'बुद्धी' हा Reason या इंग्लीश शब्दाचे मराठी भाषांतर म्हणून आपण मान्य करतो(?); मात्र ते फारसे योग्य नाही, असे मत महाराष्ट्रातील विवेकवादी तत्त्ववेत्ते दि. य. देशपांडे यांनी व्यक्त केले आहे. त्यांच्या मते, इंग्लिशमधील intellect, intelligence आणि reason या तिन्ही शब्दांचे मराठी भाषांतर 'बुद्धी' असे केले जाते(?) पण मुळात या तिन्ही इंग्लीश शब्दांचे अर्थ भिन्न आहेत. 'बुद्धी' या शब्दातून ते तीन भिन्न अर्थ व्यक्त होऊ शकत नाहीत. बुद्धी (intelligence) ही शक्ती सर्व प्राण्यात थोड्याफार प्रमाणात असते आणि म्हणून ती मानवाप्राण्यातही आहेच. पण पशुपक्ष्यांच्या ठिकाणी intellect आणि reason आहे, असे आपण म्हणत नाही. Intellect आणि Reason हे दोन्ही शब्द स्थूलमानाने समानार्थी शब्द आहेत. त्यांनी बुद्धीची श्रेष्ठ दर्जाची शक्ती व्यक्त होते. त्यामुळे या शब्दांना 'बुद्धी' हा पर्याय न वापरता 'प्रज्ञा' हा मराठी शब्द वापरावा, असे ते सुचवितात. पशुपक्ष्यांच्या ठिकाणी 'बुद्धी' आहे, पण त्यांच्या ठिकाणी 'प्रज्ञा' आहे, असे आपण म्हणत नाही.

वेगळ्या भाषेत हे अधिक स्पष्ट करावयाचे तर 'बुद्धी' चे अधिक प्रगल्भ रूप म्हणून 'प्रज्ञा' (Reason) या शब्दाचे उपयोजन केले जाते. बुद्धी ही क्षमता ज्ञानाचा विषय असणाऱ्या कोणत्याही दोन वस्तू, व्यक्ति, घटना यात फरक करू शकते. या बुद्धिचा विकास माणसाने केला. ज्ञानाचा विषय असणाऱ्या ज्ञेयातील चांगले-वाईट, योग्य-अयोग्य, सत्य-असत्य असा भेद करून निवड करते आणि त्या निवडीचे कारणासहीत समर्थन (Justification) देते, ती बुद्धिची अधिक प्रगत अवस्था समजली जाते, या अवस्थेला 'प्रज्ञा' म्हणावे, असा संकेत आहे. निवड करणे ही जाणीवपूर्वक केलेली कृती असते. या पार्श्वभूमीवर Reason या शब्दाचे भाषांतर 'प्रज्ञा' असे करणे योग्य ठरेल. या विश्लेषणानुसार 'प्रज्ञा' हाच ज्ञानाचा मार्ग आहे असे समजणारी विचारसरणी म्हणजे 'प्रज्ञावाद' (Rationalism) होय.

विवेक
'विवेक' ची व्युत्पत्ति
व्युत्पत्ति
मराठीकरण