ಮಿದುಳಿನ ಬಳಿಯ ಕೆಳಪೊರೆಯ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಮಿದುಳುಗೂಡು/ಕುಹರಗಳಲ್ಲಿ ಮಿದುಳುಬಳ್ಳಿಯ ದ್ರವದ (CSF) ಹೊರಹರಿವಿಗೆ ತಡೆಯುಂಟಾದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಜಲಮಸ್ತಿಷ್ಕ ರೋಗವುಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಜಲಮಸ್ತಿಷ್ಕ ರೋಗ ರಹಿತ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ, CSF ದ್ರವವು ಸತತವಾಗಿ ಮಿದುಳು, ಅದರ ಮಿದುಳುಗೂಡು/ಕುಹರಗಳು ಮತ್ತು ಬೆನ್ನುಮೂಳೆಗಳುದ್ದಕ್ಕೂ ಪರಿಚಲಿಸುತ್ತಾ ಸತತವಾಗಿ ಪರಿಚಲನಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿ ಸೋಂಕುರೋಗ ತಗಲುವಿಕೆಗಳು ಅಥವಾ ತಲೆಗೆ ಬಿದ್ದ ಪೆಟ್ಟಿನಿಂದಾದ ಸಂಕೀರ್ಣ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಂದ ಅಥವಾ ದ್ರವದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಪರಿಚಲನೆಯಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ಜನ್ಮಜಾತ ದೋಷಗಳಿಂದುಂಟಾಗಬಹುದಾದ CSF ದ್ರವದ ಅಧಿಕ ಉತ್ಪಾದನೆಯೂ ಕೂಡಾ ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಿರಬಹುದು.

ದ್ರವದ ಸಂಗ್ರಹಣೆಯಿಂದುಂಟಾಗಬಹುದಾದ ಮಿದುಳಿನ ಸಂಕೋಚನೆಯೂ ಕೂಡಾ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಸೆಳೆವು/ಸೆಟೆತಗಳು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿ ಮಾಂದ್ಯತೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗಬಹುದಾಗಿದೆ. ಈ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಒಳಗೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ದ್ರವದ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಒಳಗೊಳ್ಳಬಲ್ಲ ಮಟ್ಟಿಗೆ ತಲೆಬುರುಡೆಯು ಹಿಗ್ಗಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲದ ವಯಸ್ಕರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಬೇಗ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ದ್ರವದ ಒತ್ತಡವು ಆಗತಾನೆ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ಪ್ರತಿ ತಲೆಬುರುಡೆಯ ಮೂಳೆಯನ್ನು ಅವುಗಳ ಸಂಧಿತಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಹೊರಮುಖವಾಗಿ ಊದಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಜಲಮಸ್ತಿಷ್ಕ ರೋಗ ಪೀಡಿತ ಭ್ರೂಣಗಳು, ಶಿಶುಗಳು ಮತ್ತು ಚಿಕ್ಕಮಕ್ಕಳು ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಮುಖಭಾಗವನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಅಪಸಾಮಾನ್ಯ ಗಾತ್ರದ ತಲೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ಶಿಶುಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಮತ್ತೊಂದು ವೈದ್ಯಕೀಯ ಲಕ್ಷಣವೆಂದರೆ, ಕಣ್ಪೊರೆಯ ಹೊರಭಾಗದಲ್ಲಿ ಬೆಳ್ಳಗಿದ್ದು ಕಣ್ಣುಗಳು ಕೆಳಕ್ಕೆ ದಿಟ್ಟಿಸಿ ನೋಡುವಂತೆ ತೋರುವ ಶಿಶುವು ತನ್ನದೇ ಕೆಳ ಕಣ್ರೆಪ್ಪೆಗಳನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಿ ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆ ಭಾಸವಾಗುವ ಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ.
ಮಿದುಳನ್ನು ಸಂಕುಚನವಾಗುವಂತೆ ಮಾಡುವ ಹೆಚ್ಚಾದ ತಲೆಬುರುಡೆಯೊಳಗಿನ ಒತ್ತಡವು, ಮಿದುಳಿನ ಹಾನಿ ಮತ್ತಿತರ ಸಂಕೀರ್ಣ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನುಂಟು ಮಾಡುತ್ತದೆ. ರೋಗ ಪೀಡಿತ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿನ ರೋಗಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ವ್ಯಾಪಕವಾದ ವೈವಿಧ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ಜಲಮಸ್ತಿಷ್ಕ ರೋಗ ಪೀಡಿತ ಮಕ್ಕಳು ಅತಿ ಸಣ್ಣ ಮಿದುಳುಗೂಡು/ಕುಹರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, "ಸಾಧಾರಣ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ" ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಮೂಡಿಸಬಹುದು.

ನಾಲ್ಕನೇ ಮಿದುಳುಗೂಡು/ಕುಹರದ ರಂಧ್ರ ("pl." ) ಅಥವಾ ಮಿದುಳಿನ ದ್ರವಪರಿಚಲನಾ ಮಾರ್ಗವು ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿದ್ದರೆ, ಬೆನ್ನುಮೂಳೆ ಮಿದುಳುಗಳ ದ್ರವವು (CSF) ಮಿದುಳುಗೂಡು/ಕುಹರಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಗೊಳ್ಳಬಹುದಾಗಿದೆ. ಇಂತಹಾ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಆಂತರಿಕ ಜಲಮಸ್ತಿಷ್ಕ ರೋಗ ವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರಲ್ಲದೇ ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ CSF ಒತ್ತಡವು ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಮಿದುಳಿನಿಂದ ಹೊರಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ತೆರೆದಿರುವ ದ್ವಾರಗಳು ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿದ್ದರೂ CSF ದ್ರವದ ಉತ್ಪಾದನೆಯು ಮುಂದುವರೆಯುತ್ತದೆ. ಮಿದುಳಿನೊಳಗೆ ದ್ರವವು ತರುವಾಯ ಶೇಖರಣೆಗೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಹೋಗಿ, ನರಗಳ ಅಂಗಾಂಶಗಳನ್ನು ಸಂಕುಚನಗೊಳ್ಳುವಂತೆ ಮಾಡುವ ಮತ್ತು ಮಿದುಳುಗೂಡು/ಕುಹರಗಳನ್ನು ಹಿಗ್ಗಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುವ ಒತ್ತಡಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ನರಗಳ ಅಂಗಾಂಶಗಳ ಸಂಕೋಚನೆಯು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮಿದುಳಿಗೆ ಸರಿಪಡಿಸಲಾರದಷ್ಟು ಹಾನಿಯುಂಟು ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಜಲಮಸ್ತಿಷ್ಕ ರೋಗವುಂಟಾದಾಗ ತಲೆಬುರುಡೆಯ ಮೂಳೆಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅಸ್ಥೀಕರಣಗೊಂಡಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಈ ಒತ್ತಡವು ತಲೆಯನ್ನು ವಿಪರೀತವೆಂಬಷ್ಟು ಮಟ್ಟಿಗೆ ಹಿಗ್ಗಿಸಬಹುದು. ಮಿದುಳಿನ ನಾಳಿಕೆ/ಕೊಳವೆಯು ಹುಟ್ಟುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮುಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು ಅಥವಾ ಮಿದುಳುಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಗಡ್ಡೆಯಿಂದಾಗಿ ನಂತರದ ಜೀವನದಲ್ಲಿಯೂ ಮುಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು.

ಪರಿಚಲನೆ ಕೊಳವೆಯೊಂದನ್ನು (ಬದಲಿ ಪರಿಚಲನೆ ಮಾರ್ಗ) ಮಿದುಳುಗೂಡು/ಕುಹರಗಳಿಂದ ಜಠರದ ಕುಹರಗಳವರೆಗೆ ಅಳವಡಿಸಿ ಹೆಚ್ಚಿದ ಆಂತರಿಕ ಒತ್ತಡವನ್ನು ತಗ್ಗಿಸುವ ಮೂಲಕ ಆಂತರಿಕ ಜಲಮಸ್ತಿಷ್ಕ ರೋಗವನ್ನು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಗುಣಪಡಿಸಬಹುದು. ಮಿದುಳಿಗೆ ಹೀಗೆ ಅಳವಡಿಸಿದ ಬದಲಿ ಪರಿಚಲನೆ ಮಾರ್ಗಗಳ ಮೂಲಕ ಸೋಂಕುರೋಗ ತಗಲುವಿಕೆಯ ಅಪಾಯವಿದೆ, ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೇ ಬದಲಿ ಪರಿಚಲನೆ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಬೆಳವಣಿಗೆ ಹೊಂದುತ್ತಿದ್ದ ಹಾಗೆ ಬದಲಿಸುತ್ತಾ ಹೋಗುವುದು ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. CSF ದ್ರವವು ಪರಿಚಲನೆಗೆ ಮರಳದಿರುವಂತೆ ಮಿದುಳಿನ ಕೆಳನಡುಪೊರೆ ರಕ್ತಸ್ರಾವವು ತಡೆಗಟ್ಟುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಇರುತ್ತದೆ. ಮಿದುಳಿನ ಕೆಳನಡುಪೊರೆಯ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ CSF ದ್ರವವು ಹೀಗೆ ಸಂಗ್ರಹಗೊಂಡರೆ ಅಂತಹಾ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಬಾಹ್ಯ ಜಲಮಸ್ತಿಷ್ಕ ರೋಗ ವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇಂತಹಾ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ, ಒತ್ತಡವು ಮಿದುಳಿನ ಮೇಲೆ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಬಿದ್ದು, ನರಗಳ ಅಂಗಾಂಶಗಳನ್ನು ಸಂಕುಚಿತಗೊಳ್ಳುವಂತೆ ಮಾಡಿ ಮಿದುಳಿಗೆ ಹಾನಿ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಮಿದುಳಿನ ಅಂಗಾಂಶಗಳಿಗೆ ಮತ್ತಷ್ಟು ಹಾನಿಯಾಗುವುದಲ್ಲದೇ ಊತಕಗಳ ಸಾಯುವಿಕೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸೋಂಕು ತಗಲದ ಜಲಮಸ್ತಿಷ್ಕ ರೋಗ
ಇತಿಹಾಸ
ರೋಗಶಾಸ್ತ್ರ
ವರ್ಗೀಕರಣ