इंग्लिशमधील Reason या शब्दाचे मूळ Rational या शब्दात आहे. Reason हा शब्द ॲंग्लो-नॉर्मन भाषेतील raisun किंवा जुन्या फ्रेंच भाषेतील raison पासून बनतो. तो लॅटीनमधील rationem पासून निष्पादित होतो. या सर्वांचे मूळ ratus, reor ‎(“think”) यात आहे. त्यांचा अर्थ 'विचार करणे' असा होतो. वेब्स्टर शब्दकोशानुसार Ratio, Ration, Ration, Rational Rationale, Rationalism, Rationalist, Rationalistic, Rationalistical, Rationalness इत्यादींचे मूळ Reason मध्येआहे. ऑनलाईन डिक्शनरीनुसार ॲंग्लो- फ्रेंच भाषेत resoun असा शब्द आहे. त्याचा अर्थ द्रव्य, विषय, भाषा, विचार, भाषण, मत असा आहे. त्यापासून rationem बनतो. Reor हा शब्द ratus चे भूतकालीन रूप असून तो reri "to reckon, think पासून तयार होतो. तर reri चे मूळ प्रोटो-इंडियन-इंग्लीश मधील re(i)- "to reason, count" यात आहे. इंग्लिशमधील read चे मूळ या re/ reri त आहे. त्यापासून resunmen, raisoner, rationare म्हणजे प्रश्न उपस्थित करणारा हे शब्द निष्पादित होतात. या सर्वांचा सामायिक अर्थ बोलणे, युक्तिवाद करणे, चर्चा करणे इत्यादी आहे. या सर्वातून व्यक्त होणारा reason चा अर्थ 'सुज्ञता, पशुपासून माणसाचे भिन्नत्व दर्शविणारी बुद्धीची उच्च इयत्ता हा अर्थ तेराव्या शतकात प्रस्थापित झाला, 'तार्किक रितीने विचार करणे' हा अर्थ १५९० च्या दरम्यान सर्वमान्य करण्यात आला. त्यानंतर त्यात फारसा बदल झाला नाही.
हे अर्थ लक्षात घेऊन सतराव्या शतकास 'प्रज्ञेचे युग' म्हंटले गेले. Age of Reason "the Enlightenment ही म्हण १७९४ मध्ये प्रचलित झाली. थॉमस पेन (०९ फेब्रुवारी १७३७- २९ (किंवा जानेवारी १७३६ – ०८ जून १८०९) या इंग्लीश-अमेरिकन राजकीय सिद्धांतकर्ता, तत्त्ववेत्ता आणि क्रांतिकारकाने १७९४ साली लिहिलेल्या एका छोट्या ग्रंथाला दिलेल्या नावावरून हे नाव दिले गेले. त्याच्या ग्रंथाचे मूळ व संपूर्ण नाव होते : Age of Reason; Being an Investigation of True and Fabulous Theology. पेनने देववाद स्वीकारला पण प्रज्ञा आणि मुक्त विचार यांचा पुरस्कार केला. त्यामुळे त्याच्यावर ख्रिश्चन धर्मगुरूंचा रोष झाला.

reason पासून निष्पन्न होणारा दुसरा शब्द म्हणजे rational. हा शब्द जुन्या फ्रेंच rationel, rational अथवा मध्ययुगीन लॅटीन भाषेतील rationale, rationalis पासून बनतो. त्याचा अर्थ बुद्धीशी निगडीत, योग्य कारणासहित. Rational ला ism हा प्रत्यय लागून rationalism हा शब्द निष्पन्न होतो. नंतर rationalist, rationality या संज्ञा होतात. त्याचा समानार्थी शब्द intellectualism. Ism चे मूळ प्राचीन ग्रीक भाषेतील एका संज्ञेत आहे की ज्याचा इंग्लीश उच्चार एकतर ismós असा होतो किंवा isma असा होतो. पहिल्याचा अर्थ कृती, अट, सिद्धान्त आणि दुसऱ्याचा अर्थ पूर्ण केलेली कृती' असा होतो. त्यास icism हा प्रत्यय लागून इतर शब्द बनतात. जसे की criticism.
भारतात ration card किंवा coupon हा शब्दप्रयोग प्रसिद्ध आहे. त्याचा अर्थ नियंत्रित दराने मिळणारे नियंत्रित मोजमापाचे अन्नधान्य. अमेरिकन यादवी युद्धात आणि पहिल्या महायुद्धात सैनिकांना अन्नधान्य, मद्य, सिगारेट, कपडे इत्यादी वस्तू देण्यासाठी मुख्यतः हा शब्द वापरण्यात आला. त्यासाठी सैनिक व अधिकारी वर्गास त्यांच्या दर्ज्यानुसार वस्तूंच्या पुरवठ्याचे प्रमाण ठरवून ज्या नोंदपत्रकावर पुरवठ्याची ही नोंद केली जात असे त्यास ration card असे नाव देण्यात आले. देशातील एकूण उत्पादनापैकी प्रथम सैनिकांना हा पुरवठा होई. त्यानंतर नागरिकांना पुरवठा केला जाई. त्यामुळे नागरिकांनाही असे ration card देण्यात आले. अर्थात सैनिकांना जास्त आणि नागरिकांना कमी पुरवठा असे धोरण असते. येथे ration चा अर्थ 'अमुक कारणामुळे नियंत्रित प्रमाणात देण्यात येणारे अन्नधान्य' असे समर्थन गृहीत धरले आहे. समर्थन ही बौद्धीक, तार्किक कृती आहे. तिच्यामागे निश्चित कारण असते. त्यामुळे यास rationalization असे म्हणतात.

'विवेक' ची व्युत्पत्ति
विवेक
मराठीकरण
व्युत्पत्ति