प्रत्येक समाजात आपापल्या मान्यते नुसार देवी देवतांचे विधिपूर्वक पूजन केले जाते. मेळघाट मधील गवळी समाजही  विविध देवांचे पूजन करतो, जसे भगवान श्री कृष्ण, एकविरा, मुऱ्हादेवी, अमरावती ची अंबादेवी, माहूरगड ची  रेणुका देवी, वैराट ची दुर्गादेवी, चिखलदरा देवी, बहिरम येथील भैरवनाथ ( बहिरमबाबा ) यांची पण पूजा केली जाते. मेळघाट गवळी समाजाचा मोठा सण म्हणजे दिवाळी.


हजारो  वर्षांचा  इतिहास  असलेला  सण  देश-विदेशात  साजरा  होतो, आणि सण साजरा करण्याची पद्धत प्रदेशानुसार थोडीफार बदलते.  मेळघाटातील गवळी  लोकांची  दिवाळी  मात्र  आगळी  असते.  लक्ष्मीपूजनापासून सुरू होणारी ही दिवाळी आठवडाभर वैविध्यपूर्ण पद्धतीने साजरी केली जाते. 

‘दिवाळीचा सण मोठा..नाही आनंदाला तोटा...’

या  शब्दांत  दिवाळीचे  महत्त्व  सांगितले  जाते.  दिवाळी  हा  प्रकाशाचा  सण. स्नेहसुगंधाचा दरवळ हा आनंदसण देतो.  सर्वांच्या  जीवनात  सौख्य-समृद्धी  लाभो,  चांगले  आरोग्य  लाभो, अशा  शुभेच्छा  दिवाळी येताच दिल्या जातात. 

पाच दिवसांच्या दिवाळीतील प्रत्येक दिवसाचे महत्त्व वेगळे. म्हणजे या माध्यमातून आनंद साजरा करायचा आणि समृद्धीची मनोकामना करायची ! ग्रामीण भागातील दिवाळी यात मोठा फरक आहे. कुठली चांगली आणि कुठली वाईट हा मुद्दा नाही तर विषय दिवाळी साजरी करण्याच्या पद्धतीचा आहे. प्रत्येक ठिकाणी दिवाळी तेथील परिस्थितीनुसार साजरी होते. ‘साजरे’ पणाचे हे वेगळेपण "मेळघाटातील गवळी" बांधवांनी  जपले  आहे.  त्यांची  दिवाळी  आगळीवेगळी  असते. दिवाळीला  लक्ष्मीपूजनाची  प्रथा.  पूर्वी  गाई-वासरे  समृद्धीचे  प्रतीक  होते.  

गवळी बांधवांसाठी  त्यांच्या  गाई,  म्हशी  आणि  वासरे  हीच  धनसंपत्ती.  त्यांच्यासाठी  हीच लक्ष्मी. एरवी गो-बारस किंवा ‘वसूबारस’ ला गाई-गुरांची पूजा होते, पण मेळघाटातील दिवाळी ही लक्ष्मीपूजनापासून सुरू होते आणि पुढील दहा दिवस हा सण साजरा होतो. लक्ष्मीपूजनाच्या दिवशी गाई व म्हशींना जंगलातील नदीवर नेऊन आंघोळ घातली जाते. त्यानंतर नदीवरच कुलदैवताची पूजा केली जाते.

घरी परतल्यानंतर सायंकाळी गोठ्यात शिरण्याआधी  गाईंच्या  पायावर  पाणी  घातले  जाते.  यथासांग  पूजा  केली  जाते. लक्ष्मीपूजनाच्या  दुसऱ्या  दिवशी  बलिप्रतिपदेला  दुभत्या  जनावरांची  विशेष  पूजा  केली जाते. त्यांना गोडधोड खाऊ घातले जाते. "गवळी समाजाच्या दिवाळी हा दिवस सर्वांत महत्त्वाचा मानला जातो". यादिवशी घरातील सर्वजण नवीन कपडे परिधान करतात. अंगावर घोंगडी घेऊन गाई-म्हशींची पूजा करण्याचीही प्रथा आहे.घरातील सर्व सदस्य या दिवशी गुराख्याच्या पाया पडतात. त्यानंतर गाई, म्हशींचेही पाय धरले जातात. घरातील मायलेकी या गुरांची पूजा करतात. सारे  सदस्य  गोधनाकडून  आशीर्वाद  घेतात.  पुढील  प्रत्येक  दिवशी  गाई-म्हशींना दूध किंवा  दुग्धपदार्थांनी  आंघोळ  घातली  जाते.  पुढील  सात  दिवस  हा  उत्सव  सुरू  असतो. गुराख्याला या दिवशी मोठा मान असतो. त्याला गाई, म्हशींचा मालक नवे कपडे देतो. काळाच्या  ओघात  गावेही  आधुनिक  होत  आहेत.  मात्र  गावक-यांनी  परंपरा  तितक्याच निष्ठेने  जपल्या  आहेत.  परंपरा  या  जगण्याचा  आधार  असतात,  असा  ग्रामस्थांचा  ठाम समज. हाच समज गवळी बांधवांनी पारंपरिक उत्सवप्रियतेतून जपला आहे.  त्यांच्याकडे आज दुभती जनावरे ही मोठ्या प्रमाणात आहे. 

श्रावणातील  कृष्ण  अष्टमीला  श्रीकृष्ण  जन्माचा  उत्सव करून  हा  सण  साजरा  करण्याची  प्रथा  आहे.  मध्यरात्री श्रीकृष्णजन्माचे  स्मरण  करून,  एकत्र  येऊन  उपवास करून भाविक हा दिवस साजरा करतात.  दुसऱ्या दिवशी ठिकठिकाणी उंचावर मडक्यात दही ठेवून, मडके  दोरीने  उंचावर  बांधतात. तरुणांनी  एकमेकांच्या आधाराने मानवी मनोरा करून ते मडके (हंडी) फोडण्याची एक प्रथा आहे. त्याला ‘दहीहंडी’ म्हणतात. 

श्रीकृष्ण  म्हणजे  खट्याळ,  खोडकर, दही-दूध-लोणी  चोरून खाणारा  अशी  त्याची  प्रतिमा  पिढ्या-न-पिढ्या  सांगितली  जाते. अनेक  गाणी-गोष्टी त्याच्या या लीलांवरच रचलेल्या आहेत. श्रीकृष्णाने  त्याच्या  सवंगड्यांसह,  मनोरे  करून  दही-दूध-लोण्याच्या  हंड्या  फोडल्याच्या कथा  प्रचलित  आहेत. दुष्टांचा संहार  करणार्या भगवान श्रीकृष्णाची-आठवण करण्याचा हा दिवस.  काही  कथांमुळे  श्रीकृष्णाची  प्रतिमा  लहानपणापासून प्रत्येकाच्या  मनात कोरली गेलेली आहे. तरुणांनी चपळाईने, संघटितपणे उंचावरचे दही खाली काढण्याच्या निमित्ताने साहसी वृत्ती जागवावी अशाही पद्धतीने या उत्सवाकडे पाहिले जाते. 

गायी-वासरे चरण्यासाठी रानात आणि पाण्यासाठी यमुनेच्या तीरावर घेऊन जाणारे सर्व गो-पालक आपापले खाद्यपदार्थ एकत्र करून मजेत खात असावेत अशी कल्पना केली जाते. हाच गोपाळकाला होय. गोकुळअष्टमी‘ च्या दिवशीच संध्याकाळी मंदिरांत काल्याचे कीर्तन असते. नंतर प्रसाद म्हणून पोहे-काकडी-डाळ-दाणे-चुरमुरे (गोपाळकाला) करून प्रसाद म्हणून वाटले जाते. प्रत्येकाने  एक  एक  पदार्थ  नेऊन,  सर्वांचे  पदार्थ  एकत्र  करून  अनेक  ठिकाणी  रात्रभर भजन करण्याचीही प्रथा आहे. हा प्रसाद सर्वांना दिला जातो.  

सण आणि उत्सव
बोलीभाषा
गवळी समाजातील आडनावे
समाजातील जुन्या पिढीतील नावे