प्राचीन आणि मध्ययुगीन भारतात जाती व्यवस्थेच्या उदयाबद्दलचे निदान दोन मुख्य सिद्धान्त आहेत, ह्या दोनही सिद्धान्तांचा पाया समाजातील विचारप्रणालीच्या घटकांवर किंवा सामाजिक-आर्थिक घटकांवरच आधारित आहे.


पहिल्या प्रवाहाने धार्मिक मानववंशशास्त्रावर भर देऊन इतर ऐतिहासिक तथ्यांना परंपरांमधून निर्माण झालेले आणि म्हणूनच दुय्यम मानले. दुसऱ्या प्रवाहाने समाजशास्त्रीय तथ्यांवर भर देऊन ऐतिहासिक संदर्भांवर आपले लक्ष केंद्रित केले आहे. दुसऱ्या प्रवाहाने पहिल्या प्रवाहावर जातीच्या उत्पत्तीच्या सिद्धान्ताबद्दल टीका केली आहे, दुसऱ्या प्रवाहाच्या मतांनुसार पहिल्या प्रवाहाने धर्माच्या आणि परंपरांच्या नावावर भारतीय समाजाच्या संदर्भांचे आणि इतिहासाचे वास्तवच नाकारले आहे.

दुसरे शहरीकरण (५०० ते २०० ख्रिस्तपूर्व)
परिप्रेक्ष्ये
जाती
"ज्ञाती"