[[इ.स. १८९२] मध्ये स्वामी गिरानंद सरस्वतींनी सुधारणावादी आर्य समाजाची ओळख हैदराबाद येथील हिंदु समाजाला करून दिली व सनातन हिंदु मार्तंडांशी धर्म चर्चा केली. काही आर्य समाजींना हैदराबाद संस्थानातून हद्दपार करण्यात आले.

हैदराबादच्या स्वातंत्र संग्रामातील आर्य समाजाची भूमिका :

"हैदराबादच्या मुक्तीलढ्यात आर्य समाजाने अत्यंत महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली. केशवराव कोरटकर यांनी हैदराबाद येथे आर्य समाजाची स्थापना केली. ते१९०४-२१ या काळात ते आर्य समाजाचे अध्यक्ष होते. प्रारंभीच्या काळात हैदराबाद संस्थानामध्ये जनतेत जागृती निर्माण करण्यासाचे काम केशवराव कोरटकर व वामनराव नाईक यांनी केले. सामाजिक आणि धार्मिक सुधारणा घडवून आणणे हे आर्य समाजाचे मूळ कार्य होते. इ. स. १० एप्रिल १८७५मध्ये स्वामी दयानंद सरस्वती यांनी सामाजिक व धार्मिक सुधारणांसाठी मुंबई येथे आर्य समाजाची स्थापना केली. त्यात पंडित भगवती प्रसाद, कुंदन प्रसाद, बन्सीलाल तिवारी, बाबू गणेशसिंह वर्मा, माणिक प्रसाद, गोकुळ प्रसाद इत्यादींचा सहभाग होता. इस. २८९२मध्ये आर्य समाजाची शाखा हैदराबाद येथे स्थलांतरीत झाली. नंतर मराठवाड्यात औरंगाबाद ,लातूर, उस्मानाबाद, उदगीर, बीड, अहमदनगर, हिंगोली, परभणी व जालना या ठिकाणी आर्य समाजाच्या शाखा स्थापन झाल्या. १९३० पर्यंत हैदराबाद संस्थानातील प्रत्येक जिल्ह्यात आर्य समाजाच्या शाखा स्थापन करण्यात आल्या." 

हैदराबाद राज्यातील साम्यवादी चळवळ
हैदराबाद राज्यातील दलित चळवळ
[[भाऊराव भिमाजी पाटील मतसागर]]
हैदराबाद राज्यातील आर्य समाज चळवळ