ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಪಾರಿಜಾತದ ಕೃತಿಯನ್ನು ಅವಲೋಕಿಸಿದಾಗ, ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ತಾತ್ವಿಕ ವಿವೇಚನೆಯ ಗುಣ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಅಪರಾಳ ತಮ್ಮಣ್ಣನು ರಚಿಸಿದ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯ ಆವೇಶವಿದ್ದರೆ, ಸದಾಶಿವನ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿ ಅನುಭವವಾದದ್ದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಭಕ್ತಿ ಅಪರಾಳ ತಮ್ಮಣ್ಣನ ಸ್ಥಾಯಿ ಭಾವವಾಗಿದೆ. ಕಥೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಉಳಿದ ಭಾವಗಳ ಪರಿಣಾಮಗಳು ಏನೇ ಇರಲಿ, ಅವು ಸಂಚಾರಿ ಭಾವಗಳು. ಪಾರಿಜಾತದುದ್ದಕ್ಕೂ ಕೃಷ್ಣ ಭಕ್ತಿ ಹಾಸುಹೊಕ್ಕಾಗಿದೆ.
ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಹಾಳಾಗುತ್ತಲೇ ದಾಸಕೂಟ, ವ್ಯಾಸಕೂಟಗಳು ಸ್ಥಳಾಂತರ ಹೊಂದಿ, ಅನೇಕ ಕಡೆ ಪಸರಿಸಿದವು. ರಾಯಚೂರು ಜಿಲ್ಲೆ ಇವರಿಗೆ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ನೀಡಿತು. ರಾಜಾಶ್ರಯವಿಲ್ಲದ ಇವರು ಕೃಷ್ಣ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಜನರಲ್ಲಿ ಬಿತ್ತರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಗೀತ ನೃತ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸ್ಥಾನ ದೊರೆಯಿತು. ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಲೀಲೆಗಳನ್ನು ಭಾಗವತದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಅಭಿನಯಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ರಾಯಚೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಲಸದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದಾಸಕೂಟಗಳು ಜನಪ್ರಿಯವಾದವು. ಇಂತಹಾ ಪರಿಸರದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಅಪರಾಳ ತಮ್ಮಣ್ಣನಿಗೆ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಪಾರಿಜಾತ ರಚಿಸಲು ದಾಸಕೂಟಗಳು ಪ್ರೇರಣೆಯನ್ನು ನೀಡಿದೆ. ಕರ್ನಾಟಕದ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದ ಇವನಿಗೆ ಆಂಧ್ರ ಭಾಷೆಯ ಸಂಪರ್ಕವಿತ್ತೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಲೆ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಪಾರಿಜಾತದಲ್ಲಿ ಕೊರವಂಜಿ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಸೇರಿಸಿದನೆಂದು ಈ ವಿದ್ವಾಂಸರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ಅಪರಾಳ ತಮ್ಮನ್ಣನ ಪಾರಿಜಾತವು ಒಂದು ಕಾಲಕ್ಕೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿತ್ತೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಮೂಲತ: ಇದೊಂದು ಹಾಡುಗಬ್ಬವಾಗಿತ್ತೇ ಹೊರತು ದೃಶ್ಯ ಮಾಧ್ಯಮವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ.
ಬೆಳಗಾವಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಗೋಕಾಕ ತಾಲೂಕಿನ ಕುಲಗೋಡ ಗ್ರಾಮದ ತಮ್ಮಣ್ಣನು ಈ ಅಪರಾಳ ತಮ್ಮಣ್ಣನ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಪಾರಿಜಾತವನ್ನು ಮಾರ್ಪಡಿಸಿ ದೃಶ್ಯಮಾಧ್ಯಮಕ್ಕೆ ಅಳವಡಿಸಿ ಜನಪ್ರಿಯಗೊಳಿಸಿದ. ಅಪರಾಳ ತಮ್ಮಣ್ಣ ರಚಿಸಿದ ಪಾರಿಜಾತಕ್ಕೆ ಕುಲಗೋಡ ತಮ್ಮಣ್ಣ ಸಂಭಾಷಣೆಯನ್ನು ಹೊಸ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಪಾರಿಜಾತವನ್ನು ಉತ್ತುಂಗಕ್ಕೆ ಮುಟ್ಟುವಂತೆ ಮಾಡಿ, ಜಾನಪದ ರಂಗಭೂಮಿಯನ್ನು ವಿಸ್ತಾರಗೊಳಿಸಿದವರಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖವೆನಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಕುಲಗೋಡ ತಮ್ಮಣ್ಣನ ಕಾಲ ಸುಮಾರು ಕ್ರಿ.ಶ ೧೮೬೦. ಇವನು ಪತ್ತಾರರ ಜಾತಿಗೆ ಸೇರಿದವನು. ತಮ್ಮಣ್ಣನ ಪತ್ನಿ ಯಮುನಾಬಾಯಿ. ತಮ್ಮಣ್ಣ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ದಡ್ಡನಿದ್ದ. ತಂದೆ ಎಷ್ಟು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರೂ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಈತನಿಗೆ ಸೋಗು ಹಾಕುವುದರಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯಿತ್ತು. ಆ ಆಸಕ್ತಿಯೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಪಾರಿಜಾತವನ್ನು ರಂಗಭೂಮಿಗೆ ಅಳವಡಿಸಲು ಪ್ರೇರಣೆಯಾಯಿತು. ವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಬಂಗಾರದ ವ್ಯಾಪಾರಸ್ಥನಾಗಿದ್ದರೂ ಆಸಕ್ತಿ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಕಡೆಗೆ ಇತ್ತು. ಭಕ್ತಿ ಪರವಾದ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿ ಹಾಡುವುದು ಇವನಿಗೆ ಅಚ್ಚುಮೆಚ್ಚಾಗಿತ್ತು. ಅವನು ನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶನವಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಯಕ್ಷಗಾನ, ದೊಡ್ಡಾಟ, ಬಯಲಾಟಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಪ್ರಭಾವಿತನಾಗಿದ್ದ. ಹನುಮಂತ ದೇವರ ಭಕ್ತನಾದ ತಮ್ಮಣ್ಣನಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿ ಉಕ್ಕಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಪಾರಿಜಾತವನ್ನು ರಂಗಕ್ಕೇರಿಸಿದ. ಇದು ಪ್ರತೀ ವರ್ಷ ಹನುಮಂತ ದೇವರ ಹೆಸರಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶನವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಅವನು ತನ್ನ ಆರಾಧ್ಯ ದೈವವಾದ ಕುಲಗೋಡದ ಭೀಮೇಶನ ಅಂಕಿತದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಜಾವಳಿ ಪಂದ್ಯಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಕುಲಗೋಡ, ಪಾರಿಜಾತ ತಮ್ಮಣ್ಣನ ಪದಗಳು ಎಂಬ ಪುಸ್ತಕವೂ ಬಂದಿದೆ. ಕುಲಗೋಡ ತಮ್ಮಣ್ಣನಿಗೆ ಮರಾಠಿ ರಂಗಭೂಮಿಯು ಪ್ರೇರಣೆ ನೀಡಿದೆ. ಇವನು ಪಂಡರಾಪುರಕ್ಕೆ ನಡೆಯುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾಗ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ 'ತಮಾಶಾ'ಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಪ್ರಭಾವಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಕೆಲವರು ಊಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮರಾಠಿ ರಂಗಭೂಮಿಯ 'ಗೌಳಣ' ಭಾಗವನ್ನು ತನ್ನ ಪ್ರಯೋಗದ ಪೂರ್ವ ರಂಗದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಗೊಲ್ಲತ್ತಿಯ ಭಾಗ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಪಾರಿಜಾತದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯವಾಯಿತು. ಅದನ್ನೇ ದಾಸರಾಟದಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಣುತ್ತೇವೆ.
ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಪಾರಿಜಾತದ ಎರಡನೇಯ ಹಂತದ ಜನಪ್ರಿಯತೆಗೆ ತಮ್ಮಣ್ಣನ ಜೊತೆಗೆ ಕೌಜಲಗಿ ನಿಂಗಮ್ಮ ಕಾರಣೀಭೂತಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಪಾರಿಜಾತಕ್ಕೆ ಭದ್ರಬುನಾದಿ ಹಾಕಿದವರಲ್ಲಿ ಅವಳೂ ಒಬ್ಬಳು. ತಮ್ಮಣ್ಣ ತೀರಿಕೊಂಡ ನಂತರ ನಿಂಗಮ್ಮ ಸ್ವತ: ಮೇಳ ಕಟ್ಟಿ ಕರ್ನಾಟಕದಾದ್ಯಂತ ಸಂಚರಿಸಿ ಜನಪ್ರಿಯಗೊಳಿಸಿದಳು. ಕೌಜಲಗಿ ನಿಂಗಮ್ಮ ಸುಮಾರು ಕ್ರಿ.ಶ ೧೮೫೭ರಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದಳು.ಮರಾಠಿಯಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆದ ಅವಳಿಗೆ ಇತರ ಐದಾರು ಭಾಷೆಗಳ ಪರಿಚಯವಿತ್ತೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸಂಗೀತ ಪರಿಣತಳಾಗಿದ್ದಳಲ್ಲದೆ ಸ್ವತ: ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕಲಾವಿದೆಯಾಗಿದ್ದಳು. ಅನೇಕ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಪಾರಿಜಾತ ಕಲಾವಿದರನ್ನು ಬೆಳೆಸಿ ಅವರಿಗೆ ಪ್ರೇರಣೆ ನೀಡಿದರು. ಪ್ರಪ್ರಥಮವಾಗಿ ಕೌಜಲಗಿ ನಿಂಗಮ್ಮನೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಪಾರಿಜಾತವನ್ನು ಮೂರು ದಿನಗಳವರೆಗೆ ಆಡಿ ದಾಖಲೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದಾಳೆ. ಒಂದನೆಯ ದಿನ ಗೊಲ್ಲತಿಯ ರುಕ್ಮಣಿಯ ಭಾಗ. ಎರಡನೇಯ ದಿನ ಸತ್ಯಭಾಮೆಯ ಭಾಗ. ಮೂರನೆಯ ದಿನ ಕೊರವಂಜಿಯ ಭಾಗ. ಹೀಗಾಗಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಪಾರಿಜಾತವು ರಂಗಪ್ರಯೋಗ, ಸಂಗೀತ ಶೈಲಿ ಕಥಾವಸ್ತುವಿನ ನವೀಕರಣ, ಸಂಭಾಷಣಾ ಕ್ರಮ, ಇವುಗಳಿಂದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿದೆ. ತನ್ನದೇ ಆದ ಸ್ವರೂಪ ಲಕ್ಷಣ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಕೆಲವರು ಊಹಿಸುವಂತೆ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಪಾರಿಜಾತವು ದಾಸರಾಟದ ಒಂದು ಪ್ರಕಾರವಲ್ಲ. ದಾಸರಾಟ ಬೇರೆ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಪಾರಿಜಾತ ಬೇರೆ. ಎರಡೂ ಆಟಗಳು ಎಂದೂ ಒಂದನ್ನೊಂದು ಹೋಲುವುದಿಲ್ಲ.
ವೇಷಭೂಷ
ಸಂಗೀತ ಹಾಡುಗಾರಿಕೆ
ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ತಾತ್ವಿಕ ವಿವೇಚನೆ
ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣ ಪಾರಿಜಾತದ ಕಥಾವಸ್ತು