भूमितीमध्ये आपण स्वतःच अनुमान करून पूर्वी आपल्याला अवगत नसलेले ज्ञान प्राप्त करून घेऊ शकतो. बाह्य वस्तूंच्या निरीक्षणाने हे ज्ञान आपल्याला प्राप्त झालेले नसते किंवा दुसऱ्या कुणाकडे असलेले ज्ञान त्याने आपल्याला दिल्यामुळे ते आपल्याला प्राप्त झालेले नसते. तेव्हा हे ज्ञान आपल्यामध्येच असते, ते तिरोभूत असते, ते बाहेर येते, आविर्भूत होते. आता दोन प्रश्न उपस्थित होतात - पहिला, हे ज्ञान आपल्यामध्ये प्रथम प्रविष्ट होते कसे? दुसरा, आपल्यामध्ये सुप्त असलेल्या ज्ञानाचे ‘स्मरण’ होते कसे? आता आत्मा शरीराहून भिन्न आहे आणि तो अविनाशी असल्यामुळे तो अनेकदा जन्म घेतो. शुद्ध अवस्थेत असलेल्या आत्म्याला सत्सामान्यांचे साक्षात दर्शन होत असते. हे ज्ञान घेऊन तो जन्माला येतो. पण शरीरात असताना हे ज्ञान त्याच्यात सुप्त असते. आता इंद्रियगोचर वस्तूंचे स्वरुप त्यांच्यात उपस्थित असलेल्या सत्सामान्यांचे बनलेले असते. ही सत्सामान्ये आत्म्याने आपल्या पूर्वीच्या अवस्थेत ‘पाहिलेली’ असतात. त्यांच्यासारख्या असलेल्या इंद्रियगोचर वस्तूंचे प्रत्यक्ष ज्ञान जेव्हा आपल्याला होते, तेव्हा ह्या सत्सामान्यांचे ‘स्मरण’ आपल्याला होते. इंद्रियानुभवापासून खरेखुरे ज्ञान आपल्याला प्राप्त होत नाही, विवेकशक्तीने सत्सामान्ये आणि त्यांच्यामधील संबंध यांचे केलेले ग्रहण हे खऱ्याखुऱ्या ज्ञानाचे स्वरुप असते आणि इंद्रियांपासून मिळणारे ज्ञान हे खऱ्याखुऱ्या विवेकजन्य ज्ञानाचे स्मारक असते, असा प्लेटोचा सिद्धांत आहे. (मेनो ह्या संवादात हा सिद्धांत स्पष्टपणे मांडलेला आहे.)

पार्मेनिडीझ मध्ये सत्सामान्यांच्या उपपत्तीचे चिकित्सक परीक्षण करण्यात आले आहे. तरुण सॉक्रेटिस आणि पार्मेनिडीझ यांच्यामधील हा संवाद आहे. ‘एक आणि अनेक यांच्यामधील संबंध काय आहे?’ हा जो कूटप्रश्न आहे त्याचा समाधानकारक उलगडा सत्सामान्यांच्या उपपत्तीच्या साहाय्याने होऊ शकतो अशी भूमिका सॉक्रेटिस मांडतो. एलिअ‍ॅटिक पंथाचा संस्थापन असलेल्या पार्मेनिडीझचा सिद्धांत असा होता, की केवळ एक सत्य असते आणि अनेकांचे अस्तित्व केवळ आभासात्मक असते. ह्यावर सॉक्रेटिस असा विचार मांडतो, की सत्सामान्य हे एक असते (उदा. सौंदर्य); पण त्या एका सत्सामान्यात सहभागी होणार्यात व म्हणून एकाच स्वरुपाच्या असलेल्या अनेक वस्तू (उदा. सर्व सुंदर वस्तू) असतात, असे मानले की हा प्रश्न सुटतो. सत्सामान्यांचे जग वेगळे आणि विशिष्ट वस्तूंचे जग वेगळे असल्यामुळे ह्या मानण्यातून अनेक प्रश्न निर्माण होतात. 

‘ज्ञान’ ह्याची नेमकी व्याख्या कशी करता येईल, हा प्रश्न "थीएटेटस" ह्या संवादाचा प्रमुख विषय आहे. परीक्षणासाठी प्रथम घेतलेली व्याख्या म्हणजे प्रोटॅगोरसने केलेली ‘ज्ञान म्हणजे वेदन’ (सेन्सेशन) ही व्याख्या. प्रत्येकाला कोणत्याही क्षणी जे जाणवत असते, ते त्या जाणिवेइतकेच आणि तिचा विषय म्हणून अस्तित्वात असते आणि म्हणून हे वेदन सत्य असते. व्यक्तीच्या क्षणिक जाणिवेपलीकडचा असा सत्याचा वस्तुनिष्ठ मानदंड नसतो. ज्ञानाची व्याप्ती अधिक विस्तृत असते असे सांगताना ज्ञान म्हणजे केवळ वेदन नव्हे, तर वेदनांविषयी आत्म्याने केलेले निर्णय अशी भूमिका सॉक्रेटिस मांडतो. इंद्रियांव्यतिरिक्त आत्म्याला जाणवणाऱ्या काही गोष्टी असतात (साम्य, संख्या, अस्तित्व) असे सॉक्रेटिस म्हणतो. 

ज्ञान म्हणजे सत्य निर्णय अशी व्याख्या करण्यात असत्य निर्णय किंवा भ्रांती म्हणजे काय हे माहीत असण्याचा अडथळा येतो. थीएटेटसमध्ये ज्ञानाची व्याख्या करण्यात अपयश आलेले आहे. फक्त नित्य पदार्थांचेच खरेखुरे “ज्ञान” आपल्याला होऊ शकते; इंद्रियगोचर वस्तूंविषयीच काय ते “मत” बनवता येते, हा "टायमिअस" आणि "क्रिटिअस" मधील निष्कर्ष आहे. 

इंद्रियगोचर व परिवर्तनशील असे हे जे विश्व आहे त्याच्या अस्तित्वाला कालामध्ये प्रारंभ होतो; ते नित्य नाही. ते ईश्वराने रचलेले आहे. ह्या रचनेसाठी ईश्वर परिपूर्ण सत्सामान्ये आदर्श म्हणून स्वीकारतो आणि त्यांच्या प्रतिकृती म्हणून इंद्रियगोचर वस्तू स्वीकारतो. ईश्वर बुद्धी आणि सदिच्छा ह्या गुणांनी युक्त असा आहे; म्हणून तो परिपूर्ण सत्सामान्यांना आदर्श नमुने म्हणून स्वीकारतो आणि सुव्यवस्थित असे विश्व बनवितो. आदर्श सत्सामान्यांच्या प्रतिकृती बनविण्यासाठी द्रव्य आवश्यक आहे. हे द्रव्य म्हणजे अवकाश-सत्सामान्य. हे आकारिक आणि बुद्धिग्राह्य असते. विशिष्ट वस्तू ही द्रव्याला (अवकाशाला) सत्सामान्यांनी आकारित केल्याने घडलेली असते आणि द्रव्याला आकार देण्याचे हे कार्य ईश्वराने, बुद्धियुक्त अशा ईश्वराने केलेले असते. तेव्हा विश्वाचे स्वरुप समजण्यासाठी ईश्वर, सत्सामान्ये आणि अवकाशरुप द्रव्य ही तीन तत्त्वे समजून घेतली पाहिजेत.

आयडियांच्या सिद्धांतावरील आक्षेप
आत्म्याचे अमरत्व
‘ज्ञान म्हणजे स्मरण’
सत्सामान्ये