सन्ताजी घोरपडे यांचे नक्की जन्म साल माहीत नसले, पण जयसिंह पवारांच्या अन्दाजानुसार साधारण १६४५ असू शकते. चिटणीस बखर सांगते की हम्बीररावांच्या हाताखाली जे अनेक वीर होते त्यात एक सन्ताजी घोरपडे होते. अहमदाबाद, बुरहानपूर, जालना, सिन्दखेड हे मुलूख लुटत हम्बीरराव स्वराज्यात आले. हम्बीररावांच्या विनन्तीवरून सन्ताजीस जुमलेदारी मिळाली. दक्षिण दिग्विजय मोहिमेत कोप्पल प्रान्त जिंकणे ही एक महत्त्वाची योजना होती. कोपल हे आदिलशाहीचे सरदार हुसैनखान आणि कासीम खान यांचे ठाणे होते. या मोहिमेत हम्बीरराव यांनी या पठाण बन्धूंचा पाडाव केला आणि कोपल स्वराज्यात सामील केले. ९१ कलमी बखर सांगते की या युद्धात सन्ताजी आणि बहिर्जी घोरपडे यांनी मोठे रण माजवले. पण जालन्याच्या स्वारीत सन्ताजीच्या हातून काही तरी चूक झाली म्हणूनच शिवाजी महाराजांनी त्यास मुजऱ्यास न येण्याची शिक्षा ठोठावली असे ९१ कलमी बखर सांगते. जालन्याची मोहीम ही शिवाजी महाराजांच्या जीवनातील शेवटची मोहीम. जालना शहर मराठयांनी ४ दिवस लुटले पण लूट परत आणताना रणमस्तखान या मोगल सरदाराने हल्ला केला आणि तो बरीच लूट परत घेऊन गेला, या युद्धात सिधोजी निम्बाळकर कामी आले.

सम्भाजीराजांच्या मृत्यूनंतर मोघलांनी कोकणात मुसण्डी मारली. स्वतः रायगडाला विळखा पडला. जुल्फिकारखान याने रायगड आणि आसपासचा परिसर जिंकण्यासाठी पराकाष्ट केले. याच दरम्यान सन्ताजी खऱ्या अर्थाने एक नेता म्हणून उदयास आले. त्यांनी राजाराम, ताराराणी, राजसबाई यांस धनाजी बरोबर विळख्यातून सुखरूप बाहेर काढले. राजाराम राजे प्रतापगड मार्गे वासोटा, पन्हाळा करत बेदनूरच्या राणीच्या साह्याने जिंजीस सुखरूप निघून गेले. येथे महाराष्ट्रात, सम्भाजीच्या मृत्यूनन्तर मराठ्यांचे राज्य सम्पणार या धुन्दीत मोघल गाफील झाले होते. नेमक्या याच गोष्टीचा फायदा सन्ताजीने घेत खुद्द औरंगजेबाच्या तम्बूवरील कळस कापून नेले. सन्ताजीने आपल्या बन्धू आणि विठोजी चव्हाण यांच्या साह्याने व अवघ्या २००० सैन्यानिशी तुळापूर येथील मोघल छावणीवर हल्ला करुन त्यांची बहुत हानी करून सिंहगडावर पसार झाले. (सन्दर्भ-मराठ्यांचे स्वातन्त्र्य युद्ध) नन्तर सन्ताजींनी जुल्फिकार खानावर हल्ला केला. जुल्फिकार त्या वेळेस रायगडाला वेढा घालून बसला होता. या छाप्यात त्यांना बरीच लूट मिळाली, ती घेऊउन ते थेट पन्हाळ्यास असलेल्या राजाराम राजांस भेटले.(सन्दर्भ-मराठ्यांचे स्वातन्त्र्य युद्ध)साधारण १६८९ (नोव्हेम्बर- डिसेम्बर) या काळात शेख निजाम कोल्हापुरास होता. ह्यास सन्ताजीने युद्धात हरवले, मुकर्रब खान याच युद्धात जबर जखमी झाला. बहुधा तो युद्धातील जखमांमुळे मेला असावा.

पुढे हाच स्वातन्त्र्य लढा सन्ताजी-धनाजीने बेळगाव-धारवाड करत कर्नाटक प्रान्तात नेला. नन्तर ह्यांनी जिंजीकडे आपला मोर्चा वळवला. जिंजी किल्ल्यास जुल्फिकार खान, त्याचा बाप असद खान, आणि शहजादा कामबक्ष वेढा घालून बसले होते. सन्ताजी साधारण १५ हजाराचे घोडदळ घेऊन, तर धनाजी साधारण १० हजाराचे घोडदळ घेऊन जिंजीस थडकले. प्रथम धनाजी आपली फौज घेऊन सामोरे आले आणि मोगली सैन्यावर हल्ला केला. मागून येणाऱ्या सन्ताजीस अलिमर्दाखान आडवा आला. अलिमर्दाखान हा जिंजीच्या मोगली फौजेला रसद पुरवीत असे. त्याची रसद मारीत सन्ताजी पुढे निघून गेले. (सन्दर्भ- जेधे शकावली) या लढाईची फ्रेंच गव्हर्नर मार्टिन याने आपल्या डायरीत नोन्द केली आहे. सन्ताजी आणि धनाजी यांच्या या जोशासमोर मोगल सैन्याची दाणादाण उडाली. जिंजीच्या मोगली सैन्याचीतर वाताहत झाली. त्यांची रसद तोडली गेली, अफवांचे पीक उठवले जाऊ लागले होते. त्यात किल्ल्यातून मोगली फौजेवर हल्ले होऊ लागले. स्वतः जुल्फिकार खान रसद आण्यास बाहेर पडला असता त्याचा सामना सन्ताजी बरोबर झाला. जुल्फिकार खान कसाबसा आपला जीव वाचवत परत छावणीत आला. जुल्फिकार खानने सन्ताजीकडे वाट मागितली आणि जिंजीचा वेढा उठवण्याचे वचन दिले. २२ जानेवारी १६९३ रोजी आदेशाची वाट न पाहता मोगली सैन्य जिंजी सोडून वान्दीवाश येथे निघून गेले.

जुल्फिकार खानास वाट दिल्यावरून सन्ताजीत आणि राजारामराजांत वाद निर्माण झाला. वास्तविक सन्ताजी हे एक खरे सेनानी होते, त्यांना राजकारणाची तितकीशी जाण असण्याची शक्यता कमी होती. या उलट राजाराम राजांस अनेक राजकारणी मण्डळी सल्ले देत होती. सन्ताजी जिंजी सोडून कांचीपुरमला निघून गेले. वाटेत त्यांना कासीमखान जिंजीकडे चालून येत असल्याची बातमी मिळाली. कासीम खानास बादशाहने जुल्फिकार खानास मदत करण्यासाठी पाठविले होते. कांचीपुरमनजीक कावेरीपाक या ठिकाणी खान असताना सन्ताजीने अचानक हल्ला चढ़विला. अगदी थोड्याच वेळात खानाच्या फौजेचा धुव्वा उडाला आणि खान कांचीपुरमला पळून गेला, तिथे त्याने देवळांचा आश्रय घेतला आणि धोका मिटेपर्यंत तिथेच लपून बसला. याच दरम्यान बहिर्जी घोरपडेने राजाराम विरोधात बण्डखोरी केली आणि ते याचप्पा नायका संगे मोगलांविरोधात लढू लागले. राजारामने सन्ताजीससुद्धा सेनापति पदावरून दूर केले. आता सेनापति पद धनाजी जाधवांकडे देण्यात आले. येथे एक लक्षात घेण्यासारखी गोष्ट म्हणजे, सेनापतिपद गेले तरी सन्ताजीने मोगलांविरोधातला लढा चालूच ठेवला. ते मोगलांना वतनासाठी किंवा कुठच्या पदासाठी जाऊन मिळाले नाहीत. हाच खरा मराठ्यांचा स्वातंत्र्य लढा जो १८५७ च्या क्रान्तीपेक्षा ही किती तरी पटीने सरस होता. जाने १६९५ दरम्यान सन्ताजीने कर्नाटकातून मुसण्डी मारली ती थेट बुरहानपुरात. मोगली सुभेदाराने प्रतिकार करण्याचा प्रयन्त केला पण मराठ्यांच्या २००० सैन्यापुढे त्याचा निभाव लागला नाही आणि तो बुरहानपुर सोडून पळून गेला. मराठ्यांनी बुरहानपूर लूटले आणि ही बातमी जेव्हा औरंगजेबास कळली तेव्हा त्याने बुरहानपुरच्या सुभेदारास बांगड्यांचा आहेर पाठवला. नंतर सन्ताजीने सुरत लुटण्याचा बेत आखला होता, पण शेवटी तसे न करता त्याने वेढा घातला तो नन्दुरबार शहरास. नन्दुरबारच्या सुभेदाराने शहर राखण्यासाठी सन्ताजीबरोबर लढाई केली. सन्ताजी नन्दुरबारला जास्ती वेळ वेढा घालून बसले नाहीत आणि ते परत खटाव प्रान्तात आले. तिथे त्यांने अनेक मोगल सरदारांना लढाईत मारले, अनेक मोगल सरदार युद्ध सोडून पळून गेले, अनेक सरदार कैद झाले.

सन्ताजीच्या कारकिर्दीत दोन मोठे विजय म्हणजे दोड्डरीची लढाई आणि दुसरी बसवापट्टणची लढाई. या दोन लढायांची तुलना साल्हेर किंवा कांचनबारीच्या लढायांशी होऊ शकते. सन्ताजीस नेस्तनाबूत करण्यासाठी औरंगजेबाने कासीमखानाबरोबर खानाजाद खान, असालत खान, मुराद खान, सफसिख खान असे अनेक नामवन्त सरदार पाठवले होते. कासीमखानाबरोबर सरदार मोठा तोफखाना, भरपूर धन, आणि कामबक्षषचे सुद्धा सैन्य दिमतीला दिले होते. सन्ताजी मोगल सैन्याच्या हालचालीवर लक्ष ठेऊन होते. त्यांना आपल्या गुप्तहेराकडून बित्तंबातमी मिळत होती. कासीमखानाने आपले सामान रवाना केल्याची खबर सन्ताजीस मिळाली. सन्ताजीने गनिमी काव्याचे डाव आखले आणि त्याप्रमाणे आपल्या सैन्याच्या ३ तुकड्या केल्या. पहिल्या तुकडीने कासीमखानाच्या सामानावर हल्ला केला. तो हल्ला परतवण्यासाठी कासीमखानने आपले बरेच सैन्य खानाजाद खानाबरोबर तिथे पाठवून दिले. सन्ताजीच्या दुसऱ्या तुकडीने खानाजाद खानाला वाटेत गाठला आणि लढाई सुरू केली. आता कासीमखानाची छावणीत शुकशुकाट होता, तीच सन्धी साधत मराठ्यांच्या तिसऱ्या तुकडीने या छावणीवर हल्ला केला आणि मोगली सैन्याची पुरी वाताहत करून टाकली. मोगली सैन्य रणंगण सोडून पळत सुटले आणि दोडेरीच्या गढीचा आश्रय घेतला. सन्ताजीने या गढीला वेढा घातला आणि मोगलांची रसद मारली. दोडेरीच्या मोगल किल्लेदाराने किल्ल्याचे दरवाजे बन्द केले आणि बाहेर असलेल्या कासीम खानाच्या सैन्यास सन्ताजीच्या तावडीत मोकळे सोडले. कासीमखान आणि त्याचे सरदार दोरखण्ड लावून एक रात्री सेनेला सन्ताजीच्या तोण्डी देऊन किल्ल्यात निघून गेले. जसे दिवस जाऊ लागले तशी किल्ल्यातली रसद सम्पत आली. खानाचे सैन्य उपाशी मरू लागले. शेवटी मोगलांनी सन्ताजीकडे जीवदानाची याचना केली. सन्ताजीने मोगलांचे अनेक हत्ती, घोडे, तोफा, नगद, आणि सोबत दोन लाख होनाची खण्डणी घेतली. ही नामुष्की सहन न होऊन कासीमखानाने विष पिऊन आत्महत्या केली. या लढाईचे दाखले मोगल इतिहासकार देतात पण आपल्या इतिहासकारांनी या एका मोठ्या लढाईचे साधे वृतसुद्धा दिले नाही.

अवघ्या २००० सैन्यासोबत लाखोंच्या पटीत सैन्य असणाऱ्या मोगल छावणीत घुसून बादशाहाच्या छावणीचे कळस कापले. असे साहस करण्यासाठी ध्येयवेड असावे लागते .ते सन्ताजी घोरपडेनीं दाखवले.
प्रत्येक इतिहासप्रेमीच्या अंगावर रोमांच उभे रहावे असेच हे धाडस होते.

घोडे पाणी पीत नसतील तर
हम्बीरराव मोहिते आणि सन्ताजी घोरपडे
सेनापती सन्ताजी घोरपडे : पूर्वज
समाधी