ॲरिस्टॉटलच्या कारणकल्पनेतील आकारिक, निमित्त व अंतिम ही तिन्ही कारणे ‘आकार’ ह्या एका कल्पनेत गोवता येतात. आकार व द्रव्य (मॅटर) यांच्यामध्ये ॲरिस्टॉटलच्या मते पुढीलप्रमाणे संबंध आहेत :

द्रव्य व आकार हे प्रत्यक्षात अविभक्त असतात. विचारांत त्यांचे विभक्तीकरण करता येते. एरवी कोणताही पदार्थ म्हणजे या दोहोंनी युक्त अशी व्यक्ती असते. आकाररहित द्रव्य किंवा द्रव्यरहित आकार असूच शकत नाही. एक ईश्वर (केवळ आकार) याला अपवाद आहे.

१. आकार सामान्य असतो. द्रव्य विशिष्ट असते. आकार म्हणजे संकल्पना किंवा आयडिया. २. द्रव्य जड किंवा भौतिक नाही. ते सर्व वस्तूंचे अधिष्ठान आहे. ते निराकार, निर्गुण व निर्विशेष असते. त्याला आकार मिळतो, तो आदर्शामुळे, ध्येयामुळे. वस्तूवस्तूंमधील भेद द्रव्याचा नसून आकाराचा असतो. द्रव्यांत विशिष्ट आकार धारण करण्याची सुप्त शक्ती असते. जरी ते काहीही नसले, तरी सर्व होण्याची संभाव्यता असते. ३. द्रव्य व आकार ह्या दोन संज्ञा सापेक्ष आहेत. एकच गोष्ट एका दृष्टिकोणातून द्रव्य तर दुसर्या दृष्टिकोणातून आकार ठरते. जे बदलते ते द्रव्य. ज्याकडे ते धाव घेते तो आकार. तेव्हा आकार म्हणजे वस्तूची केवळ बाह्य रचना नव्हे. आकारांत संघटन, पूर्ण व अंश यांचा संबंध, वस्तूचे कार्य, तिचा हेतू ह्या सर्वांचा समावेश होतो. ४. द्रव्य म्हणजे अप्रकटता किंवा संभाव्यता तर आकार म्हणजे प्रकटता. गती किंवा बदल म्हणजे अप्रकटतेतून प्रकटतेकडे नेणारा मार्ग. ५ काळाच्या ओघात द्रव्य अगोदर येते; पण तार्किकदृष्ट्या आकार अगोदर असतो. झाड अगोदरच बीमध्ये उपस्थित असते, नाहीतर त्यातून ते निर्माण कसे होईल? सर्व बदल हा ध्येयप्रेरित असतो.

द्रव्य (मॅटर) हा शब्द ॲसरिस्टॉटलने मुख्यतः चार अर्थांनी वापरलेला आहे

१. परिवर्तनाचे अधिष्ठान किंवा उत्पत्ती व लय यांचा आधार. २. ज्याच्या ठिकाणी प्रकट होण्याची क्षमता आहे अशी सुप्तावस्था. ३. आकारहीन किंवा निराकार. ४. ज्याने अजून निश्चित आकार धारण केला नाही, असे जवळ-जवळ असत्.

ॲरिस्टॉटलचा जडद्रव्य व आकार-सिद्धान्त
ॲरिस्टॉटलची तत्त्वमीमांसा
पदार्थ
ॲरिस्टॉटलची कारणमीमांसा (कॉजेशन)