पुरन्दर म्हणजे इन्द्र. ज्याप्रमाणे इन्द्राचे स्थान बलाढ्य तसाच हा पुरन्दर. पुराणात या डोंगराचे नाव आहे 'इन्द्रनील पर्वत'. हनुमन्ताने द्रोणागिरी उचलून नेत असताना त्या पर्वताचा काही भाग खाली पडला तोच हा इन्द्रनील पर्वत. बहामनीकाळी बीदरचे चन्द्रसम्पत देशपाण्डे यांनी बहामनी शासनाच्या वतीने पुरन्दर ताब्यात घेतला. त्यांनी पुरन्दरच्यया पुनर्निर्माणास प्रारम्भ केला. त्याच घराण्यातील महादजी निळकण्ठ याने कसोशीने हे काम पूर्ण केले. येथील शेन्दर्‍या बुरूज बान्धताना तो सारखा ढासळत असे. तेव्हा बाहिरनाक सोननाक याने आपला पुत्र नाथनाक आणि सून देवाकाई अशी दोन मुले त्यात गाडण्यासाठी दिली. त्यांचा बळी घेतल्यावरच हा बुरूज उभा राहिला. हा किल्ला सन १४८९ च्या सुमारास निजामशाही सरदार मलिक अहमद याने जिंकून घेतला. पुढे शके १५५० मध्ये तो आदिलशाहीत आला. इ.स. १६४९ मध्ये आदिलशहाने शहाजीराजांना कैदेत टाकले. त्याच वेळी शिवाजी महाराजांनी अनेक आदिलशाही किल्ले आपल्या ताब्यात घेतले. म्हणून शिवरायांचा बन्दोबस्त करण्यासाठी आदिलशहाने फत्तेखानास रवाना केले. परिस्थिती फारच बिकट होती. एकीकडे आपले वडील कैदेत होते तर दुसरीकडे फत्तेखानाच्या स्वारीमुळे स्वराज्य धोक्यात येणार होते. महाराजांनी यावेळी लढाईसाठी पुरन्दर किल्ल्याची जागा निवडली. मात्र यावेळी गड मराठ्यांच्या ताब्यात नव्हता. महादजी निळकण्ठराव यांच्या ताब्यात किल्ला होता. त्यांच्या भावाभावांमधील भांडणाचा फायदा उठवून महाराजांनी किल्ल्यात प्रवेश करण्यात यश मिळवले. या पुरन्दर किल्ल्याच्या साहाय्याने मराठ्यांनी फत्तेखानाशी झुंज दिली आणि लढाई जिंकली. शिवाजी महाराजांना या पहिल्या लढाईतच मोठे यश प्राप्त झाले. सन १६५५ मध्ये शिवाजीराजांनी नेताजी पालकर यास गडाचा सरनौबत नेमले. वैशाख शु. १२ शके १५७९ म्हणजेच १४ मे १६५७ गुरुवार या दिवशी सम्भाजी राजांचा जन्म पुरन्दरावर झाला. छत्रपती सम्भाजी महाराजांनी नखशिखांत, नायिकाभेद, सातशतक व बुधभूषण हे ग्रन्थ लिहिले. दशरथ यादव यांनी शम्भुराजे ही कविता लिहून सम्भाजी महाराजांचा खरा इतिहास माण्डण्याचा प्रयत्न केला. साहित्यिक छत्रपती सम्भाजीराजे हे पुस्तकही त्यांनी लिहिले आहे.

चालायचा शम्भू। याच पायवाटे। मुडपायचे काटे। आपोआप।। 

झाडे वेली रान। हसायचे छान। वारा गुणगान। गायचाहो ।।१।।

संवगडी रोज। करायचे मौज। शम्भु य़ुवराज। मित्रसखा।। 

क-हा नीरा दोघी। शम्भुला पाहात।आनन्दी मनात। व्हायच्याना।।२।।

पुरन्दर गड। मोठा अवघड। उभा वज्रगड। सोबतीला।।

जिजाऊंनी छावा। असा घडविला। डाग मडविला। स्वराज्याच्या।।३।।

रयतेची मूल। गडावर खेळ। कळेनाही वेळ। कधीजात।।

चिमुकला शम्भु। रांगत अंगणी।गडाच्या कोन्दणी। वाढूलागे।।४।।

आई विना शम्भु। मोठा होत होता। किती खाल्ल्या खास्ता। जिजाऊंनी।।

रुपानं देखणा। मराठ्यांचा बाणा। रयतेचा राणा। शम्भुराजा।।५।।

काय सांगू तुम्हा। शम्भुची ती ऐट। उजळली वाट। स्वराज्याची।।

चालायचा शम्भू। याच पायवाटे।मुडपायचे काटे । आपोआप।।६।।
दशरथ यादव यांच्या शिवधर्मगाथेतील छत्रपती सम्भाजी महाराज यांचे वर्णन करणारे हे अभंग आहेत. 

इतिहास
गडावर जाण्याच्या वाटा
इतर माहिती
जेवण्याची सोय