इंद्रियांचे आरोग्य टिकवण्यामध्ये मनाचे महत्त्वाचे योगदान असते. आणि दोघांवर नियंत्रण ठेवणारा वायू असतो. याचे पाच उपप्रकार असतात त्यांना पंचप्राण म्हंटले जाते. पंचप्राणांचे काम वेवस्थित चालावे यासाठी प्राणायाम योगाभ्यासाचा उत्तम उपयोग होत असतो. अग्नीच्या अधिपत्याखाली चालणारे संप्रेरकांचे कामही योगाच्या मदतीने सुरळीत चालते असे दिसते. म्हणूनचं नुसता व्यायाम करण्यापेक्षा किंव्हा जिममध्ये जाण्यापेक्षा योगासने,प्राणायाम, दीर्घश्वसन वगैरे योगशास्त्रातील क्रिया करण्याच्या अनेक पटींनी उपयोग होतो. शरीर व मनाशी संबंधित बहुतेक सर्व महत्त्वाची कामे या पंचप्राणांकरवी होत असतात. हे पंचप्राण कोणते व त्याच्यावर कोणत्या जबाबदाऱ्याअसतात हे आपण सुरवातीला पाहू या. यांनी खूप फायदे होतात. 

अनुलोम-विलोम
४समान
योगशास्त्र
१प्राण