देवांचे देव महादेव यांनी भक्तांना वेळोवेळी आपले दर्शन दिले आणि जेथे - तेथे आपल्या भक्तांच्या आग्रहास्तव नैसर्गिक लिंग स्वरूपात बारा ठिकाणी ठाण माण्डले, त्यालाच " ज्योतिर्लिंग " म्हणून ओळखले जाते. सम्पूर्ण भारतात अवघ्या महाराष्ट्रातच शिवाचे पाच ज्योतिर्लिंग स्थापित आहे. ह्या प्रत्येक ज्योतिर्लिंगासोबत शिवाची एक एक आख्यायिका आहे.

१. श्री सोमनाथ, सोरटी ( गुजरात )<br>

२. श्री मल्लिकार्जुन, श्री शैलम ( आन्ध्रप्रदेश )<br>

३. श्री महाकालेश्वर, उज्जैन ( मध्यप्रदेश )<br>

४. श्री ओंकारेश्वर, शिवपुरी ( मध्यप्रदेश )<br>

५. श्री वैद्यनाथ, परळी ( महाराष्ट्र )<br>

६. श्री औण्ढ नागनाथ, हिंगोली / परभणी ( महाराष्ट्र )<br>

७. श्री केदारेश्वर, केदारनाथ ( उत्तरांचल प्रदेश )<br>

८. श्री त्र्यम्बकेश्वर, नाशिक ( महाराष्ट्र )<br>

९. श्री रामेश्वर, रामेश्वरम / सेतूबन्धनं ( तामिळनाडू )<br>

१०. श्री भीमाशंकर, डाकिनी / पुणे ( महाराष्ट्र )<br>

११. श्री विश्वेश्वर, वाराणसी ( उत्तरप्रदेश )<br>

१२. श्री घृष्णेश्वर, वेरूळ / औरंगाबाद ( महाराष्ट्र )<br>

देवतेचे स्वरूप
देवता विकास
शारीरिक आणि भौतिक वैशिष्ट्ये
शिवाचे भारतातील महत्त्वाचे बारा ज्योतिर्लिंगाचे स्थान