स्थायीभाव म्हणजे रसाचा प्रारंभबिंदू. मानवी मनात काही काही विशिष्ट भाव किंवा चित्तवृत्ती नित्य वास करीत असतात. त्यांना चेतक भेटला की त्या प्रकट होतात, जागृत होतात. पुन्हा पुन्हा चेतना मिळाल्यास वस्तुस्थितीचा विसर पडून हे स्थायीभाव / चित्तवृत्ती परिपुष्ट होतात. त्यामुळे आपल्याला रसाची प्रतीती येते, रसास्वाद जाणवतो. कोणत्याही विरुद्ध व अविरुद्ध भावांनी त्यांचा विच्छेद होत नाही. म्हणूनच भरतमुनींनी 'यथा नराणां नृपतिः शिष्याणां च यथा गुरुः | एवं हि सर्व भावानां स्थायी भावः महान् इह ||' अशा शब्दात स्थायीभावाचे महत्त्व सांगितले आहे. तर विश्वनाथाने स्थायीभावांना आस्वादरुपी अंकुर पसरविणारे कंद असे म्हटले आहे. (आस्वादाङ्कुरकन्दः असौ भावः स्थायी इति संमतः |) मात्र हे स्थायीभाव म्हणजे लौकिक जीवनातील मुलभूत प्रेरणा किंवा उपजत भावना नव्हेत तर ते फक्त लौकिक भावनांशी संवादी असतात हे लक्षात ठेवावे लागते. हे स्थायीभाव आठ प्रकारचे आहेत. 

रतिहासेश्च शोकश्च क्रोधोत्साहौ भयं तथा |

जुगुप्सा विस्मयश्चेति स्थायिभावाः प्रकीर्तितः ||

भरतमुनींनी चार प्रमुख रस सांगितले आहेत. या चार प्रमुख रसांपासून चार उपरस निर्माण होतात. यातील प्रमुख रस आणि उपरसांपासून रति, हास, शोक, क्रोध, उत्साह, भय, जुगुप्सा आणि विस्मय हे आठ स्थायीभाव निर्माण होतात. ते असे :

भरतप्रणीत मूलभूत रस आणि उपरस यांपासून निर्माण झालेले आठ स्थायीभाव : 

रस    :     शृंगार         वीर          हास्य          अद्भुत        रौद्र         करूण         बीभत्स     भयानक 

भाव  :      रती         उत्साह         हास           विस्मय       क्रोध         शोक          जुगुप्सा        भय 

साहित्यकृती किंवा नाट्यकृतीचा आस्वाद घेत असताना हे भाव मनात जागृत होऊन त्यांची रसिकाच्या मनात सुखमय चर्वणा झाली की रसाची निष्पत्ती होते.

१   स्थायी भाव
१)    आलंबन विभाव :
२   विभाव
५   अष्टसात्त्विक भाव