किनवट परिसरातील आदिवासी जमातीत आई-बापच आपल्या मुलाचे लग्न ठरवितात. परंतु त्यात मुलांची पसंती मात्र विचारात घेतात. विवाद जुळवताना मुलाचे आई-वडील व भावकीचे चार-पाच लोक दोन बाकरी व गूळ फडक्यात बांधून व सोबत बांबुची काठी घेतात. त्या काठीला त्यांचे जे देव आहेत ते त्याकाठीला डोळे बसवतात. ती काठी नवरी मुलीच्या घरासमोर दाराला रोवतात किंवा छपराला बांधतात. सर्वप्रथम त्या मुलीची आई व बाप नवऱ्या मुलाकडून आलेल्या काठीला किती डोळे म्हणजेच गोत्र आहे हे मोजतात. जर दोघांचेही गोत्र एकच असेल तर त्यांच्यात विवाह होत नाही. तसेच जर होणारा नवरा मुलगा सगोत्र नसला तरी मुलांचे आई-बाप आणि ते देत असलेली भाकरी व गूळ हे ग्यायचे की नाही ग्यायचे हे सर्वस्वी होणाऱ्या नवरी मुलीच्या मनावर असते. जर मुलीने भाकरी नाकारली तर मुलाकडील मंडळी आठ दिवस घरात बसून राहते. म्हणजेच जर मुलीने भाकरीला नकार दिला तर तो लग्नाला नकार मानला जातो.

सर्वसामान्यपणे गोंड, परधान. भिल्ल यांच्यामध्येही मुलींना हुंडा देण्याची पद्धत आहे. त्याला देज किंवा हुडा वा सिंनतेर असे म्हणतात. भिल्लांमध्ये नवरा मुलगा मुलीच्या आईला काही पैसे भेट देतो. ह्या पैशाचा तिने स्वीकार केला तर साखरपुड्याचा विधी पर्ण झाला असे समजतात. गोंड जमातीत मुलीला हुडा देतात तो प्रतिकात्मक स्वरुपात १४ रु. असतो तर परधानात पूर्वी ८० रुपये देज होता. तो आता १०१ रुपयांपर्यत वाढविण्यात आला आहे. देज हप्त्यानेही स्वीकारला जातो तर कधी गाई, बैलाच्या स्वरुपातही दिला जातो. परधानाच्या देजामध्ये भात, डाळ, दारू, मीठ, दोन ढोलकी, साड्या, कापड व रोख पैसे याचा समावेश असतो.

ज्या मुलाला देज देण्याची ऐपत नाही तो नवरा मुलगा मुलीच्या घरी आधी काही वर्षे नौकरी करतो. त्याला घरजावाई किवा गोंडी भाषेत "लामसडे" असे म्हणतात. लामसडे म्हटले की गोंड लोकांना हसू येते. कारण लामसडे त्यांना हलका, कमकुवत वाटतो. लामसडेचा नौकरीचा काळ संपल्यावर तो त्या मुलीशी तो लग्न करतो. त्यालाही आपल्या पत्नीला घरी नेतेवेळी एक साडी, एक पासोडी व अडीच रुपये बांधावे लागतात व बकरा कापून गाव जेवण देऊनच नेता येते. 

पूर्वी नवऱ्यामुलाच्या हुशारीची व बहादुरीची कसोटी घेतली जात असे. एका मारक्या बैलाच्या शिंगाला फडके बांधून मोठा आवाज करून त्या बैलाला सोडले जात असे. तरुणाने बैलाच्या शिंगाला बांधलेले फडके आपल्या अंगाल कसलीही इजा न पोचता सोडायचे असते. किंवा मुलगा आणि मुलगी जंगलात जाऊन शेकोटीजवळ बसतात. दोघे एकमेकाशी गप्पा मारता मारता ती मुलगी त्या तरुणाला चटके देत राहते. यावेळी नवऱ्यामुलाने वेदनेचा हुंकारही काढायचा नसतो. या प्रकारातून मुलाची परीक्षा केली जात असे. अशा घटना आता कमी दिसून येतात. पण किनवट परिसरात अशा प्रथा होत्या असे वडिलधारी मंडळी सांगतात. याच परिसरात अशाही काही जमाती आहेत, त्यांचा संबंध क्वचितच शहरी संस्कृतीशी येतो. त्यांच्यात लग्नाआगोदर तरुण तरुणीला जंगलात पाठवून नवरामुलगा भावी वंश वाढविण्यास योग्य आहे का नाही याचीही परीक्षा घेतली जाते. ही प्रथा काही अंशी कोलाम पोडातील आणि जंगली भागात राहणाऱ्या जमातीत दिसून येते.

'पेज कांदे' हा आदिवासी समाजजीवनात लग्नकार्यातील एक महत्त्वाचा कार्यक्रम आहे. नवरीचे वऱ्हाड शिवेवर आले की नवरदेवाडील मंडळी कांदे आणि अंबिल घेऊन त्यांना भेटायला जातात. त्यांचे पाय धुवून त्यांना खायला कांदे व प्यायला अंबील देतात. यास पेजकांदे कार्यक्रम म्हणतात. पेजकांद्यानंतर त्यांना जानोसा दिला जातो. जानोसा म्हणजे मुलीच्या आडनावाच्याच घरी वऱ्हाडीमंडळीला बिऱ्हाड लावायला जागा द्यावी लागते. जानोस्याला दुसऱ्या आडनावाचे घर चालत नाही. लग्नविधीनंतर दारूचा विशेष वापर होतो. भरपूर दारू प्यायला देणे ही प्रतिष्ठेची बाब मानली जाते.

नांदेड जिल्ह्यातील आदिवासींच्या विवाहातील रूढी
मारुती, म्हसोबा आणि भैरव
बाह्यदुवे
आदिवासींच्या देवदेवता