पहिल्या क्रमांकाच्या मुख्य गुंफेत प्रवेश केल्यावर गुंफेच्या मध्यभागी असलेली महेश प्रतिमेची लेणी आपल्याला आकर्षित करते. हे शिल्प सर्व शिल्पांचा आत्मा ठरते. याची खोली ३.२ मीटर आणि रुंदी ६.५५ मीटर तर उंची ८.३ मीटर आहे. भिंतीच्या स्तंभामध्ये द्वारपालांच्या तीन भव्य मूर्ती आहेत मात्र त्या सुस्थितीत नाहीत. मुख्य महेश शिल्प म्हणजे भारतीय शिल्पकलेचा परमोच्च बिंदू समजला जातो. या कलाकृतीत सर्वत्र जटा मुकुटच आहे. डावीकडे अघोर (रुद्र) रूप आहे. त्याच्या मुकुटात साप, विंचू आणि मेलेल्या माणासाचे शिर आहे. हातात फुत्काराने फणा उभारलेला नाग, तिसरा डोळा आणि पिळदार मिशा पाहून चेह-यावरचा रुद्र भाव लक्षात येतो. म्हणूनच या मूर्तीला ‘अघोर’ किंवा ‘भैरव’ असं म्हणतात. मधला चेहरा शांत निरामय आहे. त्याला ‘तत्पुरुष महादेव’ असं म्हणतात. उजवीकडील चेहरा कोमल आणि प्रसन्न आहे. केशअलंकार आणि हातात बांगडय़ा आणि कर्णकुंडलं आहेत. यालाच ‘वामदेव’ किंवा ‘उमा’ असं समजलं जातं. या महेशमूर्तीच्या एका बाजूला गंगाधारण केलेली गंगाधरशिवाची मूर्ती असून दुस-या बाजूला शिव अर्धनारी नटेश्वराचे शिल्प आहे. गंगाधर शिल्पाच्या वरच्या बाजूला अप्सरा, गंधर्व आणि ष्टद्धr(7०)षिमुनी यांचीदेखील चितारलेली शिल्प आहेत.

मुख्य शिल्पाच्या दोन्ही बाजूला पूर्व अणि पश्चिमेला द्वारमंडप आहेत. तिथे जायला दोन प्रवेशद्वार आहेत. पश्चिम द्वारमंडपाच्या बाजूला मंदिराच्या गाभा-यात शिवलिंगाची स्थापना असून त्यांच्या भिंतीवर द्वारपालांची भव्य शिल्प कोरलेली आहेत. आजूबाजूला शिव-पार्वती विवाह, अंधकासुर वध मूर्ती, महायोगी शिवा, रावण कैलास पर्वत हलवताना, शिव-पार्वती चौरस खेळताना, नटराज शिव अशी विविध शिल्प पाहायला मिळतात. या सगळ्या भव्य शिल्पाकृती पाहून आपण अक्षरश: स्तब्ध होतो.

मुख्य शिल्पापासून काहीशा अंतरावर गेल्यावर दुस-या क्रमांकाची गुंफा दिसते. तिथेही आजूबाजूला दगडात कोरलेली आणि काहीशी दुरवस्था झालेली काही शिल्प आणि शिवलिंग दिसतात. तिस-या क्रमांकाची गुंफा काहीशी मोठी असून मध्यभागी भव्य असं शिवलिंग पाहायला मिळतं. बाजूला असलेल्या चौथ्या क्रमांकाच्या गुंफेत मध्यभागी शिवलिंग आहे तर बाजूला दोन अंधा-या खोल्याही आहेत. मात्र त्या खोल्यांमध्ये काहीच नाही. बाजूची पाचवी गुंफा जरा खोल आहे. या शैलकृत लेण्या मुख्य लेणीच्या तुलनेत सामान्य किंवा कमी अलंकृत आहेत. शेवटच्या पाचव्या गुंफेपाशी पोहोचतो तेव्हा तिथे खालच्या बाजूला मोठा तलाव दिसतो. तर समोरच्या डोंगरावर दोन लेण्या असल्याची माहिती तिथल्या स्थानिकांकडून समजते. या बौद्ध लेण्या असून तिथे एक विशाल स्तूप, इ.स चौथ्या शतकातील काही नाणी यांच्या प्रतिमा आहेत. मात्र या लेण्या पडझडीला आल्यामुळे तिथे प्रवेश निषिद्ध आहे. या ठिकाणच्या प्रत्येक गुंफांमध्ये जी काही शिल्प कोरलेली आहेत त्यांच्यात एक कथा दडलेली आहे. ती कथा जाणून घेण्यासाठी तुम्हाला एका मार्गदर्शक (गाईड) सोबत घेणं आवश्यक आहे. याशिवाय बाहेर असलेल्या अनेक स्टॉल्सपैकी एलिफंटाची माहिती सांगणारी पुस्तिकादेखील मिळते. ती घेतली तरी तुम्हाला या लेण्या समजायला सोपं होईल. लेण्या पाहून आपण पुन्हा मुख्य प्रवेशद्वारापाशी येतो. तिथे एक रिसॉर्ट आहे. तिथून पुढे वर कॅनॉन हिलकडे जाण्यासाठी पाय-या दिसतात. या पाय-या चढायला कठीण आहेत. मात्र वर गेल्यावर दोन ब्रिटिशकालीन तोफा पाहायला मिळतात. तिथून घारापुरीचा संपूर्ण परिसर दिसतो. इतकंच नाही घारापुरीच्या पायथ्याशी असलेली राजबंदर, शेतबंदर आणि मोराबंदरही दिसतात. तसंच आणखी दूरवर नजर टाकलीत तर मुंबई, नाव्हा शेवा बंदर आणि अथांग पसरलेल्या सागराचं मनोहारी दृश्य दिसतं.

कॅनन हिल आणि बाजार
एलिफंटा लेणी
गुहेची संरचना
इतिहास