इव्ह एन्सलर या स्त्रीवादी लेखिकाने ‘व्हजायना मोनोलॉग’ हा एकपात्री कार्यक्रम स्वतः लिहून रंगमंचावर आणला. त्याचा पहिला प्रयोग ३ ऑक्टोबर १९९६ रोजी न्यूयॉर्कमध्ये सादर करण्यात आला. यथावकाश त्यात तीन अभिनेत्री आल्या व त्याच्या संहितेतही वेळोवेळी बदल घडत गेले. होणारी सांगोपांग चर्चा ही योनी या एका अवयवाशी संबंधित असेल याची दक्षता नेहमीच घेण्यात आली. उदा. संभोग, रजस्राव, हस्तमैथुन, मोनोपॉज, अपत्यजन्म वगैरे. मेरिल स्ट्रीप, जेन होंडा, ओप्रा विन्फ्रे, गोल्डी हॉन, व्हूपी गोल्डबर्ग या नामवंत अभिनेत्रींनी त्यात वेळोवेळी हजेरी लावल्याने ‘व्हजायना मोनोलॉग’चा बोलबाला झाला. 

लैंगिकतेबद्दल प्रबोधन करणे हा नाटकाचा मुख्य हेतू आहे. प्रियकराला किंवा गायनकॉलजिस्टला स्त्रीच्या देहाची माहिती असते तेवढी माहितीही स्त्रीला अजिबात नसते. स्त्रीने आपल्या देहाबद्दल माहिती करून घ्यायला हवी. त्याच्यात लाज वाटण्यासारखे काही नाही. व्हजायना हा शब्द म्हणताना शरमू नये. शरीराचा एक हिस्सा जो जितका आत्यंतिक सुखदायी किंवा तितकाच दुःखदायीही असू शकतो त्याचा वारंवार उद्घोष केल्यास लाज गळून पडेल. (एखाद्या नाट्यशिबिरातही वेगळे काय असते?) कंडिशनिंग निघून जाईल. भीड चेपली जाईल.

संभोगातले सीत्कार कुणा स्त्रीला मशिदीतल्या अजानीसारखी तर कुणाला घंटानादासारखे भासतात. थोडक्यात सेक्स ह्या विषयाबाबत पुरुषाला वाटते ते ते/तसेच स्त्रीलाही वाटू शकते. पण तो विषय तिच्यासाठी टॅबू आहे. विनोदाची पेरणी (आय हॅव लॉस्ट माय क्लिटॉरिस. इट्स गॉन...) क्वचितच एकदोन ठिकाणी केली आहे. म्हणजेच पुरुषांसारखेच विनोद स्त्रियाही करतात, करू शकतात. एकंदर ह्या नाटकातला धीटपणा, विशेषतः भाषांतर झाल्यावर, भारतीय पार्श्वभूमीवर, काहींना सवंग वाटू शकतो, हेदेखील जाणवले.

ह्या नाटकाने प्रेरित होऊन ज्या व्ही-कार्यशाळा होतात त्यांचे काम प्रबोधनाचेच आहे. पण ही नाटकाच्या पुढची पातळी आहे. 

नाटकाच्या सुरवातीला काही सूचना देण्यात येतात. त्यात प्रत्येकाच्या भावनांचा आदर राखण्यासाठी ज्यांना आता हे पचनी पडत नाही असे वाटल्यास शांतपणे निघून जाण्याबद्दलही सूचना होती. मोबाईल्स स्विच ऑफ करण्याबाबत सूचना होती जर मोबाईल वाजल्यास नाटकाचा प्रयोग त्या ठिकाणी त्यावेळेपुरता थांबवण्यात येईल असे ही सांगण्यात आले. हसू आल्यास जरूर हसावे अशी देखील सूचना होती. आपण कोण? आपला सामाजिक दर्जा काय या बाबी बाजूला करून नाटक पहावे.

व्हजायना हा शब्द म्हणताना शरमू नये. शरीराचा एक हिस्सा जो जितका आत्यंतिक सुखदायीही किंवा तितकाच दुःखदायीही असू शकतो त्याचा वारंवार उद्घोष केल्यास लाज गळून पडेल. (एखाद्या नाट्यशिबिरातही वेगळे काय असते?) कंडिशनिंग निघून जाईल. भीड चेपली जाईल. 

या मुद्द्या भोवती नाटकाचा बराच भाग होता. सुरवातीलाच प्रेक्षकांच्या तोंडातुन योनी शब्द उच्चारणा करण्यासाठी किती संकोच होतो हे चाचपण्यासाठी 'म्हणा योनी' असे आवाहन केल्यावर प्रेक्षकांनी ही योनी शब्द एकमुखाने उच्चारला.नाटकात सभ्य लोकांत्‌ न वापरता येणारे शब्द चर्वण करता येतात म्हणून काही पुरुशांना आनंदाच्या उकळ्या फुटल्या असतील असे मात्र वाटले नाही. कदाचित माझ्या ग्रामीण पार्श्वभुमीमुळे तसे असेल.

याचा नाट्याविष्कार तर अवर्णनीय.यातील विविध छटा या केवळ ध्वनीपुरत्या मर्यादित नव्हत्या. त्याला विनोदाची झालर ही होती. त्यात विविध पेशे, सामाजिक स्थाने, संस्कृती यांचाही आविष्कार . ध्वनितांची केणी च म्हणा ना!

दोन योन्यांच्या स्वगतांचा सुखद व दु:खद आविष्कार तर उत्तम नाट्यप्रसंग. झाडूवाली बाई आपल्या पुच्चीविषयी बोलताना जपलेली बाईची दु:ख, समुपदेश,पुरुषप्रधानता, व्यभिचार, श्रृंगार, लैंगिक स्वच्छता या विषयी बाबत संवाद तर अप्रतिम. नाट्याविष्कारात प्रमाण भाषा म्हणजे नैतिक वा श्लील व बोली भाषा म्हणजे अनैतिक वा अश्लील असा दुजाभाव कुठेही केलेला नाही. निष्कारण बोली भाषेतील शब्द प्रमाण भाषेत कुठेही भावानुवादित केले नाहीत. जिथे प्रमाण भाषा वापरणे हे उचित आहे तिथे प्रमाण भाषा जिथे बोली भाषा वापरायची गरज आहे तिथे बोली भाषा. योनी शब्द कुठे वापरायचा व पुच्ची कुठे वापरायचा याचे भान संवादात आहे.

चुत्‌ या शब्दाभोवती गुंफलेले सांगितिक अप्रतिम. चुत शब्दातील नादमयता ज्या आविष्काराने दाखवली आहे ती पहाता एखाद्याला चुत्या म्हणताना ती शिवी नसून वेगळ्या दृष्टीने पाहिल्यास सन्मान वाटावा इतका उत्तम. 'चुत्‌ बाई चुत्' हा किस बाई किस दोडका किस या धर्तीवर घेतलेला लोकगीतात्मक आविष्कार. शिवी म्हणजे लैंगिकतेची ओवी अस वाटावं इतकी नादमयता.
बीभत्स, अश्लील या शब्दार्थांची पारंपारिक पुटे गळून पडावीत असा हा नाट्याविष्कार. योनी भोवतीच्या रस, गंध, स्पर्श, दृष्य, श्राव्य अशा सर्व गोष्टी त्यात गुंफल्या आहेत.

ह्या नाटकाने प्रेरित होऊन ज्या व्ही-कार्यशाळा होतात त्यांचे काम प्रबोधनाचेच आहे. पण ही नाटकाच्या पुढची पातळी आहे. 

नाटकाच्या शेवटी पसायदानासारखा योनी वरील संस्कृत श्लोक घेउन एक अध्यात्मिक टच दिला आहे.

चळवळ
टीका
मूळ नाटक
प्रयोग