ছক্ৰেটিছে যি সময়ছোৱাত বাস কৰিছিল সেয়া আছিল পেল’প’নেছিয়ান যুদ্ধত স্পাৰ্টা আৰু মিত্ৰজোঁটৰ হাতত এথেন্সৰ পতনৰ কাল। যিসময়ত এথেন্সে এই শোচনীয় পৰাজয়ৰ পৰা উদ্ধাৰৰ বাট বিচৰা উচিত আছিল সেই সময়ত এথেন্সবাসী গণতন্ত্ৰৰ দক্ষতা সম্বন্ধে সন্দিহান আছিল। ছক্ৰেটিছ আছিল গণতন্ত্ৰৰ ধ্বজাবাহক আৰু বহুতো পণ্ডিতৰ মতে ছক্ৰেটিছৰ বিচাৰ প্ৰকৃততে এক ৰাজনৈতিক অন্তৰ্কলহৰ পৰিণতি হে আছিল।
নিজ দেশৰ প্ৰতি আনুগত্যৰ চিনস্বৰূপে ছক্ৰেটিছে তদানীন্তন এথেনিয়ান সমাজ ব্যৱস্থা আৰু ৰাজনৈতিক চিন্তাধাৰাক প্ৰত্যাহ্বান জনাইছিল। বিভিন্ন উক্তিত তেওঁ এথেন্সৰ চিৰশত্ৰু স্পাৰ্টাক প্ৰত্যক্ষ বা অপ্ৰত্যক্ষভাৱে প্ৰশংসা কৰিছিল,যি আছিল ছক্ৰেটিছৰ ওপৰত আৰোপিত দেশদ্ৰোহিতাৰ প্ৰধান অভিযোগ। এথেন্সবাসীৰ ন্যায়ব্যৱস্থাক শুধৰাবলৈ তেওঁ কৰা প্ৰচেষ্টাকেই তেওঁৰ মৃত্যুদণ্ডৰ কাৰণ বুলি ভবা হয়।

প্লেটোৰ "এপ’ল’জী"ত থকা মতে ছক্ৰেটিছৰ বন্ধু ছেৰ’ফ’নে ডেলফিৰ ভৱিষ্যদ্ৰষ্টাক ছক্ৰেটিছতকৈ জ্ঞানী কোনোবা আছে নেকি সোধাত যেতিয়া তেওঁ নাই বুলি উত্তৰ দিয়ে, তেতিয়াৰে পৰা ছক্ৰেটিছৰ সমাজ সংস্কাৰী সত্তাৰ জন্ম হয়। ছক্ৰেটিছে এই বাণীক এক সাঁথৰ বুলি অভিহিত কৰিছিল কাৰণ তেওঁৰ মতে তেওঁ জ্ঞানী নাছিল। সেয়েহে এই বাণীৰ সত্যতা প্ৰতিপন্ন কৰিবলৈ তেওঁ এথেন্সৰ মানুহবোৰে জ্ঞানী আখ্যা দিয়া বহুতো বিষয়া,কবি,শিল্পী আদিক তেওঁ এই সাঁথৰটি সোধে। কিন্তু তেওঁলোকক প্ৰশ্ন কৰি ছক্ৰেটিছে সিদ্ধান্ত লয় যে: প্ৰতিজন মানুহে নিজকে পণ্ডিত আৰু বহুতো কথা জনা বুলি ভাবে,কিন্তু প্ৰকৃততে তেওঁলোকে একো নাজানে। তেতিয়া ছক্ৰেটিছে বুজিলে যে ভৱিষ্যবাণীটি সঁচা,কাৰণ সেই মানুহ বোৰে একো নাজানিও নিজকে জ্ঞানী বুলি ভাবে। আনহাতে ছক্ৰেটিছে নিজকে অজ্ঞানী বুলি ভাবে। সেই দিশৰ পৰা চালে নিজৰ অজ্ঞানতাৰ বিষয়ে জনা ছক্ৰেটিছেই একমাত্ৰ ব্যক্তি। ছক্ৰেটিছৰ এই কাৰ্যই তেওঁ ৰাজহুৱা ভাবে প্ৰশ্ন কৰা এথেন্সৰ তথাকথিত জ্ঞানী লোকসকলৰ সন্মানত আঘাত হানে আৰু তেওঁলোকে ছক্ৰেটিছৰ ওপৰত বিতুষ্ট হয়। অৱশেষত ছক্ৰেটিছক এথেন্সৰ যুৱকসকলক বিপথে নিয়া আৰু নাস্তিকতাৰ আদৰ্শ প্ৰচাৰ কৰা অভিযোগত দোষী সাব্যস্ত কৰা হয় আৰু এবাতি হেমলক বিষ খাই মৃত্যুক সাৱটিবলৈ আদেশ দিয়া হয়।
জেন’ফ’নৰ মতে ছক্ৰেটিছে নিজেই বিচাৰকসকলে তেওঁ মৃত্যুদণ্ড দিয়াটো বিচাৰিছিল কাৰণ তেওম জানিছিল যে মৃত্যুৱেহে তেওঁক শান্তি দিব পাৰে আৰু তেওঁৰ শেষ সময় আহি উপস্থিত হৈছে।

জেন’ফন আৰু প্লেটো দুয়ো এই কথাত একমত যে ছক্ৰেটিছে পলাই সৰাৰ সুযোগ পাইছিল কাৰণ তেওঁৰ শিষ্য সকলে কাৰাগাৰৰ পহৰাদাৰ সকলক ভেটি দিবলৈ সক্ষম হৈছিল। কিন্তু ছক্ৰেটিছে পলায়ন কৰাৰ পৰা বিৰত থাকে কাৰণ:
ছক্ৰেটিছৰ মৃত্যুৰ কথা প্লেটোৰ "ফিয়েড’"ত বৰ্ণিত হৈছে। বিষপান কৰাৰ পিছত ছক্ৰেটিছক ভৰি দুখন অসাৰ হৈ নপৰালৈ খোজ কাঢ়িবলৈ কোৱা হয়। তেওঁ শুই দিয়াত বিষ যোগানকাৰীজনে ছক্ৰেটিছৰ ভৰি চিকুটি চাই কিন্তু তেওঁ একো অনুভৱ নকৰে। মৃত্যুৰ শূণ্যতাই লাহে লাহে তেওঁৰ দেহৰ ওপৰলৈ উজাই আহে আৰু তেওঁৰ কলিজা স্পৰ্শ কৰে। মৃত্যুৰ ঠিক আগে আগে ছক্ৰেটিছে ক্ৰিটোক তেওঁ ৰ শেষ ইচ্ছা ব্যক্ত কৰে: "ক্ৰিটো, আমি এছ্ক্লেপিয়াছৰ ওচৰত এটা কুকুৰাৰ ধৰুৱা হৈ আছো। এই ঋণ পৰিশোধ কৰিবলৈ নাপাহৰিবা।"

এছ্ক্লেপিয়াছ আছিল ৰোগ নিৰাময়কাৰী গ্ৰীক দেৱতা। হয়তো ছক্ৰেটিছৰ শেষ কথাষাৰিৰ অৰ্থ এয়াই আছিল যে মৃত্যুৱেই পৰম ঔষধ যিয়ে আত্মাক দেহৰ পৰা মুক্তি প্ৰদান কৰে।

বিচাৰ আৰু মৃত্যু
ছক্ৰেটিক পদ্ধতি
দৰ্শন
জীৱন