अनौपचारिक शिक्षण कार्यक्रम (DBRT):- हा दोन वर्षाचा अभ्यासक्रम असून त्यातील एक वर्ष पाबळला निवासी कोर्स व पुढील एक वर्ष प्रत्यक्ष उद्योग क्षेत्रात उमेदवारी असते. किमान ८ वी उत्तीर्ण असलेल्या कुठलाही विद्यार्थी या अभ्यासक्रमासाठी प्रवेश घेऊ शकतो. हा ‘नॅशनल इन्स्टीटुट ऑफ ओपन स्कूलिंग‘, नवी दिल्ली यांची मान्यता प्राप्त डिप्लोमा कोर्स प्रत्येक वर्षी १० जुलै ते २५ जून (३०० दिवस) या कालावधीमध्ये दररोज ८ तास याप्रमाणे शिकविला जातो. यामध्ये सुरवातीस सर्व विद्यार्थ्यांचे चार गट करून प्रत्येक गटाला चारही विभागांचे प्रशिक्षण तीन-तीन महिन्याच्या कालावधीमध्ये दिले जाते.

अ)अभियांत्रिकी:-

थिअरी- मापन ,कार्य ,उर्जा,मजबुतीचे प्रकार या विषयाच्या संकल्पना,साधी मशीन ,वंगण मटेरीअल(लोखंड ,लाकूड,सिमेंट ,माती)सदिश आणि आदिश राशी,कार्यक्षमता. प्रकल्प-फोल्डीग चेअर बनविणे,खोल्याचे बांधकाम करणे ,घराचे छप्पर बसविणे ,कोंबड्यांचे पिंजरे तयार करणे ,शेतीची अवजारे तयार करणे ,पाण्याची टाकी बनवणे , हातगाडी बनवणे , स्वच्छतागृह बनवणे , पोल्ट्रीसाठी ब्रुडर तयार करणे , कार्यशाळेतील साहित्य तयार करणे.उदा. बेंच व्हाईस, पाईप व्हाईस, सी क्लाम्प, हॅक सॉ, पुलर इत्यार्दी.

ब) उर्जा आणि पर्यावरण:

थिअरी – वीज, इलेक्ट्रोनिक, कंडक्टर, सेमी कंडक्टर, ओहामचा नियम, पॉवर, सर्किट्स, सिंगल फेज व थ्री फेज वीज पुरवठा, आय.सी.इंजिन, सौर उर्जा, पाण्याचे पंप व त्याचे प्रकार, पंपाची निवड, सेफ्टीक टॅक व बयोगॉस संयंत्र, लेवलिंग,कॉटूर, भूजल, नकाशे यांचा अभ्यास.

प्रकल्प :- वेल्डिंग मशीन बनवणे, घराची लाईट फिटिंग, डी.सी.ट्यूब सर्किट, डिझेल इंजिन दुरुस्ती, मोटार स्टेटिंग किट बनवणे, बॅटरी चार्जर बनवणे, पिठाच्या गिरणीची कार्यक्षमता मोजणे, कांडी कोळसा बनवणे, मशीन दुरुस्ती, मोटार रिवायडिंग, डिझेलसाठी पर्यायी इंधनाचा शोध घेणे (उदा. एरंड तेल, करंजे तेल), घरगुती उपकरणे दुरुस्ती, (उदा. मिक्सर, फॅन, इस्त्री, कुलर, हिटर), पाणलोट क्षेत्राचा अभ्यास करून एक बंधारा बांधणे, विहरीसाठी जागा निवडणे, निर्धूर चूल बनवणे.प्रकल्प माहिती:- कांडी कोळसा बनवणे

साहित्य:- नैसर्गिक कचरा(उदा. पालापाचोळा,झाडांच्या काड्या) काडीपेटी,मोठा पिंप(पत्र्याचा) धान्याचा कोंडा,पाणी.

कृती:- सर्वात प्रथम कचरा गोळा करून त्याचे वजन करावे.तो सगळा कचरा एकत्र करून घेतलेल्या पिंपामधे टाकून त्याला आग लावावी.तो सगळा कचरा अशा प्रकारे जाळावा कि तो फक्त ५०% जाळला गेला पाहिजे.त्या ठिकाणी त्याचे निरीक्षण करून तो कचरा व्यव्स्थित जाळला कि नाही ते पाहणे.तो कचरा थंड झाल्यावर तो काढून घेणे.त्या आलेल्या राखेतून फक्त carbon dioxide गोळा करून त्या मधे सम प्रमाणत कोंडा घेऊन त्याचे मिश्रण तयार करून त्याचे योग्य आकारात कोळसा तयार करणे.
फोटो:-

क) शेती आणि पशुपालन:-

थिअरी – वनस्पती, प्राणी, पक्षी, आहार, वेगवेगळी खाते, कीटक, मातीचे प्रकार, कृत्रिम रेतन, जमाखर्च, अंदाजपत्रक, जनावरांसाठी रोग प्रतिबंधक, कोंबड्यांचे रोग व उपचार, बलन्सशीट, कॅश फ्लो, नफा – तोटा यांची माहिती घेणे, सिंचान पद्धत.

प्रकल्प – नर्सरीत रोप तयार करून विक्री करणे, कोणत्याही एका पिकाचा आढावा घेणे, हायड्रोपोनिक, बायोगॅसची वेगवेगळ्या घटकापासून निर्मिती, पोल्ट्रीमध्ये एक बॅच वाढवणे, डेरीतील व्यवहार एक महिना सांभाळणे, ए.आय सेन्टरमध्ये एक महिना जनावरांचा अभ्यास करणे, कारखान्यातील उप-उत्पादक घटकांचा जनावरांसाठी खाद्य म्हणून उपयोग याचा अभ्यास करणे, किचन वेस्टपासुन जनावरांचे खाद्य बनविणे.

ड)गृह व आरोग्य:-

थिअरी-स्वछता,आरोग्य,रोग पसरण्याची कारणे,रोग प्रतिबंधक,बालकाची वाढ व त्याच्या गरजा ,संतुलित आहार दास व माश्या ,जीन्स व वंशपरंपरा ,आरोग्य साधना ,योगासने,आपले शरीर .प्रकल्प- शिवणकाम व विणकाम या विषयाची प्राथमिक माहिती ,मुलांचे आरोग्यविषयक सर्वेक्षण करणे,पाणी शुद्ध करणे,रक्तगट व HB चेक करणे,शाळेतील विद्यार्थ्यांचे रक्तगट तपासणे,माती परीक्षण ,वेगवेगळे मसाले व चटण्या तयार करणे ,बेकरी पदार्थ तयार करणे,आवल्यापासून विविध पदार्थ तयार करणे ,वेगवेगळी लोणचे बनवणे.

DBRT(Diploma in Basic Rural Technology)
विज्ञान आश्रम मधील शिक्षण पद्धती
DIC(Design Innovation Centre)
हे सुद्धा पहा