ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಜಾತಿಯ ಎರಡು ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚು ವ್ಯಂಜನಗಳು ಸೇರಿ ಆಗುವ ಅಕ್ಷರಕ್ಕೆ ವಿಜಾತೀಯ ಸಂಯುಕ್ತಾಕ್ಷರ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.ಉದಾ : ‘ಭಕ್ತ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದಲ್ಲಿ ಭ್+ಅ+ಕ್+ತ್+ಅ. ಈ ಪದದಲ್ಲಿ ಐದು ಅಕ್ಷರಗಳಿವೆ. ಹಾಗೇನೆ ಸ್ತ್ರೀ, ವಸ್ತ್ರ, ಸ್ವಾರ್ಥ ಮುಂತಾದ ಪದಗಳಿಗೂ ಕಾಗುಣಿತಾಕ್ಷರವನ್ನು ಅನ್ವಯಿಸಬಹುದು.

ಕೇಶಿರಾಜ ಕಂಡಿರುವ ಶುದ್ಧಗೆ, ಶುದ್ಧಗೆಯ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ. ಶುದ್ಧಗೆಯ ಪರಿಶೀಲನೆ 

‘ಯಾವುದೇ ಭಾಷೆಯ ಜೀವಂತಿಕೆ ಇರುವುದು ಆ ಭಾಷೆಯ ವರ್ಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೇಲೆ’.ಈ ವರ್ಣವ್ಯವಸ್ಥೆ ಅಥವಾ ಅಕ್ಷರಮಾಲೆಯನ್ನು ಕೇಶಿರಾಜ ‘ಶುದ್ಧಗೆ’ ಎಂದು ಕರೆದಿದ್ದಾನೆ.ಶುದ್ಧಗೆ ಎಂದರೆ ‘ಶುದ್ಧಾಕ್ಷರ’ ಅಕ್ಷರವೆಂದೂ ವರ್ಣವೆಂದೂ ಶುದ್ಧಾಕ್ಷರಕ್ಕೆ ಪರ್ಯಾಯ ಹೆಸರು.ಯಾವ ವರ್ಣವನ್ನು ಬರೆಯಲು ಹಾಗೂ ಉಚ್ಚರಿಸಲು ಬರುವುದೋ ಅದೇ ಶುದ್ಧಾಕ್ಷರವಾಗಿದೆ.ಗುಡುಗು, ಮಿಂಚು ಮೊದಲಾದುವುಗಳಿಂದ ಕಿವಿಗೆ ಕೇಳುವ ಸ್ವರಗಳಾವುವೂ ಶುದ್ಧಗೆಗಳಲ್ಲ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ನಾಯಿಯನ್ನು ಕರೆಯುವುದಕ್ಕೆ, ಕೋಳಿಯನ್ನು ಕರೆಯುವುದಕ್ಕೆ ಒಂದು ಸಂಜ್ಞೆ ಹೊರಡಿಸುತ್ತೇವೆ.ಇವುಗಳು ಶುದ್ಧಗೆಗೆ ಹೊರತಾದ ಶಬ್ಧಗಳು.ಯಾಕೆಂದರೆ ಅವುಗಳಿಗೆ ಲಿಪಿಯಿಲ್ಲ. ಅವಕ್ಕೆ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಶುದ್ಧಾಕ್ಷರಕ್ಕೆ ಇರುವ ಯಾವ ಸಾಂಕೇತಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೂ ಇಲ್ಲ.ಕೇಶಿರಾಜನ ಶುದ್ಧಾಕ್ಷರ ಬಗೆಗಿನ ತರ್ಕವು ಆಧುನಿಕ ಭಾಷಾತಜ್ಞರ ವಿಚಾರಕ್ಕೆ ತೀರಾ ನಿಕಟವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು.ಹೀಗಾಗಿ ಆತನ ಶುದ್ಧಾಕ್ಷರ ತರ್ಕಕ್ಕೂ ಆಧುನಿಕ ವಿದ್ವಾಂಸರ ತರ್ಕಕ್ಕೂ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳಿವೆ. ಆಧುನಿಕ ಭಾಷಾತಜ್ಞರ ಪ್ರಕಾರ ಕೇಶಿರಾಜನ ‘ಘನಸ್ವನಾದಿ’ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ‘ಧ್ವನಿ’ (Phone) ಎಂದೂ, ಶುದ್ಧಾಕ್ಷರ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ‘ಧ್ವನಿಮಾ’ (Phoneme) ಎಂದೂ ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಕೇಶಿರಾಜನು ಹೇಳುವಂತೆ ‘ನಾಭಿಮೂಲದೊಳ್ ಕಹಳೆಯ ಪಾಂಗಿನವೋಲ್’ (ನಾಭಿಯ ಒಳಗಿನಿಂದ) ಹೊರಟು ಬರುವ ಧ್ವನಿಯು ಜೀವನಿಷ್ಟದ ಮೇರೆಗೆ ಅಸಂಖ್ಯಾತ ಧ್ವನಿ ರೂಪಗಳನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಬಹುದು.ಆದರೆ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ಅಸಂಖ್ಯಾತ ಧ್ವನಿ ವಿಶೇಷತೆಗಳಿಗೆ ಬೆಲೆಯಿಲ್ಲ.ಒಂದು ಭಾಷೆಯ ವ್ಯವಹಾರಕ್ಕೆ ಸಾಕಾಗುವಷ್ಟು ಇರುವ ಕೆಲವೇ ಕೆಲವು ನಿಯಮಿತ ಧ್ವನಿಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಧ್ವನಿಮಾ ರೂಪಗಳೆಂದು ಅಥವಾ ಶುದ್ಧಾಕ್ಷರಗಳೆಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.ಹೀಗೆಂದು ಧ್ವನಿಗಳನ್ನು ಅಲ್ಲಗಳೆದು, ಧ್ವನಿಮಾಗಳನ್ನಷ್ಟೇ ಮನ್ನಿಸಬೇಕೆಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಧ್ವನಿಗಳು ಮೂಲತಃ ಇರದೆ ಧ್ವನಿಮಾ ರಚನೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.ಇವು ಪರಸ್ಪರ ಪೂರಕವಾದವುಗಳೇ ವಿನಃ ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿಗಳಾಗಲಿ, ಮಾರಕಗಳಾಗಲಿ ಅಲ್ಲ.

ಕೇಶಿರಾಜನ ಸೂತ್ರದ ಪ್ರಕಾರ, 

ಕವಿವಾಣಿಯಂತೆ, ಕನ್ನಡ ಶುದ್ಧಗೆಯಲ್ಲಿ ಐದು ವಿಧಗಳು.ಅವುಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ, 1.ಸ್ವರ, 2.ವರ್ಗೀಯ, 3.ಅವರ್ಗೀಯ, 4.ಯೋಗವಾಹ, 5. ದೇಶಿಯ.

ಮಹಾಪ್ರಾಣ
ವಿಜಾತೀಯ ಒತ್ತಕ್ಷರಗಳು
ಅಲ್ಪಪ್ರಾಣ
ಅವರ್ಗೀಯ ವ್ಯಂಜನಾಕ್ಷರಗಳು