ನಂದರಸರನ್ನು ನಿರ್ನಾಮ ಮಾಡಿ ನಂದಾವರದಲ್ಲಿ ಕ್ರಿ.ಶ. 1417ರಲ್ಲಿ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಬಂದ ಬಂಗ ಅರಸನು ಮೊದಲು ಮಾಡಿದ ಕೆಲಸವೆಂದರೆ ತನ್ನ ಅರಮನೆಯ ಸುತ್ತ ದೊಡ್ಡದಾದ ಮಣ್ಣಿನ ಕೋಟೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿದ್ದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಅದರೊಳಗೊಂದು ವೀರಭದ್ರನ ಗುಡಿಯನ್ನೂ ನಿರ್ಮಿಸಿದ. ಸುತ್ತಲೂ ಕೋಟೆ ಇರುವ ಪಟ್ಟಣವು ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ನಂದಾವರವು ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ದುರದೃಷ್ಟವೆನ್ನುವಂತೆ ಬಂಗ ಅರಸನಿಗಾಗಲಿ ಆತನ ನಂತರ ಬಂದ ಆತನ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಗಳಿಗಾಗಲಿ ಸುಸೂತ್ರವಾಗಿ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ, ಒಂದು ಕಡೆಯಿಂದ ಸನಿಹದ ಚೌಟರಿಗೂ ವಿಟ್ಲದ ಡೊಂಬರಸರಿಗೂ ಆಗಾಗ ಕಲಹ ಹತ್ತಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿತ್ತು. ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆಯಿಂದ ವೀದೇಶೀಯರಿಂದಲೂ ನಂದಾವರದಲ್ಲಿ ಕೊಲೆ ಸುಲಿಗೆ ದರೋಡೆಗಳು ನಡೆದು ಅಶಾಂತಿ ಹಾಗೂ ಅರಾಜಕತೆ ನೆಲೆಗೊಳ್ಳತೊಡಗಿತು. 1763ರಲ್ಲಿ ಹೈದರಾಲಿಯು ಬಿದನೂರನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ನಂದಾವರಕ್ಕೆ ಕಣ್ಣು ಹಾಕಿದ್ದಿದೆ; ಆದರೆ, ಆಗ ನಂದಾವರದಲ್ಲಿ ಆಡಳಿತೆ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದ ನಾಲ್ಕನೇ ಲಕ್ಷ್ಮಪ್ಪರಸ ಉಪಾಯದಿಂದ ಆತನನ್ನು ಬರಮಾಡಿಕೊಂಡು ಕಪ್ಪವನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿ ಆತನ ಆಕ್ರಮಣದಿಂದ ನಂದಾವರವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಿದ; ಆದರೂ ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ, ಹೈದರಾಲಿಯ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದ ಶೇಖಾಲಿಯ ಸುಲಿಗೆಗೆ ಒಳಗಾಗಿ ನಂದಾವರ ಬಹಳಷ್ಟು ದುಃಸ್ಥಿತಿಗೆ ಈಡಾಯಿತು. ಇದೇ ವ್ಯಸನದಿಂದ 1767ರಲ್ಲಿ ಬಂಗರಸ ತೀರಿಕೊಂಡ. ಒಬ್ಬ ರಾಜನಿಗೆ ತನ್ನ ರಾಜ್ಯದ ಕುರಿತಾಗಿ ಎಷ್ಟರ ಮಟ್ಟಿನ ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಸಂಬಂಧವಿರುತ್ತಿತ್ತು ಅನ್ನುವುದಕ್ಕೆ ಇದೊಂದು ಜೀವಂತ ಉದಾಹರಣೆ! 1799ರಲ್ಲಿ ಕೊಡಗಿನ ಅರಸನ ಕಡೆಯವನಾದ ಗೋಪ ಗೌಡ ನಂದಾವರದ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿ ನಾಲ್ಕನೇ ಕಾಮಪ್ಪರಸನನ್ನು ಬಂಧಿಸಿ ನಂದಾವರನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ದೋಚಿದ್ದಲ್ಲದೆ ಅರಮನೆಗೂ ಬೆಂಕಿಯಿಟ್ಟು ಅರಸನ ಸಮೇತ ಸುಟ್ಟು ಬೂದಿ ಮಾಡಿದನು.

ಅದು 1837ರ ಎಪ್ರಿಲ್ ತಿಂಗಳ ಅವಧಿ, ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯಾದ್ಯಂತ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಕಿಚ್ಚು ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸಂದರ್ಭ. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕೊಡಗು ದೇಶದ ಕಲ್ಯಾಣಪ್ಪನೆಂಬವನು ಕಾಟುಕಾಯಿ ಹೆಸರಿನ ದಂಗೆಯೆದ್ದು ಸುಳ್ಯ, ಪುತ್ತೂರನ್ನು ದಾಟಿ ನಂದಾವರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಲು, ಇಲ್ಲಿನ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಗಾರರು ಆತನನ್ನು ಆದರ ಪೂರ್ವಕ ಬರಮಾಡಿಕೊಂಡರು. ಆಗ ನಂದಾವರವನ್ನು ಆಳುತ್ತಿದ್ದ ಲಕ್ಷ್ಮಪ್ಪ ಅರಸನನ್ನು ಎರಡೂ ಕಡೆಯವರು, ಕೋಟೆ ವೀರಮಾರುತಿ ದೇವಾಲಯದ ವಠಾರದಲ್ಲಿ ಭೇಟಿ ಮಾಡಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಕ್ಕೆ ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ನೆರವನ್ನು ನೀಡಿ ಆರ್ಥಿಕ ಸಹಾಯವನ್ನೂ ನೀಡುವಂತೆ ಕೇಳಿಕೊಂಡರು. ಮರುದಿವಸ ನಂದಾವರದ ರಾಜಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಭೊಜನ ಕೂಟವನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸಿ, ಮುಂದಕ್ಕೆ ಬಂಟವಾಳ ಹಾಗೂ ಮಂಗಳೂರಿನ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಖಜಾನೆಗಳಿಗೆ ದಾಳಿಯಿಟ್ಟು ಅದನ್ನೆಲ್ಲಾ ದೋಚುವುದಾಗಿ ನಿರ್ಣಯ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಗಿತ್ತು.

ಈ ಕುರಿತಾಗಿ ಅಂದಿನ ಕಾಲದ ಸ್ಥಳೀಯ ಕವಿಯೊಬ್ಬ ಹಾಡಿರುವಂತೆ, ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಾವೇಶದಿಂದ ರೊಚ್ಚಿಗೆದ್ದ ಇಲ್ಲಿನ ಜನ ತೆಂಗಿನ ಮರದ ಗರಿಯ ಕೊನೆಯ ಭಾಗ (ಕೊತ್ತಳಿಂಗೆ) ವನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು, ಕಲ್ಲು ಗುಂಡುಗಳೊಂದಿಗೆ ಬಂಟ್ವಾಳಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ಅಲ್ಲಿನ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸುಬೇದಾರನನ್ನು ಕೊಂದು ಖಜಾನೆಯನ್ನು ದೋಚಿ, ಅಲ್ಲಿಂದ ಮಂಗಳೂರಿಗೆ ಹೋಗಿ, ಅಲ್ಲಿನ ಖಜಾನೆಯನ್ನೂ ಕೊಳ್ಳೆಹೊಡೆದದ್ದಲ್ಲದೆ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಮನೆಗಳಿಗೆ ಕೊಳ್ಳಿಯಿಟ್ಟು ನಾಶ ಗೈದರು. ಈ ಎಲ್ಲಾ ಅನಾಹುತಗಳಿಗೆ ನಂದಾವರದ ಲಕ್ಷ್ಮಪ್ಪರಸ ಬಂಗ ಹಾಗೂ ಗೋಪ ಗೌಡರೇ ಕಾರಣರೆಂದು ತೀರ್ಮಾನಿಸಿದ ಬ್ರಿಟಿಷರು, ಅವರ ಮೇಲೆ ದೇಶದ್ರೋಹದ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಹೇರಿ, 1837 ಮೇ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಮಂಗಳೂರಿನ ಬಿಕರ್ನಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಈರ್ವರನ್ನೂ ಗಲ್ಲಿಗೇರಿಸಿ ತಮ್ಮ ಸೇಡು ತೀರಿಸಿಕೊಂಡರು. ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ನಂದಾವರದ ಆನಂದ ಅನ್ನುವುದು ನಂದಿಹೋಗಿ ಅಶಾಂತಿಗೆ ನೆಲೆಯಾಯಿತು. 
ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಕಳಕೊಂಡ ನಂದಾವರದ ಅಂದಿನ ಆ ವಿಷಮ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇದೇ ವಂಶದ ಐದನೇ ಕಾಮರಾಯ ಹಾಗೂ ಲಕ್ಷ್ಮಪ್ಪರಸ ಬಂಗರಾಜ ಅನ್ನುವವರು ಆಡಳಿತವನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡರೂ ದುರ್ಬಲ ಅರಸರಾಗಿದ್ದದ್ದರಿಂದಲೋ ಏನೊ 1893ರಿಂದ ಇವರೀರ್ವರನ್ನೂ ನಂದಾವರದಿಂದ ಹೊರ ದಬ್ಬುವ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದವು. ಬಂಗರಸರಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯವನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಪ್ಪರಸ ಪದ್ಮರಾಜ ಬಂಗನು 1898ರಲ್ಲಿ ನಂದಾವರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ತನ್ನ ಪೂರ್ವಜರ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿದ್ದ ಬಂಗಾಡಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅಲ್ಲಿ ನೆಲೆಯಾದನು. ಇತ್ತ ರಾಜನಿಲ್ಲದೆ ಬಿಕೊ ಅನ್ನುತ್ತಿದ್ದ ನಂದಾವರ ಯಾರ್ಯಾರದೋ ಹೆಸರಿಗೆ ಹರಾಜಾಗಿ ನುಚ್ಚು ನೂರಾಯಿತು. ಹೇಳುವವರು ಕೇಳುವವರಿಲ್ಲದ ಅರಮನೆಯಂತೂ ನೆಲಸಮವಾಗಿ ಹೋಯಿತು. ರಾಜಾಂಗಣ ಅನ್ನುವುದು ನಿರ್ಜನಾಂಗಣವಾಗಿ ಪ್ರಕೃತ ಭತ್ತ ಬೆಳೆಯುವ ಗದ್ದೆ ತೋಟಗಳಾಗಿ ಮಾರ್ಪಾಟಾಯಿತು; ಶಾಂತಿನಾಥ, ವೃಷಭನಾಥ, ಪದ್ಮಾವತಿ ಬಸದಿಗಳು ಭೂಗರ್ಭವನ್ನು ಸೇರಿದವು. ಕಟ್ಟಿದ ಕೋಟೆಗಳು ಜರಿದುಬಿದ್ದು ಮನುಷ್ಯ ಯೋಗ್ಯವಾಗದೆ ಆಡು, ಹಸುಗಳು ಮೇಯುವ ತಾಣವಾದವು. ವೀರಭದ್ರನಂತೂ ಗುಡಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಸ್ಥಳೀಯ ಶ್ರೀ ವೆಂಕಟರಮಣ ಸ್ವಾಮೀ ಮಹಾವಿದ್ಯಾಲಯವನ್ನು ಸೇರಿ, ಅಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಮಂಗಳೂರಿನ ಬಿಜೈಯಲ್ಲಿರುವ ಸರಕಾರಿ ಪ್ರಾಚ್ಯ ವಸ್ತು ಸಂಗ್ರಹಾಲಯದ ಸುಪರ್ದಿಗೆ ಸೇರಬೇಕಾದಂತಹ ಸ್ಥಿತಿ ಒದಗಿತು. ಒಂದು ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನದ ನಾಣ್ಯದ ಚಲಾವಣೆಯಿದ್ದ ನಂದಾವರದ ಆ ಶ್ರೀಮಂತಿಕೆಯೆಲ್ಲ ನಂದಿಹೋಗಿ ನಿರ್ಜೀವವಾಯಿತು; ಎಷ್ಟೋ ಜನ ಆಳರಸರು, ರಾಜರುಗಳು ವೈವಿಧ್ಯಮಯವಾಗಿ ಆಳಿಹೋದ ನಂದಾವರದ ವೈಭವ ಕನಸಾಗಿಯಷ್ಟೇ ಕಾಡುವ ಸ್ಥಿಗೆ ಬಂತು. ರಾಜಕೀಯ ಮೇಲಾಟಗಳಿಂದಾಗಿ ಕಣ್ಣುಮುಚ್ಚಾಲೆಯಾಟ ಯಾವಕಾಲಕ್ಕೂ ಇದ್ದದ್ದೇ ಅನ್ನುವಂತೆ ನಂದಾವರವೂ ಆ ಅಪವಾದದಿಂದ ಮುಕ್ತವಾಗಲಿಲ್ಲ. 1894ರಲ್ಲಿ ಬಂಗ ಅರಸರ ಆಸ್ತಿ ಕೋರ್ಟ್ ಮೂಲಕ ಹರಾಜಿಗೆ ಬಂದಾಗ, ನರಿಕೊಂಬು ನರಸಪ್ಪಯ್ಯನವರು ಅದನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡರು. ಮುಂದಕ್ಕೆ ನರಸಪ್ಪಯ್ಯನವರಿಂದ ಮೂಲ ಗೇಣಿ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ಪೆರ್ಮಂಕಿ ಶಿವಯ್ಯನವರು ನಂದಾವರದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ದೇವಸ್ಥಾನ ಜೀರ್ಣೋದ್ಧಾರ ಮಾಡಿಸಿದ್ದರು. ಶಿವಯ್ಯ ಅವರ ಮೊಮ್ಮಗ ನೂಯಿ ವೆಂಕಟ್ರಾಂiÀi ಅವರು 1923ರಲ್ಲಿ ಆಡಳಿತ ವಹಿಸಿಕೊಂಡು 1980ರವರೆಗೆ ದೇವಾಲಯದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಗಣನೀಯವಾದ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿ, ‘ಆಧುನಿಕ ನಂದಾವರದ ಶಿಲ್ಪಿ’ ಎನಿಸಿದರು. ಆದರೆ, ಕಾಲ ಬದಲಾಗುತ್ತಾ ಬಂದಹಾಗೆ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸ್ಥಿತಿಗತಿಯೂ ಬದಲಾಗುತ್ತಾ ಹೋಗುವುದು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ತಾನೆ, ಅಂತೆಯೇ ಇಂದಿನ ಆಧುನಿಕ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸರಿ ಹೊಂದುವಂತೆ ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ಸರಿದೂಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೋ ಏನೊ, ವೆಂಕಟ್ರಾಯರು 1980ರಲ್ಲಿ ತನ್ನ 82ರ ಇಳಿ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಂದಾವರದ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಎಂಡೊಮೆಂಟ್ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದರು. ಪ್ರಕೃತ, ಇಂದಿನ ಕಾಲದ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ನಂದಾವರ ಸ್ಪಂದಿಸುತ್ತಾ ಬದಲಾಗುತ್ತಾ ಬರುತ್ತಿದೆ.

ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪರಿಸರ
ನಂದಾವರಕ್ಕೊಂದು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ
ಬಂಗರು ನಂದಾವರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶ ಮಾಡಿದ ಸಂದರ್ಭದ ಹಿನ್ನೆಲೆ
ಬಂಗರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ನಾಂದಿ