मथुरा हे भगवान श्रीकृष्णाचे जन्मस्थान आणि भारतातील सर्वात प्राचीन आणि सुप्रसिद्ध शहर आहे. पण उत्खनन करून या शहराचा पुरावा कुषाण काळीन आहे. मथुरा शहराच्या उत्खननात सापडलेले पुरावे मथुरा संग्रहालयात आहेत. पौराणिक कथेनुसार शूरसेन देशाची हि राजधानी होती. पौराणिक साहित्यात मथुराला शूरसेन नगरी, मधुपुरी, मधुनागरी, मधुरा इत्यादी अनेक नावांनी संबोधित केले जाते. हिमालय आणि विंध्याचल यांच्यात येणारा भारताचा भाग, ज्याला प्राचीन काळी आर्यवर्त असे म्हणतात. येथे भारतीय संस्कृतीला जल पुरवठा करणारे प्रवाह गंगा आणि यमुनाचे प्रवाह होते. या दोन नद्यांच्या काठावर भारतीय संस्कृतीची अनेक केंद्रे तयार केली गेली आणि विकसित केली गेली. वाराणसी, प्रयाग, कौशांबी, हस्तिनापूर, कन्नौज इत्यादी बर्‍याच ठिकाणी आहेत, परंतु मथुराचा समावेश होईपर्यंत हि यादी पूर्ण करता येणार नाही. हे राष्ट्रीय महामार्ग २ वर यमुनाच्या काठावर, आग्रा ते दिल्ली आणि दिल्ली ते आग्रा पर्यंत अनुक्रमे ५८ किलोमीटर आणि दक्षिण-पश्चिमेस १४५ किलोमीटर अंतरावर आहे.

वाल्मिकी रामायणात, मथुराला मधुपुर किंवा मधुदानवा शहर म्हटले गेले आहे आणि येथे ते लावणसुरांची राजधानी म्हणून वर्णन केले गेले आहे - या शहराचे वर्णन मधुदत्याने या संदर्भात केले आहे. लावणासूर ज्याला शत्रुघ्नने पराभूत केले तो याच मधुदानवाचा मुलगा होता. हे रामायण काळात मधुपुरी किंवा मथुराच्या वस्तीला सूचित करते. रामायण या शहराच्या भरभराटीचे वर्णन करते.  हे शहर लावणसुरानेसुद्धा सजवले होते. राक्षस, दानव, भुते इत्यादी संबोधने वेगवेगळ्या काळात वेगवेगळ्या प्रकारे वापरली जातात, कधी जाती किंवा कुळ, कधी आर्य-बिगर आर्य संदर्भात तर कधी वाईट प्रकृतीच्या व्यक्तींसाठी. प्राचीन काळापासून या शहराचे अस्तित्व बिनधास्तपणे चालू आहे.

शहर
ब्रजचे वन
लोकगीते
मथुरेचा परिचय