‘हे सुंदर आहे’, ‘हा घोडा आहे’ अशा विधेयनांमधील सुंदर, घोडा ह्यांसारख्या सामान्य पदांनी जे व्यक्त होते - म्हणजे सौंदर्य, घोडेपणा - ती विशिष्ट वस्तू नसते; तर ते एक सत्सामान्य, सद्‌रुप असते. ते इंद्रियग्राह्य नसते, विवेकग्राह्य असते. असे सत्सामान्य जेव्हा एखाद्या विशिष्ट वस्तूमध्ये अवतरते, प्रविष्ट होते तेव्हा त्या वस्तूला ते स्वरुप प्राप्त होते. सत्सामान्ये ही स्थिर, अपरिवर्तनीय आणि चिरंतन असतात. 

विशिष्ट, इंद्रियगोचर, परिवर्तनशील वस्तू शरीराशी निगडित असतात त्याप्रमाणे सामान्य, विवेकग्राह्य, स्थिर, चिरंतन सत्सामान्ये आत्म्याशी निगडित असतात. शरीर आणि आत्मा ह्यांच्यामधील द्वैत हे याचे प्रतिबिंबच आहे. विवेकशक्तीने युक्त असलेला आत्मा ह्या अपरिवर्तनीय, नित्य व म्हणून दिव्य स्वरुपाच्या असलेल्या सत्सामान्यांचे बौद्धिक दर्शन घेत असतो. म्हणजे आत्म्याचे स्वरुप सत्सामान्यांसारखे असते, म्हणजे दिव्य असते व म्हणून आत्मा अमर असतो. ‘ज्ञान म्हणजे स्मरण’ हा जो सॉक्रेटिसचा सिद्धांत मेनोमध्ये मांडलेला आहे त्याचाही उलगडा सत्सामान्यांची उपपत्ती आणि आत्म्याच्या अमरत्वाचा सिद्धांत यांच्या साहाय्याने करता येतो. 

इंद्रियसंवेद्य वस्तूंचे स्पष्टीकरण करताना सत्सामान्यांच्या स्वतंत्र जगाचा सिद्धांत प्लेटोने मांडला. हे इंद्रियसंवेद्य जग वरिष्ठ जगाची हलक्या प्रतीची प्रतिकृती आहे. त्या दोन्ही जगांमध्ये असंख्य गोष्टी भरलेल्या आहेत. व्यावहारिक दिक्कालाच्या जगात जशा असंख्य गोष्टी राहतात तशाच अनेकविध अक्षय अशा कल्पना वा सत्सामान्ये ‘त्यांच्या’ जगात राहतात असे मानल्याने वास्तवतेचे स्वरूप अधिक क्लिष्ट झाले हे मान्य करावे लागते. 

एकूण विश्वाचे स्वरूप सांगताना प्लेटोला ईश्वर, सत्सामान्ये व इंद्रियसंवेदनांना उपलब्ध जग अशा तीन गोष्टींची आवश्यकता भासते. विशिष्ट काळात तयार झालेल्या जगामागे ईश्वर असून तो सत्सामान्यांच्या आधारे हे जग तयार करतो अशी त्याची कल्पना आहे. बुद्धिनिष्ठतेला, सत्सामान्यांना प्राधान्य देताना जगाच्या उत्त्पत्तीत ईश्वराला निर्माता म्हणून असलेले स्थान प्लेटो कायम ठेवतो. खरा चमत्कारिक प्रसंग निर्माण होतो तो म्हणजे कल्पनांचे खरेखुरे जग आणि हे इंद्रियांना जाणवणारे कमअस्सल जग यांचा संबंध निश्चित करताना होणारी त्याची तारांबळ. जर सत्सामान्ये येथील जगाच्या वस्तूंमध्ये सहभाग (पार्टिसिपेशन) घेतात तर इतक्या अलिप्तपणाने स्वतंत्र वास्तव्य ती कशी काय करतात ? 

प्लेटोची गुहा
सत्सामान्यांची उपपत्ती
आयडियांच्या सिद्धांतावरील आक्षेप
‘ज्ञान म्हणजे स्मरण’