१९८५ नंतर राजीव गांधींनी भारतात केलेली संगणक क्रांती,जवळपास त्याच काळात महाराष्ट्राचे तत्कालीन मुख्यमंत्रीवसंतदादा पाटील यांनी महाराष्ट्राच्या शिक्षण क्षेत्रात खासगी संस्थाना दिलेला प्रवेश,१९९१ नंतर झालेले आर्थिक उदारीकरण आणि त्याच कालावधीत अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने आणि इतर पाश्चात्त्य देशात भारतीय संगणक अभियंत्यांना आणि कंपन्याना वाढलेली मागणी पूर्ण करताना शिक्षण क्षेत्रात अग्रणी असलेल्या मराठी समुदायपण जगभर स्थलांतरित झाला. आंतरजाल, ईमेल आणि मराठी संकेतस्थळे यांनी या समुद्रापार राहणार्‍या, तसेच बृहन्‌मराठी समाजाची मातृभूमीशी, मित्रांशी तसेच मराठी भाषेची आणि संस्कृतीची नाळ जोडून ठेवण्याचे मोठे भरीव कार्य केले. 

या काळात मराठी खर्‍या अर्थाने ग्लोबल झाली. महाराष्ट्र भूमीत वावरणार्‍या मराठीने "हे विश्वची माझे घर" ही उक्ती सार्थ ठरवली. मराठी ग्लोबल होताना साहजिकच तिची माध्यमे वेगळी आहेत. इथे पत्राना नव्हे तर ई - पत्रांना महत्त्व आहे. आपण ग्लोबल मराठीच्या काळात आहोत. हा काळ इंटरनेटचा, म्हणजेच शुद्ध मराठीत महाजालाचा आहे. त्यामुळे सध्या महाजालावर मराठी काय म्हणते, हे जाणणे काळाची गरज आहे. 

जेव्हा आपण नेटवर फेरफटका मारतो, तेव्हा लक्षात येते की आता इंटरनेटवर असंख्य मराठी संकेतस्थळे निर्माण झालेली आहेत. पूर्वी 'महाजालावर मराठी कुठे आहे?" असा जो ओरडा व्हायचा त्याला ही जोरदार चपराक आहे. आणि महत्त्वाचे म्हणजे मराठीतील पहिले संकेतस्थळ "मायबोली" (www. mayboli.com) याला यावर्षीच तपपूर्ती झालेली आहे. 1996 सालच्या गणेशचतुर्थीला निर्माण झालेले हे सर्वांगसुंदर स्थळ. या संकेतस्थळामुळे जगातील मराठी लोक पहिल्यांदा एकत्र आले. त्यांच्यात चर्चा घडू लागली. शंका - समाधान सुरू झाले. नवनवीन लेखकांना त्यांचे लेख लोकापर्यंत पोहचवता येऊ लागले. हे संकेतस्थळ काळानुसार सतत बदलत राहिले. म्हणूनच, जवळजवळ 15 ते 20,000 सदस्यांसह (मात्र अ‍ॅक्टिव्ह सभासद किती ते माहीत नाही)हे स्थळ विविध उपक्रमांसह संस्कृतीरक्षणाचे काम देखील करत आहे. 

संत तुकारामांची संपूर्ण अभंगगाथा इंटरनेटवर (www.tukaram.com) उपलब्ध आहे.
तुकारामांचे तब्बल साडेचार हजार अभंग या संकेतस्थळावर मूळ मराठीत वाचायला मिळतातच, शिवाय महाराष्ट्रातील या महान संताचा परिचय करून देणारे हिंदी, स्पॅनिश, रशियन, जर्मन आणि इंग्रजी भाषेतील लेखही या संकेतस्थळावर आहेत. ज्ञानेश्वरांची ‘ज्ञानेश्वरी‘ मूळ स्वरूपात मराही विकिस्रोत प्रकल्पात उपलब्ध आहेत. www.chatrapati.shivaji.com या संकेतस्थळावर स्वराज्याची स्थापना करणार्‍या शिवाजी महाराजांचा परिचय आहे. शाहिरी वाङ्‌मयाचा परिचय करून देणार्‍या संकेतस्थळास www.powade.com या पत्त्यावर भेट देता येते. पांडुरंग खाडिलकर, प्रल्हाद जामखेडकर आणि महादेव नानिवडेकर या शाहिरांचा सविस्तर परिचय, त्यांच्या रचना तसेच शिवकालीन अज्ञानदास ते स्वातंत्र्यवीर सावरकर यांच्या शाहिरी रचनांना आढावा या संकेतस्थळावर घेण्यात आला आहे. त्यातील काही पोवाड्यांना ऑडिओ असल्याने ते ऐकता अथवा डाउनलोड करता येतात. 

सहज सोप्या आणि प्रासादिक रचनांमुळे महाराष्ट्राचे आधुनिक वाल्मिकी म्हणून ज्यांचा गौरव केला जातो, ते गदिमाही या सायबरविश्वात भेटतात. १३ ऑक्टोबर इ.स. १९९८ मध्ये www.gadima.com हे संकेतस्थळ सुरू झाले असून, आजवर सुमारे ५३ लाख सायबरयात्रींनी या संकेतस्थळास भेट दिली आहे. मराठी काव्यविश्वात स्वतःचे अढळ स्थान निर्माण करणार्‍या कुसुमाग्रजांची कविताही www.kusumanjali.com या संकेतस्थळावर वाचता येऊ शकते. मराठीतील अनेक नामवंत दिनदर्शिका, प्रमुख वृत्तपत्रे, इंटरनेटवर आहेत. कळव्यातील स्मिता मनोहर या तरुणीने वेब डिझायनिंगचा डिप्लोमा करीत असताना अभ्यासक्रमाचा भाग म्हणून महाराष्ट्राचे लाडके व्यक्तिमत्त्व असणार्‍या पु.ल. देशपांडे यांच्याविषयीचे www.puladeshpande.net हे संकेतस्थळ निर्माण केले. 

मराठीशी या ना त्या कारणाने संबंधित असणारी अशी अनेक संकेतस्थळे असली, तरी त्यातील काही मोजकी अतिशय महत्त्वपूर्ण आणि मनोरंजक आहेत. त्यात ‘मराठी मित्र‘ या संकेत स्थळाचा विशेषे करून उल्लेख करता येईल. सुधीर, सतीश आणि सदाशिव कामतकर यांनी (www.marathimitra.com) हे संकेतस्थळ सुरू केले. आपल्याकडच्या मराठी माध्यमाच्या मुलांना जसे इंग्रजी शिकविले जाते. त्याच धर्तीवर मराठीशी सुतराम संबंध नसणार्‍यांनाही ही भाषा शिकता यावी, यासाठी इंग्रजी माध्यमाचा वापर करून या संकेतस्थळावर एक अभ्यासक्रमच उपलब्ध करून देण्यात आला आहे. मूळ इंग्रजी वाक्य, त्याचे इंग्रजी वर्णमालेतील मराठी भाषांतर आणि त्याच्या उच्चाराचा ध्वनी, अशा पद्धतीने नाव, सर्वनाम, क्रियापद, वाक्प्रचार ते अगदी उभयान्वयी अव्ययापर्यंतचे संपूर्ण मराठी व्याकरण या संकेतस्थळावर इंग्रजीमधून देण्यात आले आहे. येथील शिकवणी वर्गातील एक नमुना - `kadhi' means `When', but `kadhi kadhi' means sometimes.' अशाच पद्धतीने ‘शतपावली‘ ते अगदी ‘पिठलंभात‘ या मराठी अस्मितेशी जोडल्या गेलेल्या अनेक विषयांची माहिती या मराठीमित्राकडे आहे. 

बदलत्या काळाची स्पंदने टिपून वाचन संस्कृतीचा प्रसार करण्यासाठी कार्यरत असणार्‍या ग्रंथालीनेही www.marathividyapeeth.org या संकेतस्थळाद्वारे जगभरातील मराठी माणसांशी संवाद साधला होता. ग्रंथालीने या संकेतस्थळास मराठी विद्यापीठ म्हटले होते. जगभरातील मराठी माणसांना महाराष्ट्रात काय सुरू आहे, याबाबत उत्सुकता असते. महाराष्ट्रातील नव्या तीर्थक्षेत्रांपैकी एक असणार्‍या पुण्यातील ‘मुक्तांगण‘ या व्यसनमुक्ती केंद्राचेही www.muktangan.org हे संकेतस्थळ असून, ते इंग्रजी आणि मराठी भाषेत आहे. त्यात संस्थापिका डॉ. अनीता अवचट यांचा परिचय, रुग्णांचे अनुभव, गोष्टी, प्रश्नावली इत्यादी तपशील आहे. डॉ. अनिल अवचटांच्या विविध लेखांमधून ओझरते दर्शन घडणार्‍या ‘मुक्तांगण‘ संस्थेला एकदा तरी भेट द्यावी, अशी अनेक मराठी माणसांची इच्छा असते, पण विविध कामांमुळे त्यांना ते जमतेच असे नाही. इंटरनेटमुळे ही संस्था आणि तिचे उपक्रम जगभरात कुठेही उपलब्ध होऊ शकतात. गेली शंभरहून अधिक वर्षे मराठी माणसाने ज्या कला प्रकारावर भरभरून प्रेम केले, त्या नाट्यविश्वातील घडामोडींची माहिती देणारे www.natak.com हे संकेतस्थळ आहे. नाट्यसंस्थांमध्ये सुयोगचे (www.suyogmumbai.com) संकेतस्थळ आहे, तर नाट्य कलावंतांमध्ये दिलीप प्रभावळकर (www.dilipprabhavalkar.com) आणि प्रशांत दामले (www.prashantdamle.com) यांची संकेतस्थळे आवर्जून भेट देण्याजोगी आहेत. आरोग्य डॉट कॉम (www.aarogya.com) हे आरोग्यविषयक इत्थंभूत माहिती देणारे संकेतस्थळ इंग्रजीप्रमाणेच मराठीतही उपलब्ध आहे. www.pustak.com हे संकेतस्थळ म्हणजे इंटरनेटवरील मराठी पुस्तकांचे दुकानच आहे. येथे प्रत्येक पुस्तकाची डॉलरमध्ये किंमत दिलेली आहे. याशिवाय महाराष्ट्रियन.कॉम (www.maharashtrian.com), मराठी माती डॉट कॉम (marathimati.com), रामराम पावनं डॉट कॉम (www.ramrampavna.com), मराठी वर्ल्ड डॉट कॉम (www.marathiworld.com) अशी इतरही काही मराठी संकेतस्थळे आहेत. बर्‍याचदा मराठी संकेतस्थळे तयार करताना तांत्रिक समस्या भेडसावतात. केवळ मराठी भाषक संगणक आणि आंतरजालीय तांत्रिक समस्यांची चर्चा घडवण्याच्या दृष्टीने लोकायत हे संकेतस्थळ उपलब्ध आहे.

प्रत्येक संकेतस्थळाला काही अभिव्यक्तीच्या मर्यादा पडतात. त्यामुळे त्यानंतरच्या काळात मराठी माणसाला अभिव्यक्त होण्यासाठी विविध संकेतस्थळांची निर्मिती केली गेली. मायबोली, मिसळपाव, 'मनोगत' ऐसी अक्षरे व 'उपक्रम' ही त्यापैकीच (www.manogat.com & www.mrupakram.org) ही संकेतस्थळे आहेत. या सर्व स्थळांवर अगदी इस्लामपूरपासून ते कॅलिफोर्निया पर्यंतचे सदस्य आहेत. व ते या स्थळांवर पाककृती ते जागतिक विषय यांवर चर्चा करत असतात. 'मनोगत' ने तर शुद्ध मराठी लिखाणाची सोय उपलब्ध करून दिलेली आहे. तर 'उपक्रम' ने खरडवही व व्यक्तिगत निरोप यांची सोय दिलेली आहे. त्यामुळे ज्याप्रमाणे आपण घरी बोलतो त्याप्रमाणे बोलणे शक्य झाले आहे.

यानंतर, म्हणजे सर्वांत महत्त्वाचे व सध्या खूपच प्रसिद्ध असलेले 'मिसळपाव' हे संस्थळ (www.misalpav.com) वरील तिन्ही स्थळांचा उत्तम मिलाफ साधून बनवले आहे. गेल्या अवघ्या दीड वर्षात इथे विविध विषयांवरचे ५००० लेख आहेत. यावरून आपण महाजालावरच्या मराठीच्या प्रगतीचे विश्लेषण करू शकतो. महत्त्वाचे म्हणजे इथे अगदी 'ग्राफिटी' कार अभिजित पेंढारकर ते अर्थविश्लेषक रामदासापर्यंत सर्व लेखक आहेत. त्यामुळे खर्‍या अर्थाने मराठी विश्व जवळ आलेले आहे. याशिवाय बजबजपुरी, मी मराठी इ. स्थळेही बाळसे धरत आहेत. मी मराठी हे संकेतस्थळ राज जैन ह्यांच्या परि्श्रमा्तून निर्माण झाले आहे. सभासदांना अतिशय अद्यावत सुवि्धा देण्यात हे संकेतस्थळ नेहमीच आघाडीवर राहिले आहे. मी मराठी वर होणाया साहित्यविषयक स्पर्धांना वाचकांचा व सभासदांचा भरभरून पाठिंबा मिळवण्यात हे संकेतस्थळ कायम यशस्वी ठरलेले आहे.

याशिवाय विविध राजकीय पक्ष, सामाजिक संस्था यांची स्वतःची मराठी संकेतस्थळे आहेत. नुकतेच मनसेचे एक अतिउत्तम, आपण कल्पनाही करू शकणार नाही असे संस्थळ सुरू झालेले आहे.(www.manase.org) त्यामुळे महाजालावर मराठी लोकशाही मोठया प्रमाणावर नांदते आहे.असे म्हणायला हरकत नाही. 

महाजालावर विविध विषयांना वाहून घेतलेली अनेक स्थळे आहेत. अगदी मराठीतून संगणक - प्रश्न सोडवणारे लोकायत (www.lokayat.com) असो, कलाकारांना वाव देणारे "मानबिंदू"(http://www.maanbindu.com/) हे संकेतस्थळ असो, जुनी नवी मराठी गाणी उप्लब्ध गाणी उपलब्ध करणारे "आठवणीतील गाणी"(http://www.aathavanitli-gani.com/) असो किंवा "माझ्या मराठीचे गायन" असे म्हणणारे, मराठी माती(http://www.marathimati.com/) असो किंवा गणपतीला वाहलेले एकमेव .कॉम(http://www.ekmev.com/ekmev_marathi_new.htm) असो. हे प्रत्येक स्थळ उत्तम आहे. याशिवाय अगदी अवकाशावर आधारित "अवकाशवेध.कॉम" (http://www.avakashvedh.com/)आहे किंवा मराठीतून शुभेच्छापत्रे पाठवण्याचे "मराठी वर्ल्ड"(http://www.marathiworld.com) आणि "वन स्मार्ट क्लिक" आहे अगदी चित्रपटांना वाहिलेले "मराठी मूव्ही वर्ल्ड". तसेच 'प्रश्न पैशांचा आहे, विचारून पहा' असे म्हणणारे आणि लोकांच्या अर्थ / वित्त विषयक शंका विनाशुल्क दूर करण्याचा प्रयन्त करणारे गुरूबिरबल डॉट कॉम (GuruBirbal.com) ही आहे. असा कोणताही विषय नाही की ज्यावर मराठी भाषेत संकेतस्थळ नाही. अगदी दासबोधापासून ते आजच्या कवीपर्यंत प्रत्येक विषयावर वेगवेगळी संकेतस्थळे आहेत जी विविध लोकांना उपयोगी पडतात. याशिवाय कुसुमाग्रजांपासून ते जीए पर्यंत प्रत्येकाचे लिखाण त्यांच्या विश्वस्तांनी महाजालावर उपलब्ध केले आहे. फक्त मराठी गझलांना वाहिलेले संस्थळदेखील उत्तमपणे चालू आहे. अगदी "मराठी कटटा" (www.marathikatta.com) उत्तमपणे चालू असून शिवाजी महाराज ते सावकरांपर्यंत प्रत्येकाचे कार्य महाजालावर उपलब्ध आहे. (www.rajashivaji.com) आणि (www.savarkar.org). एकूणच काय, तर मराठीचा परीघ प्रचंड वाढला आहे. इतकी संस्थळे आहेत की त्यांची ओळख करून द्यायला स्वतंत्र लेखमाला लिहावी लागेल. नेटवरून निघणारे चार ते पाच दिवाळी अंक ते ई- पुस्तके असे सर्व विषय हाताळणे अवघड काम आहे, पण आपल्या मराठी माणसांनी ते आव्हान लीलया पेलले आहे. म्हणूनच या सर्वांचे रंगरूप उत्तम आहे. विश्व संमेलनाचे संस्थळही उत्तम होते. (www.sfssahityasamelan.org) तांत्रिक बाबतीतदेखील ही स्थळे उत्तम आहेत. याचा प्रत्यय आपणाला (www.marathitube.com) सारख्या संस्थळातून मिळतो. आर्थिक समस्यांनी ग्रासलेल्या लोकांसाठी सोपे मार्ग सुचवणारे संकेतस्थळ, ज्याचा वापर विविध टॅक्स विषयीच्या अडचणी दूर करण्यासाठी होतो अर्थसाक्षर.कॉम (arthasakshar.com). सायबर सुरक्षा विषयक अडचणींवर मात करण्यासाठी सायबर साक्षर डॉट कॉम (cybersakshar.com).

अनुदिनी
मराठी संकेतस्थळांचे शैक्षणिक,सामाजिक आणि सांस्कृतिक योगदान
मराठी संकेतस्थळांसमोरची तांत्रिक आव्हाने
मराठीतील पहिले संकेत स्थळ