กรุณาสรุปบทความ ความรู้เกี่ยวกับโรคพิษสุนัขบ้าในทางการแพทย์
โรคพิษสุนัขบ้า Rabies โรคพิษสุนัขบ้าติดต่อสู่คนได้อย่างไร เชื้อพิษสุนัขบ้าก่อโรคได้อย่างไร โรคพิษสุนัขบ้ามีอาการอย่างไร แพทย์วินิจฉัยโรคพิษสุนัขบ้าได้อย่างไร รักษาโรคพิษสุนัขบ้าอย่างไร โรคพิษสุนัขบ้ารุนแรงไหม ควรดูแลตนเองอย่างไร ป้องกันโรคพิษสุนัขบ้าได้อย่างไร โรคติดเชื้อ ภาวะติดเชื้อ Infectious disease เชื้อไวรัส โรคติดเชื้อไวรัส Viral infection วัคซีน Vaccine สมองอักเสบ Encephalitis วัคซีนพิษสุนัขบ้า Rabies vaccine วัคซีนบาดทะยักท็อกซอยด์ Tetanus Toxoid vaccine โรคพิษสุนัขบ้า หรือ Rabies เป็นโรคติดเชื้อไวรัสจากสัตว์สู่คน เรียกว่า zoonosis โดยคนถูกกัดจากสุนัขที่ติดเชื้อไวรัสนี้ โรคนี้มีชื่อเรียกอีกอย่างว่า ‘โรคกลัวน้ำ เพราะผู้ป่วยจะมีอา การกลัวน้ำนั่นเอง เชื้อไวรัสที่เป็นสาเหตุของโรคนี้ซึ่งจะอยู่ในน้ำลายของสัตว์ที่ติดเชื้อ มีชื่อว่า Lyssavirus หรือบางท่านเรียกว่า Rabies virus โดยเชื้อจะทำให้เกิดภาวะสมองอักเสบทั้งในคนและสัตว์ แต่ผู้ที่ติดเชื้อไวรัสแล้ว ถ้าได้รับวัคซีนพิษสุนัขบ้าและสารภูมิคุ้มกันต้านทาน Immunoglobulin อย่างรวดเร็วเหมาะสมก็จะไม่เป็นโรค แต่ถ้าไม่ได้การรักษาดังกล่าวก็จะป่วยเป็นโรคพิษสุนัขบ้า ซึ่งไม่มียารักษาและเสียชีวิตในที่สุด องค์การอนามัยโลกรายงานว่าทั่วโลกมีผู้ป่วยเสียชีวิตด้วยโรคพิษสุนัขบ้า 26000 - 60000 รายต่อปี ซึ่งส่วนใหญ่เกิดในประเทศด้อยพัฒนาและกำลังพัฒนา ในขณะที่ประเทศที่พัฒนาแล้วเช่นในประทศสหรัฐอเมริกา พบเพียงประมาณ2รายต่อปี โรคพิษสุนัขบ้าติดต่อสู่คนได้อย่างไร โรคพิษสุนัขบ้าพบได้ในสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมหลายชนิด เช่น สัตว์ในตระกูลสุนัข ทั้งสุนัขบ้านและสุนัขป่า หมาป่า หมาจิ้งจอก หมาใน สัตว์ตระกูลแมว ทั้งแมวบ้านและแมวป่า สัตว์ในตระกูลหนู ทั้งหนูบ้าน หนูนา หนูป่าหลายชนิด นอกจากนี้ยังมี ค้างคาว วัว ควาย แพะ แกะ ม้า ลิง กระรอก พังพอน สกั๊ง ก็เป็นโรคพิษสุนัขบ้าได้เช่นกัน ในประเทศที่พัฒนาแล้วแทบไม่พบว่าสุนัขและสัตว์เลี้ยงในบ้านชนิดอื่นๆเป็นสาเหตุของโรค เนื่องจากมีการควบคุมการให้วัคซีนป้องกันโรคพิษสุนัขบ้าในสัตว์เลี้ยงอย่างเข้มงวด ไม่มีสัตว์จรจัด สัตว์ที่เป็นสาเหตุส่วนใหญ่ มากกว่า 90 จึงเป็นสัตว์ป่า เช่น แรคคูน สกั๊ง สุนัขจิ้งจอก และที่สำคัญคือค้างคาว ในขณะที่ประเทศกำลังพัฒนารวมทั้งประเทศไทย สุนัขยังคงเป็นสาเหตุที่สำคัญ คนจะติดเชื้อจากสัตว์เหล่านี้ได้โดย จากการถูกสัตว์ที่เป็นโรคกัดข่วนหรือเลียผิวหนังที่มีบาดแผล โดยเชื้อไวรัสจากน้ำลายของสัตว์ที่มีเชื้อไวรัสพิษสุนัขบ้าอยู่จะเข้าสู่ผิวหนังที่มีบาดแผล นอกจากนี้ เชื้อโรคอาจเข้าสู่ร่างกายผ่านเยื่อบุต่างๆคือ ปาก เยื่อบุตา ได้เช่นกัน จากการหายใจเอาละอองไอน้ำที่มีเชื้อโรคอยู่ซึ่งพบได้น้อยมากมาก เช่น การเข้าไปในถ้ำที่มีค้างคาวอยู่กันเป็นล้านๆตัว หรือเจ้าหน้าที่ในห้องแลปที่ทำงานเกี่ยวข้องกับเชื้อไวรัสชนิดนี้ มีรายงานว่ามีผู้ป่วยที่ติดเชื้อพิษสุนัขบ้าจากการเปลี่ยนถ่ายกระจกตาประมาณ 8 รายจากทั่วโลก และจากการเปลี่ยนถ่ายอวัยวะอื่นๆประมาณ 3 ราย ซึ่งอาจเกิดจากผู้ป่วยเป็นโรคพิษสุนัขบ้า แต่ไม่ได้รับการวินิจฉัยในตอนแรก เชื้อพิษสุนัขบ้าก่อโรคได้อย่างไร วิธีก่อโรคพิษสุนัขบ้าทั้งในคนและในสัตว์จะคล้ายกันคือ เมื่อเชื้อจากน้ำลายสัตว์เข้าสู่ร่าง กายทางบาดแผลแล้ว เชื้อไวรัสจะอยู่บริเวณกล้ามเนื้อที่ใกล้บาดแผลนั้น แบ่งตัวเพิ่มจำนวนมากขึ้น แล้วจึงเดินทางเข้าสู่เส้นประสาทส่วนปลายที่เลี้ยงกล้ามเนื้อนั้นๆ จากเส้นประสาทส่วนปลาย เชื้อไวรัสจะเดินทางต่อเพื่อไปยังไขสันหลัง โดยมีอัตราความเร็วในการเดินทางประมาณ 12 - 24 มิลลิเมตร มม. ต่อวัน เมื่อเข้าสู่ไขสันหลังได้แล้ว ผู้ป่วยก็จะเริ่มแสดงอาการ อาการในระยะก่อนเข้าสู่สมอง ซึ่งระยะเวลาตั้งแต่รับเชื้อจนกระทั่งแสดงอาการแรกนี้หรือเรียกว่าระยะฟักตัว ใช้เวลาประมาณ 20 -90 วัน แต่เคยมีรายงานว่าใช้เวลาถึง 19 ปีก็มี จากไขสันหลังเชื้อก็จะเดินทางเข้าสู่สมองอย่างรวดเร็วในอัตราความเร็วประมาณ 200 - 400 มม.ต่อวัน ดังนั้นยิ่งแผลอยู่ใกล้สมองเท่าไหร่ ระยะฟักตัวก็จะยิ่งสั้นเท่านั้น เชื้อไวรัสเมื่อเข้าสู่สมองแล้วจะทำให้สมองเกิดการอักเสบ ทำให้ผู้ป่วยมีอาการของสมองอักเสบ หลังจากนั้นเชื้อโรคจะเดินทางกลับเข้าสู่เส้นประสาทส่วนปลายอีกครั้งและเข้าสู่เนื้อเยื่อและอวัยวะต่างๆรวมทั้ง กล้ามเนื้อ ผิวหนัง ดวงตา ตับ ต่อมหมวกไต หัวใจ และที่สำคัญคือ ต่อมน้ำลาย ที่ไวรัสสามารถแบ่งตัวเพิ่มจำนวนได้มากมาย ดังนั้นการถูกสัตว์กัดจึงติดเชื้อได้จากเชื้อที่มีอยู่ในน้ำลายสัตว์นั่นเอง โรคพิษสุนัขบ้ามีอาการอย่างไร อาจแบ่งอาการของผู้ป่วยพิษสุนัขบ้าออกได้เป็น 3 ระยะคือ 1. ระยะก่อนเข้าสู่สมอง Prodrome ผู้ป่วยจะมีอาการปวดและชาหรือคันบริเวณรอบๆแผลที่ถูกกัด โดยที่แผลอาจจะหายสนิทแล้วก็ได้ ซึ่งเป็นผลจากการที่เชื้อเข้าสู่เซลล์ประสาทไขสันหลัง อาการอื่นๆที่อาจพบได้ เช่น มีไข้ ปวดศีรษะ อ่อนเพลีย เบื่ออาหาร คลื่นไส้ อาเจียน ท้องเสีย อาการเหล่านี้จะเป็นอยู่ประมาณ 1 - 7 วันแล้วเข้าสู่ระยะต่อไป 2. ระยะอาการทางสมอง Acute neurologic phase ผู้ป่วยจะมีอาการแบ่งออกได้เป็น 2 กลุ่ม คือ กลุ่มสมองอักเสบ Encephalitis พบได้ 80 ของผู้ป่วย ซึ่งอาการจะคล้ายกับโรคสมองอักเสบจากเชื้ออื่นๆได้แก่ มีไข้ สับสน เห็นภาพหลอน อยู่นิ่งไม่ได้ คลุ้มคลั่ง กล้าม เนื้อแข็งเกร็งและชัก แต่อาการที่ค่อนข้างจำเพาะต่อเชื้อพิษสุนัขบ้าคือ น้ำลายฟูมปาก ซึ่งเกิดจากการที่กล้ามเนื้อของคอหอยเกิดแข็งเกร็งหดตัวผิดปกติ มีความเจ็บปวดเมื่อจะกลืนอาหารหรือน้ำ ผู้ป่วยจึงกลัวไม่อยากที่จะกลืนอาหารกลืนน้ำรวมทั้งน้ำลายตัวเอง ซึ่งเป็นที่มาของคำว่า โรคกลัวน้ำ นอกจากนี้เมื่อผู้ป่วยหายใจเข้าหรือมีลมมากระทบหน้า กระทบกล้ามเนื้อกระบังลมและกล้ามเนื้อของกล่องเสียง ก็จะเกิดการแข็งเกร็งหดตัวผิดปกติ ก่อความเจ็บปวดเช่นกัน ทำให้ไม่อยากหายใจเข้า ดูคล้ายคนกำลังสำลักอากาศ และอาการอื่นๆที่อาจพบได้ ได้แก่ เหงื่อออกมากผิดปกติ ขนลุกตั้ง น้ำตาไหล ม่านตาขยาย หัวใจเต้นเร็ว หรือหัวใจเต้นผิดจังหวะ ความดันโลหิตสูง อาการเหล่านี้เกิดจากเชื้อเข้าสู่เซลล์ประสาทของก้านสมอง จึงทำให้ระบบประสาทอัตโนมัติ ที่ควบคุมโดยก้านสมองทำงานผิดปกติ อาการทั้งหมดนี้จะเป็นอยู่แค่ช่วงเวลาหนึ่งแล้วหยุดไป ผู้ป่วยจะสงบและหมดแรง ต่อมาอาการต่างๆข้างต้นก็จะกลับมาอีก ซึ่งอาจจะเกิดขึ้นเองหรือถูกกระตุ้นโดยเสียง แสง และการสัม ผัส กลุ่มกล้ามเนื้อเป็นอัมพาต Paralytic พบได้ 20 โดยผู้ป่วยในกลุ่มนี้จะไม่มีอาการแบบกลุ่มสมองอักเสบให้เห็น แต่จะมีอาการกล้ามเนื้อทั้งตัวอ่อนแรงแบบอัมพาตแทน แต่ประสาทรับความรู้สึกยังคงปกติ 3. ระยะสุดท้าย Coma ไม่ว่าผู้ป่วยจะมีอาการอยู่ในกลุ่มไหน ในที่สุดผู้ป่วยก็จะซึมลงเรื่อยๆจนถึงขั้นโคม่า เกิดภาวะหายใจล้มเหลว ความดันโลหิตสูงมากหรือต่ำมาก หัวใจ เต้นไม่เป็นจังหวะ จนกระทั่งหัวใจหยุดเต้น และเสียชีวิตเกือบ 100 โดยใช้เวลาประมาณ 10 วันนับตั้งแต่เกิดอาการแรก พบได้ตั้งแต่ 1 - 14 วัน อนึ่ง สำหรับในสัตว์ อาการจะคล้ายๆคน แต่การดำเนินของโรคจะเร็วกว่า และเสียชีวิตเร็วกว่าในคน แพทย์วินิจฉัยโรคพิษสุนัขบ้าได้อย่างไร เนื่องจากอาการของโรคพิษสุนัขบ้าในช่วงระยะก่อนเข้าสู่สมองเป็นอาการที่ไม่จำเพาะ และอาการแสดงระยะที่เชื้อเข้าสู่สมองในช่วงแรกก็คล้ายกับโรคสมองอักเสบจากเชื้ออื่นๆ รวมทั้งประวัติการถูกสัตว์กัดก็อาจไม่ชัดเจน จึงต้องอาศัยการตรวจทางห้องปฏิบัติการที่จำเพาะ ที่จะยืน ยันการวินิจฉัยว่าอาการสมองอักเสบที่ปรากฏนั้นเป็นจากโรคพิษสุนัขบ้าไม่ใช่จากเชื้ออื่นๆ เพราะถ้าเป็นเชื้ออื่นบางชนิดเช่น เชื้อไวรัสเริม ก็ต้องรีบให้การรักษาโดยการให้ยาที่จำเพาะต่อไวรัสเริม ผู้ป่วยก็จะมีโอกาสรอด เป็นต้น วิธีตรวจทางห้องปฏิบัติการดังกล่าว ได้แก่ 1. Direct fluorescent antibody test โดยการตัดชิ้นเนื้อผิวหนังบริเวณคอ ตรวจหาเชื้อไวรัสด้วยวิธีการใช้สารเรืองแสง ซึ่งจะพบเชื้ออยู่บริเวณเส้นประสาทใต้ต่อมขน เป็นวิธีที่มีความแม่นยำสูง 2. RT-PCR เป็นการตรวจหาเชื้อไวรัสจากน้ำลาย น้ำไขสันหลัง หรือเนื้อเยื่ออื่นๆจากผู้ ป่วย โดยตรวจหาสารพันธุกรรมที่จำเพาะต่อไวรัส เป็นวิธีที่มีความแม่นยำสูงเช่นกัน แต่ราคาแพง 3. การตรวจหาสารภูมิต้านทานโรค Antibody ที่จำเพาะต่อเชื้อไวรัส เป็นวิธีที่ความแม่นยำไม่ดีนัก 4. ในผู้ป่วยที่เสียชีวิตแล้ว ถ้านำศพไปผ่าพิสูจน์ จะพบลักษณะของเซลล์ประสาทที่มีความจำเพาะกับโรคนี้มากที่เรียกว่าเนกริบอดีส์ Negri bodies อยู่ภายในเซลล์ ส่วนการตรวจทางห้องปฏิบัติการอื่นๆที่ไม่จำเพาะต่อโรคพิษสุนัขบ้า แต่อาจช่วยแยกโรคอื่นๆในเบื้องต้นได้ ได้แก่ การตรวจเลือดซีบีซี CBC ส่วนใหญ่จะพบว่าปกติ ซึ่งแตกต่างจากเชื้อแบคทีเรียที่ทำให้เกิดโรคสมองอักเสบที่เม็ดเลือดขาวจะขึ้นสูง การเจาะหลังเพื่อการตรวจน้ำไขสันหลัง จะพบเม็ดเลือดขาวสูง ซึ่งปกติในน้ำไขสันหลังจะไม่มีเซลล์เม็ดเลือดขาว การตรวจเอกซเรย์คอมพิวเตอร์หรือคลื่นแม่เหล็กไฟฟ้าเอมอาร์ไอของสมอง จะไม่พบความผิดปกติ รักษาโรคพิษสุนัขบ้าอย่างไร หลักของการรักษาโรคพิษสุนัขบ้าคือ การล้างแผล การให้สารภูมิต้านทาน เพื่อไปทำลายเชื้อ และการให้วัคซีนพิษสุนัขบ้า 1. การล้างแผล เมื่อผู้ป่วยถูกสัตว์กัดมาจะต้องรีบล้างแผลโดยเร็ว การล้างแผลด้วยน้ำเปล่าเพียงอย่างเดียวก็สามารถลดจำนวนเชื้อไวรัสที่บริเวณบาดแผลได้บ้าง การใช้สบู่และยาฆ่าเชื้อเช่น น้ำ ยาเบตาดีน หรือน้ำยาแอลกอฮอล์ 70 จะสามารถทำลายเชื้อได้มากขึ้น การล้างแผลควรล้างให้ลึกถึงก้นแผล ทั้งนี้เชื้อไวรัสพิษสุนัขบ้าเป็นเชื้อที่ไม่ทนถูกทำลายง่ายด้วยยาฆ่าเชื้อต่างๆ รวมทั้งแสงยูวี UV ultraviolet light หรือแสงแดด และอากาศที่แห้ง ขนาดของบาดแผล จำนวนของบาดแผล และตำแหน่งของบาดแผล สัมพันธ์กับการเกิดโรค ถ้าแผลยิ่งอยู่ใกล้สมองเท่าไหร่ ระยะฟักตัวก็จะยิ่งสั้น แผลจำนวนยิ่งมากหรือขนาดแผลยิ่งใหญ่ ก็ยิ่งมีโอกาสได้รับเชื้อมากเท่านั้น 2. การให้สารภูมิคุ้มกันต้านทาน เชื้อไวรัสเมื่อเข้าสู่บาดแผลจะเดินทางเข้าสู่กล้ามเนื้อ แบ่งตัวเพิ่มจำนวนและพร้อมจะเข้าสู่เส้นประสาท ในช่วงนี้เองที่การรักษาด้วยการให้สารภูมิคุ้มกันต้าน ทานจะไปทำลายเชื้อไม่ให้เข้าสู่เส้นประสาทได้ ผู้ป่วยจึงไม่เกิดเป็นโรคพิษสุนัขบ้า แต่ถ้าให้สารภูมิคุ้มกันต้านทานช้าเกินไป รวมทั้งไม่ได้รับวัคซีนพิษสุนัขบ้าด้วย เชื้อจะเข้าสู่เส้นประสาทได้ในที่สุด ซึ่งเมื่อเชื้อเข้าสู่เส้นประสาทได้แล้วจะไม่มียาตัวใดรักษาให้หายได้เลย ซึ่งการให้สารภูมิ คุ้มกันต้านทานสามารถให้พร้อมกับวัคซีนได้เลย โดยจะฉีดเข้าสู่รอบๆแผลที่ถูกกัด แต่ถ้าไม่มีบาดแผล เช่น โดนสัตว์เลียปากมาก็ให้ฉีดเข้ากล้ามเนื้อ 3. การให้วัคซีนพิษสุนัขบ้า เพื่อให้ร่างกายสร้างภูมิคุ้มกันต้านทานสารภูมิต้านทาน Antibody ขึ้นมาทำลายเชื้อโรคเอง เนื่องจากสารภูมิคุ้มกันต้านทานที่ผู้ป่วยได้รับจะมีฤทธิ์อยู่เพียงชั่วคราว ซึ่งหลังจากฉีดวัค ซีนร่างกายจะใช้เวลาประมาณ 10 - 14 วันจึงจะสร้างภูมิคุ้มกันขึ้นมาพอที่จะทำลายเชื้อโรคได้ อนึ่ง ในการพิจารณาว่าผู้ป่วยรายใดที่ถูกสัตว์สัมผัสกัดข่วน จำเป็นต้องให้สารภูมิคุ้มกันต้านทานและหรือวัคซีนป้องกันพิษสุนัขบ้าหรือไม่นั้น ในแต่ละประเทศจะมีแนวทางการรักษาที่ไม่เหมือนกัน ทั้งนี้เพราะการควบคุมการฉีดวัคซีนในสัตว์มีความเข้มงวดต่างกัน และมีความชุกชุมของสัตว์ที่เป็นโรคไม่เท่ากัน สำหรับในประเทศไทยมีแนวทางดังนี้ 1. ถ้าสัมผัสกับสัตว์ สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมทุกชนิดทั้งสัตว์บ้านและสัตว์ป่า หรือถูกเลียโดยที่ผิว หนังไม่มีบาดแผลใดๆ ก็ไม่จำเป็นต้องทำอะไร 2. ถ้าถูกงับเป็นรอยช้ำเล็กๆบนผิวหนัง หรือถูกข่วนเป็นรอยถลอกมีเลือดออกเพียงซิบๆ หรือถูกเลียบนผิวหนังที่มีบาดแผล ให้รีบฉีดวัคซีนทันที 3. ถ้าถูกกัดหรือข่วนที่มีเลือดออกชัดเจน หรือถูกเลียโดนเยื่อบุต่างๆ เช่น เลียตา เลียปาก ให้รีบให้สารภูมิคุ้มกันต้านทานและวัคซีนทันที แต่ในกรณีที่สัตว์ถูกเลี้ยงอย่างดีในบ้าน ฉีดวัคซีนป้องกันโรคพิษสุนัขบ้าต่อเนื่องอย่างน้อย 2 ปี และมีเหตุจูงใจให้สัตว์กัด เช่น เหยียบสัตว์ แกล้งสัตว์ อาจยังไม่ต้องให้การรักษา โดยกักขังดูแลสัตว์จนครบ 10 วัน แต่ถ้าผิดเงื่อนไขทั้งหมดนี้เพียงอย่างเดียว ต้องทำตามแนวทางการรักษาข้างต้น ถ้าครบเงื่อนไขและสังเกตสัตว์ครบ 10 วันแล้ว สัตว์ไม่มีอาการผิดปกติอะไรหรือไม่ตาย ก็ไม่ต้องให้การรักษา ถ้าสัตว์มีอาการผิดปกติหรือตาย ต้องรีบฉีดสารภูมิตุ้มกันต้านทานพร้อมวัค ซีน และนำซากสัตว์ส่งแพทย์ตรวจด้วย องค์การอนามัยโลกได้แนะนำให้ใช้สูตรการฉีดวัคซีนพิษสุนัขบ้าในผู้ป่วยภายหลังสัมผัสสัตว์ที่เป็นโรคหรือสงสัยเป็นโรค เรียกว่า Post exposure prophylaxis เพียง 4 สูตร แต่ในประ เทศไทยกระทรวงสาธารณสุขประกาศให้ใช้เพียง 2 สูตร เท่านั้นคือ 1. การฉีดเข้ากล้ามเนื้อแบบวิธีมาตรฐาน แบบ ESSEN คือให้ฉีดเข้ากล้ามเนื้อต้นแขนในผู้ใหญ่ หรือที่ต้นขาในเด็กเล็ก โดยกำหนดให้ฉีดในวันที่ 0 วันแรกที่มาฉีดวัคซีน 3 7 14 และ 28 หรือ 30 2. การฉีดเข้าผิวหนังตามสภากาชาดไทย Thai Red Cross-ID คือให้ฉีดเข้าในผิว หนัง 2 จุดที่บริเวณต้นแขนทั้ง 2 ข้าง ในวันที่ 0 3 7 และฉีด 1 จุดในวันที่ 28 และ 90 หรือฉีด 2 จุดในวันที่ 28 ซึ่งปริมาณวัคซีนที่ใช้ฉีดจะน้อยกว่าแบบที่ฉีดเข้ากล้ามเนื้อ จึงประหยัดค่าใช้จ่ายได้มากกว่า โรคพิษสุนัขบ้ารุนแรงไหม เมื่อเชื้อไวรัสพิษสุนัขบ้าเข้าสู่เส้นประสาทส่วนปลายได้แล้ว ไม่มียาตัวไหนหรือวิธีไหนที่จะฆ่าเชื้อไวรัสหรือรักษาให้หายได้ แม้ว่าผู้ป่วยจะได้รับการดูแลอย่างดีในห้องไอซียู ICU inten sive care unit แต่อัตราการเสียชีวิตคือ 100 จากทั่วโลกมีรายงานผู้ป่วยที่พิสูจน์จากห้องปฏิบัติการแล้วว่าเป็นพิษสุนัขบ้า แต่สามารถรอดชีวิตมาได้เพียง 6 ราย โดยใน 5 รายมีประวัติว่าได้รับวัคซีนป้องกันโรคพิษสุนัขบ้ามาก่อน ส่วนอีก 1 รายไม่เคยได้รับวัคซีน แต่พิสูจน์แล้วว่าติดเชื้อมาจากค้างคาว จึงเป็นที่ตั้งข้อสังเกตว่า เชื้อพิษสุนัขบ้าสายพันธุ์ที่มีอยู่ในค้างคาวอาจก่อโรคไม่รุนแรงเท่าสายพันธุ์ที่มีอยู่ในสุนัข ควรดูแลตนเองอย่างไร ป้องกันโรคพิษสุนัขบ้าได้อย่างไร การดูแลตนเองและการป้องกันโรคพิษสุนัขบ้าที่สำคัญคือ 1. ผู้ที่เลี้ยงสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมไม่ว่าจะเป็นหมา แมว กระรอก กระต่าย หนูชนิดที่เป็นสัตว์เลี้ยง ลิง ควรพาสัตว์ไปรับการฉีดวัคซีนป้องกันพิษสุนัขบ้าตามที่สัตวแพทย์กำหนด 2. สำหรับเกษตรกรที่เลี้ยงสัตว์ เช่น หมู วัว ควาย แพะ แกะ ม้า แม้ว่าจะพบโรคพิษสุนัขบ้าในสัตว์เหล่านี้ได้บ้าง แต่ไม่พบมีความสำคัญในการนำโรคมาสู่คน จึงไม่จำเป็นต้องพาสัตว์ไปฉีดวัคซีน แต่ถ้าคนถูกสัตว์เหล่านี้กัด คนก็ต้องไปรับการฉีดวัคซีน 3. คนที่มีความเสี่ยงต่อการติดโรคสูงได้แก่ สัตวแพทย์และผู้ช่วย คนเพาะสัตว์เลี้ยงขาย ร้านขายสัตว์เลี้ยง เจ้าหน้าที่กำจัดสุนัขและแมวจรจัด เจ้าหน้าที่บ้านสงเคราะห์สัตว์พิการ เร่ร่อนต่างๆ บุรุษไปรษณีย์ คนที่ทำงานในห้องแลปที่ต้องเกี่ยวข้องกับเชื้อโรคพิษสุนัขบ้า ควรได้ รับวัคซีนแบบป้องกันล่วงหน้า Preexposure prophylaxis คือให้ฉีดวัคซีนในวันที 0 3 และ 21 หรือ 28 และให้ฉีดกระตุ้นซ้ำ 1 เข็มทุกๆ 5 ปี 4. ผู้ที่ในอดีตเคยได้รับวัคซีนป้องกันพิษสุนัขบ้าครบ 5 เข็มหรืออย่างน้อย 3 เข็มแรกที่ตรงตามนัด เมื่อถูกสัตว์กัดอีกไม่จำเป็นต้องได้รับสารภูมิคุ้มกันต้านทาน แม้จะมีแผลชนิดเลือด ออก และให้ฉีดวัคซีนกระตุ้นเพียง 2 เข็มภายในวันที่ 0 และ 3 โดยจะฉีดแบบเข้ากล้ามหรือเข้าผิวหนังก็ได้ แต่ถ้าฉีดเข็มสุดท้ายมายังไม่เกิน 6 เดือนอาจกระตุ้นแค่เพียง 1 เข็ม บางคำแนะนำบอกว่า ถ้าเข็มสุดท้ายเลย 5 ปีมาแล้ว ให้เริ่มต้นใหม่เหมือนคนยังไม่เคยได้รับวัคซีนมาก่อน แต่สถานเสาวภาแนะนำว่า ไม่ว่าจะเคยได้รับมากี่ปีแล้วก็ตาม ไม่จำเป็นต้องเริ่มต้นใหม่ ให้ฉีดกระตุ้นก็เพียงพอ 5. หญิงตั้งครรภ์สามารถรับวัคซีนและสารภูมิคุ้มกันต้านทานได้ ไม่มีผลข้างเคียงกับทา รกในครรภ์
โรคพิษสุนัขบ้า (Rabies) จัดเป็นโรคติดเชื้อไวรัสจากสัตว์สู่คน ที่เรียกว่า zoonosis มีชื่อเรียกอีกอย่างว่าโรคกลัวน้ำ เนื่องจากผู้ป่วยจะมีอาการกลัวน้ำ โดยเชื้อไวรัส Lyssavirus ที่เป็นสาเหตุของโรคนี้จะอยู่ในน้ำลายสัตว์ที่ติดเชื้อ ซึ่งสามารถทำให้เกิดภาวะสมองอักเสบทั้งในคนและสัตว์ พบได้ในสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมหลายชนิด เช่น สัตว์ในตระกูลสุนัข ทั้งสุนัขบ้านและสุนัขป่า หมาป่า หมาจิ้งจอก หมาใน สัตว์ตระกูลแมว ทั้งแมวบ้านและแมวป่า สัตว์ในตระกูลหนู ทั้งหนูบ้าน หนูนา หนูป่าหลายชนิด รวมไปถึงค้างคาว วัว ควาย แพะ แกะ ม้า ลิง กระรอก พังพอน และสกั๊ง สามารถติดต่อสู้คนได้จากการถูกกัดข่วนหรือเลียผิวหนังที่มีบาดแผล นอกจากนี้ ยังอาจเข้าสู่ร่างกายผ่านเยื่อบุต่างๆ คือ ปาก เยื่อบุตาได้จากการหายใจเอาละอองไอน้ำที่มีเชื้อโรคอยู่ซึ่งพบได้น้อยมาก

อาการของโรคพิษสุนัขบ้าในช่วงระยะก่อนเข้าสู่สมอง ถือเป็นอาการที่ไม่จำเพาะ ขณะที่อาการแสดงระยะที่เชื้อเข้าสู่สมองในช่วงแรกจะคล้ายกับโรคสมองอักเสบจากเชื้ออื่นๆ จึงจำเป็นต้องอาศัยการตรวจทางห้องปฏิบัติการที่จำเพาะ เนื่องจากเมื่อเชื้อไวรัสพิษสุนัขบ้าเข้าสู่เส้นประสาทส่วนปลายได้แล้ว ไม่มียาตัวไหนหรือวิธีไหนที่จะฆ่าเชื้อไวรัสหรือรักษาให้หายได้ โดยการตรวจทางห้องปฏิบัติการ มี 3 วิธี ได้แก่
1) Direct fluorescent antibody test โดยการตัดชิ้นเนื้อผิวหนังบริเวณคอ ไปตรวจหาเชื้อไวรัสด้วยวิธีการใช้สารเรืองแสง ถือเป็นวิธีที่มีความแม่นยำสูง
2) RT-PCR การตรวจหาเชื้อไวรัสจากน้ำลาย น้ำไขสันหลัง หรือเนื้อเยื่ออื่นๆ จากผู้ป่วย เป็นวิธีที่มีความแม่นยำสูงเช่นกัน แต่มีราคาแพง
3) การตรวจหาสารภูมิต้านทานโรค Antibody ที่จำเพาะต่อเชื้อไวรัส จัดเป็นวิธีที่ความแม่นยำต่ำ
4) ในผู้ป่วยที่เสียชีวิตแล้ว หากนำศพไปผ่าพิสูจน์ จะพบลักษณะของเซลล์ประสาทที่มีความจำเพาะกับโรคนี้มาก เรียกว่า Negri bodies ภายในเซลล์

ในการพิจารณาว่าผู้ป่วยรายใดที่ถูกสัตว์สัมผัสกัดข่วน จำเป็นต้องให้สารภูมิคุ้มกันต้านทานและหรือวัคซีนป้องกันพิษสุนัขบ้าหรือไม่ ในประเทศไทยมีแนวทางดังนี้
1) หากสัมผัสกับสัตว์หรือสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมทุกชนิด ทั้งสัตว์บ้านและสัตว์ป่า หรือถูกเลียโดยที่ผิวหนังไม่มีบาดแผลใดๆ ก็ไม่จำเป็นต้องทำอะไร
2) หากถูกงับเป็นรอยช้ำเล็กๆ บนผิวหนัง หรือถูกข่วนเป็นรอยถลอกมีเลือดออกเพียงซิบๆ หรือถูกเลียบนผิวหนังที่มีบาดแผล ให้รีบฉีดวัคซีนทันที
3) หากถูกกัดหรือข่วนและมีรอยเลือดออกชัดเจน หรือถูกเลียโดนเยื่อบุต่างๆ เช่น เลียตา เลียปาก ให้รีบให้สารภูมิคุ้มกันต้านทานและวัคซีนทันที แต่ในกรณีที่สัตว์ถูกเลี้ยงอย่างดีในบ้าน รวมทั้งมีการฉีดวัคซีนป้องกันโรคพิษสุนัขบ้าต่อเนื่องอย่างน้อย 2 ปี และมีเหตุจูงใจให้สัตว์กัด เช่น เหยียบสัตว์ แกล้งสัตว์ อาจยังไม่ต้องให้การรักษา โดยให้กักขังดูแลสัตว์จนครบ 10 วัน แต่ถ้าผิดเงื่อนไขทั้งหมดนี้เพียงอย่างเดียว ต้องทำตามแนวทางการรักษาข้างต้น กรณีครบเงื่อนไขและสังเกตสัตว์ครบ 10 วันแล้ว ไม่มีอาการผิดปกติหรือไม่ตาย ไม่ต้องให้การรักษา แต่หากสัตว์มีอาการผิดปกติหรือตาย ต้องรีบฉีดสารภูมิตุ้มกันต้านทานพร้อมวัคซีน และนำซากสัตว์ส่งแพทย์ตรวจ

โดยในประเทศไทยกระทรวงสาธารณสุขประกาศให้ใช้วัคซีนเพียง 2 สูตร เท่านั้นคือ
1) การฉีดเข้ากล้ามเนื้อแบบวิธีมาตรฐาน แบบ ESSEN คือฉีดเข้ากล้ามเนื้อต้นแขนในผู้ใหญ่ หรือต้นขาในเด็กเล็ก โดยกำหนดให้ฉีดในวันที่ 0 วันแรกที่มาฉีดวัคซีน 3 7 14 และ 28 หรือ 30 
2) การฉีดเข้าผิวหนังตามสภากาชาดไทย (Thai Red Cross-ID) คือให้ฉีดเข้าในผิวหนัง 2 จุด บริเวณต้นแขนทั้ง 2 ข้าง ในวันที่ 0 3 7 และฉีด 1 จุดในวันที่ 28 และ 90 หรือฉีด 2 จุดในวันที่ 28 ซึ่งปริมาณวัคซีนที่ใช้จะน้อยกว่าแบบฉีดเข้ากล้ามเนื้อ จึงประหยัดค่าใช้จ่ายมากกว่า

การดูแลตัวเองและการป้องกันโรคพิษสุนัขบ้า
1) ผู้ที่เลี้ยงสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมทั้งหมา แมว กระรอก กระต่าย หนูชนิดที่เป็นสัตว์เลี้ยง และลิง ควรพาสัตว์ไปรับการฉีดวัคซีนป้องกันพิษสุนัขบ้าตามที่สัตวแพทย์กำหนด
2) เกษตรกรที่เลี้ยงสัตว์ เช่น หมู วัว ควาย แพะ แกะ ม้า แม้จะพบโรคพิษสุนัขบ้าในสัตว์เหล่านี้ได้บ้าง แต่ไม่พบว่ามีความสำคัญในการนำโรคมาสู่คน จึงไม่จำเป็นต้องพาสัตว์ไปฉีดวัคซีน แต่ถ้าถูกสัตว์เหล่านี้กัด ก็ต้องไปรับการฉีดวัคซีนด้วยเช่นกัน
3) ผู้ที่มีความเสี่ยงต่อการติดโรคสูง ได้แก่ สัตวแพทย์และผู้ช่วย คนเพาะสัตว์เลี้ยงขาย ร้านขายสัตว์เลี้ยง เจ้าหน้าที่กำจัดสุนัขและแมวจรจัด เจ้าหน้าที่บ้านสงเคราะห์สัตว์พิการ เร่ร่อนต่างๆ บุรุษไปรษณีย์ รวมไปถึงคนที่ทำงานในห้องแล็ปที่ต้องเกี่ยวข้องกับเชื้อโรคพิษสุนัขบ้า ควรได้รับวัคซีนแบบป้องกันล่วงหน้า Preexposure prophylaxis คือฉีดวัคซีนในวันที 0 3 และ 21 หรือ 28 รวมทั้งให้ฉีดกระตุ้นซ้ำ 1 เข็มทุกๆ 5 ปี
4) ผู้ที่ในอดีตเคยได้รับวัคซีนป้องกันพิษสุนัขบ้าครบ 5 เข็มหรืออย่างน้อย 3 เข็มแรกที่ตรงตามนัด เมื่อถูกสัตว์กัดอีกไม่จำเป็นต้องได้รับสารภูมิคุ้มกันต้านทาน แม้จะมีแผลชนิดเลือดออก และให้ฉีดวัคซีนกระตุ้นเพียง 2 เข็มภายในวันที่ 0 และ 3 โดยจะฉีดแบบเข้ากล้ามหรือเข้าผิวหนังก็ได้ แต่ถ้าฉีดเข็มสุดท้ายยังไม่เกิน 6 เดือน อาจกระตุ้นแค่เพียง 1 เข็ม
5) ผู้หญิงตั้งครรภ์สามารถรับวัคซีนและสารภูมิคุ้มกันต้านทานได้ โดยไม่มีผลข้างเคียงกับทารกในครรภ์
12.อายุรศาสตร์ (อายุรศาสตร์) - Internal Medicine