ಸಿಖ್‌ ದರ್ಬಾರ್‌ ಮತ್ತು ಈಸ್ಟ್‌ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯ ನಡುವಿನ ಪರಸ್ಪರ ಬೇಡಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಆಪಾದನೆಗಳ ನಂತರ, ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ ಬಾಂಧವ್ಯಗಳು ಮುರಿದುಬಿದ್ದವು. ಈಸ್ಟ್‌ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯ ಸೇನೆಯೊಂದು ಫಿರೋಜ್‌ಪುರ್ ಕಡೆಗೆ ಶಿಸ್ತಿನಿಂದ ಹೆಜ್ಜೆಹಾಕಲು ಶುರುಮಾಡಿತು. ಅಷ್ಟು ಹೊತ್ತಿಗಾಗಲೇ ತುಕಡಿಯೊಂದು ಅಲ್ಲಿ ಬೀಡುಬಿಟ್ಟಿತ್ತು. ಈ ಸೇನೆಯ ಅಧಿಪತ್ಯವನ್ನು ಬಂಗಾಳ ಸೇನೆಯ ಪ್ರಧಾನ ದಂಡನಾಯಕನಾದ ಸರ್‌ ಹ್ಯೂ ಗಫ್‌ ಎಂಬಾತ ವಹಿಸಿದ್ದ, ಮತ್ತು ಬಂಗಾಳದ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಗವರ್ನರ್‌ ಜನರಲ್‌ ಆಗಿದ್ದ ಸರ್‌ ಹೆನ್ರಿ ಹಾರ್ಡಿಂಜ್ ಎಂಬಾತ ಇವನ ಜತೆಗೂಡಿದ; ಸೇನಾ ಅಧಿಕಾರ ಶ್ರೇಣಿಯಲ್ಲಿ ಸರ್‌ ಹೆನ್ರಿ ಹಾರ್ಡಿಂಜ್‌ ಸ್ವತಃ ಗಫ್‌ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನಗಳಿಸಿದವನಾಗಿದ್ದ. ಬಂಗಾಳ ಸೇನೆಯ ಸೇನಾ ವ್ಯೂಹಗಳನ್ನು "ಬ್ರಿಟಿಷ್‌" ಪಡೆಗಳು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದವು ಹಾಗೂ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬಂಗಾಳದ ಪ್ರತಿ ಮೂರು ಅಥವಾ ನಾಲ್ಕು ಕಾಲಾಳು ಪಡೆ ಅಥವಾ ಅಶ್ವಸೈನ್ಯ ಘಟಕಗಳಿಗೆ ಒಂದು ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಘಟಕದ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸೇನೆಯನ್ನು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಬ್ರಿಟಿಷರ ಪಕ್ಷದ ಫಿರಂಗಿದಳದ ಬಹುಭಾಗವು ಉತ್ಕೃಷ್ಟವಾದ ಬಂಗಾಳ ಅಶ್ವ ಫಿರಂಗಿದಳಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಹಗುರವಾದ ಬಂದೂಕುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು.

ಬ್ರಿಟಿಷರ ನಡೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ, 1845ರ ಡಿಸೆಂಬರ್‌ 11ರಂದು ಸಿಖ್‌ ಸೇನೆಯು ಸಟ್ಲೆಜ್‌ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. ಸೇನೆಯ ನಾಯಕಸ್ಥಾನಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಧಾನ ಘಟಕಗಳು ಸಿಖ್ಖರಿಗೆ ಸೇರಿದ್ದವಾದರೂ, ಪಂಜಾಬಿ, ಪಾಖ್ತನ್‌ ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದ ಕಾಲಾಳು ಪಡೆಯ ಘಟಕಗಳೂ ಸಹ ಅದರಲ್ಲಿದ್ದವು. ಫಿರಂಗಿದಳವು ಭಾರೀ ಬಂದೂಕುಗಳ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು ಮತ್ತು ಅದು ಯುರೋಪಿನ ಸಂಬಳದ ಸಿಪಾಯಿಗಳಿಂದ ಸಂಘಟಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು ಮತ್ತು ತರಬೇತಿ ನೀಡಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು.

ನದಿಯ ಪೂರ್ವಭಾಗದಲ್ಲಿದ್ದ ಸಿಖ್‌ ಅಧೀನ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ (ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ ಅದು ಮೊರಾನ್‌ ಹಳ್ಳಿ‌ಯಾಗಿದ್ದು, ಅದರ ಮಾಲೀಕತ್ವ ವಿವಾದಾತ್ಮಕವಾಗಿತ್ತು) ಮಾತ್ರವೇ ತಾವು ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದುದು ಎಂಬುದಾಗಿ ಸಿಖ್ಖರು ಸಮರ್ಥಿಸಿದರಾದರೂ, ಅವರ ನಡೆಯಲ್ಲಿ ಹಗೆತನವು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಯುದ್ಧವನ್ನು ಘೋಷಿಸಿದರು. ತೇಜ್‌ ಸಿಂಗ್‌ನ ಅಧೀನದ ಸಿಖ್‌ ಸೇನೆಯೊಂದು ಫಿರೋಜ್‌ಪುರ್‌ ಕಡೆಗೆ ಮುಂದುವರಿಯಿತಾದರೂ, ಅಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ವಿಭಾಗವನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿಯುವ ಅಥವಾ ಅದರ ಮೇಲೆ ದಾಳಿಮಾಡುವ ಯಾವ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನೂ ಅದು ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಲಾಲ್‌ ಸಿಂಗ್‌ ಅಧೀನದಲ್ಲಿದ್ದ ಮತ್ತೊಂದು ಪಡೆಯು, ಗಫ್‌ನ ಮತ್ತು ಹಾರ್ಡಿಂಜ್‌ನ ಮುಂದುವರೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಪಡೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಡಿಸೆಂಬರ್ 18ರಂದು ಮುಡ್ಕಿಯ ಕದನದಲ್ಲಿ ಹೋರಾಡಿತು. ಅವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿದ್ದ ಮುಖಾಬಿಲೆಯ ಕದನವೊಂದನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷರು ಗೆದ್ದರು.

ಮರುದಿನದಂದು, ಫಿರೋಜ್‌ಷಾದಲ್ಲಿ ಸಿಖ್ಖರು ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೊಳಿಸಿದ್ದ ದೊಡ್ಡ ಕಂದಕವು ಕಾಣುವಷ್ಟು ಹತ್ತಿರಕ್ಕೆ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಬಂದರು. ಒಮ್ಮೆಗೇ ಎರಗಬೇಕೆಂದು ಗಫ್‌ ಬಯಸಿದ. ಆದರೆ ಅವನ ಬಯಕೆಯನ್ನು ತಳ್ಳಿಹಾಕುವುದಕ್ಕೆ ತನ್ನ ಗವರ್ನರ್‌ ಜನರಲ್‌ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡ ಹಾರ್ಡಿಂಜ್‌, ಫಿರೋಜ್‌ಪುರ್‌ನಿಂದ ಬರಬೇಕಿರುವ ತುಕಡಿಯು ಆಗಮಿಸುವವರೆಗೂ ಕಾಯುವಂತೆ ಅವನಿಗೆ ಆದೇಶಿಸಿದ. ಡಿಸೆಂಬರ್ 21ರಂದು ತಡವಾಗಿ ಅವರು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಾಗ, ದಿನದ ಬೆಳಕು ಇನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪವೇ ಉಳದಿರುವಂತೆಯೇ ಗಫ್‌ ದಾಳಿಮಾಡಿದ. ಸಿಖ್ಖರ ಬಳಿಯಿದ್ದ ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಹಾರಿಸುತ್ತಲೇ ಇದ್ದ ಫಿರಂಗಿದಳವು ಬ್ರಿಟಿಷರ ಪಡೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರೀ ಸಾವುನೋವುಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿತು, ಮತ್ತು ಅವರ ಕಾಲಾಳು ಪಡೆಯು ಹುಚ್ಚು ಸಾಹಸದಿಂದ ಹೋರಾಡಿತು. ಮತ್ತೊಂದೆಡೆ, ಸಿಖ್‌ ಸೇನೆಯ ಉತ್ಕೃಷ್ಟಭಾಗ ಎನಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಅನಿಯತ ಅಶ್ವಸೈನ್ಯದವರು ಅಥವಾ ಘೋಡಾಚಡಾಗಳು (ಪರ್ಯಾಯ: ಗೊರ್ರಾಚರ್ರಾ, ಕುದುರೆ-ಏರಿದವರು) ಗಫ್‌ನ ಕಾಲಾಳು ಪಡೆ ಮತ್ತು ಅಶ್ವಸೈನ್ಯದ ವಿರುದ್ಧ ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ನಿಷ್ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದರು; ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಕೈಹಾಕದಿರುವಂತೆ ಲಾಲ್‌ ಸಿಂಗ್ ಅವರಿಗೆ ನಿರ್ದೇಶನ ನೀಡಿದ್ದು ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿತ್ತು.

ಮುಸ್ಸಂಜೆಯ ವೇಳೆಗೆ, ಗಫ್‌ನ ಸೇನೆಯ ಒಂದಷ್ಟು ಭಾಗವು ಹೋರಾಡಿಕೊಂಡು ಸಿಖ್ಖರ ಸೇನಾಠಾಣ್ಯಕ್ಕೆ ದಾರಿಮಾಡಿಕೊಂಡಿತ್ತು, ಆದರೆ ಇತರ ಘಟಕಗಳು ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತತೆ ಅಥವಾ ಕೋಲಾಹಲದಿಂದಾಗಿ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಓಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವು. ಮಾರನೆಯ ದಿನದಂದು ಸಿಖ್ಖರ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ವ್ಯರ್ಥಗೊಳಿಸಬೇಕೆಂದು ಹಾರ್ಡಿಂಜ್‌ ಬಯಸಿದ ಮತ್ತು ಈ ಘಟನೆಯಲ್ಲಿ ಮುಡ್ಕಿಯಲ್ಲಿನ ಸರ್ಕಾರಿ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಸುಟ್ಟುಹಾಕುವಂತೆ ಆದೇಶಿಸಿದ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಮಾರನೆಯ ಬೆಳಗ್ಗೆ, ಬ್ರಿಟಿಷರ ಮತ್ತು ಬಂಗಾಳ ಸೇನಾ ಘಟಕಗಳು ಪುನರ್ವ್ಯೂಹಗೊಂಡವು ಮತ್ತು ಸಿಖ್ಖರನ್ನು ಅವರ ರಕ್ಷಣಾ ಸಾಧನಗಳ ಉಳಿದ ಭಾಗದಿಂದ ಓಡಿಸಿದವು. ತನ್ನ ಸೇನೆಯನ್ನು ಪುನರ್ವ್ಯೂಹಗೊಳಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಅಥವಾ ಮರುಸಂಘಟಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಲಾಲ್‌ ಸಿಂಗ್‌ ಯಾವ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನೂ ಮಾಡಿರಲಿಲ್ಲ. ಈ ಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ತೇಜ್‌ ಸಿಂಗ್‌ನ ಸೇನೆಯು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಗಫ್‌ನ ದಣಿದಿದ್ದ ಸೇನೆಯು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಸೋಲನ್ನೆದುರಿಸಿತು ಮತ್ತು ಈ ಬಾರಿ ಅದು ಸಂಪೂರ್ಣ ಸೋಲಾಗಿತ್ತು, ಆದರೆ ವಿವರಿಸಲಾಗದಂಥ ಸನ್ನಿವೇಶದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ತೇಜ್‌ ಸಿಂಗ್‌ ಅಲ್ಲಿಂದ ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಂಡ; ಯುದ್ಧಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಭರ್ತಿಮಾಡಲೆಂದು ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಅಶ್ವಸೈನ್ಯ ಮತ್ತು ಫಿರಂಗಿದಳವು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಶತ್ರುಸೈನ್ಯದಾಚೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿ, ಅದನ್ನು ಸುತ್ತುವರೆಯುವ ನಡೆಯೊಂದನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದೆ ಎಂಬುದು ಆತ ತನ್ನ ಕ್ರಮಕ್ಕೆ ನೀಡಿದ ಸಮರ್ಥನೆಯಾಗಿತ್ತು.

ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳು ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಾಗಿ ಸ್ಥಗಿತಗೊಂಡವು. ಇದಕ್ಕಿದ್ದ ಮುಖ್ಯವಾದ ಕಾರಣವೆಂದರೆ ಗಫ್‌ನ ಸೇನೆಯು ದಣಿದಿತ್ತು ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಹಾಗೂ ಬಲವರ್ಧನೆಗಳು ಅಗತ್ಯವಾಗಿದ್ದವು. ಸಿಖ್ಖರು ತಮ್ಮ ಸೋಲುಗಳು ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ದಳಪತಿಗಳ ಕ್ರಮಗಳಿಂದಾಗಿ ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಾಗಿ ಎದೆಗುಂದಿದ್ದರಾದರೂ, ತಾಜಾ ಘಟಕಗಳು ಮತ್ತು ನಾಯಕರು ಅವರನ್ನು ಸೇರಿಕೊಂಡಾಗ ಅವರು ಪುನರ್ವ್ಯೂಹಗೊಂಡರು; ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ನವೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪ್ರಯತ್ನಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಲೆಂದು ಮಹಾರಾಣಿ ಜಿಂದ್‌ ಕೌರ್‌ 500 ಆಯ್ದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಚೋದಿಸಿದಳು.

ಯುದ್ಧದ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳು ಪುನರಾರಂಭಗೊಂಡಾಗ, ಸಿಖ್ಖರ ವಿಶೇಷ ದಳವೊಂದು ಅಲಿವಾಲ್‌ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಸಟ್ಲೆಜ್‌ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿತು, ಮತ್ತು ಗಫ್‌ನ ಪೂರೈಕೆ ಹಾಗೂ ಸಂಪರ್ಕಗಳ ಸೇನಾಶ್ರೇಣಿಗೆ ಬೆದರಿಕೆಯೊಡ್ಡಿತು. ಅವರನ್ನು ನಿಭಾಯಿಸಲು ಸರ್‌ ಹ್ಯಾರಿ ಸ್ಮಿತ್‌ ನೇತೃತ್ವದ ತುಕಡಿಯೊಂದನ್ನು ಕಳಿಸಲಾಯಿತು. ಸ್ಮಿತ್‌ನ ಸೇನಾ ದಂಡಿನ ಪ್ರಯಾಣದ ಮೇಲೆ ನಿರಂತರವಾಗಿ ದಾಳಿಮಾಡಿದ ಸಿಖ್‌ ಅಶ್ವಸೈನ್ಯವು ಅವನ ಸಾಮಾನು ಸರಂಜಾಮುಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು, ಆದರೆ ಸ್ಮಿತ್‌ ಬಲವರ್ಧನೆಗಳನ್ನು ಪಡೆದ. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, 1846ರ ಜನವರಿ 28ರಂದು ನಡೆದ ಅಲಿವಾಲ್‌ ಕದನದಲ್ಲಿ ಸಿಖ್ಖರ ಸೇತುಶಿರವನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕುವ ಮೂಲಕ ಒಂದು ಮಾದರಿ ವಿಜಯವನ್ನು ಅವನು ದಾಖಲಿಸಿದ.

ಇಷ್ಟು ಹೊತ್ತಿಗೆ ಗಫ್‌ನ ಮುಖ್ಯ ಸೇನೆಯು ಬಲವರ್ಧನೆಯನ್ನು ಪಡೆದಿತ್ತು, ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕೆ ಸ್ಮಿತ್‌ನ ತುಕಡಿಯು ಮರುಸೇರ್ಪಡೆಗೊಂಡಿತ್ತು; ಫೆಬ್ರುವರಿ 10ರಂದು ಈ ಸೇನೆಯು ಸೊಬ್ರಾವೊನ್‌‌ನಲ್ಲಿನ ಸಿಖ್ಖರ ಮುಖ್ಯ ಸೇತುಶಿರದ ಮೇಲೆ ದಾಳಿಮಾಡಿತು. ಕದನದಲ್ಲಿ ಸಾಕಷ್ಟು ಮುಂಚಿತವಾಗಿಯೇ ತೇಜ್‌ಸಿಂಗ್‌ ಸಿಖ್‌ ಸೇನೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಹೋದ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಫಿರೋಜ್‌ಷಾದಲ್ಲಿ ಹೋರಾಡಿದಂತೆಯೇ ಸಿಖ್‌ ಸೇನೆಯು ಪಟ್ಟುಬಿಡದೆ ಪ್ರತಿರೋಧಿಸಿತಾದರೂ, ಗಫ್‌ನ ಪಡೆಗಳು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಅವರ ಸೇನಾಠಾಣ್ಯಕ್ಕೆ ಲಗ್ಗೆಯಿಟ್ಟಿತು. ಸಿಖ್ಖರ ಹಿಂದಿದ್ದ ಸೇತುವೆಗಳು ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಫಿರಂಗಿದಳದ ದಾಳಿಯಿಂದಾಗಿ ಮುರಿದುಬಿದ್ದವು, ಅಥವಾ ತಾನು ನಿರ್ಗಮಿಸಿದ ನಂತರ ಅವನ್ನು ನಾಶಪಡಿಸುವಂತೆ ತೇಜ್‌ ಸಿಂಗ್‌ ಆದೇಶ ನೀಡಿದ್ದ (ತೋರಿಕೆಗಾಗಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಬೆನ್ನಟ್ಟುವಿಕೆಯನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟಲು). ಸಿಖ್ಖರ ಸೇನೆಯು ಸಿಕ್ಕಿಬಿದ್ದಿತು. ಅವರ ಪೈಕಿ ಯಾರೊಬ್ಬರೂ ಶರಣಾಗಲಿಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಪಡೆಗಳು ಕೊಂಚವೇ ಕರುಣೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಿದವು. ಈ ಸೋಲು ಸಿಖ್‌ ಸೇನೆಯನ್ನು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ವಿಘಟಿಸಿತು.

ಪರಿಣಾಮಗಳು
ಯುದ್ಧದ ಆಸ್ಫೋಟನ ಮತ್ತು ಮುನ್ನಡೆ
ಪಂಜಾಬ್‌ನಲ್ಲಿನ ಘಟನೆಗಳು
ಬ್ರಿಟಿಷರ ಕ್ರಮಗಳು