समर्थ रामदास स्वामींच्या साहित्यात रामनवमीच्या दिवशी श्रीप्रभुरामचंद्राला अर्पण करायच्या नैवेद्याबाबतचे वर्णन :

भोजनाच्या थाळीचे तीन भाग असतात :

१.भोजन करणाऱ्या व्यक्तीच्या जेवणाच्या पानाची डावी बाजू ही लवणशाखा

२.पानाचा मधला भाग हा प्रमुख अन्नभाग

३.पानाची उजवी बाजू ही शाकशाखा'(भाज्या)

कोणकोणत्या शाखेत (भागात) कोणकोणते पदार्थ वाढावयाचे त्याचे वर्णनः

लवणशाखा :लिंबाची फोड, नानाविध प्रकारची लोणची, रायती, मेतकूट, पापड, भाजणीचे वडे, कुटलेले डांगर, मिरगुंडे, सांडगे, केळे/तोंडले वा कारल्याच्या तळलेल्या काचऱ्या, चिकवड्या, [[फेण्या] ],[[कुरडया]] इत्यादी तळलेले पदार्थ, शिजवलेले [[सुरण]]/[[मुळा]], [[गाजर]], [[करवंद|करवंदे]], [[भोकर]], [[काकडी]], हिरवी [[मिरची]], [[आंबा|कैरी]], [[लिंबू]] इत्यादींपासून बनविलेल्या [[कोशिंबीर|कोशिंबिरी]], [[वांगी|वांग्याचे]] भरीत, [[दहीवडे]], घारगे, [[मुरांबा]], [[मोरावळा]] इत्यादी.
मधला मुख्य भाग :[[कणीक|कणकेची]] सोजी, सपिटाचा वा [[रवा|रव्याचा]] शिरा, [[पुरण]]/ [[सांजापोळी]], तेलपोळी, साधी[[पोळी]], रांजणावर भाजलेले मांडे, तुपात तळलेल्या [[पुरी|पुऱ्या]], कानवले, [[करंजी (खाद्यपदार्थ)|करंजी]], [[भाकरी]], रोटले, [[धिरडे|धिरडी]], पानवल्या, पानग्या, खांडवी, गूळवड्या, सांजावड्या, डाळीचे [[ढोकळा|ढोकळे]], वेगवेगळे [[लाडू]], साधा[[भात]], [[साखरभात]], गूळ-[[नारळी भात]], [[मसाला भात]], राब-भात ([[तूप]] व [[मध]] मिसळून केलेला) असावा. मध, तूप व [[दूध|दुधाच्या]] वेगवेगळ्या वाट्या, निरनिराळ्या [[खीर|खिरी]], शिकरणी, [[लोणी]], घट्ट [[दही]] इत्यादी..

शाकभाग : [[मेथी]], [[चाकवत]], पोकळा, माठ, [[शेपू]], [[चवळी]], [[घोळ]] या [[पालेभाजी|पालेभाज्या]], चवळीची उसळ, [[केळ|केळफूल]], [[वांगे|वांगी]], [[पडवळ]], शेगटाच्या शेंगा, [[घेवडा]], [[फरसबी]], [[तोंडले|तोंडली]], कच्ची [[केळ|केळी]], [[कोहळा]], [[दुधी भोपळा]], [[लाल भोपळा]], हिरवा भोपळा या फळभाज्या व विविध प्रकारच्या आमट्या.
या भोजनासमवेतच, शीतल व सुवासिक [[पाणी]], सायीच्या घट्ट दह्यात [[मीठ]]/[[सैंधव मीठ|सैंधव]], वाटलेली [[कोथिंबीर]], भाजलेली [[सुंठ]], तळलेला [[हिंग]] टाकून व ते घुसळून केलेला [[ताक|मठ्ठा]]पण असावा. 

ही सुमारे ३५० वर्षापूर्वीची समर्थ/[[शिवाजी]] च्या काळातली नैवेद्याची संकल्पना आहे.

प्रसाद आणि नैवेद्यांचे पदार्थ
सोळाव्या आणि सतराव्या शतकातील नैवेद्याच्या थाळीचे स्वरूप
संदर्भ
व्युत्पत्ती