जे शब्द मराठींत-ते तत्सम असोत, तद्भव असोत, देशी असोत,- त्या शब्दांची साधनिका काय,त् यांचे पूर्वस्वरूप व सध्याचे ह्यात फरक कोणत्या प्रकारे व कोणत्या कारणाने झाला, त्यांचे कांही अर्थांतर झाले की काय, ते का झाले, इ. गोष्टींविशयीं आपल्या भाषेसंबधीं स्थूल अभ्यास करणारांसही थोडी-फार माहिती असणे आवश्यक आहे. तिच्या योगाने चिकित्सक बुद्धि वाढते; यापूर्वीचे समाज, त्यांच्या चालीरिति इत्यादिकांवर प्रकाश पडतो; मानवी संस्कृतीचें पाऊल कसकसें पुढें पडत गेले याची कल्पना येते आणि एकंदरींत ह्या गोष्टी पाहत असता काही चमत्कारिक माहिती मिळून मनाला आंनंदही होतो.

येथे प्रथम संस्कृतसाधित शब्द, नंतर मराठी साधित शब्द आणि शेवटी यवनी म्हणजे अरबी व फारसी भाषांतील व हिंदी, गुजराती, कानडी व मराठीच्या सहचर भाषांतील मराठींत आलेले शब्द, यांचा क्रमाने विचार करू.

मराठींत येणारे बरेचसे संस्कृत शब्द जसेच्या तसे येतात, ते शब्द मूळ संस्कृत धातूंना कधी मागे उपसर्ग कधी पुढें प्रत्यय लावून बनतात तर कधी दोन्ही लागून बनतात.

जीं अव्ययरूप अक्षरें धातूच्या मागे लागून, बरेच वेळा त्या धातूचा अर्थ फिरवतात, त्यांस उपसर्ग असे म्हणतात. उदा.-'ह' धातूचा मूळ अर्थ हरण करणें; परंतु आ-हार=खाणें,वि-हार=खेळणें,सं-हार=ठार मारणें,प्र-हार=तडाखा देणें, याप्रमाणें मागे लागलेल्या अक्षरांमुळें त्या धातूच्या अर्थात बदल झाला आहे. असेंच इतर धातूंविषयीं समजावें. उपसर्ग हे स्वतंत्रपणें केव्हांच येऊ शकत नाहींत. कोणत्या उपसर्गामुळें कोणते अर्थ उत्पन्न होतात याची कल्पना येण्यासाठी ते उपसर्ग व त्यांनी युक्त असे शब्द देतों.

उदा.-

"देशी" शब्द
"तद्भव" शब्द
"तत्सम" शब्द
शब्दांची साधनिका