श्रीशंकुक हा नैय्यायिक पंथाचा अनुयायी होता. हातातील कंकणही आरशात पाहून अनुमानाने सिद्ध करणे हे नैय्यायिकांचे विशेष आहे. विभावादिकांच्या संयोगाने जो स्थायी प्रकट होतो. तो स्थायी म्हणजे दुष्यंतादिकांच्या स्थायीचे अनुकरण असते. रंगभूमीवर विभावानुभावांचा संयोग झाला की नटांनाच आपण राम / दुष्यंत आदी पात्रांच्या ठिकाणी कल्पून त्यांच्या स्थायीचे अनुमान करतो. हे अनुमान सुंदर वस्तूचे असल्यामुळे आपल्या मनात आल्हाद निर्माण होतो श्रीशंकुकाच्या मते रसनिष्पत्ती म्हणजे रसाची अनुमिती होय. नाट्यगत पात्रांचे सत्य स्थायीभाव नटांच्या कृत्रिम अभिनयातून कसे प्रकट होतात हे स्पष्ट करताना तो संवादीभ्रमाची संकल्पना मांडतो. यासाठी त्याने चित्रतुरगन्यायाचे उदाहरण दिले आहे. उदा: भिंतीवरील चित्रातील घोडा पाहून आपल्याला तो घोडा आहे याचे ज्ञान होते त्यावेळी ते केवळ रंगांचे मिश्रण वाटत नाही त्याचप्रमाणे रंगभूमीवर अभिनय करणारा नटही आपल्याला राम किंवा दुष्यंत वाटतो. याला संवादीभ्रम असे म्हणतात. 

या अभिन्नत्वामुळेच दुष्यंत/राम आदींचे स्थायीभाव नटांच्या ठिकाणी प्रकट होतात. ही प्रतीती मिथ्या असली तरी संवादीभ्रमामुळे आपण त्या स्थायीभावाचे अनुमान करतो. हा अनुमान म्हणजे रस होय. तो नाट्यगत विभाव आणि अनुभावांना लिंग किंवा चिन्ह तर मूळ पात्रांच्या ठिकाणी असलेल्या स्थायीभावांना लिंगी किंवा अनुमेय असे संबोधतो. त्याच्यामते कवीवर्णित विभाव आणि नटाने अभिनयाने प्रकट केलेले अनुभाव यावरून स्थायीचे अनुमान करता येते. आणि अशाप्रकारे विभाव, अनुभाव आणि व्यभिचारीभाव यांच्या एकत्र येण्याने रसाची निष्पत्ती होते.

मात्र श्रीशंकुकाच्या या मतातही बरेच दोष आहेत. नटांच्या हावभावादी अभिनयाच्या द्वारे मूळ पात्रांच्या चित्तवृत्तींचे अनुकरण आणि अनुमान कसे काय करता येईल? नटाच्या दृष्टीनेही त्याचा अभिनय म्हणजे रामाच्या स्थायीचे अनुकरण नसतेच. तो शिकवलेला अभिनय करत असतो. म्हणजेच तो रामाच्या स्थायीचा नव्हे तर नाट्यगत स्थायीचा अभिनय करत असतो. शिवाय रामादी पात्रांच्या ठिकाणी असणाऱ्या चित्तवृत्तींच्या अनुमानाने रसिकांना का आनंद होईल हा प्रश्नही अनुत्तरीतच राहतो.

भट्टनायक
अभिनवगुप्त
भट्टलोल्लट
श्रीशंकुक