যিটো বেক্টেৰিয়াৰ পৰা ৰেষ্ট্ৰিকচন এণ্ডনিউক্লিয়েজ আহৰণ কৰা হয় সেই বেক্টেৰিয়াৰ নামটোৰ লগত সংগতি ৰাখি উৎসেচকটোৰ নামকৰণ কৰা হয়। নামটোত বেক্টেৰিয়াটোৰ গ’ণৰ নামৰ প্ৰথম আখৰটো বৰফলাৰে লিখি পাছত প্ৰজাতিৰ নামটোৰ প্ৰথম আখৰ দুটা সৰু হৰফেত পকোৱা আখৰেৰে (Italics) লিখা হয়। উৎসেচকটোৰ চতুৰ্থ আখৰটোৱে বেক্টেৰিয়াটোৰ প্ৰকাৰটো বুজায়। উদাহৰণ স্বৰূপে Escherichia coli RY13 পৰা আহৰণ কৰা ৰেষ্ট্ৰিকচন এণ্ডনিউক্লিয়েজ বিধৰ নাম হ’ল Eco RI। ইয়াত E আখৰটো আহিছে ‘Escherichia’ গ’ণৰ পৰা, co আখৰ দুটা আহিছে ‘coli’ প্ৰজাতিৰ পৰা আৰু R আখৰটো আহিছে RY 13 জাতটোৰ (Strain) পৰা। প্ৰথম প্ৰথম আৱিস্কাৰ কৰা ৰেষ্ট্ৰিকচন উৎসেচকটো আছিল Hin d II (হিন ডি টু) আৰু ইয়াক Haemophilus influenza Rd পৰা সংগ্ৰহ কৰা হৈছিল। ই DNA ক দুটা খণ্ডত খণ্ডিতকৰণ কৰোতে দুটা ভোটা মূৰৰ (Blunt end) সৃষ্টি হয়। আনহাতে Eco R I (ইক’ আৰ ওৱান) নামৰ ৰেষ্ট্ৰকচন উৎসেচকটোৱে DNA ক খণ্ডিতকৰণ কৰোতে দুটা ষ্টিকি মূৰৰ (Sticky end) সৃষ্টি হয়। বৰ্ত্তমানলৈকে প্ৰায় 230 টা ভিভিন্ন জাতৰ বেক্টেৰিয়াৰ পৰা 900 তকৈও অধিক ৰেষ্ট্ৰিক্‌চন এনজাইম পৃথকীকৰণ কৰা হৈছে। 
(vii) প্ৰান্তীয় নিউক্লিয়’টাইডেল ট্ৰেনচ্‌ফাৰেজ (Terminal nucleotidyl transferase): প্ৰান্তীয় নিউক্লিয়’টাইডেল ট্ৰেনচ্‌ফাৰেজ এনজাইমে DNA ৰ খণ্ডৰ 3´-OH মূৰত মন’ নিউক্লিঅ’টাইড ট্ৰাইফছফেট সংযোগ কৰে।
(viii) ক্ষাৰীয় ফছফেটেজ (Alkaline phosphatase): ৰিকম্‌বিনেন্ট DNA প্ৰস্তুতকৰণৰ সময়ত বাহক DNA ৰ ভঙ্গুৰতা ৰোধ কৰিবলৈ ৰৈখিক বাহক DNA ৰ 5´- ফছফেট গ্ৰুপ আতৰাবলৈ ক্ষাৰীয় ফছফেটেজ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। তাৰোপৰি DNA আৰু RNA ক তেজষ্ক্ৰিয় p32 ৰে চিহ্নিত কৰিবলৈকেও এই উৎসেচকৰ প্ৰয়োজন হয়। যদি 5´ প্ৰান্তত ফছফেট গ্ৰুপটো থাকি যায় তেন্তে ইয়াত তেজষ্ক্ৰিয় p32 য়ে চিহ্নক হিচাপে কাম কৰিব নোৱাৰে।
(ix) পলিনিউক্লিয়’টাইড কাইনেজ (Polynucleotide kinase): পলিনিউক্লিয়’টাইড কাইনেজে ATP অণুৰ পৰা এটা ফছফেট DNA নাইবা RNA ৰ 5´-OH ফছফেটৰহিত (Dephosphorylated) গ্ৰুপটোলৈ কঢ়িয়াই আনে। ইয়াৰ পাছতহে লাইগেজ এনজাইমে বাহক DNA আৰু আকাক্ষিত DNA ৰ খণ্ড দুটাৰ ফাকটো জোৰা লগাব পাৰে। 
(x) DNA লাইগেজ (DNA ligase): দুডাল দ্বিসূত্ৰীয় DNA ক যোৰা লগোৱা কাৰ্যত এই এনজাইমে সহায় কৰে। এই প্ৰক্ৰিয়াটোক বান্ধনী দিয়া কাৰ্য (Ligation) বোলে। যোৰা লগোৱা ফাকটোত কোনো নতুন নিউক্লিঅ’টাইড যোগ নহয় আৰু ইয়াত 5´-ফছফেট গ্ৰুপৰ লগত 3´- OH গ্ৰুপৰ মাজত সংযোজী বান্ধনী (Covalent bond) ৰ সৃষ্টি হয়। ইয়াক ফছফ’ডায়েষ্টাৰ বান্ধনী (Phosphodiester bond) বোলা হয়। ই. কলি বেক্টেৰিয়াৰ পৰা আহৰণ কৰা DNA লাইগেজ এনজাইমৰ সক্ৰিয়কৰণৰ বাবে ATP অণু আৰু NAD+ প্ৰয়োজন হয় আকৌ লেম্ব্‌ডা T4 ফাজৰ DNA লাইগেজে অকল ATP অণুৰ দ্বাৰাই সক্ৰিয়কৰণ হয়। এই উৎসেচকটোক কোৱা হয় T4 DNA ligase।
11.8. DNA খণ্ডৰ পৃথকীকৰন আৰু বিচ্ছিন্নকৰণ (Separation and Isolation of DNA fragments): 

DNA দণ্ডডালক খণ্ডিত কৰাৰ পাছত টুকুৰা DNA বোৰৰ সৃষ্টি হয়। DNA ৰ এই সৰু সৰু বিচ্ছিন্ন খণ্ডবোৰক সিহঁতৰ আকৃতি আৰু দৈৰ্ঘ অনুযায়ী জেল ইলেকট্ৰফৰেছিচ (Gel Electrophoresis) কৌশলৰ দ্বাৰা পৃথকৃত কৰা হয়। A. Tiselins য়ে এই কৌশল 1937 খৃষ্টাব্দতে উদ্ভাৱন কৰিছিল। কোনো মাধ্যমত বৈদ্যুতিক আৱেশ সৃষ্টি কৰি DNA, RNA, প্ৰটিন আদি অণুবোৰক এই পদ্ধতিৰে পৃথক কৰা হয়। ইয়াত ধণাত্মক আধানযুক্ত অণুবোৰ কেথডলৈ আৰু ঋণাত্মক আধানযুক্ত অণুবোৰক এনডলৈ এটা মাধ্যমেৰে আকৰ্ষিত কৰা হয়। বৰ্ত্তমান সাগৰীয় অপতৃণৰ (Sea weeds) পৰা নিষ্কাশন কৰা অগ’ৰোজ (Agarose: a polysaccharide) নামৰ বহুশৰ্কৰাবিধক আধাৰ দ্ৰব্য হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। DNA ৰ অণুবোৰ ঋণাত্মক হোৱা বাবে এইবোৰ এনডৰ ফালে গতি কৰে আৰু ফলত এটা অংশ আন এটা অংশৰ পৰ বিচ্ছিন্ন হৈ আগবাঢ়ি যায় আৰু পত্যেকডাল অংশই দৈৰ্ঘ অনুযায়ী বেলেগ বেলেগ স্থানত অৱস্থান কৰে। এনেদৰে পৃথক 
হোৱা DNA অংশবোৰ ইথিডিয়াম ব্ৰমাইড (Ethidium bromide/EtBr) নামৰ ৰঞ্জকৰ দ্বাৰা অভিৰঞ্জিত কৰি আলট্ৰা ভায়োলেট (UV) ৰশ্মিৰ পোহৰত পৰ্যবেক্ষণ কৰিলেহে এইবোৰ দৃষ্টগোচৰ হয়। পৃথক হোৱা খণ্ডবোৰক অগ’ৰোজ জেলৰ পৰা কাটি নিষ্কাশন কৰি উলিওৱা হয় আৰু ইলুচন (Elution) প্ৰক্ৰিয়াৰে জেলখিনি নিক্ষালন কৰা হয়। পাছত DNA ৰ এই খণ্ডবোৰক ৰিকম্‌বিনেন্ট DNA প্ৰস্তুত কৰোতে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
11.9. ক্লনিং বাহক বা বহিৰগত DNAৰ বাহক (Cloning Vector or carrier of foreign DNA): 
বাহকবোৰ হ’ল DNA অণু যিয়ে বহিৰাগত DNA ৰ অংশৰ লগত সংযুক্ত হৈ অনুকৃত্যায়িত (Replicate) হ’ব পাৰে। বাহকবোৰ হ’ল প্লাজমিড, বেক্টেৰিঅ’ফাজ, কছমিড (Cosmid), ইষ্টৰ কৃত্ৰিম ক্ৰম’জম (Yeast Artifitial Chromosome/YAC), বেক্টেৰিয়াৰ কৃত্ৰিম ক্ৰম’জম (Bacterial Artificial Chromosome/BAC) আৰু ভাইৰাছ। এইবোৰৰ ভিতৰত প্লাজমিড আৰু বেক্টেৰিঅ’ফাজকে উপযুক্ত বুলি বিবেচিত কৰা হয়।
প্লাজমিড DNA ক্ৰ’ম’জমীয় DNA
1. প্লাজমিড DNA বোৰ দ্বিসূত্ৰীয়।
2. ইহঁত বৃত্তাকাৰ আকৃতিৰ।
3. ইয়াত হিষ্টন প্ৰটিন নেথাকে।
4. ইয়াত ইনট্ৰন নেথাকে। 1. এইবোৰ দ্বিসূত্ৰীয় বা একসূত্ৰীয়।
2. ইহঁত ৰৈখিক বা বৃত্তাকাৰ আকৃতিৰ।
3. ইয়াত হিষ্টন প্ৰটিন থাকে।
4. ইয়াত এক্সন আৰু ইনট্ৰন দুয়োটা থাকে।

1952 চনত প্ৰথমতে বেক্টেৰিয়াৰ পৰা প্লাজমিডবোৰ Willium Hays আৰু Joshua Lederberg য়ে পৃথকীকৰণ কৰিছিল। বেক্টেৰিয়াত মূখ্য ক্ৰম’জমডাল থকাৰ উপৰিও এডাল বৃত্তাকাৰ আকৃতিৰ দ্বিসূত্ৰীয় আৰু অনুকৃত্যায়িত (Replicate) হ’ব পৰা DNA অণু থাকে। ইয়াকে প্লাজমিড বোলা হয়। বেক্টেৰিয়াটোৰ বৃদ্ধি নাইবা কোষবিভাজনৰ কাৰণে ই প্ৰয়োজনীয় নহয় যদিও বেক্টেৰিয়াটোক কিছুমান গুণ প্ৰদান কৰে যাৰ কাৰণে ই পোষক জীৱটোৰ কিছুমান এন্টিবডিৰ বিৰুদ্ধে কাম কৰিব পাৰে। প্ৰাকৃতিক ভাবে আহৰণ কৰা এইবোৰ প্লাজমিডে পোষক প্ৰাণীটোৰ ভিতৰত সীমিত সংখ্যাক অনুকৃত্যায়িত DNA ৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে। বৰ্ত্তমান এই প্ৰাকৃতিক প্লাজমিড বোৰক বিকশিত কৰি পৰীক্ষাগাৰত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। বৰ্ত্তমান pBR 323 ভেক্টৰটো আদৰ্শ প্লাজমিড হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। 1977 চনত বলিভাৰ (Boliver) ৰড্ৰিগেজে (Rodrguez) ইয়াক প্ৰস্তুত কৰি উলিয়াইছিল। pBR 323ৰ নামকৰণৰ ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ ‘p’ আখৰটোৱে প্লাজমিডক (Plasmid) সূচাইছে, ‘BR’ টোৱে আৱিস্কাৰক বিজ্ঞানী বলিভাৰ (Boliver) ৰড্ৰিগেজক (Rodrguez) সূচাইছে আৰু 323 য়ে পৰীক্ষাগাৰত প্লাজমিডটোৰ অনুক্ৰমক সূচাইছে।
11.10. পৰিবাহক ক্লনিং কৰোতে প্ৰয়োজনীয় চৰ্ত্তসমূহ (Important Features to Fascilitate Cloning into a Vector): 
(i) অনুকৃত্যায়নৰ সৃষ্টি (Origin of Replication): অনুকৃত্যায়নৰ প্ৰাৰম্ভিক স্থানটো (Ori) DNA ক্ষাৰকীয় মূলকৰ ক্ৰমৰ এটা নিৰ্দিষ্ট স্থান আৰু এই স্থানৰ পৰাহে অনুকৃত্যায়ন আৰম্ভ হয়। প্ৰকোষকেন্দ্ৰীয় কোষত এটা মাত্ৰ প্ৰাৰম্ভিক স্থান থাকে। আনহাতে সংকোষকেন্দ্ৰীয় কোষত এটাতকৈ অধিক প্ৰাৰম্ভিক স্থান থাকে।
(ii) নিৰ্বাচিত চিহ্ন (Selectable Marker): কিছুমান জিনক নিৰ্বাচিত চিহ্ন বুলি কোৱা হয় কিয়নো ইহঁতে কোনটো পোষক কোষত বাহক বা ৰূপান্তৰক আছে সেয়া চিনাক্ত কৰিব পাৰে। ৰূপান্তৰণ প্ৰক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা বেক্টেৰিয়াৰ দেহত বহিৰাগত জিন প্ৰতিস্থাপন কৰিব পাৰি। সাৰাৰণতে এন্টিবডিক প্ৰতিৰোধ কৰিব পৰা এন্টিবায়’টিক সংশ্লেষণকাৰী জিন যেনে – টেট্ৰাচাইক্লিন (Tetracycline), এম্পিচিলিন (Ampicillin), কেনামাইচিন (Kanamycin), আদিক নিৰ্বাচিত চিহ্ন হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। সাধাৰণ ই.কলি কোষবোৰৰ এই এন্টিবায়’টিকবোৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা নাই। প্লাজমিড pBR322 ৰ দুটা এন্টিবায়টিক প্ৰতিৰোধী জিন আছে যেনে – এম্পিচিলিন প্ৰতিৰোধী জিন (Amp r ) আৰু টেট্ৰাচাইক্লিন প্ৰতিৰোধী জিন (tet r) আৰু ইহঁতক নিবাৰ্চিত চিহ্ন হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
11.11. ক্লনিংৰ স্থান (Cloning Site or Recognition Site): 
ৰিকম্‌বিনেন্ট DNA বেক্টেৰিয়া, উদ্ভিদ কোষ নাইবা প্ৰাণী কোষত সুমুৱাই দিব পাৰি। যিতো কোষে বহিৰাগত জিন গ্ৰহণ কৰে তাক ৰূপান্তৰিত কোষ (Transformed Cell) বোলা হয় আৰু যি পদ্ধতিৰে অন্য এটা কোষৰ DNA ৰ অংশবিশেষ (বহিৰাগত বা আকাংক্ষিত জিন) আন এটা কোষত প্ৰৱেশ কৰোৱাই কোষটোৰ DNA ৰ লগত একত্ৰিকৰণ কৰা পদ্ধতিটোকে ৰূপান্তৰণ (Transformation) বোলা হয়। অন্য DNA ৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰা অংশবিশেষ বাহকৰ প্লাজমিডৰ নিউক্লিয়’টাইডৰ এটা বিশেষ স্থানত লগ লাগে। এই স্থানটোক স্বীকৃত স্থান (Recognition Site) বোলা হয়। উদাহৰণ স্বৰূপে প্লাজমিড pBR 322 ত ৰেষ্ট্ৰিকচনএনজাইমৰ কাৰণে বেলেগ বেলেগ ধৰণৰ স্বীকৃত স্থান থাকে। ইয়াৰে দুটা একক স্বীকৃত স্থান হ’ল Pst I আৰু Pvu I আৰু ইহঁত pBR 322 প্লাজমিড amp r জিনত (এম্পিচিলিন প্ৰতিৰোধী জিন) থাকে। ঠিক তেনেদৰে Bam H I, Sal I, আদি স্বীকৃত স্থান (Recgnition Site) tet r জিনত (টেট্ৰাচাইক্লিন প্ৰতিৰোধী জিন) থাকে। ইয়াৰ উপৰিও প্লাজমিডডটোত কিছুমান একক স্বীকৃত স্থান যেনে – Eco R I, Cla I, Hind III, আদি প্লাজমিডৰ অনুকৃত্যায়নৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় প্ৰটিন সংশ্লেষণৰ লগত জড়িত। প্লাজমিডত প্ৰৱেশ কৰিবলগীয়া Pst I বা Pvu I ৰেষ্ট্ৰকচন এনজাইমবোৰে প্লাজমিডৰ এম্পিচিলিন জিনটোক নিষ্ক্ৰিয় কৰি তোলে। ৰিকম্‌বিনেন্ট pBR 322 যুক্ত বেক্টেৰিয়াটোৱে ইতিমধ্য এম্পিচিলিনৰোধী গুণটো হেৰোৱা বাবে এম্পিচিলিনৰ উপস্থিতিত ইয়াৰ বৃদ্ধি হব নোৱাৰে, কিন্তু টেট্ৰাচাইক্লিনৰ উপস্থিতিত ইয়াৰ বৃদ্ধি বাধাপ্ৰাপ্ত নহয়। ঠিক তেনেদৰে টেট্ৰাচাইক্লিন জিনত থকা স্বীকৃত স্থান (Recognition Site) দুটাত Bam HI বা Sal I নামৰ ৰেষ্ট্ৰিকচন এনজাইমে টেট্ৰাচাইক্লিন প্ৰতিৰোধী জিনটো নিষ্ক্ৰিয় কৰি তোলে। এনজাইম প্ৰতিৰোধী জিনবোৰে বেক্টেৰিয়াত প্ৰতিস্থিত হৈছে নে নাই তাক প্ৰমাণ কৰিবলৈ ৰঞ্জক দ্ৰব্য ব্যৱহাৰ কৰি ৰিকমবিনেন্ট DNA বিটা গেলেক্ট’চাইডেজ (β-Galactosidase) নামৰ উসেচকৰ কোডিং অংশত সুমুৱাই দিয়া হয়। ইয়াৰ ফলত উৎসেচকটো নিষ্ক্ৰিয় হ’ব আৰু ইয়াকে কোৱা হয় অন্তৰ্ভূক্তিৰে নিষ্ক্ৰিয়কৰণ (Insertional inactivation) প্ৰক্ৰিয়া। যদি প্লাজমিডটো পুণৰগঠিত (Recombinant) হোৱা নাই তেন্তে ক্ৰম’জমীয় ৰঞ্জক পদাৰ্থৰ উপস্থিতিৰ কাৰণে আবাদ মাধ্যমটোৰ ৰং নীলা হ’ব। আনহাতে যদি প্লাজমিডটো পুণৰগঠিত হৈছে তেন্তে বিটা গেলেক্ট’চাইডেজ এনজাইমটো নিষ্ক্ৰিয় হ’ব আৰু আবাদ মাধ্যমত কোনো ৰঙৰ সৃষ্টি নহব।
11.12. উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ ক্লনিং-ৰ বাহক (Vectors for Cloning of Plants and Animals): 

কিছুমান বেক্টেৰিয়া আৰু ভাইৰাছ প্ৰাকৃতিক ভাবেই ক্লনিঙৰ লগত জড়িত। উদাহৰণ স্বৰূপে মাটিত বাস কৰা এগ্ৰবেক্টেৰিয়াম টিউমিফেচিয়েনচ্ (Agrobacterium tumefaciens) নামৰ ৰোগ সৃষ্টি কৰিব পৰা বেক্টেৰিয়াবিধে কিছুমান দ্বিবীজপত্ৰী উদ্ভিদত টিউমাৰ সৃষ্টি কৰিব পৰা জিন ‘T-DNA’ সুমুৱাই দিয়ে। T-DNA য়ে উদ্ভিদৰ শিপাত টিউমাৰ সৃষ্টি কৰে। এই টিউমাৰবোৰক Crown galls বুলি কোৱা হয়। টিউমাৰ আৱিষ্টকাৰক বেক্টেৰিয়াৰ এই প্লাজমিডটোক Ti Plasmid (Ti:-Tumour inducing) বোলা হয়। যিহেতু জিন স্থানান্তৰণ প্ৰক্ৰিয়াটো মানুহে হস্তক্ষেপ নকৰাকৈ বেক্টেৰিয়াৰ দ্বাৰা প্ৰাকৃতিক ভাবে সৃষ্টি হয় সেয়ে ইয়াক প্ৰাকৃতিক জিনীয় অভিযন্তা (Natural Genetic Engineer) বুলি কোৱা হয়। ঠিক একেধৰণে প্ৰাণীৰ ক্ষেত্ৰত ৰেট্ৰভাইৰাছে (Retrovirus) প্ৰাণীৰ দেহ কোষত কৰ্কট সৃষ্টি কৰিব পৰা বিশেষ জিন স্থাপন কৰে যাৰ ক্ৰিয়াৰ ফলত প্ৰাণীটোৰ সাধাৰণ কোষবোৰ কৰ্কট কোষলৈ ৰূপান্তৰিত হয়। উদ্ভিদৰ টিউমাৰ সৃষ্টিকাৰী এগ্ৰবেক্টেৰিয়ামৰ Ti প্লাজমিড আদিৰ নিচিনা প্লাজমিডবোৰক বিকশিত কৰি অৰোগৎপাদক কৰি লোৱা হয় আৰু এইবোৰক ক্লনিং বাহক হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰি উদ্ভিদত বহিৰাগত আকাংক্ষিত জিন প্ৰতিস্থাপিত কৰা হয়। একেধৰণে ৰেট্ৰভাইৰাছক ক্লনিং বাহক হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰি আমি বিচৰা আকাংক্ষিত জিন কিছুমান প্ৰাণী দেহত সুমুৱাই দি এইবোৰৰ বিবৰ্দ্ধন ঘটাব পাৰো। 
11.13. ৰিকম্‌বিনেন্ট DNA ৰ সৈতে উপযুক্ত পোষকৰ ৰূপান্তৰণ (Transformation of Competent Host with recombinant DNA): 
(i) বাহক মধ্যস্থতাকাৰী জিন স্থানান্তৰণ (Vector Mediated Gene Transfer): ৰিকম্‌বিনেন্ট DNA ৰ ৰূপান্তৰণৰ বাবে উপযুক্ত পোষকৰ প্ৰয়োজন হয়। যি প্ৰক্ৰিয়াত বহিৰাগত নগ্ন DNA ৰ সুত্ৰৰ অংশবিশেষ পৰিৱেশৰ পৰা আহৰণ কৰি কোনো জীৱৰ কোষৰ ক্ৰম’জমৰ লগত সংলগ্ন কৰি সেই জীৱটোত বহিৰাগত জিনৰ চৰিত্ৰবোৰ আত্মপ্ৰকাশ কৰাকে ৰূপান্তৰণ বোলা হয়। কিছুমান প্ৰকোষকেন্দ্ৰীয় প্ৰটিন সৃষ্টি কৰিবলৈ সাধাৰণতে প্ৰকোষকেন্দ্ৰীয় জীৱক পোষক হিচাপে অগ্ৰধিকাৰ দিয়া হয়। উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীকো পোষক হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰি জিন প্ৰযুক্তি কৌশলৰ দ্বাৰা প্ৰটিন উৎপাদনৰ বাবে কলাকৰ্ষণ পদ্ধতি নাইবা কোষটোৰ পৰা জিনীয় ভাবে গুণাৰোপ কৰা (Genetically modified) জীৱ সৃষ্টি কৰিব পাৰি। যিহেতু DNA এবিধ জলস্নেহী অণু আৰু ই বেক্টেৰিয়াৰ কোষাবৰণৰ মাজেদি পাৰ হৈ যাব নোৱাৰে। সেয়েহে বেক্টেৰিয়াবোৰক DNA গ্ৰহণক্ষম কৰি লব লাগিব। তাৰ বাবে বেক্টেৰিয়াবোৰক নিৰ্দিষ্ট গাঢ়তাৰ দ্বিযোজী কেলছিয়ামজাতীয় মৌলৰ ঋণাত্মক আয়নৰ দ্বাৰা উপচাৰণ (Treatment) কৰোৱা হয় যাৰ ফলত বেক্টেৰিয়াৰ কোষাবৰণৰ ৰন্ধৰ মাজেদি DNA অণুবোৰ গতি কৰিব পাৰে। ৰিকম্‌বিনেন্ট DNA ৰ সৈতে বেক্টেৰিয়াৰ কোষবোৰ বৰফত ৰাখি ইনকিউবেট (Incubate) কৰা হয় আৰু তাৰ পাছত 420 C উষ্ণতাত উষ্ণ প্ৰঘাট (Heat shock) কৰি পুণৰায় বৰফত ৰখা হয়। এই প্ৰক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা বেক্টেৰিয়াই ৰিকম্‌বিনেন্ট DNA গ্ৰহণ কৰাৰ সামৰ্থ্য লাভ কৰে।
(ii) প্ৰত্যেক্ষ বা বাহকবিহীন জিন স্থানান্তৰণ (Direct or Vector less Gene Transfer): এই প্ৰক্ৰিয়াত পোষক কোষত কোনো বাহকৰ সহায় নোহোৱাকৈ প্ৰত্যেক্ষ ভাবে জিন স্থানান্তৰণ কৰা হয়। তলত উল্লেখ কৰা পদ্ধতিবোৰৰ দ্বাৰা এনেদৰে জিন স্থানান্তৰণ কৰা হয়।
1. সুক্ষ্ম অনুবিন্ধন বা মাইক্ৰ’ইঞ্জেক্‌চন (Microinjection): এই প্ৰক্ৰিয়াত সুক্ষ্ম বেজী বা সুক্ষ্ম পিপেটেৰে বহিৰাগত DNA উদ্ভিদ বা প্ৰাণীকোষৰ কোষকেন্দ্ৰত সুমুৱাই দিয়া হয়। এই প্ৰক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা RNA, DNA, প্ৰটিন নতুবা কোষাংগিকা আদি প্ৰাণী কোষ, ডিম্ব, যোজন কোষ আৰু উদ্ভিদৰ প্ৰট’প্লাষ্টত সুমুৱাই দিয়া হয়। 
2. ইলেক্‌ট্ৰ’পৰেচন (Electroporation): এই পদ্ধতিত লাইচ’জম বা কেলচিয়াম ক্ল’ৰাইড ব্যৱহাৰ কৰি পোষক কোষৰকোষাবৰণত অস্থায়ী ভাবে ফুটা কৰি ইয়াৰ মাজেৰে বহিৰাগত DNA সুমুৱাই দিয়া হয়।
3. ৰাসায়নিক দ্ৰব্য মধ্যস্থতাকাৰী জিন স্থানান্তৰণ (Chemical Mediated Gene Transfer): এই পদ্ধতিত পলিইথিলিন গ্লাইকল (PEG) আদি ব্যৱহাৰ কৰি বহিৰাগত DNA পোষক কোষত নিক্ষেপ কৰা হয়।
4. জিনগান পদ্ধতি (Genegun Method): এই পদ্ধতিত গল্ড নাইবা টাংষ্টেনৰ (Tungesten) কণিকাক বহিৰাগত DNA ৰ দ্বাৰা প্ৰলেপিত কৰি দ্ৰুতগতিত নিৰ্দিষ্ট কোষত জোৰেৰে নিক্ষেপ কৰা হয়।

ৰিকম্‌বিনেন্ট DNA ৰ প্ৰয়োগ
ৰেষ্ট্ৰিকচন এণ্ডনিউক্লিয়েজৰ নামকৰণ
ৰিকম্বিনেন্ট DNA প্ৰযুক্তিৰ প্ৰণালীসমূহ
জৈৱ প্ৰযুক্তিবিজ্ঞানৰ সংজ্ঞা