वैदिक समाजामध्ये म्हणजे इसवी सन पूर्व १५०० ते इसवी सन ५०० दरम्यान वर्ण व्यवस्थेचे अस्तित्व असल्याचे मानले जाते. पहिले तीन गट ब्राह्मण, क्षत्रीय आणि वैश्य या गटांसाठी युरोपामधील समाजांमध्ये समांतर सामाजिक दर्जाचे गट अस्तित्वात असल्याचे आपल्याला पहाता येते. परंतू शूद्र असा जो खास गट भारतीय समाजात अस्तित्वात होता आणि आहे तो मात्र उत्तर भारतातील ब्राह्मणी व्यवस्थेचे उत्पादित असल्याचे आपल्याला ऐतिहासिक दॄष्ट्या पहाता येतेह्या वर्ण व्यवस्थेच्या चार स्तरां व्यतिरिक्त म्हणजेच व्यवस्थे बाहेर, खाली आणि समांतर सामाजिक दर्जा असलेले अनेक गट कायमच अस्तित्वात असलेले आढळतात, जसेकी अस्पॄश्य, आदिवासी आणि इतर अनेक की, ज्यांना निश्चित असे स्थान/दर्जा वर्ण व्यवस्थेमध्ये दिला गेलेला नव्हता.

हिंदू धार्मिक साहित्यामध्ये वर्ण व्यवस्था अनेक ठिकाणी नोंदवलेली आहे, मानवी समाजाच्या रचनेची ती एक आदर्श व्यवस्था म्हणूनच तिचे वर्णन येथे. वर्ण व्यवस्थेचे हिंदू धर्माच्या अभ्यासकांकडून प्रस्थापित मानले गेलेले उल्लेख हे ॠग्वेदातील पुरुषसूक्त आणि मनुस्मॄतीमध्ये येतात. या विरुद्ध असे अनेक हिंदू ग्रंथ आहेत ज्यांमध्ये जाती व्यवस्थेवर टीका केली गेली आहे, वर्ण व्यवस्थेला नाकारलेले आहे. परंतु ते ग्रंथ समोर आणले जात नाहीत.

अभ्यासकांनी ॠग्वेदातील वर्ण ह्या संकल्पनेला आव्हान दिले आहे कारण, ॠग्वेदात वर्ण हा उल्लेख फ़क्त एकदाच येतो. पुरुषसूक्त हे ॠग्वेदात नंतर घुसवले गेले असल्याचे मानले जात आहे. स्टेफनी जेम्सन आणि जोइल ब्रेरेटोन ह्या संस्कॄत आणि धर्म अभ्यासाच्या प्राध्यापकांनी हे सिद्ध केले आहे की, "ॠग्वेदामध्ये विस्तॄत आणि विभाग-उपविभागलेल्या सर्वांना प्रभावित करणाऱ्या जाती व्यवस्थेचे कसलेही उल्लेख नाहीत." शिवाय ॠग्वेदात वर्णन केलेली वर्णाश्रम व्यवस्था ही, तत्कालीन समाजाचे वर्णन नसून आदर्श व्यवस्था कशी असू शकेल याचे वर्णन म्हणून केलेला "प्राथमिक पातळीवरील विचार" आहे". जसे ॠग्वेदातील वर्णनात वर्ण व्यवस्थेबद्दल माहितीचा अभाव आहे, त्या विरुद्ध मनुस्मॄतीमध्ये विस्तॄत असे वर्णन केले गेले आहे, तरीही ते वर्णनही अस्तित्वावात असलेल्या सामाजिक व्यवस्थेचे वर्णन नसून व्यवस्था कशी असू शकेल याचे प्रारूप मांडण्याचा प्रयत्न आहे. सुजान बयले यांनी असे प्रतिपादन केले आहे की, मनुस्मॄती आणि इतर तत्सम ग्रंथामधुन ब्राह्मणांचे सामाजिक स्थान उंचावण्यास मदत झाली आणि त्यांमधूनच वर्ण व्यवस्थेच्या कथानाचा उदय झाला, परंतू इतर प्राचीन भारतीय ग्रंथामधून जाती व्यवस्थेची निर्मिती झाली नाही.
परिप्रेक्ष्ये
जाती व्यवस्थेचा उगम
व्याख्या आणि संकल्पना
वैदिक "वर्ण"