[[File:Khandoba Mhalsa fighting demons.jpg|left|thumb|खंडोबा म्हाळसा मणिमल्लांचा संहार करताना (मूळ शिळाचित्राचे साल - १८८०)]]
खंडोबा हे दैवत अकराव्या शतकापासून लोकप्रिय झाले असावे. खंडोबाचे ऐतिहासिक उल्लेख चौदाव्या शतकापासून येतात. खंडोबावरील सर्वाधिक महत्त्वाचा ग्रंथ "मल्हारी माहात्म्य" सांगतो की मल्हारीचा निर्देश ब्रह्मांड पुराणातील क्षेत्रकांडात केला आहे. पण या पुराणाच्या प्रमाण आवृत्तीत याचा उल्लेख मिळत नाही. मूळचे लोकदैवत असलेल्या खंडोबाचे क्रमश: वैदिकीकरण झाल्याचे दिसते. लोककथा या देवतेस पौराणिक [[शिव]] व वैदिक [[रुद्र]] यांचा पूर्णावतार मानतात. खंडोबाच्या परिवारातील इतर सदस्यांचेंही वैदिकीकरण झाले आहे. यामुळे म्हाळसा बाणाई या [[पार्वती]] व [[गंगा]] यांच्या, रक्त पिणारा खंडोबाचा कुत्रा [[कृष्ण|कृष्णाचा]] तर शुभ्र घोडा [[नंदी]]चा अवतार मानला गेला. खंडोबा हे दैवत वैदिक पशुपती रुद्राप्रमाणे दरोडेखोर, घोडा आणि कुत्रा यांच्याशी संबंधित आहे. खंडोबाचा भक्तिपंथ किमान बाराव्या शतकापासून अस्तित्वात आहे. [[महानुभाव पंथ|महानुभाव पंथीय]] [[चक्रधर]] स्वामींनी खंडोबाचा उल्लेख केला आहे. [[आंध्र प्रदेश|आंध्राच्या]] काकटीय सम्राटांचे खंडोबा हे कुलदैवत होते. "मल्हारी माहात्म्य" ग्रंथातील "प्रेमपुरी" जागा [[कर्नाटक|कर्नाटकातील]] [[बिदर]]जवळचे "आदी मैलार" स्थान आहे असे मानले जाते. आदी मैलार खंडोबाच्या बारा प्रमुख स्थानांमध्ये मोडते. मराठी परंपरेने मूळचा प्रेमपुरीचा खंडोबा प्रेमपुरी -> [[नळदुर्ग]] -> पाली (जि. सातारा) असे करत [[जेजुरी]]स स्थिरावला. मराठी परंपरेत खंडोबा "कानडी देव" मानला जात असल्याचे संशोधक सोन्थेमर सांगतात. दख्खनच्या लिंगायत, [[जैन]] व इतर व्यापाऱ्यांनी खंडोबा पंथाचा प्रसार केला असावा. [[पैठण]]च्या मराठी कंडक यक्षाशीही या देवतेचे एकीकरण झाले आहे. 

मराठी साहित्यात खंडोबा देवतेबाबत मिश्र धारणा आहेत. [[एकनाथ|एकनाथांनी]] या पंथास व देवतेस कमी लेखले आहे. अनेक देशस्थ ब्राह्मणांचे कुळदैवत असलेला खंडोबा कोकणस्थ ब्राह्मणांकडून "कमी प्रतीचे दैवत" मानले गेले. खेळखंडोबा हा वाक्प्रचार "सर्वनाश" या अर्थी येतो. त्याचवेळी मराठीत मल्हारी माहात्म्य, जयाद्रिविजय आदी ग्रंथ व वाघ्यामुरळींच्या लोकगीतांमध्ये या देवतेची स्तुती केल्याचे दिसते.

[[महात्मा फुले]] यांनी खंडोबा देवतेस बळीराजाच्या राज्यातील [[महाराष्ट्र]] क्षेत्राचा अधिपती मानले आहे. [[महाराष्ट्र]] क्षेत्र विस्ताराने मोठे असल्याने बळीराजाने या प्रदेशाचे नऊ खंड केले. [[जेजुरी]]चा क्षेत्रपती असणारा खंडोबा त्यातील एक होय. खंडोबाचे मार्तंड हे नाव "मार-तोंड" यावरून आले असल्याचे त्यांचे मत आहे. 

जेजुरीचे मंदिर वीरपाल वीरमल्ल याने इ.स. १३८१ साली बांधले. १६३५ साली [[खटाव]]च्या राघो मंबाजीने याचा विस्तार केला. बंगाली संत [[चैतन्य महाप्रभू]] यांनी या मंदिरास भेट दिली होती व मुरळींचा वेश्याव्यवसाय बंद करण्याचे प्रय्त्‍न केले होते; असे ऐतिहासिक उल्लेख आहेत. जेजुरी गडावरील शिलालेखांत विठ्ठल सदाशिव विंचूरकर, [[मल्हारराव होळकर]] वगैरेंचे उल्लेख येतात. [[नारायणराव पेशवे|नारायणरावाच्या]] हत्येनंतर [[नाना फडणीस]] यांनी नारायणरावाची गरोदर पत्‍नी गंगाबाई हीस पुत्र झाल्यास एक लाख अर्पण करू असा नवस केला होता. नवस पूर्ण झाल्यामुळे [[पेशवे]] दरबाराकडून विविध रूपात हा नवस फेडला गेला.
उपासना
संदर्भ
दैवत
तळी भंडार