सतत हल्ल्यामुळे आणि अन्नपाण्याच्या तुटवड्यामुळे कोर्तेझने टेनोच्टिट्लान सोडण्याचा निश्चय केला. पहिल्यांदा त्याने आठ दगडी पायरस्त्यांवरील चार पूल काढून टकून त्याजागी, सहज हलवता येतील अश्या पूलांची योजना केली. सोने आणि अझ्टेकांकडून जमवलेली लूटीची आवरावर सुरू झाली. प्रत्येक स्पॅनिशांनी आपणांस पेलवेल इतके सोने भरून घेतले.
जुलै १ १५२०ला त्याच्या सैन्याने टेनोच्टिट्लान सोडून पश्चिमेला ट्लाकोपानकडे जाणाऱ्या रस्त्याकडे प्रयाण केले. हा रस्ता वरवर पहाता पहारेकरी नसलेला दिसत होता, स्पॅनिशांनी निघताना सर्व ठीकठाक असल्याची खात्री करून घेतली नाही, त्यांना वाटत होते की ते झोपलेल्या शहरातून बाहेर पडत आहेत. पायरस्त्यावर पोहोचण्यापूर्वीच त्यांनी काही अझ्टेकांना रणशिंग फुंकताना पाहिले.

त्यानंतरचे युद्ध भयानक पद्धतीने चालले. स्पॅनिश आणि त्यांचे मित्रराष्ट्र सैनिक रस्त्यावर पोहोचताच पाण्यावर शंभरावर पडाव दृश्यमान झाले. स्पॅनिश आणि ट्लाक्सकाल्टेक पावसात त्यांच्या मार्गावरून जाण्याचा प्रयत्‍न करता करता लढत होते. काहीकाहीवेळा मध्ये फट मिळताच हलवता पूल लावून त्यावरून जाण्याचा प्रयत्‍न करीत होते. जरी युद्ध चालले असले तरी मध्ये भग्नावशेष आणि मृतदेह ह्यांच्यामुळे युद्धात काही जागी खिंडार पडत होती, त्यामुळे हलवता पूल लावून पुढे जाता येत होते. काही ठिकाणी सोन्याच्या वजनामुळे बरेच काँकुसिडोर पाण्यात बुडाले.

कोर्तेझ फक्त हरवलेल्या - नष्ट झालेल्या सैनिकांपैकी १५० स्पॅनिश आणि २,००० मित्रराष्ट्र सैनिकांवर ताबा मिळवू शकला. काही प्राथमिक स्त्रोतांपीकी थोआन कॅनोच्या उल्लेखाप्रमाणे ११५० स्पॅनिश मेले (बहुतकरून एकूणेक स्पॅनिश सैनिकांच्या संख्येपेक्षा ही संखा जास्त होती). फ्रांसिस्को लोपेझ दि गोमारा ह्या कोर्तेझच्या खाजगी धर्मोपदेशकाच्या मते ४५० स्पॅनिश आणि ४,००० मित्रराष्ट्र सैनिक मृत्यू पावले. स्त्रोतांच्या उल्लेखांप्रमाणे एकही जखमी नसलेला सैनिक आढळला नाही. कोर्तेझ, अल्वारादो आणि हुशार असलेल्या माणसांनी कौशल्याने लढत टेनोच्टिट्लान बहेर पडले. कोर्तेझची पत्‍नी मरिया एस्त्रादा, अल्वारादोची पत्‍नी ला मलिंचे आणि मोक्टेझुमाच्या दोन मुली ह्यांप्रमाणे स्त्रिया बचावल्या.

उपसंहार
ला नोचे ट्रिस्टे
प्रस्तावना
सूची