रशियन समुपदेशक लेव्ह वायगॉट्स्की यांनी सामाजिक-सांस्कृतिक शैक्षणिक सिद्धांत म्हणजेच “सोशिओ-कल्चरल लर्निंग थिअरी” मांडला, ज्याचा भर सामाजिक आणि सांस्कृतिक अनुभवांचा व्यक्तिगत विचारांवर आणि मानसिक विचारसाखळीच्या विकासाच्या होणा-या परिणामांवर होता.
वायगॉट्स्की यांचा मुद्दा असा होता, की ज्ञानाचा उगम सामाजिक संदर्भात होत असल्याने, आपल्याला आलेले सामाजिक अनुभव आपल्या विचार करायच्या पद्धतीला आणि विश्वाचे अर्थ उलगडायला एक दिशा देतात. वायगॉट्स्की यांचा काळ सामाजिक कार्यप्रवर्तकांच्या आधीचा असला, तरी तेही कार्यप्रवर्तकच होते असं मानलं जातं. सामाजिक कार्यप्रवर्तकांचा असा ठाम विश्वास आहे की एखाद्या व्यक्तिची वैचारिक क्षमता हे त्याचं विविध सामाजिक गटांमध्ये मिसळण्याचं फलित आहे आणि सामाजिक जीवनापासून शिकण्याची प्रक्रिया अलग करता येऊ शकत नाही.

वायगॉट्स्की यांचं प्रतिपादन असं होतं की आपल्यापेक्षा जास्ती माहिती असलेल्या आपल्याच वयाच्या लोकांमध्ये आणि मोठ्या माणसांमध्ये मिसळून बालकं शिकत असतात. त्यांनी एक “झोनल प्रॉक्झिमल डेव्हलपमेन्ट” (झेडपीडी) या नावाची संकल्पना मांडली आहे ज्यामध्ये एखादी शिकाऊ व्यक्ती मदतीसह काय करू शकते आणि मदतीशिवाय काय करू शकत नाही यांच्यामधला फरक दाखवलेला आहे. वायगॉट्स्की यांच्या म्हणण्यानुसार आज एखाद्या बालकाच्या झोनल प्रॉक्झिमल डेव्हलपमेन्टच्या कक्षेत जे आहे, तीच उद्या त्याच्या विकासाची पातळी असू शकते. या सिद्धांताचा बराच प्रभाव तेव्हाच्या चालू शैक्षणिक पद्धतींवर पडला आणि त्यामुळे झेडपीडीच्या प्रभावाखाली ज्या गोष्टी येतात त्यांवर मोठ्या प्रमाणात लक्ष दिलं जाऊ लागलं. वायगॉट्स्की पुढे म्हणतात की झेडपीडीच्या प्रभावाखाली ज्या गोष्टी येतात त्यांवर विचार करायला बालकांना शिकवायला हवं.
झेडपीडीचा असा आग्रह होता, की लहान बालकांना शिकवणा-या शिक्षकांनी एक चौकट आखून घ्यावी जी बालकाच्या शैक्षणिक गरजांनुसार जुळवून घेता येईल. अशी चौकट तयार करण्यासाठी विशेष प्रशिक्षित केलेले शिक्षक, वेगळा अभ्यासक्रम आणि जादाचा शिकण्यासाठीचा वेळ लागेल. वायगॉट्स्की यांचं प्रतिपादन असं होतं, की शिक्षकांनी विद्यार्थ्यांना थेट शिकवण्यापेक्षा, शिक्षणाचं सुलभीकरण करावं. विद्यार्थ्यांचा अभ्यासक्रम ठरवताना शिक्षकांची विद्यार्थ्यांची गरज आणि रूची यांचा विचार करायला हवा असा त्यांचा दृष्टीकोन होता. प्रत्येक विद्यार्थ्यानं आपल्या वर्गमित्र आणि शिक्षकांबरोबर संवाद साधण्यासाठी सक्रीय सहभागी व्हावं.
मानसिक विकलांगांच्या शिक्षणासाठी वायगॉट्स्की यांची “सोशिओ-कल्चरल लर्निंग थिअरी” महत्त्वाची आहे. वायगॉट्स्की यांच्यानुसार “सकारात्मकपणे केलेल्या वेगळ्या विचारामुळे विशेष शिक्षणाची निर्मिती झाली; म्हणजेच की एखाद्या विकलांग विद्यार्थ्याला तो काय करण्यासाठी अक्षम आहे यावरून वेगळं करण्याऐवजी त्याची ताकद कशात आहे हे शोधायला हवं.” योग्य ती चौकट आखल्यामुळे विशेष गरजा असलेल्या बालकांच्या अमूर्त विचारसरणीचा विकास होतो.

वायगॉट्स्की यांचा सामाजिक-सांस्कृतिक शैक्षणिक सिद्धांत
कोल्ब यांची एक्स्पेरिएन्शिअल लर्निंग थिअरी
शाळापूर्व शिक्षणाचे व्यावहारिक परिणाम
अडथळे आणि आव्हाने