নৃতত্ত্বাৰোপিত মূৰ্তি ব্যতিৰেকেও "শিৱলিঙ্গ" বা "লিঙ্গ"-ৰ আকাৰত শিৱৰ পূজাও অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ বুলি বিবেচিত হয়। শিৱলিঙ্গ বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ হ’ব পাৰে। "শিৱ" শব্দৰ অৰ্থ "মঙ্গলময়" আৰু "লিঙ্গ" শব্দৰ অৰ্থ "প্ৰতীক"; এই কাৰণে "শিৱলিঙ্গ" শব্দৰ অৰ্থ "সৰ্বমঙ্গলময় বিশ্ববিধাতাৰ প্ৰতীক"। "শিৱ" শব্দৰ আন এটা অৰ্থ হ’ল "যাৰ মাজত প্ৰলয়ৰ পাছত বিশ্ব নিদ্ৰিত অৱস্থাত থাকে"; আৰু "লিঙ্গ" শব্দৰ অৰ্থও একেই – য’ত বিশ্বধ্বংসৰ পাছত যত সকলো সৃষ্ট বস্তু বিলীন হৈ যায়। যিহেতু হিন্দুধৰ্মৰ মতে, জগতৰ সৃষ্টি, ৰক্ষা আৰু ধ্বংস এজন ঈশ্বৰৰ দ্বাৰা সম্পন্ন হয়, সেই হেতু শিৱলিঙ্গ স্বয়ং ঈশ্বৰৰ প্ৰতীক ৰূপে পৰিগণিত হয়। মনিয়াৰ-উইলিয়ামস আৰু ওয়েণ্ডি ডনিগাৰ প্ৰমুখ কেইবজনো গৱেষকে শিৱলিঙ্গক এটা পুৰুষাঙ্গ-প্ৰতিম প্ৰতীক বুলি ধৰে। যদিও ক্ৰিষ্টোফাৰ ইসাৰহুড, স্বামী বিবেকানন্দ, স্বামী শিৱানন্দ, আৰু এস. এন. বালগঙ্গাধৰ প্ৰমুখ বিশেষজ্ঞসকলে এই মতক খণ্ডন কৰিছে।

"অথৰ্ববেদ সংহিতা" গ্ৰন্থত "যূপস্তম্ভ" নামৰ একপ্ৰকাৰ বলিদান স্তম্ভৰ স্তোত্ৰত প্ৰথম "শিৱ-লিঙ্গ" পূজাৰ কথা জনা যায়। এই স্তোত্ৰৰ আদি ও অন্তত এক "স্তম্ভ" বা "স্কম্ভ"-ৰ বৰ্ণনা পোৱা যায়। এই "স্কম্ভ"-টো চিৰন্তন ব্ৰহ্মৰ স্থলত স্থাপিত। যজ্ঞৰ জুই, ধোঁৱা, ছাঁই, "সোম" লতা, আৰু যজ্ঞকাষ্ঠবাহী ষাঁড়ৰ ধাৰণাটোৰ পৰাই শিৱৰ উজ্জ্বল দেহ, তেখেতৰ জঁট, নীলকণ্ঠ আৰু বাহন বৃষৰ এটা ধাৰণা পোৱা যায়। গতিকে ধৰি লোৱা হয় যে, উক্ত যূপস্তম্ভই কালক্ৰমত শিৱলিঙ্গৰ ৰূপ ধাৰণ কৰিছে। "লিঙ্গপুৰাণ" গ্ৰন্থত এই স্তোত্ৰটো উপাখ্যানৰ আকাৰত বিবৃত হৈছে। এই উপাখ্যানৰ কীৰ্তি হৈছে সেই মহাস্তম্ভ আৰু মহাদেৱ ৰূপে শিৱৰ মাহাত্ম্য।

ৰুদ্ৰ
শিৱলিঙ্গ
ত্ৰিপুৰান্তক
অৱতাৰ