ಶ್ರೀಗೊಲ್ಲಾಳೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ/ ಎರಡನೆ ಶ್ರೀಶೈಲಂ
(ಸ್ಥಳ ಪುರಾಣ) :- 
ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ, ಗೋಲಗೇರಿಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರೋ ಢವಳಾರ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಬಲ್ಲುಗ ಎಂಬ ಕುರಿಗಾಯಿಯಿದ್ದ. ಆತನಿಗೆ ಶಿವಕೃಪೆಯಿಂದ ಗೊಲ್ಲಾಳ ಎಂಬ ಪುತ್ರ ಜನಿಸಿದ್ದ. ಜಿಪುಣಾತೀತ ಬಲ್ಲುಗ ಮಗನಾಗಿದ್ದ ಗೊಲ್ಲಾಳನಿಗೆ, ಕುರಿ ಕಾಯುವುದು ಕಸುಬಾಗಿತ್ತು. ಲಕ್ಷದ ಮೇಲೆ ತೊಂಬತ್ತಾರು ಸಾವಿರ ಕುರಿಗಳನ್ನು ಮೇಯಿಸುತ್ತಾ ಗೊಲ್ಲಾಳ, ಪ್ರತಿ ದಿನವೂ ಢವಳಾರ ಗ್ರಾಮದ ಹಳ್ಳದ ಕಡೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದ. ಇನ್ನು, ಢವಳಾರ ಗ್ರಾಮ ಮಾರ್ಗವಾಗಿಯೇ, ಸೊಲ್ಲಾಪೂರ, ಬಿಜಾಪುರ, ಕೊಲ್ಲಾಪೂರದ ಭಕ್ತರು ಶ್ರೀಶೈಲಕ್ಕೆ ಪಾದಯಾತ್ರೆ ಹೋಗ್ತಾಯಿದ್ದರು. ಹಾಗಿದ್ದಾಗ, ಅದೊಮ್ಮೆ ಗೊಲ್ಲಾಳನಿಗೆ ನಂದಯ್ಯ ಎಂಬ ಜಂಗಮರೊಬ್ಬರ ಪರಿಚಯವಾಗುತ್ತೆ. ಆಗ ಗೊಲ್ಲಾಳ, ‘ನೀವು ಶ್ರೀಶೈಲಕ್ಕೆ ಯಾಕೆ ಹೋಗ್ತಿರಿ..ಅಲ್ಲೆನಿದೆ‘ ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾಡಿದ್ದ. ಅದಕ್ಕೆ ಆ ಜಂಗಮರು, ‘ಶ್ರೀಶೈಲದಲ್ಲಿ ಲಿಂಗರೂಪದ ಮಲ್ಲಯ್ಯ ಇದ್ದಾನೆ, ಮಲ್ಲಯ್ಯ ಅಂದ್ರೆ ಪರಮಾತ್ಮ..ಆತನ ದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಹೋಗ್ತಾಯಿದ್ದೇವೆ‘ ಎಂದಿದ್ದರು. ಮರುಕ್ಷಣವೇ ಗೊಲ್ಲಾಳ, ‘ಆ ಲಿಂಗವನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ತರಲು ಆಗೋದಿಲ್ಲವೇ..‘ಎಂದು ಮುಗ್ಧಭಾವದಿಂದ ಕೇಳಿದ್ದ. ಗೊಲ್ಲಾಳನ ಮುಗ್ಧತೆ ಕಂಡು ನಸುನಕ್ಕ ನಂದಯ್ಯ ಸ್ವಾಮಿಗಳು, `ನೋಡು ಗೊಲ್ಲಾಳ, ಆ ಲಿಂಗವನ್ನು ತರಲು ಆಗಲ್ಲ, ಆದ್ರೆ, ಅಲ್ಲಿ ಬಹಳಷ್ಟು ಲಿಂಗಳಿವೆ..ಅದರಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನ ತರಬಹುದು' ಎಂದಿದ್ದರು. ಆಗ ಗೊಲ್ಲಾಳನು, ತನ್ನ ಬಳಿಯಿದ್ದ ಚಿನ್ನದ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಲಿಂಗ ತರುವಂತೆ ಹೇಳಿದ್ದ.
ಹದಿನೈದು ದಿನ ಕಳೆದಿದ್ದವು. ಯುಗಾದಿ ಹಬ್ಬ ಮುಗಿದಿತ್ತು. ಶ್ರೀಶೈಲ ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನನ ದರ್ಶನ ಮಾಡಿದ ನಂದಯ್ಯ ಸ್ವಾಮಿ, ಮತ್ತೆ ಢವಳಾರ ಮಾರ್ಗವಾಗಿಯೇ ಹಿಂದುರಿಗಿ ಬರುತ್ತಿದ್. ಆಗವವರನ್ನು ಕಂಡ ಗೊಲ್ಲಾಳ, ದೂರದಿಂದಲೇ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡಿದ್ದ. ಗೊಲ್ಲಾಳನ್ನು ನೋಡಿದ ತಕ್ಷಣ, ನಂದಯ್ಯ ಸ್ವಾಮಿಗಳಿಗೆ ಲಿಂಗದ ನೆನಪಾಗಿತ್ತು. ಅವರು ಗೊಲ್ಲಾಳನಿಂದ ಚಿನ್ನದ ವರಹಗಳನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದರು..ಆದ್ರೆ, ಶ್ರೀಶೈಲದಿಂದ ಲಿಂಗ ತರೋದನ್ನ ಮರೆತಿದ್ದರು. ಗೊಲ್ಲಾಳ ಖುಷಿಯಿಂದ ಸ್ವಾಮಿಗಳ ಹತ್ತಿರ ಬಂದು, ‘ನನಗೆ ಲಿಂಗ ಕೊಡಿ‘ ಎಂದಿದ್ದ. ಆಗ ನಂದಯ್ಯ ಸ್ವಾಮಿಗಳು ಗೊಲ್ಲಾಳನಿಗೆ ‘ಕಣ್ಣು ಮುಚ್ಚಿಕೋ ಕೊಡುವೆ‘ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಅಲ್ಲಿಯೇ ಇದ್ದ ಕುರಿಯ ಹಿಕ್ಕಿ (ಕುರಿಯ ಮಲ)ವನ್ನು ಬಲಗಾಲಿನಲ್ಲಿ ನಿಧಾನವಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ಮಂತ್ರ ಜಪಿಸಿ ಗೊಲ್ಲಾಳ ಕೈಗೆ ಕೊಟ್ಟರು. ಆನಂತರ ಅವರು ‘ಈ ಲಿಂಗವನ್ನು ನೋಡಬೇಡ, ಅದನ್ನು ನೆಲದಲ್ಲಿಟ್ಟು, ಹೂ, ಹಣ್ಣು, ಹಾಲುಗಳನ್ನು ಹಾಕುತ್ತಾ ಪೂಜೆ ಮಾಡು‘ ಎಂದಿದ್ದರು. ತನ್ನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದದ್ದು ಕುರಿಯ ಹಿಕ್ಕಿ ಎಂಬುದು ಗೊತ್ತಿಲ್ಲದ ಗೊಲ್ಲಾಳ, ಅದನ್ನೆ ಲಿಂಗವೆಂದು ಪೂಜಿಸಲು ಆರಂಧಿಸಿದ್ದ..!
ಗೊಲ್ಲಾಳ ಎಂದಿನಂತೆ ಕುರಿಗಳ ಹಾಲು ಕರೆದು, ಲಿಂಗದ ಮೇಲೆ ಹಾಕಲಾರಂಭಿಸಿದ್ದ. ಅದನ್ನು ಕಂಡ ಬಲ್ಲುಗನ ಸಿಟ್ಟು ಹಿಡಿತ ಮೀರಿತ್ತು. ಆ ಕೂಡಲೇ ಅವನು ಲಿಂಗವಿದ್ದ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿ ಮಾಡಿ, ಮಗನಿಗೆ ಬೈಯಲಾರಂಭಿಸಿದ್ದ. ತಂದೆಯ ವರ್ತನೆಯನ್ನು ಕಂಡ ಗೊಲ್ಲಾಳಿನಿಗೂ ಸಿಟ್ಟು ಬಂದಿತ್ತು. ಅವನು ಲಿಂಗವನ್ನು ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ಹುಡುಕಿದ್ದ. ಆದ್ರೆ ಅದು ಸಿಗದಿದ್ದಾಗ, ತನ್ನ ಪೂಜೆ ಭಂಗ ಮಾಡಿದ ತಂದೆಯ ಮೇಲೆ ಕೊಡಲಿ ಎತ್ತಿದ್ದ. ಇನ್ನೇನು ಗೊಲ್ಲಾಳ ಕೊಡಲಿ ಬೀಸಬೇಕೆನ್ನುವಾಗಲೇ, ಆತ ಭಕ್ತಿಗೆ ಮೆಚ್ಚಿದ್ದ ಶ್ರೀಶೈಲ ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ, ಗೊಲ್ಲಾಳನ್ನ ಹರಿಸಿದ್ದ. ಬಲ್ಲುಗನ ಕಣ್ಣು ತರೆಸಿದ್ದ. ಹೀಗೆ, ಶಿವ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವಾದ ಮೇಲೆ ಗೊಲ್ಲಾಳ, ಬಲ್ಲುಗ ಹಾಗೂ ದುಗ್ಗಳೆ (ಗೊಲ್ಲಾಳನ ತಾಯಿ) ಎಲ್ಲರೂ ಕೈಲಾಸಕ್ಕೆ ಹೋದ್ರು. ಶಿವಸನ್ನಿಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದ್ರು ಅನ್ನಲಾಗುತ್ತೆ.

ಇನ್ನು, ಗೊಲ್ಲಾಳನಿಂದ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಲಿಂಗ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಉಳಿದಿತ್ತು. ಮುಂದೆ ಮರಿಯಪ್ಪ ಸಾಹುಕಾರನೆಂಬ ಮುತ್ತಿನ ವ್ಯಾಪಾರಿಗೆ, ಗೊಲ್ಲಾಳನ ದರ್ಶನವಾಗಿ, ಮರಿಯಪ್ಪ ಸಾಹುಕಾರನಿಂದ ಮಂದಿರ ನಿರ್ಮಾಣವಾಯ್ತು. ಅಷ್ಟೆಅಲ್ಲಾ, ಗೊಲ್ಲಾಳ ನೆಲೆಯಾಗಿದ್ದ ಆ ಸ್ಥಳ, ಗೋಲಗೇರಿ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಗೆ ಬಂತು. ಸದ್ಯ ಗೋಲಗೇರಿಯಲ್ಲಿರೋ ಶ್ರೀಗೊಲ್ಲಾಳೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನವು ವಿಶಾಲವಾಗಿದ್ದು, ಹೊರಗಡೆಯಿಂದ ದೇವಸ್ಥಾನ ಪ್ರವೇಶಕ್ಕೆ ಮೂರು ಬಾಗಿಲು, ಗರ್ಭಗುಡಿಯ ಪ್ರವೇಶಕ್ಕೆ ಮೂರು ಬಾಗಿಲುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಗರ್ಭಗುಡಿಯ ಎದರು ಸ್ಥಂಭಗಳಿದ್ದು, ಆ ಸ್ಥಂಭಗಳ ಪಕ್ಕದಲ್ಲೇ ದೇವಸ್ಥಾನ ಪ್ರವೇಶ ಮಾಡೋ ಮೂಲ ಬಾಗಿಲಿದೆ. ಆ ಬಾಗಿಲಿಂದ ಹೊರ ಬಂದ್ರೆ, ಬಾಗಿಲ ನೇರವಾಗಿ ಒಂದು ಬಾವಿ (ತೀರ್ಥ, ಕಲ್ಯಾಣಿ) ಕಾಣುತ್ತೆ. 

ಇನ್ನು, ಗೋಲಗೇರಿಯಲ್ಲಿ, ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿಯೇ ಅತಿ ಎತ್ತರವಾದ ಹಾಗೂ ಭಾರವಾದ ರಥವಿದೆ. ಈ ರಥಕ್ಕೆ ಆರು ಚಕ್ರಗಳಿದ್ದು, ಒಳಗಡೆ ಹಾಗೂ ಒರಗಡೆಯ ಭಾಗಗಳು ಕಬ್ಬಿಣ, ಉಕ್ಕು, ಕಟ್ಟಿಗೆಯಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿವೆ. ಪ್ರತಿ ವರ್ಷದ ದವನದ ಹುಟ್ಟಿಮೆಯಂದು (ಗೊಲ್ಲಾಳೇಶ್ವರರ ಜಾತ್ರೆಯಮದು) ಈ ರಥವನ್ನು ಒಂದು ಕಿಲೋ ಮೀಟರ್​ ವರೆಗೆ ಎಳದೊಯ್ಯಲಾಗುತ್ತೆ. ಶ್ರೀಗೊಲ್ಲಾಳೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಕರ್ನಾಟಕ ಸೇರಿದಂತೆ, ಹೊರ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲೂ ಭಕ್ತರಿದ್ದಾರೆ. ಬೇಡಿದವರಿಗೆ ಬೇಡಿದ ಭಾಗ್ಯವನ್ನು ಕೊಡುವ ಗೊಲ್ಲಾಳನ ತ್ರಿಕಾಲ ಪೂಜೆಯನ್ನು, ಗೋಲಗೇರಿಯ ಜಂಗಮರು ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇನ್ನು, ದೇವಸ್ಥಾನದ ಆಡಳಿತವು, ಮರಿಯಪ್ಪ ಸಾಹುಕಾರನ ವಂಶಸ್ಥರಾದ ‘ ಗೊಲ್ಲಾಳಪ್ಪ ಸಾಹು ದೇವರಮನಿ ಹಾಗೂ ಶಿವಶಂಕರೆಪ್ಪ ಸಾಹು ದೇವರಮನಿ‘ ಅವರುಗಳ ಉಸ್ತುವಾರಿಯಲ್ಲಿದೆ.
ಗೋಲಗೇರಿಯಲ್ಲಿ ವಿರಕ್ತಮಠವಿದೆ. ಪೂಜ್ಯಶ್ರೀ ಶ್ರೀ ಶ್ರೀ ಸಿದ್ಧಲಿಂಗ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಗಳು ಈ ಮಠದ ಪೀಠಾಧಿಪತಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಪೂಜ್ಯರು ಸಂಸ್ಕೃತ ಹಾಗೂ ಮಹಾನ್​ ಜ್ಯೋತಿಶಾಸ್ತ್ರ ಪಂಡಿತರಾಗಿದ್ದು, ಭಕ್ತರು ಅವರನ್ನು ಕಲಿಯುಗದ ಕಾಲಜ್ಞಾನಿ ಎಂದು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇನ್ನುಳಿದಂತೆ, ಗೋಲಗೇರಿಯ ಪಕ್ಕದ ಗ್ರಾಮವಾದ ಡಂಬಳದಲ್ಲಿ, ಗೊಲ್ಲಾಳನ ಪರಮ ಭಕ್ತೆಯಾದ ಗೌರಮ್ಮನ ಮಂದಿರವಿದೆ. ಈ ಮಂದಿರ ಹಿನ್ನಲೆ ಏನಂದ್ರೆ, ಗೊಲ್ಲಾಳನಿಗಾಗಿ ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ ಶ್ರೀಶೈಲ ಬಿಟ್ಟು ಬಂದಿದ್ದ. ಹೀಗಾಗಿ ಪತಿಯನ್ನು ಹುಡುಕಿಕೊಂಡು, ಗೌರಮ್ಮನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದ್ದ ಪಾರ್ವತಿ (ಶ್ರೀಶೈಲ ಭ್ರಮರಾಂಭ), ಡಂಬಳದ ಗೌಡರ ಮನೆತನದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ್ದಳು ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತೆ. ಹಾಗದ್ರೆ, ಶಿವನಿಗೆ ಇಬ್ಬರು ಪತ್ನಿಯರಲ್ವಾ..? ಗೌರಿ ಬಂದ್ರೆ, ಗಂಗೆ ಏಲ್ಲಿ ಹೋದಳು..? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ, ದೇವಸ್ಥಾನದ ಎದುರಿಗಿರೋ ಬಾವಿ. ಆ ಬಾವಿಯ ನೀರೇ ಗಂಗೆ ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತೆ.

ಮುಖ್ಯ ದೇವಸ್ಥಾನ
ಜನಸಂಖ್ಯೆ
ಭಾಷೆಗಳು
ಬೆಳೆಗಳು