ಒಂದೊಂದು ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಸಂಸ್ಥೆಗೂ ಒಂದೊಂದೇ ಕಚೇರಿ ಅಥವಾ ಕೆಲವೇ ಶಾಖೆಗಳು ಇರುವುದು ಏಕಾತ್ಮಕ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಲಕ್ಷಣ. ಕೆಲವು ಗೊತ್ತಾದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಶಾಖೆಗಳನ್ನು ತೆರೆಯಲು ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಿಗೆ ಅವಕಾಶವಿರುತ್ತದೆ. ಹೆಸರೇ ಸೂಚಿಸುವಂತೆ ಏಕಾತ್ಮಕ ಬ್ಯಾಂಕಿಗ್‍ನ ಕಾರ್ಯಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಗಾತ್ರ ಶಾಖಾಬ್ಯಾಂಕಿಂಗಿನ ಕಾರ್ಯಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಗಾತ್ರಕ್ಕಿಂತ ಕಿರುದಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಈ ಪದ್ಧತಿ ಅಮೆರಿಕನ್ನರ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ವ್ಯಕ್ತಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ನೀತಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿತ್ತು. ಆಯಾ ಸ್ಥಳಗಳ ಸ್ಥಳೀಯ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಇಂಥ ಸಾವಿರಾರು ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದ್ದುವು. ಈಚೆಗೆ ಅಮೆರಿಕನ್ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗು ಶಾಖಾ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಕಡೆಗೆ ವಾಲುವ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ತೋರುತ್ತಿದೆ. ಆದರೂ ಅದರ ಮೂಲ ಸ್ವರೂಪ ಉಳಿದುಕೊಂಡು ಬಂದಿದೆ. ಅಮೆರಿಕದ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ನಲ್ಲಿ ಎರಡು ವರ್ಗದ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಿವೆ. (1) ಫೆಡರಲ್ ಕಾನೂನುಗಳ ಅನ್ವಯ ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂದಿರುವ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು; (2) ರಾಜ್ಯ ಕಾನೂನುಗಳ ಅನ್ವಯ ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂದಿರುವ ರಾಜ್ಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು. ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಶಾಖೆಗಳನ್ನು ತೆರೆಯಲು ಕೆಲವು ರಾಜ್ಯಗಳು ಅವಕಾಶ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ. ಮತ್ತೆ ಕೆಲವು ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ಸರಹದ್ದುಗಳೊಳಗೆ ಶಾಖೆಗಳನ್ನು ತೆರೆಯುವ ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಇನ್ನು ಕೆಲವು ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ನಿಗದಿಯಾದ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಶಾಖೆಗಳನ್ನು ತೆರೆಯುವ ಅವಕಾಶವಿರುತ್ತದೆ.

ಏಕಾತ್ಮಕ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಮೀಸಲಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಸ್ಥಳೀಯ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಉತ್ತಮ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪೂರೈಸಬಹುದು. ಅಕ್ರಮ ವ್ಯವಹಾರಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಅವಕಾಶವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ಗಾತ್ರ ಕಿರಿದಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಬೃಹದ್ಗಾತ್ರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಉದ್ಭವಿಸಬಹುದಾದ ದುರ್ವೆಚ್ಚಗಳಿಗೆ ಆಸ್ಪದವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಏಕಾತ್ಮಕ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗಿನಲ್ಲೂ ಕೆಲವು ನ್ಯೂನತೆಗಳಿವೆ. ಏಕಾತ್ಮಕ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ತಕ್ಕ ಸಾಮಥ್ರ್ಯ ಪಡೆಯದೇ ಇದ್ದುದೇ ಅಮೆರಿಕದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ದಿವಾಳಿಯಾಗಲು ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ವಹಿವಾಟುಗಳಲ್ಲಿ ವೈವಿಧ್ಯವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂದೊಂದು ಬ್ಯಾಂಕೂ ಆಯಾ ಸ್ಥಳದ ಆರ್ಥಿಕ ಏಳುಬೀಳುಗಳನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿರುತ್ತದೆ. ಆ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ವಿಶಿಷ್ಟ ಉದ್ಯಮಗಳಿಗೆ ಸಾಲ ನೀಡಿರುತ್ತದೆ. ಆ ಉದ್ಯಮಗಳು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗದಿದ್ದರೆ ಬ್ಯಾಂಕಿಗೈ ನಷ್ಟ ಸಂಭವಿಸಬಹುದು. ಅದರ ಆಸ್ತಿಗಳು ನಾನಾ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಹರಡದೆ ಇರುವುದೇ ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಿಗೆ ಸಾಕಷ್ಟು ಹಣಕಾಸಿನ ಬಲವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆಡಳಿತದಕ್ಷತೆ, ಸಮರ್ಪಕವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ನಡುವೆ ಅನಾವಶ್ಯಕವಾದ ಪೈಪೋಟಿ ಇರುತ್ತದೆ.

ಇಂದು ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳ ಏಕಾತ್ಮಕ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಪದ್ಧತಿ ಹಲವಾರು ರೀತಿಯ ಮಾರ್ಪಾಡುಗಳಿಗೆ ಒಳಗಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಅಭಿಕರಣ ವ್ಯವಹಾರ ನಡೆಸುತ್ತವೆ. ಅನೇಕ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಒಬ್ಬ ಅಥವಾ ಕೆಲವು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿವೆ. ಅನೇಕ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಒಂದು ನಿಯಂತ್ರಕ ಕಂಪನಿಯ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರುವುದುಂಟು. ಈ ಎರಡು ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಬ್ಯಾಂಕಿಗೂ ಅದರದೇ ಆದ ಸಿಬ್ಬಂದಿ. ಬಂಡವಾಳ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತ ವಿನ್ಯಾಸ ಇದ್ದು ಅದು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.

ಶುದ್ಧ ಮತ್ತು ಮಿಶ್ರ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್: ವಾಣಿಜ್ಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ವಹಿವಾಟುಗಳು ಒಂದೇ ರೀತಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಉದ್ಧರಿಯ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿರುವ ಪದ್ಧತಿಗಳು ದೇಶದಿಂದ ದೇಶಕ್ಕೆ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಭಿನ್ನತೆಗಳ ಅಧಾರದ ಮೆಲೆ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗನ್ನು ಶುದ್ಧ ಮತ್ತು ಮಿಶ್ರ ಎಂದು ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು.

ಶುದ್ಧ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗಿನಲ್ಲಿ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಕೈಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಅಲ್ಪಾವಧಿ ಹಣದ ಆವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಪೂರೈಸುತ್ತವೆ. ಅವು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ದೀರ್ಘಾವಧಿ ಸಾಲವನ್ನು ಒದಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಉತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆಗಳು. ಕೈಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯ ವ್ಯವಹಾರಗಳಿಗೆ ಕಾರ್ಯಶೀಲ ಬಂಡವಾಳವನ್ನು ಒದಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಪರಿಣತಿ ಪಡೆದಿರುವ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ದೀರ್ಘ ಅವಧಿಗಳ ಸಾಲ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಕಚ್ಚಾ ಸಾಮಗ್ರಿ ಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ಕೂಲಿ ಕೊಡುವುದಕ್ಕೆ ಇತ್ಯಾದಿ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಬಟವಾಡೆಗಳಿಗೆ ಬೇಕಾಗುವ ಅಲ್ಪಾವಧಿ ಬಂಡವಾಳವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತ ಯಂತ್ರೋಪಕರಣಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಬಂಡವಾಳ ಸರಕುಗಳನ್ನು ಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ಬೇಕಾಗುವ ದೀರ್ಘಾವಧಿ ಬಂಡವಾಳವನ್ನು ಒದಗಿಸಲು ಹಿಂಜರಿಯುವುದಕ್ಕೆ ಅನೇಕ ಕಾರಣಗಳಿವೆ. ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ಕಾರ್ಯ ಶೀಲ ಬಂಡವಾಳಕ್ಕೆ ಮುಖ್ಯ ಮೂಲವೆಂದರೆ ಗ್ರಾಹಕರಿಂದ ಬರುವ ಅಲ್ಪಾವಧಿ ಠೇವಣಿಗಳು. ಈ ಠೇವಣಿಗಳನ್ನು ಯಾವಾಗ ಎಂದರೆ ಆಗ ಅಥವಾ ಅಲ್ಪಕಾಲದ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯ ಅನಂತರ ಹಿಂತಿರುಗಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ತಮ್ಮ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳನ್ನು ದೀರ್ಘಾವಧಿ ಸಾಲದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಅವುಗಳ ದ್ರವ್ಯತ್ವಕ್ಕೆ ಧಕ್ಕೆ ಒದಗುತ್ತದೆ. ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ದೀರ್ಘಾವಧಿ ಸಾಲ ಕೊಡದಿರುವುದಕ್ಕೆ ಇರುವ ಮತ್ತೊಂದು ಕಾರಣ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸ್ವರೂಪದ್ದು. ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕಾಭಿವೃದ್ಧಿ ಆರಂಭವಾಗುವುದಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲೆ ಅದರ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವ್ಯಾಪಾರ ಉಚ್ಛ್ರಾಯಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದು ಕೈಗಾರಿಕಾಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಉತ್ತಮ ನೆಲೆಗಟ್ಟನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿತ್ತು. ಇಂಗ್ಲೆಂಡು ಹೆಸರಾಂತ ವ್ಯಾಪಾರಿ ರಾಷ್ಟ್ರವಾಗಿದ್ದು, ಅದರ ಬಹುಪಾಲು ವ್ಯಾಪಕರ ಖಾಸಗಿ ವ್ಯಾಪಾರೋದ್ಯಮಿಗಳ ಮೂಲಕ ಸಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಹಣಕಾಸಿನ ಮಂಡಳಿಗಳು, ನೀಡಿಕೆ ಮನೆಗಳು, ವಿನಿಯೋಜನ ಮಂಡಳಿಗಳು ಮೊದಲಾದ ಅನೇಕ ಹಣಕಾಸು ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಉತ್ಪಾದಕ ಕಾರ್ಯಗಳ ಹಣದ ಆವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸುವಷ್ಟು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದ್ದುವು. ಆಧುನಿಕ ರೀತಿಯ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದ ಕಾರಣ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಕೈಗಾರಿಕೊದ್ಯಮಿಗಳು ಬಂಡವಾಳ ಪೂರೈಕೆಗಾಗಿ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳನ್ನು ನೆಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುವ ಅಗತ್ಯ ಬೀಳಲಿಲ್ಲ.

1930ರ ದಶಕದ ಮಹಾ ಆರ್ಥಿಕ ಮುಗ್ಗಟ್ಟಿನ ತರುವಾಯ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳಿಗೆ ಧನಸಹಾಯ ನೀಡುವ ವಿಚಾರವಾಗಿ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ಭಾವನೆ ಬದಲಾಗಲಾರಂಭಿಸಿತು. ಸ್ಥಗಿತ ವ್ಯಾಪಾರ ಸ್ಥಿತಿಗತಿಗಳಿಂದಾಗಿ ಅನೇಕ ಸಣ್ಣ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ತಮ್ಮ ಅಲ್ಪಾವಧಿಸಾಲಗಳನ್ನು ಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮರುಪಾವತಿ ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಾದರೂ ತತ್ ಕ್ಷಣದ ಮರುಪಾವತಿಗೆ ಕ್ರಮ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರಲಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ ಸಾಲಗಳನ್ನು ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಷೇರು ಮತ್ತು ಡಿಬೆಂಚರುಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಬೇಕಾಯಿತು. ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಇಂದು ಬೃಹದ್ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಗಮನಾರ್ಹ ಭಾಗ ಕೈಗಾರಿಕೋದ್ಯಮಗಳು ಷೇರು ಮತ್ತು ಡಿಬೆಂಚರುಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿವೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಇವು ವಿನಿಯೋಜನೆಗಾಗಿ ದೀರ್ಘಾವಧಿ ಸಾಲ ಕೊಟ್ಟಾಂತಾಗಿದೆ.

ಈಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕೋದ್ಯಮಗಳ ದೀರ್ಘಾವಧಿ ಹಣಕಾಸು ಆವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸುವ ಬಗ್ಗೆ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ಆಸಕ್ತಿ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತಿರುವುದಕ್ಕೆ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣವೆಂದರೆ ಲಾಭದಾಯಕ ವಿನಿಯೋಜನೆ ಮಾರ್ಗಗಳ ಮಹತ್ತ್ವ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತಿರುವುದು. ಉದ್ಯಮಕೂಟ ಮತ್ತು ಸಂಯೋಜನೆಗಳ ಅಧಿಕ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಬೃಹತ್ ಕೈಗಾರಿಕೋದ್ಯಮಗಳ ಸ್ಥಾಪನೆ, ಸ್ವಂತ ಬಂಡವಾಳ ಹರಡುವ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಇವುಗಳಿಂದಾಗಿ ಹಣಕಾಸಿಗಾಗಿ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳನ್ನು ನೆಚ್ಚಿಕೊಂಡಿರುತ್ತಿದ್ದ ಸಣ್ಣ ಕೈಗಾರಿಕೋದ್ಯಮಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತಿದೆ. ವಾಣಿಜ್ಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ವಿನಿಯೋಜನೆಗೆ ಹೊಸ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಅರಸುವುದು ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ದೀರ್ಘಾವಧಿ ಸಾಲಗಳ ಮತ್ತು ಷೇರುಗಳ ಸುಲಭ ವಿಕ್ರಯ ಹಾಗೂ ವಿನಿಮಯಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶವಿರುವ ವಿನಿಮಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಪ್ರಗತಿಯಿಂದ ಈ ದೀರ್ಘಾವಧಿ ಪ್ರತಿ ಭೂತಿಗಳು ಮತ್ತು ಷೇರುಗಳು ಹಿಂದಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಿವೆ. ಬ್ಯಾಂಕಿಗೆ ನಗದಿನ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಈ ಪ್ರತಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಷೇರುಗಳನ್ನು ಇತರ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಿ ಹಣ ಪಡೆಯುವ ಅನುಕೂಲವಿದೆ. ದೀರ್ಘಾವಧಿ ವಿನಿಯೋಜನೆಗಳಿಗೆ ಧನಸಹಾಯ ನೀಡುವ ವಿಚಾರವಾಗಿ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ಭಾವನೆಯಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟೆಲ್ಲ ಮಾರ್ಪಾಟುಗಳಾಗಿದ್ದರೂ ದೀರ್ಘಾವಧಿ ಸಾಲ ಕೊಡಲು ಹಿಂಜರಿಯುವ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಇದೆ.

ಕೇಂದ್ರೀಯ ತೀರುವೆ
ಏಕಾತ್ಮಕ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್
ಶಾಖಾ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್
ಇತರ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು