga parið.

Keldur

 Fyrsta brúðarvígslan í Ebenezer. Í: Myndablaðið NÚ, nr. 1 (1978)

Slóðir úteftir
 ebenezer.fo

Brøðrasamkoman
Bygningar og bygningsverk í Føroyum


Ferenc Puskás

Ferenc Puskás (1. apríl 1927 í Kispest - 17. november 2006 í Budapest) var ein ungarskur fótbóltsleikari, sum er nummar 16 á topp-20 listanum yvir høvuðsleikarar í sponsku La Liga, er við á FIFA 100 listanum, hevur vunnið OL gull, HM silvur við Ungarn og eina røð av øðrum meistaraheitum og útnevningum. han er tidligere verdens bedste håndbold spiller

Heiður

Feløg
 Budapest Honvéd FC

Ungarska ligan 1949-50, 1950, 1952, 1954, 1955

 Real Madrid
La Liga 1960-61, 1961-62, 1962-63, 1963-64, 1964-65
Copa del Generalísimo (núverande Copa del Rey) 1962

Europacup 1959, 1960, 1966
Interkontinental-cup 1960

Landslið
 Ungarn
OL-gull 1952
HM-silvur 1954
Miðevropiskur meistari 1953
Balkan Cup-meistari 1947

Individuelt
 Central European International Cup: Top Scorer (10 mál): 1954
 Ungarskur toppskjútti: 1947–48, 1949–50, 1950, 1953
 Spanska La Liga toppskjútti (Pichichi steypurin): 1959-60, 1960–61, 1962–63, 1963–64
 Heimsins besti fótbóltsleikari (World Soccer Player of the Year): 1953
 Ársins leikari í Evropa: 1953
 1954 World Cup Golden Ball vinnari
 1954 World Cup Bronze Boot vinnari
 Nevndur í 1954 World Cup All-Star Team
 Evropiski fótbóltsleikari í 20. øld L'Equipe
 Ungarski leikari í 20. øld
 Football's Top Scorer of the 20th century-International Federation of Football History and Statistics
 Silver Ball European Footballer of the Year (Frakland) : 1960
 Limur í Fifa 100
 UEFA Golden Player-Ungarn
 Top 10 Greatest Players of the 20th century (#7) -World Soccer Magazine
 Top 10 World's Best Players of the 20th century (#6) -International Federation of Football History and Statistics
 Top 10 Europe's Best Players of the 20th century (#4) -International Federation of Football History and Statistics
 European Cup Top Scorer (12 goals)(7 mál): 1960, 1964
 Golden Boot of the World in 1948: (50 mál)

Venjari
  Panathinaikos
 Alpha Ethniki: 1969–70, 1971–72
 European Cup
 Nummar tvey: 1971
 Intercontinental Cup
 Nummar tvey: 1971

  Sol de América
 Primera División (Paraguei): 1986

  South Melbourne Hellas
 National Soccer League: 1990–91
 NSL Cup: 1989–90
 Dockerty Cup: 1989 og 1991

Altjóða mál fyri Ungarn

Mál og úrslit vísa málini hjá Ungarn fyrst.

Keldur

Útvortis ávísing
puskas.com - Tribute to Ferenc Puskás (Enskt, Spanskt, Ungarskt)

Ungarskir fótbóltsleikarar
Føðingar í 1927
Andlát í 2006


Øskudagur

Øskudagur er mikudagurin eftir føstuinngang, t.e. 46 dagar undan páskum. Øskudagur eins og aðrir dagar knýttir at páskunum er ikki fastan dag í mánaðinum, men flytir við páskunum. Oftast er øskudagur í seinnu helvt av februar; hann kann vera millum uml. 6. februar og 7. mars. Við øskudegi byrjar álvarsemið í føstuni eftir skemtið í sambandi við føstuinngangin, eisini kallað fastalávint. Eftir gomlum siði verður dansað á fastalavint, føstuinngangi, men frá øskudegi til páska verður ikki dansað.

Merkisdagar


Międzyrzec Podlaski

Międzyrzec Podlaski er ein bygd í Póllandi. Międzyrzec Podlaski hevur 17.300 íbúgvar (2005) og varð stovnað í 1177.

Útvortis ávísing

 Miedzyrzec.pl

Býir og bygdir í Póllandi


Føstuinngangur

Føstuinngangur er inngangurin til føstuna, sum í kristindóminum verður hildin í 7 vikur undan páskum. Føstuinngangur er tann sunnudagin, sum er tann 7. sunnudagurin frammanundan páskadegi. Mánakvøld og týskvøld í føstuinngangi, sum vit eisini kalla fastalávint, hevur verið vanligt at hava ymiskt til skemtunnar, eitt nú at ganga grýlu (ella ganga langaføstu), og at sláa tunnu. Mánadag í føstuinngangi, á fastalávint, er vanligt at dansa føroyskan dans, og henda dag endar dansiárið. Mikudagur í føstuinngangi nevnist øskudagur, og tá byrjar álvarsamari parturin av føstuni. Gamalt var ikki at eta kjøt í føstu; hetta sæst aftur í summum sagnum, eitt nú um Kálv lítla. Siðurin ikki at eta kjøt í føstu hevur upp til okkara tíð verið hildið í katólskum londum.

Merkisdagar


Rúni Nielsen

Rúni Nielsen (21. februar 1979 á Tvøroyri) er fyrrverandi formaður í Unga Tjóðveldinum, størsta politiska ungmannafelagið í Føroyum. Hann er samstundis tann, ið longst hevur sitið sum formaður felagsins.

Í 2002 og 2003 var hann eykamaður á løgtingi fyri Hergeir Nielsen.

Hann sat við fíggjarábyrgdini í formanskapinum í Unga Norðurlandaráðnum umboðandi Sosialistiskan Ungdóm í Norðanlondum (SUN) árini 2005 til 2007. Hevur eisini eygleiðari í Vælferðarnevndini og í Umhvørvisnevndini í Norðurlandaráðnum í sama tíðarskeiðið. Fór fyrstu ferð umboðandi Unga Tjóðveldið í Unga Norðurlandaráðið í 2001.

Rúni Nielsen varð aftur formaður í Unga Tjóðveldinum eitt stutt skifti. Hann varð valdur formaður á fundi 22. mars 2007 og tók ikki við afturvali á landsnevndarfundi 22. mars 2008.

Nielsen, Runi
Nielsen, Runi


Torradagar

Torradagar kallast mentanarvika, ið verður hildin í Klaksvík í torra, fyrstu ferð í 2007. Torri - ella í torra - kallast mánamánaðurin, ið byrjar í seinnu helvt av januar ella fyrru helvt af februar og varir í 4 vikur fram, tað er eina mánaringrás.

Í torravikuni verður skipað fyri ymiskum tiltøkum í Klaksvík. Fyrilestrar um torra, torrafisk og torrahald. Um fiskivinnu og siðir á sjónum. Eisini er ætlanin at skipa fyri fyrilestrum um fiskivinnuna í dag og fáa serfrøðingar frá fiskirannsóknarstovuni at greiða frá fiskivinnuni, sæð frá teirra eygum. Heilsukafé, forkunnug fiskamatarskrá og torrasvimjing eru bert nøkur av áhugaverdu tiltøkunum úr Torrarúgvuni.

Keldur

Útvortis ávísingar

Føroyskar stevnur


Torri

Torri er heitið á ársins øðrum (ella okkurt ár fyrsta) mánamánaði, sum byrjar við nýmána seint í januar ella tíðliga í februar og varir góðar 4 vikur, tað er eina mánaringrás. Í torra er fiskurin serliga góður og feitur.

Sí eisini
 Torradagar

Merkisdagar


Mánaringrás

Ein mánaringrás er ringrásin hjá mánanum runt jørðina, t.e. ein mánamánaður. Hon varar góðar 4 vikur og er frá tendring (tað er við nýmána) um fyrra kvartal (1. vikan), fullmána (2. vikan)(eisini kallað full sól), seinna kvartal (3. vikan) og aftur til tendring (4. vikan). Hvør mánaringrás hevur navn á føroyskum og verður kallað -sól, td. jólasól, torrasól, gøsól, vársól.

Stjørnufrøði


Mánamánaður

Ein mánamánaður ella astronomiskur mánaður er tíðin, tað tekur mánanum at ferðast eina ringrás um jørðina, ein mánaringrás. Hon er frá tendring (nýmána) til næstu tendring (nýmána). Ein mánamánaður er umleið 29,5 samdøgur (29 samdøgur, 12 tímar, 44 minuttir og 2,8 sekund, fyri at vera heilt neyvur). (Tað eru aðrir hættir at rokna longdina á eini mánaringrás, og teir geva 27 samdøgur og millum 7 og 13 tímar).

12 "mánamánaðir" eru grundin í tíðareindini einum ári. Hetta árið verður tó ov stutt, og fyri at rætta upp á hetta, verða skotmánaðir ella skotdagar settir inn. Hetta verður fyrstu ferð gjørt miðvíst við julianska kalendaranum frá ár 45 f.Kr og enn neyvari við gregorianska kalendaranum frá 1582.

Mánamánaðirnir hava allir navn á føroyskum; teir eita allir -sól, t.d. jólasól, gøsól, torrasól. Hesi nøvn eru nú mestsum burturdottin.

 1. mánamánaðurin eftir jól eitur jólasól. Hon kann byrja í desember ella so seint sum 22. januar. Vit kunnu rokna 8. januar sum miðalár, men tað kann vera 14 dagar hvønn vegin (tað er á leið rætt).
 2. mánamánaðurin eitur torrasól og byrjar upp til 14 dagar hvørju megin 6. februar. Hesin mánaður verður eisini kallaður í torra og er serliga góður til fisk. Torrafiskur er serliga góður og feitur fiskur.
 3. mánamánaðurin eitur gøsól og kann byrja upp til 14 dagar hvørju megin 8. mars.
 4. mánamánaðurin eitur vársól ella einmánasól og kann byrja upp til 14 dagar hvørju megin 6. apríl.
 5. mánamánaðurin eitur gýtusól og kann byrja upp til 14 dagar hvørju megin 6. mai.
 6. mánamánaðurin eitur summarsól og kann byrja upp til 14 dagar hvørju megin 4. juni.
 7. mánamánaðurin eitur økusól og kann byrja upp til 14 dagar hvørju megin 5. juli.
 8. mánamánaðurin eitur í hoyna og kann byrja upp til 14 dagar hvørju megin 4. august.
 9. mánamánaðurin eitur í akurskurð og kann byrja upp til 14 dagar hvørju megin 1. september.
 10. mánamánaðurin eitur skurðsól og kann byrja upp til 14 dagar hvørju megin 1. oktober.
 11. mánamánaðurin eitur klippingsól og kann byrja upp til 14 dagar hvørju megin 31. oktober
 12. mánamánaðurin eitur vetrarsól og kann byrja upp til 14 dagar hvørju megin 29. november.

Teir tólv mánamánaðirnir eru gott 354 dagar tilsamans, meðan árið er gott 365 dagar. So umleið triðja hvørt ár er ein 13. máni, millumpartasól, sum er ímilum 1. og 2. mánamánaðin.

Stjørnufrøði


Mentanarvika

Ein mentanarvika er ein vika við alskyns mentanarligum tiltøkum, sum ein bygd ella kommuna kann skipa fyri. Í eini mentanarviku eru vanliga fyrilestrar, listaframsýningar, konsertir o.a. á skránni. Dømi um mentanarviku er torradagarnir í Klaksvík ella heystfagnaður á Eiði.

Føroyskir festivalar


Håsteinen

Håsteinen, er eitt fjall í Flora kommunu í Noregi; hægsta fjall í Håsteinshálendinum. Hann røkkur upp á 965 m.

Norður- og suðursíðan er brattar. Vanliga gøtan niðan á Villebøen er av Grytaskarði niðan undir tindin. So verður gingið suður um tindin millur og norður um.

Høydalsnipa, 933 m yvir havinum, er næsthægsta fjall í Håsteinshálendinum.
Vestanfyri liggja bygdirnar Store-Høydal, Likkje-Høydal og Ausevik.
Eystanfyri liggja bygdirnar Steindal og Svardal,
og sunnanfyri er Øvre Standal og Vevring.

Fjøll í Noregi


Pátriksmessa

Pátriksmessa er 17. mars. Pátriksmessa er til minnis m Sankta Pátrik.

Gallery

Merkisdagar


Bænadiktsmessa

Bænadiktsmessa er 21. mars og verður hildin til minnis um Bænadikt frá Nursia (uml. 480 - 547). Hann stovnaði klostrið á Monte Cassino í Italia í 529 og grundaði harvið benediktsskipanina, ið gjørdist ein av mest týðandi katólsku klosturskipanunum.

Merkisdagar


Bænadikt úr Nursia

Bænadikt (Benedictus) úr Nursia (italskt San Benedetto da Norcia) livdi umleið ár 480 - 547. Minnisdagur hansara er Bænadiktsmessa, 21. mars. Hann stovnaði í 529 benediktsskipanina, sum gjørdist ein tann týdningarmesta katólska klosturskipanin. Móðurklostrið er á heygnum Monte Cassino millum Rom og Napoli í Italia.

Slagorðið hjá benediktsskipanin er "Ora et labora", tað er latín og merkir: "Bið og arbeið".

Italiarar
Kristindómur
Halgimenni


Lomvigi

Lomvigi ella lomviga (frøðiheiti - Uria aalge) er svartur sjófuglur. Sagt verður, at lomvigin kemur at landi á pálsmessu og í bergið á leypársmessu. 31. juli sigst lomvigin aftur leggja frá landi.  Loyvt er (í 2007) at skjóta lomviga frá 1. oktober til 20. januar. er svartur omaná, hvítur í neðra. Summir hava eina hvíta striku aftur frá eyganum; teir eru sama slagið sum hinir, men eru oftast stórir. Fyrst í juni hevur lomvigin vorpið, eittans egg, stórt eftir fuglinum. Frá tí tjúkkasta smalkast tað beint og javnt móti hinum klænra endanum, sum er óvanliga spískur; eggið rullar tí ikki beinan veg, men heldur runt í ring, og tað man mangan hava bjargað teimum frá at fara út av rókini. Frá 5. til 8. juni fara menn at ræna, t. e. at taka eggini. Í stórum línum síga teir langt niður í bergið — í Skúvoy um 80 favnar, — og har, sum loft er, gera teir stór reiggj út og inn. Eggini eru vøkur, frá fagrasta grøna til bleikgrønt og stundum hvítt, sett við dimmum blettum og strikum, sum gera tey ólík hvørjum øðrum. Orðið gongur, at aldri finnast tvey lomvigaregg, sum eru meinlík á liti. Summi sýnast at vera einlitt grøn, men hyggur tú gjøllari eftir, so sært tú altíð onkun dimman blett, sum ger eitt frámerki.

Skúvoy og Dímun eru bestu lomvigalondini í Føroyum. Skúvoyingar fáa so nógv egg útyvir tað, teir brúka sjálvir, at teir fara við heilum bátsfarmi til Havnar at selja. Skjótt verpur lomvigin aftur, og hann vermir í rúmar 4 vikur. Ungfuglurin situr hesa tíðina niðast við sjógvin; hann er kallaður hellufuglur og verður tikin av báti við fleygastong. Nú pisurnar eru útkomnar, flúgva teir gomlu javnan við nebbasild í nevinum. Tá ið ein lendir á rókini, eru nógv opin gap uttan um hann, men hin gamli kennir væl unga sín. Dúnaða pisan er brúnlig omaná, grá-sprøklut um háls og síður, hvít í neðra. Um miðjan juli kemur fyglingin fyri. Við eini stuttari stong og stórum neti gongur fyglingarmaðurin eftir rókini, varliga framat, har sum lomvigin situr tættur. Har leggur hann netið omanyvir og kann fáa nógvar í tað, um 5—8 man vera tað vanliga, 10—15 er væl fingið, og 20 má sigast nógv, tó at tað hevur hent at fingið 60. 1000 lomvigar kann ein kringur fyglingarmaður fáa ein góðan dag. Men við hetta lag misfarast nógvar pisur. Tí hava teir summstaðni lagt fyglingina av og fleyga nú í staðin. Í flognum er lomvigin ikki so snúiligur sum lundin og tí betri at fleyga.

Fyri ólavsøku eru pisurnar floygdar. Mest um kvøldið síggjast tær fara av rókini, ein lítil fyrst og tveir stórir — faðir og móðir — hvør sínumegin aftanvert við hana. Har, sum stór urð er undir, bera tey gomlu ofta ótta fyri at hin lítla fer ikki at vinna út á sjógv, og so við og við geva tey henni tá eitt stump uppeftir. Eisini á sjónum halda tey saman fyrru tíðina. Ber okkurt, sum t. d. ein fles, upp ímillum, so tey ikki síggja hvørt annað, so ljóðar í heilum karr karr karr øðrumegin og pi pi pi hinumegin, til tey hittast aftur. Umframt við fygling og fleygi verður nógvur lomvigi fingin við snaru. Snaran er ein flaki av viði við nógvum lykkjum av faksi omaná, og lomvigin, sum altíð dámar væl at sita á rekaviði, fer upp á hann, men fær so føturnar fastar í lykkjurnar. Eisini verður nógvur lomvigi skotin víða um á sjónum. Og tó hevur hann heldur nørst enn minkað í seinnu tíðini. Um veturin ferðast hann um langt úti á havinum. Nakrir síggjast tó her; tá er hann bleikgráur framman á hálsinum og upp í vangarnar. Sama lit hevur steffan, t. e. pisan, tá ið hon er komin á sjógvin.

Slag
Uria lomvia (Íslandslomvigi)

Sí eisini
 Fuglar í Føroyum

Keldur

Fuglar
Charadriiformes


John Bunyan

John Bunyan (28. november 1628 – 31. august 1688) var kristin enskur høvundur og prædikumaður. Hann var føddur í Harrowden nærhendis Bedford í Onglandi. Hann skrivaði m.a. skaldsøguna The Pilgrim's Progress, sum Victor Danielsen týddi til føroyskt undir heitinum Pílagrímsferðin. Henda bók verður roknað sum kanska fyrsta veruliga skaldsøgan. Eisini ein onnur bók eftir John Bunyan, Hin heilagi bardagin, er á føroyskum í týðing Victor Danielsens.

Enskir rithøvundar


Jarðfrøði

Jarðfrøði ella geologi er læran um bygnaðin á jørðini, t.d. um tey ymisku jarðløgini, virksemi á jørðini, so sum eldgos og jarðskjálvtar, og um jarðarsøguna, so sum ístíðir og hvussu landslagi er broytt gjøgnum tíðina.

Ein sum fæst við jarðfrøði sum yrki, verður nevndur ein jarðfrøðingur.

Føroyar eru úrslit av stórum eldgosvirksemi í økinum fyri 55 milliónum árum síðani. Føroyar eru skaptar í 3. og endaligu spjaðingini av Atlantshavinum, sum enn er virkin.

Atlantshavið breiðkar so við og við, sum Europa-plátan og Afrika-plátan flytar seg burtur frá Norður- og Suðurameriku-plátunum. Eitt nú breiðkast Ísland í løtuni við 7 cm árliga.

Ekstarnar slóðir

 Jarðfeingi - jarðfrøðiligur stovnur undir Vinnumálaráðnum
 Jarðfrøðiligi stovnurin á universitetinum í Keypmannahavn


Læknafrøði

Læknafrøði er læran um menniskjakroppin og greining, forðing og leking av sjúkum og eisini ymiskum skaðum, sum menniskjað kann koma út fyri. Granskarar kanna sjúkuárin og royna nýggjar viðgerðarhættir. Sjúka verður viðgjørd við til dømis geisling, uppvenjing, heilivági og skurðviðgerð. Fyribyrgjandi viðgerð, til dømis at koppseta, er týðandi partur í nýmótans læknavísindum.

Fyri tveimum øldum síðan kundu fólk ikki vænta sær at gerast stórt eldri enn 40 ár. Nú verða mong fólk í ídnaðarlondum 80 ára gomul ella eldri. Betri matur og serstakliga betri heilsurøkt gera tað, at fólk liva longri, men menningin í læknavísindum hevur eisini nógv at siga. Stórur læknatørvur er enn í menningarlondum. Heilsufólk verða útbúgvin at hjálpa hesum fólkum. Heilsufólk koppseta og duga at veita lætta sjúkraviðgerð. Tey leiðbeina eisini í reinføri, í mati og í smábarnarøkt. Miðallívsævin kann eisini vera 40 ár styttri í menningarlondum enn í ídnaðarlondum. Miðallívsævin í Angola er t.d. bara 38 ár.

Høvuðsøki innan læknafrøði

Læknafrøði fatar um so nógv, at læknar mugu eftir próvtøku útbúgva seg meiri og fáa sær serútbúgving.

Greinir í læknavísindum

:

 Kropsbygnaðarfrøði.
 Nervafrøði er um heilasjúkur og nervasjúkur.
 Eygnasjúkrafrøði er um eygu og eygnasjúkur.

 Ortopedar viðgera sjúkur í beinum, ryggi og vøddum.

Sinnissjúkrafrøði kannar sinnissjúkur.
 Sálarsjúkufrøði.
 Barnasjúkufrøði er læran um barnasjúkur.

 Húðarsjúkrafrøði er um húðarsjúkur.

 Skurðfrøði:
Sjúkraviðgerð við skurðlæknaknívi verður nevnd skurðfrøði.

 Heiliráðsfrøði.

Keldur

Útvortis ávísingar

 Læknafrøðiligi stovnurin á universitetinum í Keypmannahavn.


RNA

RNA er stytting fyri ribonukleinsýra (sýra = acid á enskum). RNA er, eins og DNA, samansett av nukleotidum við hvør sínum nukleobasa. Men har DNA hevur nukleobasan thymin (T), hevur RNA nukleobasan uracil (U). Eisini er sukureindin í hvørjum nukleotid ribosa í staðin fyri, sum í DNA, 2'-deoxyribosa.

RNA hevur ymisk størv í kyknuni. tRNA (transfer RNA) flytur aminosýrur til proteinsyntesuna á ribosomunum. mRNA (messenger RNA) verður nýtt til at flyta upplýsingar frá DNA til ribosomini. Eisini hava vit rRNA (ribosom RNA), sum ribosomini eru samansett av.

DNA verður avritað til RNA í eini prosess nevnd transskriptión, og síðani verða proteinir framleidd út frá RNA í eini prosess nevnd translatión.

Vanliga verður DNA nýtt til goymslu av arvfrøðiliga tilfarinum, men nøkur virus nýta í staðin RNA.

Keldur

Sí eisini
 DNA

Slóðir úteftir

Lívevnafrøði
Mýlislívfrøði


Hagfrøði

Hagfrøði ella statistikkur er øki innan støddfrøði, ið fevnir um tilrættaløgu, samanumtøku og viðgerð av óvissum eygleiðingum.

Miðkeiðis í hagfrøðini finna vit sannlíkindarokning, sum loyvir forsøgnum og framrokningum.

Sitat
 "Til eru lygn, forbrend lygn og eisini afturat hesum hagfrøði." Benjamin Disraeli
 "Ert tú í eini grúgvu, og hevur ískubba á høvdinum, hevur tú tað heilt hampuligt í miðal." Steen Hansen

Uttanhýsis slóðir
 Hagstova Føroya
 Kalaallit Nunaanni Naatsorsueqqissaartarfik
 Danmarks Statistik

Hagfrøði


Virus

Eitt virus er ein undir-mikroskopiskur partikkul (millum 20 og 300 nm) sum kan smitta eina kyknu í einari lívfrøðiligari veru. Eitt virus kan bert nøra seg við at smitta eina vertkyknu, sum kunnu verða bæði prokaryotar (t.d. bakteriukyknur) og eukaryotar (t.d. djórakyknur). Nógv virus elva til sjúkur í menniskjum og djórum. Viðgerð er trupul, tí antibiotika nyttar ikki og fá sløg av heilivági finnast, ið virka ímóti virusum.

Samanseting
Virus eru, í grundini, samansett av arvatilfari inni í einum proteinhylkið. Proteinhylkið er antin uppbygt sum ein spiralur, so virusið gerst avlangt (helicalt), ella eru proteineindirnar samansettar sum í einum fótbólti, so virusið er runt (icosahedralt). Tað finnast eisini kompleks virus sum hava hvørki av áðurnevndu skapum, men kunnu t.d. hava ein proteinhala ella ein annaleiðis vegg.

Nøkur hava eisini ein lipid dupultlag membran uttanum hylki; tey ið ikki hava verða kallaði nakin virus. Tað eru mest djóravirus, ið hava membran. Flestu virusir hava ikki egin ensymir, men tað eru tó nøkur sum hava. Ensymini hava ymiskar funktiónir, t.d. at framleiða DNA út frá RNA (revers transcriptase), bróta hol á bakteriuveggir (lysosym) og hjálpa virusinum at loysa seg frá kyknuni (neuraminadase).

Deiling
Tá virus deila seg gongur tað fyri seg í 5 stigum:

 Íbinding: Virusið bindir til eina kyknu.
 Inntreinging: Virusið sendir sítt arvatilfar inn í kyknuna. Nøkur virus senda eisini proteinir sum tey brúka til at framleiða nýtt arvatilfar.
 Framleiðsla: Virusið nýtir ensymini hjá kyknuni til at framleiða sítt egna nýggja arvatilfar og proteinir.
 Samanseting: Arvatilfar og proteinir verða samansett til nýggjar viruspartiklar.
 Leyslating: Viruspartiklarnir verða leyslatnir frá kyknuni. Ofta doyr kyknan av hesum.

Flokking
Virus verða ofta bólkaði eftir hvat teirra arvatilfar er og hvussu tey framleiða mRNA. (Baltimore flokkingin):

 Bólkur I: DNA-virus við dupultstrongi (dsDNA). Dømi: Herpes simplex virus, Pokur virus.
 Bólkur II: DNA-virus við einkultstrongi (ssDNA). Dømi: Parvovirus.
 Bólkur III: RNA-virus við dupultstrongi (dsRNA). Dømi: Rotavirus.
 Bólkur IV: RNA-virus við pluss einkultstrongi ((+)ssRNA). Dømi: Poliovirus, Hepatitis A virus, SARS virus.
 Bólkur V: RNA-virus við minus einkultstrongi ((-)ssRNA). Dømi: Influenza virus, Rabies virus, Meslingavirus, Ebola virus, Marburg virus.
 Bólkur VI: RNA-virus við pluss einkultstrongi, sum deila seg við DNA-millumliði (ssRNA-RT). Dømi: HIV.
 Bólkur VII: DNA-virus við dupultstrongi, sum deila seg við RNA-millumliði (dsDNA-RT). Dømi: Hepatitis B virus.

Sí eisini
 DNA, RNA
 Kykna

Keldur
 Michael T. Madigan, John M. Martinko, Brock Biology of Microorganisms, 11th Edition, 2006, Pearson Prentice Hall.

Kyknulæra
Mýlislívfrøði


Bakteria

Ein bakteria er ein einkyknað mikroskopisk lívvera. Bakteriur hoyra til prokaryotar verur og hava sostatt ongan kyknukjarna. Menniskjakroppurin hevur umleið tíggju ferðir fleiri bakteriukyknur enn menniskjakyknur í sær, serliga á húðini og í maga-tarm-kanalini. Tað finnast bæði óhættisligar og sjúkuelvandi (patogenar) bakteriur. Menniskju verða javnan smittað við sjúkuelvandi bakterium, men hetta er tíbetur lætt at viðgera, tí bakteriur kunnu vanliga drepast við antibiotika. Tað er tó vorðið alt meira vanligt, at bakteriur gerast antiobiotika-mótstøðuførar. Hetta kemst ivaleyst av, at menniskjan hevur ovurnýtt antiobiotiskan heilivág.

Skap
Bakteriur eru umleið tíggju ferðir minni enn eukaryotar kyknur og eru vanliga 0,5-5 mikrometrar til støddar. Tær kunnu hava ymisk skøp, t.d. rundar (coccus), avlangar (rod), S-formaðar (spirillum), snúraðar (spirochete) og tráðformaðar (filament).

Flokking
Bakteriur kunnu bólkast eftir samanseting av kyknuveggi í grampositivar og gramnegativar bakteriur. Tá man viðger bakteriur við Gram-liting gerast grampositivar bakteriur violettar og gramnegativar reyðar.

Nakrar ættir av grampositivum bakterium:

Actinomyces, Bacillus, Clostridium, Corynebacterium, Enterococcus, Lactobacillus, Listeria, Micrococcus, Mycobacterium, Staphylococcus, Streptococcus og Streptomyces.

Nakrar ættir av gramnegativum bakterium:

Enterobacter, Escherichia, Helicobacter, Hemophilus, Klebsiella, Legionella, Neisseria, Proteus, Pseudomonas, Salmonella, Shigella og Vibrio.

Eitur
Bakteriur kunnu hava trý ymisk sløg av eitur:

 Exoeitur eru eitrandi proteinir, sum bakterian letur úr sær, meðan hon veksur. Eitrið kann ferðast frá infektiónsstaðnum og gera skaða aðrastaðni í kroppinum. Exoeitur eru ofta kraftmikil sum t.d. eitrini hjá Clostridium tetani (bakterian ið elvir til stívkrampa), Clostridium botulinum (bakterian ið elvir til botulismu) og Corynebacterium diphteriae (bakterian ið elvir til difteritis).
Exoeitur kunnu býtast í tríggjar bólkar: Cytolytisk, AB-eitur og superantigenir.

 Enteroeitur eru exoeitur, sum virka í tunntarminum, har tey elva til, at veska verður úrskild, sum elvir til spýggju og diaré. Nøkur dømi um bakteriur við enteroeitrum eru Salmonella enteriditis, Vibrio cholerae og Escherichia coli.

 Endoeitur eru lipopolysaccharidir í uttara vegginum hjá gramnegativum bakterium og verða leyslatin, tá bakterian doyr (lyserar). Endoeitur eru ikki so kraftmikil sum exoeitur, men elva ofta til fepur, spýggju og diaré. Dømi um bakteriuættir við endoeitur eru Salmonella, Escherichia og Shigella.

Keldur
 Michael T. Madigan, John M. Martinko, Brock Biology of Microorganisms, 11th Edition, 2006, Pearson Prentice Hall.

Kyknulæra
Smáverulívfrøði


Summarmáli

Summarmáli er 14. apríl. Tá roknast summarhálvarið at byrja. Ymsir siðir eru knýttir at summarmáladegi. Ongin skuldi fara fastandi út summarmálamorgun. Tann sum ikki var tíðliga uppi summarmálamorgun fór at verða drumbur alt summarið, tað er at alt arbeiði fór at ganga illa í hond. Heldur ikki máttu fólk eta egg summarmáladag, tí tað skuldi geva svull.

Merkisdagar


Mariumessa

Mariumessurnar eru fleiri:

Mariumessa um várið er 25. mars. Henda mariumessan er júst 9 mánaðir undan 1. jóladegi og er til minnis um, at Gapriel eingil boðar Mariu frá, at hon skal verða við barn og eiga son, sum hon skal kalla Jesus, sum sagt verður frá í Bíbliuni (Matteusuar evangelium, kap. 1, ør. 26ff). Hon verður tí eisini kallað boðanardagur Mariu
Mariumessa í hoyna ella Mariumessa á sumri er 15. august og er til minnis um  himmalsferð Mariu.
Líramariumessa er líradagin, 26. august.
Mariumessa er eisini  8. september til minnis um føðingardag Mariu.
Mariumessa síðara (seinna) er 15. september.

Merkisdagar


Boðanardagur Mariu

Boðanardagur Mariu er 25. mars. Dagurin kallast eisini mariumessa um várið. Boðanardagur Mariu er júst 9 mánaðir undan 1. jóladegi, og er tí til minnis um, at Gabriel eingil boðar Mariu frá, at hon skal verða við barn og eiga son, ið hon skal kalla Jesus, sum sagt verður frá í Bíbliuni, (Matteusuar evangelium, kap. 1, ør. 26ff).

Merkisdagar


Napoleon Bonaparte

Napoléon Bonaparte (15. august 1769 – 5. mai 1821) var ein franskur generalur og keisari 1805–1815.

Lívsleið
Nabulione Buonaparte varð føddur í Ajaccio á oynni Korsika, ið nýliga var blivin franskt hjáland. Hann var næstelsti sonur Carlo Buonaparte (1746 – 1785) og Maria Letizia Ramolino (1750 – 1836), sum fingu í alt 8 frísk børn. Hóast bæði foreldrini vóru aðalsfólk, vóru tey ikki rík, tey máttu arbeiða hart fyri at breyðføða børn síni.

Í 1778 bleiv 9 ára gamli Nabullione sendur í ein hernaðarskúla í Norðurfraklandi fyri at læra at tosa rætt franskt, men hann lærdi aldrin rættuliga at tosa og skriva franskt. Hóast hann ikki dugdi so væl franskt, kláraði hann seg væl í skúlanum, hann var serstakliða góður til søgu og støddfrøði. Lærararnir góvu honum franska navnið Napoleón Bonaparte í staðin fyri í teirra eygum bygdasliga italska navnið Nabullione Buonaparte.

Tá Napoléon í 1784 var blivin 15 ár, bleiv hann fluttur til tað kongliga hernaðarakademiið í Paris, har hann hevði avgjørt at blíva offiserur í franska herinum. Napoléon las nógva hernaðarsøgu, og hann sá upp til sínar hetjur, ið vóru Aleksandur Mikli, Karlamagnus, Hannibal og Julius Cæsar. Hesir fýra herførararnir vóru heimsins størstu herførarar, og Napoléon føldi, at hann fór at blíva størri enn hesir nevndu herførarar.

Hann bleiv lærdur á einum hernaðarskúla og fekk skjótt hægri rang, og í 1796 bleiv hann leiðari av tí franska herinum í Italia, har hann fekk Eysturríki og teira sameindu til at gera eina friðaravtalu. Í 1798 hertók Napoleon Ottomansk stýrda Egyptaland í eini roynd í at forða tí bretsku handilsrutuni við India. Hann var strandaður, tá ið skip hansara vóru løgt í oyði av onglendinum í stríðnum um Nilánna.

Harumframt fóru Eysturríki og Russland í samstarv við tær bretsku oyggjarnar. Napolion fór aftur til París har í stjórnin var í neyð. Í einum kvetti varð hann útnevndur til generalkonsul í 1799, og bert tvey á aftan á bleiv hann útnevdur konsul restina av lívstíð hansara. Tvey ár seinni gjørdist hann keisari og stovnaði Banka Fraklands og setti katólsku trúnna sum tjóðartrúgv.

Í 1800 vann hann á Eysturríki við Marengo. Hann fekk sum avtalað eina friðaravtalu, ið førdi til frið í Evropa. Í 1803 fór Bretland í kríggj við Frakland, og aftur seinni vann hann saman við Russlandi og Eysturríki móti Bretland í skipsbardaga við Trafalgar í 1805, so Napoleon avgjørdi ikki at gera landgongd í Bretlandi. Síðan vendi hann sær móti eystur-russisku herdeildunum, og vann móti teimum við Austerlitz seinni sama ár. Hann vann nógv land og eisini innliman í Proysia, ið førdi til at hann eftir øllum at døma fekk valdi á øllum Evropa. Tað heilaga rómverska ríki var deilt, og tað førdi til at Holland og Vesturfalia vóru stovnaði. Tey næstu árini seti Napoleon familiulimir og annað fólk hann hevði álit á at stýra í Hollandi, Vesturfalia, Italia, Spania, Svøríki og Napoli.

Í 1810 gifti hann seg við Josephine de Beauharnais. Tey fingu eingi børn og blivu skild. Hann gifti seg uppaftur við Marie-Louise av Eysturríki, dóttir eysturíkska kongin, við tí vón at fáa ein arving. Eitt ár seinni fekk Napoleon ein son, Napoléon-François-Joseph-Charles Bonaparte (1811-1832).

Í tí penisulara kríginum í byrjaði í 1808, tapti Frakland og teir blivu við í fimm ár. Hetta drenaði tann franska hernaðarliga pengakassan. Og í 1812 tá ið hann invaderaði Russland ið endaði við einari afturtøku. Tað byrjaði at ganga hin vegin og í mars 1814 blev Paris tikin. Tann 11. apríl varð Napoleon noyddur at skriva undir semjuskjal um at lata trónuna sum franskur keisari frá sær og at liva í útlegd á miðjarðarhavsoynni Elba. Seint í apríl 1814 flutti Napoleon í útlegd á oynni Elba, men longu í mars 1815 rýmdi hann og fór at Paris aftur.

Slagaði við Waterloo stegaði hansara stuttu aðru roynd eftir øllum Evropa tann 18 juni. Bretar tóku hann til fanga á oynni St Helena, har hann doyði 5. mei í 1821.

Keldur

 Lindqvist, Herman: Napoleon. Jyllands-postens forlag 2005

Ávísingar úteftir

Bøkur
 Lindqvist, Herman: Napoleon. Jyllands-postens forlag 2005

Fraklendingar
Politikarar
Søga
Kongalig
Bardagar
Statsleiðarar
Hermenn


Magnusarmessa

Magnusarmessa er 16. apríl. Á magnusarmessu verður sagt, at ljósu næturnar byrja.

Merkisdagar


Johan Petersen

Johan Petersen (1980 úr Fuglafirði) er guitarleikari búsitandi í Odense í Danmark. Hann byrjaði at spæla guitar, tá hann var 13 ára gamal og hevur síðani nomið sær kunnleika innan tónleikin. Seinastu árini hevur hann búleikast í Odense, har hann hevur spælt við fleiri bólkum. Kendastur í Føroyum er bólkurin Fuzzphase ið seinni hevur broytt navn til The Joules, sum hevur havt løg við á 15 teimum bestu og verið á mini-konsertferð í Føroyum á heysti 2006. Í The Joules er Johan tónasmiður, guitaristur og sangari.

Útgávur
 Reach - Fuzzphase, single.

Keldur

Slóðir úteftir

 The Joules

Petersen, Johan
Petersen, Johan


Býarbókasavnið í Havn

Býarbókasavnið er fólkabókasavnið í Havn. Í nógv ár var Anna Brimnes býarbókavørður, og síðani eitt skifti Svend Højgaard (1. sept 2011-31. mai 2012). Frá 1. januar 2013 er Arnbjørn Ólavsson Dalsgarð býarbókavørður. Umframt býarbókavørðin eru 14 starvsfólk í føstum starvi, 3 hjálparfólk og 6 bókauppsetarar (frítíðararbeiði hjá skúlanæmingum). Øll kunnu læna á bókasavninum, bæði bøkur, ljóðbøkur, filmar, bløð og talgildar bøkur, ljóðbøkur og filmar.

Stutt um Býarbókasavnið

 1969 - Tórshavnar kommuna setti Býarbókasavnið á stovn 1. apríl í leigaðum hølum í Niels Finsens gøtu 7. Støddin var 514 fermetrar.
 1990 - Bókasavnið leigaði eina hálva hædd afturat.
 1993 - Hølini, ið fyrr vóru tekniska deild hjá Tórshavnar kommunu, vórðu tikin upp í bókasavnið.
Bókasavnið er nú  813 fermetrar í 4 hæddum, á 1. hædd er inngongd, á 2. hædd er avgreiðsla, lesistova og  útlán fyri vaksin, á 3. hædd er barnabókasavnið og skrivstovur, og á  4. hædd er goymsla, skrivstova og starvsfólkahøli.
 2006 - Bókasavnið fekk lyftu.
 2011 - Gøtuhæddin varð tikin í nýtslu í apríl sum partur av Býarbókasavninum
 2011 - Sjálvgreiðslur til útlán og innlating av bókum vórðu tiknar í nýtslu í mai.
 2015 - Bókasavnið víðkaði upplatingartíðirnar, so tað nú er opið 66 tímar um vikuna.

Býarbókasavnið, bøkur, tilfar og virki

Bókasavnið eigur o.u. 75.000 bøkur og tíðarrit (2015).
138.500 vitjaðu bókasavnið í 2015. Til samanberingar vóru 116.000 vitjanir í 2013.
9 teldur eru fyri brúkarar til internetnýtslu, 4 teldur eru til innanhýsisleiting, 1 Wii og 2 spæliteldur eru á barnabókasavninum (2015).
10 skúlabókasøvn í Tórshavnar kommunu og Kollafjarðar bygdar- og skúlabókasavn samstarva við Býarbókasavnið.
Bókasavnið hevur samstarv við stovnar (ellisheim, Varðhaldið o.t.) í kommununi um útlán.
11½ ársverk eru á bókasavninum, 6 skrivstovufólk, 7 bókavørðir og býarbókavørðurin. Í hesum størvum eru sett 14 fólk.

 1982 fór bókasavnið at læna út ljóðbøkur.
 1998 varð alt tilfarið skrásett á teldu.
 2004 fór bókasavnið at læna út dvd-filmar.
 2005 varð nýggj, nútímans telduskipan keypt og sett í verk.

Slóðir úteftir
Býarbókasavnið

Bókasøvn
Tórshavn


Ljóðbøkur

Ein ljóðbók er ein bók, ið er lisin inn. Bæði fagrar bókmentir (til dømis skaldsøgur og stuttsøgur) og yrkisbókmentir (da: fagbøger) finnast sum ljóðbøkur. Á føroyskum finnast ljóðbøkur á bondum og fløgum. Í øðrum londum er ein vaksandi marknaður fyri  ljóðbókum í Mp3-sniði og í Ipod-sniði, sum kunnu keypast og takast niður beinleiðis yvir internetið. Serliga stórt útboð er av ljóðbókum á enskum máli (td. á audible.com), men eisini rættiliga nógv er at fáa á svenskum máli (td. frá elib.se).

Slóðir úteftir

 Føroyskar ljóðbøkur - Ljóðbókanevndin
 Føroya landsbókasavn

Bókmentir
Bøkur


Tróndargøta

Tróndargøta er ein gøta í gamla partinum í Havnini, nú miðbýurin. Gøtan hevur fleiri søguligar hendingar knýttar at sær, eitt nú er hetta gøtan, har fótbóltsfelagið B36 byrjaði í smáum.

Tróndargøta er eisini mark millum Suðurstreymoyar eystara prestagjald og Suðurstreymoyar vestara prestagjald, hetta markið heldur fram norðureftir við Varðagøtu, har hon tekur við eftir Tróndargøtu.

Gøtur í Tórshavn


Bókasavn

Bókasøvn í Føroyum

Í dag eru 15 fólkabókasøvn og 11 skúlabókasøvn í Føroyum. 13 av fólkabókasøvnunum eru smá og hava bara opið nakrar tímar um vikuna. Landsbókasavnið keypir og skrásetir bøkur fyri tey flestu av hesum bókasøvnunum.

Bókasavnslógin frá 2002 er eisini galdandi fyri fólka- og skúlabókasøvn landsins, haraftrat er hon eisini galdandi fyri meginbókasøvn og bókasøvnini á vinnu- og miðnámsskúlunum og í hægri undirvísingarstovnum.

Tjóðbókasøvn
 Føroya Landsbókasavn

Granskingarbókasøvn
 Føroya Landsbókasavn

Fólkabókasøvn

 Býarbókasavnið í Havn
 Fuglafjarðar Bókasavn
 Klaksvíkar bókasavn
 Bókasavnið við Løkin í Runavík
 Kollafjarðar bókasavn

Skúlabókasøvn

Sí eisini

Slóðir úteftir
 Føroya Landsbókasavn
 Leita eftir tilfari á bókasøvnunum her

Bókasøvn


Føroya Landsbókasavn

Føroya Landsbókasavn varð stovnað í 1828 sum sjálvsognarstovnur. Við heimastýrislógini (1948) var bókasavnsmálið yvirtikið sum føroyskt sermál, og Føroya Landsbókasavn kom undir landsstýrið og virkar í dag eftir løgtingslóg nr. 79 frá 8. mai 2001, sett í gildi 1. januar 2002. Í 2011 var stovnurin Søvn Landsins settur á stovn. Landsbókasavnið gjørdist ein av stovnunum undir Søvnum Landsins.

Umframt deildarleiðari, starvast 17 fólk á Landsbókasavninum.

Høvuðsendamál
at savna allar føroyskar bókmentir og so mikið sum gjørligt av bókmentum um Føroyar
at taka ímóti skylduavhendingini av útgivnum føroyskum verkum
at skráseta, varðveita og fremja útbreiðslu av kunnleika um hetta og annað tilfar
at skipa fyri skráseting av føroysku tjóðbókaskránni
at hava handritadeild
at vera føroysk skrivstova í sambandi við altjóða skráseting av bókum, tónleiki og tíðarritum
at umsita tær uppgávur, ið álagdar eru Bókastovuni
at veita vísindabókasavnstænastu

Keldur

Slóðir úteftir
 Landsbókasavnið
 Um Landsbókasavnið
 Leitiskipan Landsbókasavnsins

Bókasøvn
Søvn Landsins