নাউৰুত প্ৰথমে অন্ততঃ ৩,০০০ বছৰ পূৰ্বে মাইক্ৰ'নেছীয় আৰু পলিনেছীয় লোকসকলে বসতি স্থাপন কৰিছিল। নাউৰুত ঐতিহাসিকভাবে ১২ টা গোষ্ঠী বা উপজাতি আছিল। নাউৰুৰ জাতীয় পতাকাটোৰ ১২টা বিন্দুৰ তৰাই এইসকলক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। সেইসময়ত নাউৰুৰ অধিবাসীসকলে মিনপালন আৰম্ভ কৰিছিল। তেওঁলোকে লুনীয়া পানীৰ ইবিজা নামৰ মাছবিধৰ পোনা ধৰি বুদা লেগুন নামৰ মিঠা পানীৰ উপহ্ৰদত মিনপালনৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰিছিল। এই মাছ তেওঁলোকৰ খাদ্যৰ এক নিৰ্ভৰযোগ্য উৎস আছিল। ইয়াৰ লগতে অন্যান্য স্থানীয়ভাবে উপলব্ধ ফল যেনে নাৰিকল আৰু পেনডেনাচ নামৰ ফল খাদ্যৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰিছিল। "নাউৰু" নাম উৎপত্তি সম্ভৱতঃ নাউৰুয়ান ভাষাৰ শব্দ "এনাউৰু"-ৰ পৰা হৈছে, যাৰ অৰ্থ "মই সাগৰৰ পাৰলৈ যাওঁ।"

১৭৯৮ চনত ব্ৰিটিছ কেপ্টেইন জন ফেয়াৰ্ণে তেওঁৰ হান্টাৰ নামৰ ব্যৱসায়িক জাহাজেৰে ভ্ৰমণ কৰাৰ সময়ত নাউৰুক দেখা পায়। তেওঁ হৈছে নাউৰুক দেখা প্ৰথমজন ইউৰোপীয়ান লোক। নাউৰুৰ মোহনীয় প্ৰাকৃতিক ৰূপৰ বাবে ফেয়াৰ্ণে ইয়াক "প্লিজেন্ট আইলেণ্ড" ("Pleasant Island") নামেৰে নামকৰণ কৰে। ১৮২৬ চনৰ পৰা আৰম্ভ কৰি নাউৰু আৰু জাহাজেৰে ভ্ৰমণ কৰা ইউৰোপীয়সকলৰ মাজত সঘনাই যোগাযোগ আৰম্ভ হয়। ইউৰোপীয়সকলৰ বাবে নাউৰু হৈ পৰে চফা খোৱা পানীৰ এক উৎস।

এই সময়তে, ইউৰোপীয় জাহাজবোৰ পৰা পলাতক লোকসকলে দ্বীপটোত বসবাস আৰম্ভ কৰে। দ্বীপটোৰ বাসিন্দাসকলে তেওঁলোকৰ লগত খাদ্যবস্তুৰ বিনিময়ত সুৰা আৰু আগ্নেয়াস্ত্ৰৰ আদান-প্ৰদান কৰে। এই আগ্নেয়াস্ত্ৰসমূহ ১৮৭৮ চনত আৰম্ভ হোৱা দহ বছৰযোৰা নাউৰুৰ গৃহযুদ্ধত ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।

গ্ৰেট ব্ৰিটেনৰ সৈতে এক চুক্তিৰ পাছত, ১৮৮০ চনত জাৰ্মানীৰ সৈতে নাউৰু সংযুক্ত হয় আৰু প্ৰশাসনিক সুবিধাৰ উদ্দেশ্যে জাৰ্মানীৰ মাৰ্চেল দ্বীপপুঞ্জৰ লগত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয়। জাৰ্মানসকলৰ আগমণৰ ফলত নাউৰুৰ গৃহযুদ্ধ সমাপ্ত হয় আৰু দ্বীপটো শাসন কৰিবৰ বাবে ৰজাৰ প্ৰতিষ্ঠিত কৰা হয়। ৰজাসকলৰ ভিতৰত সৰ্বাধিক পৰিচিত ৰজা আছিল আৱেইদা। গিলবাৰ্ট দ্বীপপুঞ্জৰ পৰা খ্ৰিষ্টান মিছনেৰীসকলৰ আগমণ নাউৰুলৈ ঘটে ১৮৮৮ চনত। জাৰ্মান ঔপনিবেশকাৰীসকলে দ্বীপটোক "নাউডো" বা "অনাউৰু" নামেৰে মাতিছিল। জাৰ্মানসকল প্ৰায় তিন দশক ধৰি নাউৰুক শাসন কৰে। ১৮৯০ চনত নিযুক্ত দ্বীপটোৰ প্ৰথম প্ৰশাসক আছিল ৰবাৰ্ট ৰাছ নামৰ এজন জাৰ্মান ব্যৱসায়ী। তেওঁ পাছত এগৰাকী নাউৰুয়ান মহিলাৰ সৈতে বিবাহপাশতো আৱদ্ধ হয়।

খনিজ পদাৰ্থৰ সন্ধানকাৰী এলবাৰ্ট ফুলাৰ এলিছে ১৯০০ চনত নাউৰুত ফছফেট আৱিস্কাৰ কৰে। প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় ফছফেট কোম্পানীয়ে ১৯০৬ চনত জাৰ্মানীৰ সৈতে কৰা চুক্তিৰ পাছত ফছফেটৰ খনন আৰম্ভ কৰে আৰু ১৯০৭ চনৰ পৰা ইয়াৰ ৰপ্তানি আৰম্ভ কৰে। ১৯১৪ চনত প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ সময়ত অষ্ট্ৰেলিয়ান সৈন্যবাহিনীয়ে নাউৰু দখল কৰে। ১৯১২ চনত মিত্ৰশক্তিৰ সিদ্ধান্ত মৰ্মে নাউৰুক যুক্তৰাজ্যৰ অধীনৰ এক "লিগ অফ নেছন মেণ্ডেট" বা প্ৰশাসনিক অঞ্চলত পৰিণত কৰা হয়। ১৯১২ চনত অষ্ট্ৰেলিয়া, নিউজিলেণ্ড আৰু যুক্তৰাজ্যৰ চৰকাৰৰে নাউৰুৰ প্ৰশাসন আৰু ব্ৰিটিছ ফছফেট কমিছন নামৰ এক আন্তঃচৰকাৰী সংস্থাৰ দ্বাৰা ফছফেটৰ খনন আৰু ৰপ্তানি বাবে এক ত্ৰিপাক্ষীক চুক্তি সাক্ষৰ কৰে।

১৯২০ চনত দ্বীপটোত ইনফ্লুৱেঞ্জা মহামাৰীয়ে দেখা দিয়ে, স্থানীয় নাউৰুয়ানৰ মাজত ইয়াৰ মৃত্যুহাৰ আছিল ১৮%।

১৯২৩ চনত লীগ অফ নেছনে অষ্ট্ৰেলিয়াক নাউৰুৰ ওপৰত "ট্ৰাষ্টি মেণ্ডেট" প্ৰদান কৰে, নিউজিলেণ্ড আৰু যুক্তৰাজ্য সহ-ট্ৰাষ্টি ৰূপে ৰয়। ১৯৪০ চনৰ ৬ আৰু ৭ ডিছেম্বৰত সেইসময়ৰ নাজী জাৰ্মানীৰ সামৰিক জাহেজে ফছফেট সৰবৰাহ কৰা ৫ খন জাহাজৰ ওপৰত আক্ৰমণ কৰি ডুবায়।
দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ সময়ত ১৯৪২ চনৰ ২৫ আগষ্টত জাপানৰ সৈন্যই নাউৰু দখল কৰে। জাপানীসকলে দ্বীপটোত এক বিমানঘাঁটি নিৰ্মাণ কৰে। আমেৰিকান সৈন্যই এই বিমানঘাঁটিটোক প্ৰথমবাৰৰ বাবে ১৯৪৩ চনৰ ২৫ মাৰ্চত বোমা বিস্ফোৰণ কৰে, ফলত নাউৰুলৈ খাদ্য সৰবৰাহ বন্ধ হৈ পৰে। জাপানে ১,২০০ জন নাউৰুৰ নিবাসীক শ্ৰমিক ৰূপে কাম কৰিবৰ বাবে সেইসময়ত জাপানৰ অধীনৰ চুুক দ্বীপপুঞ্জলৈ নিৰ্বাসিত কৰে। মিত্ৰশক্তিয়ে নাউৰুক দখল নকৰি বাদ দি যায় আৰু জাপানৰ দিশে অগ্ৰসৰ হয়। জাপানৰ কামাণ্ডাৰ হায়াইকি চ'য়েদাই অষ্ট্ৰেলিয়ান সৈন্যবাহিনীৰ হাতত আত্মসমৰ্পনৰ ফলত অৱশেষত ১৯৪৫ চনৰ ১৩ ছেপ্টেম্বৰত নাউৰু জাপানৰ দখলৰ পৰা মুক্তি লাভ কৰে। চুুক দ্বীপপুঞ্জৰ পৰা জাপানৰ কাৰাধীন ৭৩৭ জন জীৱিত নাউৰুয়ানক স্বভূমিলৈ প্ৰত্যাৱৰ্তনৰ ব্যৱস্থা কৰা হয়। ১৯৪৬ চনৰ জানুৱাৰীত ব্ৰিটিছ ফছফেট কমিছনৰ জাহাজেৰে তেওঁলোকক নাউৰুলৈ উভটাই অনা হয়।

১৯৪৭ চনত অষ্ট্ৰেলিয়া, নিউজিলেণ্ড আৰু যুক্তৰাজ্যক ট্ৰাষ্টি হিচাপে লৈ ৰাষ্ট্ৰসংঘই নাউৰুক ইয়াৰ ট্ৰাষ্ট অঞ্চল ৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰে। এই ব্যৱস্থাৰ অধীনত নাউৰু হৈ পৰে অষ্ট্ৰেলিয়া, নিউজিলেণ্ড আৰু যুক্তৰাজ্য যৌথ প্ৰশাসনিক অঞ্চল। এই চুক্তিৰ মৰ্মে প্ৰথমে অষ্ট্ৰেলিয়াই ৫ বছৰৰ বাবে প্ৰশাসক নিয়োগ কৰিব, আৰু তাৰ পাছৰ প্ৰশাসকসকলক তিনিওখন দেশে আলোচনাৰে নিয়োগ কৰিব। পিছে প্ৰকৃতাৰ্থত কেৱল অষ্ট্ৰেলিয়াইহে ইয়াত প্ৰশাসনিক ক্ষমতা প্ৰয়োগ কৰে।

১৯৬৪ চনত নাউৰুৰ সকলো বাসিন্দাক অষ্ট্ৰেলিয়াৰ অধীনৰ কুৰ্টিচ দ্বীপলৈ স্থানান্তৰিত কৰাৰ প্ৰস্তাব আগবঢ়োৱা হয়। সেইসময়ত ফছফেটৰ খননৰ ফলত নাউৰুৰ প্ৰাকৃতিক পৰিবেশ বিনষ্ট হৈ পৰিছিল আৰু অনুমান কৰা হৈছিল যে এনেদৰে খনন চলি থাকিলে ১৯৯০ চনলৈ নাউৰু বসবাসৰ অনুপযোগী হৈ পৰিব। এই স্থানান্তৰৰ লগতে অষ্ট্ৰেলিয়াৰ চৰকাৰে নাউৰুয়ানসকলক অষ্ট্ৰেলিয়াৰ নাগৰিকত্ব দিয়াৰো প্ৰস্তাব আগবঢ়ায়। পিছে নাউৰুয়ানসকলে অষ্ট্ৰেলিয়াৰ নাগৰিকত্ব গ্ৰহণ কৰিবলৈ মান্তি নহ'ল আৰু কুৰ্টিচ দ্বীপৰ ওপৰত সাৰ্বভৌম অধিকাৰ বিচাৰি স্বাধীন ৰাষ্ট্ৰ গঠন কৰিব বিছাৰিলে। এই কথাত অষ্ট্ৰেলিয়াৰ চৰকাৰ মান্তি নহ'ল। সেয়ে নাউৰুৱে কুৰ্টিচ দ্বীপলৈ স্থানান্তৰিত কৰাৰ প্ৰস্তাব নাকচ কৰে আৰু নিজকে স্বাধীন ৰাষ্ট্ৰ হিচাপে গঠন কৰি ফছফেটৰ খনিসমূহ নিজাকৈ পৰিচালনা কৰিব বিছাৰিলে।

১৯৬৬ চনৰ জানুৱাৰীত নাউৰু স্বায়ত্বশাসিত হয় আৰু সংবিধান প্ৰণয়নৰ দুবছৰ পাছত ১৯৬৮ চনত স্বাধীনতা লাভ কৰে। স্বাধীন ৰাষ্ট্ৰখনৰ প্ৰথম ৰাষ্ট্ৰপতি হয় হেমৰ ডিৰোবৰ্চ। ১৯৬৭ চনৰ নাউৰুবাসীসকলে ব্ৰিটিছ ফছফেট কমিছনৰ সম্পদসমূহ ক্ৰয় কৰে আৰু ১৯৭০ চনত ফছফেট খনিসমূহৰ নিয়ন্ত্ৰণ স্থানীয় প্ৰতিষ্ঠান নাউৰু ফছফেট কৰ্পৰেচনৰ হাতলৈ হস্তান্তৰ কৰে। খনিসমূহৰ পৰা হোৱা উপাৰ্জনে নাউৰুয়ানসকলক বিশ্বৰ চহকী লোকসকলৈ পৰিণত কৰে। ১৯৮৯ চনত নাউৰুৱে অষ্ট্ৰেলিয়াৰ ওপৰত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ন্যায়বিচাৰ আদালতত গোচৰ তৰে। গোচৰৰ মূল কাৰণ আছিল দ্বীপটোৰ ওপৰত কৰা অষ্ট্ৰেলিয়া প্ৰশাসন আৰু খননৰ ফলত ধ্বংস হোৱা দ্বীপটোৰ প্ৰাকৃতিক পৰিবেশ পৰিকাৰ কৰাৰ বিফলতা। পাছে খনন হোৱা অঞ্চলবোৰৰ পুনৰসংস্থাপনৰ চৰ্তত এই গোচৰ আদালতৰ বাহিৰত বুজাবুজি হয়।

ভাষা
ইতিহাস
মিডিয়া
শিক্ষা