दिल्लीचा पुरातन उल्लेख महाभारत नावाच्या महापुराणात आढळतो. जिथे त्याचा उल्लेख प्राचीन इंद्रप्रस्थ म्हणून केला जातो. महाभारत काळात इंद्रप्रस्थ ही पांडवांची राजधानी होती. पुरातत्व पुरावांतील प्रथम पुरावा असे सूचित करतो की मानव ई. स. पु. दोन हजार वर्षांपूर्वीच दिल्लीत व आसपास होता. मौर्य काळामध्ये ( 300 इ.स.पू.) इथल्या शहराचा विकास होऊ लागला. महाराज पृथ्वीराज चौहान यांचे दरबारी कवी चांद बरदाई यांची हिंदी रचना पृथ्वीराज रासो मध्ये तोमर राजा अनंगपाल यांचे दिल्लीचे संस्थापक, म्हणून वर्णन केले गेले आहे. असे मानले जाते की त्यांनी 'लाल-कोट' बांधला आणि मेहरौलीचा गुप्त कार्पेट लोखंडी खांब दिल्लीला आणला. दिल्लीत तोमरांचा राज्य कालखंड 400 ते 1200 वर्षाचा आहे. 'दिल्ली' किंवा 'दिल्लीका' शब्दाचा वापर उदयपुरात सापडलेल्या शिलालेखांवर प्रथम सापडला. या शिलालेखांची वेळ 1160 वर्षे निश्चित केली गेली. महाराज पृथ्वीराज चौहान हे दिल्लीचे शेवटचे हिंदू सम्राट मानले जातात.

इ. स. १२०७ नंतर दिल्ली दिल्ली सल्तनतची राजधानी बनली. खिल्जी राजवंश, तुघलक राजवंश, सय्यद राजवंश आणि लोधी घराण्यांसह इतर काही राजवटींनी यावर राज्य केले. असे मानले जाते की आजची आधुनिक दिल्ली बांधण्यापूर्वी दिल्ली सात वेळा विखुरली होती आणि वेगवेगळ्या ठिकाणी वसली होती, त्यातील काही अवशेष आजही आधुनिक दिल्लीत दिसू शकतात. दिल्लीच्या तत्कालीन राज्यकर्त्यांनी बर्‍याच वेळा आपले रूप बदलले. सरहिंद जवळच्या युद्धात मोगल बादशाह हुमायूंनी अफगाण्यांचा पराभव केला आणि कोणताही विरोध न करता दिल्ली ताब्यात घेतली. हुमायूंच्या मृत्यूनंतर हेमू विक्रमादित्यच्या नेतृत्वात अफगाणांनी मुघल सैन्याचा पराभव केला व आग्रा व दिल्लीवर पुन्हा ताबा मिळविला. मुघल बादशहा अकबरने आपली राजधानी दिल्लीहून आग्रा येथे हलविली. अकबरचा नातू शाहजहां (१६२८-१६५८) यांनी सतराव्या शतकाच्या मध्यात सातव्या वेळी तोडगा काढला ज्याला शाहजहानाबाद असे म्हणतात. सामान्य बोलीभाषेत शाहजहानाबादला ओल्ड सिटी किंवा जुनी दिल्ली म्हणतात. प्राचीन काळापासून बर्‍याच राजांनी आणि सम्राटांनी जुन्या दिल्लीवर राज्य केले आणि त्याचे नावही वेळोवेळी बदलले गेले. जुनी दिल्ली 1737 नंतर मुघल सम्राटांची राजधानी राहिली. दिल्लीचा शेवटचा मोगल बादशहा बहादूर शाह जफर होता, तो निर्वासनमध्येच रंगून येथे मरण पावला.

१८५७ च्या सिपाही विद्रोहानंतर दिल्लीने ब्रिटीशांच्या राजवटीखाली राज्य सुरू केले. १८५७ च्या पहिल्या भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याच्या चळवळीस पूर्णपणे दाबल्यानंतर ब्रिटिशांनी बहादूरशाह जफरला रंगून येथे पाठवले आणि भारत पूर्णपणे इंग्रजांच्या ताब्यात झाला. सुरुवातीला त्यांनी कलकत्ता (आजकाल कोलकाता) ताब्यात घेतला पण ब्रिटीश राजवटीच्या शेवटच्या काळात पीटर महन यांच्या नेतृत्वात सोव्हिएत रशियाचा प्रभाव भारतीय उपखंडात झपाट्याने वाढू लागला. यामुळे ब्रिटिशांना असे वाटू लागले की कलकत्ता जो भारताच्या पूर्वेकडील प्रदेशात होता, तेथून अफगाणिस्तान आणि इराण इत्यादींवर सहजपणे नियंत्रण स्थापित करता येत नाही, नंतर या कारणास्तव १९११ मध्ये वसाहतीची राजधानी दिल्लीला हलविण्यात आली. केली गेली होती आणि बरीच आधुनिक बांधकाम कामे केली गेली होती. शहराचे मोठे भाग ब्रिटीश आर्किटेक्ट सर एडविन लुटियन्स आणि सर हर्बर्ट बेकर यांनी डिझाइन केले होते. १९४७ मध्ये भारताच्या स्वातंत्र्यानंतर ते अधिकृतपणे भारताची राजधानी म्हणून घोषित झाले. दिल्लीत बऱ्याच राजांच्या साम्राज्याचा उदय व पतन होण्याचे पुरावे अजूनही अस्तित्वात आहेत. खर्‍या अर्थाने, दिल्ली हे आपल्या देशाच्या भविष्यातील, भूतकाळातील आणि सध्याच्या परिस्थितीचे मिश्रण आहे. तोमर राज्यकर्त्यांमध्ये दिल्ली स्थापनेचे श्रेय अनंगपाल यांना जाते.

विशिष्ट भौगोलिक रचनेमुळे वायव्य हिंदुस्थानातून गंगेच्या खोर्‍यात जाणार्‍या जुन्या व्यापारमार्गांवर दिल्लीने दबदबा राखला. हे शहर पुरातन भारतातील अनेक साम्राज्यांची राजधानी होते. दिल्लीत स्थलांतरित होणार्‍यांची संख्या वाढत गेल्याने ती संस्कृती आणि बुद्धिजनांचे माहेरघर बनली.

परंतु वाढत्या लोकसंख्येमुळेच आज दिल्ली ही प्रदूषण, वाहतुकीची कोंडी, वीजटंचाई आणि पाणी टंचाई अशा अनेक समस्यांना तोंड देत आहे. 

दळणवळणाची सुविधा
भूगोल
इतिहास
संस्कृती