गर्भारपणाच्या पहिल्या तिमाहीच्या शेवटी गर्भातील अंतःस्रावी प्रजननसंस्था कार्यरत होते. जन्म होण्याच्या सुमारास वृषण आणि बीजांडकोष तात्पुरते निष्क्रीय होतात परंतु पुढे काही महिने पुन्हा कार्यरत राहातात. त्यानंतर लैंगिक स्टेरॉईड्स्ना नकारात्मक प्रतिसाद देणारी मेंदूतील यंत्रणा परिपक्व होऊन अधश्चेतकामधील आर्क्वेट केंद्रकाचे कार्य पौगंडावस्थेपर्यंत दडपले जाते.

यामुळे बालवयात प्रजननग्रंथीपोषी संप्रेरक आणि लैंगिक स्टेरॉईड संप्रेरकांची (टेस्टोस्टेरॉन, ईस्ट्रॅडिऑल, इ.) पातळी (सध्या उपलब्ध असलेल्या पद्धतींनी) न मोजता येण्याइतकी खालावते. (पण या काळात या संप्रेरकांच्या पातळीत होणार्‍या सूक्ष्म चढ-उतारांमुळे बीजपेशी - भावी बीजांडे - आणि त्याभोवतीच्या पुटकांची संख्या जवळजवळ दुप्पट होते असे दर्शवणारे पुरावे नवीन संशोधनातून उपलब्ध होत आहेत.)

खर्‍या पौगंडावस्थेची सुरुवात मध्यवर्ती चेतासंस्थेतील गुंतागुंतीच्या प्रक्रियांतून होते. शरीरावर पौगंडावस्थेचे पहिले चिन्ह बाह्यतः दिसण्याआधी 1 ते 2 वर्षे (8 ते 10 वर्षे वयाच्या सुमारास) या प्रक्रिया सुरू होतात.

मेंदूच्या इतर क्षेत्रांत निर्माण होत असलेले, अधश्चेतकातील आर्क्वेट केंद्रकाला दडपणारे, प्रतिबंधक संकेत बंद होतात. त्याचबरोबर  प्रजननग्रंथी, मेद ऊतक व शरीरातील इतर संस्था यांच्याकडून येणार्‍या अंतःस्रावांच्या स्वरूपातील संदेशांमुळे आर्क्वेट केंद्रकामधील चेतापेशी उत्तेजित होतात आणि नैसर्गिक पौगंडवस्थेची सुरुवात होते. (मेंदूच्या इतर क्षेत्रांत निर्माण होत असलेले हे प्रतिबंधक संकेत आणि त्यांचा आर्क्वेट केंद्रकावरील प्रभाव दूर करणार्‍या यंत्रणा यांच्यावर अनेक वर्षे संशोधन सुरू आहे. याबद्दलचे आकलन अजून अपूर्ण आहे. पण 'समाधान-संप्रेरक' लेप्टीनची पातळी बालवयात सतत वाढत असते आणि ती आर्क्वेट केंद्रकाला प्रतिबंधमुक्त करून कार्यरत करण्यात सहभागी असते.)

आर्क्वेट केंद्रकातील चेतापेशींत असणारी रासायनिक द्रव्ये (न्यूरोपेप्टाईड्स न्यूरोकायनीन बी आणि किस्स्पेप्टीन) त्या पेशींत प्रजननग्रंथीपोषी स्रावी संप्रेरकाच्या (GnRH) निर्मितीला व लाटांच्या स्वरूपात स्रवण्याला सुरुवात करून देतात. (मुळात अधश्चेतकामधे ही लाट का उत्पन्न होते हे अजून पूर्णपणे माहीत नाही. पण 'लेप्टीन', 'किस्स्पेप्टीन' व किस्स्पेप्टीनच्या निर्मितीवर नियंत्रण ठेवणारे 'न्यूरोकायनीन-बी' यांचा यात सहभाग असावा. कारण त्यांची पातळी या सुमारास वाढलेली आढळते. ही लाट कधी उत्पन्न व्हावी हे अनुवंशिकतेमुळेही ठरत असावे.)

प्रजननग्रंथीपोषी स्रावी संप्रेरक लाटांच्या स्वरूपात पोष ग्रंथीतील प्रवेशिका नीलेत (Pituitary Portal System) प्रवेश करतो आणि पोष ग्रंथीला उत्तेजित करतो. त्यामुळे पौगंडावस्था सुरू झाल्याचा संदेश पोष ग्रंथीला मिळतो आणि पोष ग्रंथीत पुटक उद्दीपक संप्रेरक (Follicle Stimulating Hormone – FSH) आणि ल्यूटीनकारी संप्रेरक (Luteinizing hormone – LH) या प्रजननग्रंथीपोषी संप्रेरकांची निर्मिती सुरू होते आणि ते लाटांच्या स्वरूपात रक्तातून प्रसारित केले जातात. या संप्रेरकांच्या उत्तेजनामुळे प्रजननग्रंथींची (बीजांडकोष आणि वृषणाची) वाढ (व कार्य) सुरू होते आणि त्यांत अनुक्रमे स्त्री-संप्रेरक ईस्ट्रोजेन आणि पुरुष-संप्रेरक टेस्टोस्टेरॉनची निर्मिती सुरू होते.
या संप्रेरकांमुळे अनुक्रमे मुलींत स्त्रीबीजांची (बीजांडे) आणि मुलांत पुरुषबीजांची (शुक्रजंतूंची) निर्मिती सुरू होते. याबरोबरच दोघांतही पौगंडावस्थेचे इतर बदलही सुरू होतात.

मध्यवर्ती चेतासंस्थेतील जीएन्‌आरएच (GnRH) स्पंदकातून येणारे उत्तेजक संदेश स्पंदनस्वरूपात येत असल्याने 'प्रजननग्रंथीपोषी स्रावी संप्रेरकही (GnRH)' लाटांच्या स्वरूपात स्रवतो आणि परिणामी पोष ग्रंथीतून 'ल्यूटीनकारी संप्रेरक' आणि 'पुटक उद्दीपक संप्रेरकही'  लाटांच्या स्वरूपात स्रवतात. शारीरिक पौगंडावस्था सुरू होण्याआधी सुरुवातीला या लाटा फक्त झोपेतच निर्माण होतात पण नंतर पौगंडावस्थेच्या शेवटी त्या दिवसरात्र निर्माण होत राहातात. 

या बदलांच्या थोडे आधीच (6 ते 11 वर्षे वयात) अधिवृक्क ग्रंथींची वाढ आणि कार्य (अधिवृक्कविकासारंभ - Adrenarche) सुरू झालेले असते. त्यांतून स्रवणार्‍या स्टेरॉईड स्वरूपातील अधिवृक्कजन्य पुरुषकारी संप्रेरकांमुळे (Adrenal androgens) पौगंडावस्थेतील काही दुय्यम लैंगिक गुणधर्मांचा (मुलगा व मुलगी या दोघांतीलही जननेंद्रीयांवरील व इतर शरीरावरील केसांची वाढ; त्वचेवरील घर्मग्रंथी व शरीरगंध; केसांच्या मुळाशी असणार्‍या तैलग्रंथी आणि तारुण्यपीटिका; इत्यादी) विकास सुरू होतो. पण अधिवृक्कविकासारंभ (Adrenarche) आणि प्रजननग्रंथीविकासारंभ (Gonadarche) यांच्यातील परस्पर संबंधाचे आकलन अजून पूर्णपणे झालेले नाही. त्या कदाचीत एकापुढे एक किंवा बरोबर चालणार्‍या स्वतंत्र प्रक्रियाही असू शकतील. म्हणून जननेंद्रीयांवरील केसांच्या वाढीवरून एखाद्या मुलात जननग्रंथीविकासारंभ व पौगंडावस्थेचा आरंभ झाला हा निष्कर्ष काढता येईलच असे नाही.

या कालावधीत एकदम होणार्‍या शारीरिक वाढीत 'पोष ग्रंथीतून' स्रवणारा वाढसंप्रेरक व अवटु ग्रंथीचाही (Thyroid) सहभाग असतो.

मुख्य लैंगिक अवयवांची वाढ व विकास
चेता-अंतःस्रावी प्रक्रियेतील मुख्य टप्पे
बाह्य जननेंद्रीय – शिश्न
मुलांची लैंगिक वाढ व विकास