ಭರತಮುನಿಯ (ಕ್ರಿ. ಪೂ. ಸುಮಾರು 6-3ನೆಯ ಶತಮಾನ) ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ ಕಲಾಸಂಪ್ರದಾಯಗಳ ಸಂಗ್ರಹ ಗ್ರಂಥವಾದರೂ ಭಾರತೀಯ ಸೌಂದರ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ ಹಾಗೂ ಕಾವ್ಯ ಮೀಮಾಂಸೆಗಳಿಗೆ ಪ್ರಪ್ರಥಮ ಆಧಾರಗ್ರಂಥವೆನ್ನಬಹುದು. ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಈ ನಾಟ್ಯವೇದವನ್ನು ಪಡೆದು ನಮಗೆ ಅನುಗ್ರಹಿಸಿದನೆಂದು ಊಹಿಸುವವರೂ ಉಂಟು. ಅದೇನೆ ಇರಲಿ ಭರತನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ ಈ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಮೊತ್ತಮೊದಲ ಗ್ರಂಥ. ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣದ ಎರಡು ರೀತಿ ಪರಿಷ್ಕøತ ಗ್ರಂಥವುಂಟು. ಈ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಚೀನ ಅರ್ವಾಚೀನ ಅಧ್ಯಾಯಗಳುಂಟೆಂದು ವಾದವಿದೆ. ಅಭಿನವಗುಪ್ತ ಇದಕ್ಕೆ ಅಭಿನವ ಭಾರತೀ ಎಂಬ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಬರೆದಿದ್ದಾನೆ. ಇದು ಮಧ್ಯೆ ಮಧ್ಯೆ ಹೊಸ ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿ ಸ್ವತಂತ್ರ ಕೃತಿಯಂತೆಯೂ ಇದೆ.

ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ ಭಾರತೀಯ ಸೌಂದರ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ವಿಶ್ವಕೋಶದಂತಿದೆ. ನಾಟ್ಯಕ್ಕೆ ಇಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಾಮುಖ್ಯ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಶೃಂಗಾರ, ವೀರ, ಕರುಣ, ಅದ್ಭುತ, ಹಾಸ್ಯ ಭಯಾನಕ, ಬೀಭತ್ಸ ಮತ್ತು ರೌದ್ರ_ಈ ಎಂಟು ರಸಗಳು, ಅವುಗಳ ವಿಭಾವಗಳು, ಅನುಭಾವಗಳು ಮತ್ತು ವ್ಯಭಿಚಾರಿ ಭಾವಗಳು, ನಾಟ್ಯಾಂಗಕ್ಕೆ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಅಲಂಕಾರಾಂಗ ಮತ್ತು ಕಾವ್ಯವಿಮರ್ಶೆಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಅಗ್ನಿಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿಯ ಅಂಶಗಳೇ ಪುನಾರಾವೃತ್ತವಾಗಿವೆಯೆಂದು ವಿಮರ್ಶಕರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ 36 ಅಧ್ಯಾಯಗಳು, 6000 ಅನುಷ್ಟುಪ್ ಶ್ಲೋಕಗಳು, ಕೆಲವೆಡೆ ಗದ್ಯವೂ ಇವೆ. ಗದ್ಯಭಾಗ ಇತ್ತೀಚಿನ ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ತವೆಂದು ಕೆಲವರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ.

ಋಗ್ವೇದದಿಂದ ಮಾತಿನ ಭಾಗವನ್ನೂ ಯಜುರ್ವೇದದಿಂದ ಅಭಿನಯವನ್ನೂ ಸಾಮವೇದದಿಂದ ಗಾನವನ್ನೂ ಅಥರ್ವವೇದದಿಂದ ರಸವನ್ನೂ ಆಯ್ದುಕೊಂಡು ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರವೆಂಬ ಪಂಚಮವೇದವನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮ ರಚಿಸಿ ಭರತನಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸಿದ. ಆತ ತನ್ನ ನೂರುಮಂದಿ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಇದನ್ನು ಕಲಿಸಿದ. ಆ ಗಾಂಧರ್ವವೇದವನ್ನು ಇಂದ್ರನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಕೋಹಲ, ವಾತ್ಸ್ಯ, ಶೌಂಡಿಲ್ಯ, ಧೂರ್ತಿಲ ಇವರು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಾರಪಡಿಸಿದರು ಎಂದು ಪ್ರತೀತಿ.

ನಾಟಕದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಕೇಳದ ಜನರಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕೆ ಸರ್ವಾಂಗ ಸುಂದರ ಮತ್ತು ಸಮಗ್ರ ರೂಪ ಕೊಟ್ಟವನು ಭರತ. ರಂಗಶಿಲ್ಪ, ನಟರ ಆಯ್ಕೆ, ಅವರ ಯೋಗ್ಯತೆಯಂತೆ ಪಾತ್ರಧಾರಣೆ, ಭಕ್ತಿ, ಯುಕ್ತಿ, ಪ್ರಯೋಗ ಕೌಶಲ, ಸಾಂಸ್ಕ್ರತಿಕ ಮಹಾತ್ಮ್ಯೆ, ರಾಗ, ತಾಳ, ಅಭಿನಯ ಮೊದಲಾದ ನಾಟಕ ಕಲೆಯ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನೇ ಶಾಸ್ತ್ರೀಕರಿಸುವ ಭರತನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದಂಥ ಬೇರೆ ಗ್ರಂಥ ಪ್ರಪಂಚ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ನಾಟ್ಯಕಲೆಯ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮೀಮಾಂಸಾ ಭಾಗವಾದ ರಸ, ಅಲಂಕಾರ, ಕಾವ್ಯತತ್ತ್ವ ಇತ್ಯಾದಿಗಳೂ ಇಲ್ಲಿ ಸೇರಿಕೊಂಡಿವೆ. ಭರತನ ಕಾಲಕ್ಕಿಂತ ಮುಂಚೆ ಭರತಖಂಡದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದಿದ್ದ ದೃಶ್ಯ ಶ್ರವ್ಯ ಕಾವ್ಯಕಲಾ ಪ್ರೌಢಿಮೆಯೆಲ್ಲವೂ ಇಲ್ಲೆ ಅಡಗಿದೆ. ಈಚೆಗೆ ಇದರಿಂದ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಇತರರು ಆ ಕಲೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ವಸ್ತು, ಶೈಲಿ, ಪ್ರಯೋಜನ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯ ವಿಮರ್ಶೆ ಕುರಿತಂತೆ ಭರತನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ ಮಹೋನ್ನತ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ.

ಆಲಂಕಾರಿಕ ಮತಭೇದಗಳು
ಆದ್ಯ ಆಲಂಕಾರಿಕರು
ಹಿನ್ನೆಲೆ
ಭರತನ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ