शिव ही पुरुष देवता असून ब्रह्मा, विष्णु या देवतांच्या जोडीने त्याचे उल्लेख सापडतात. प्रलयाच्या शिव हा या सृष्टीचा संहार करणारा आहे असे मानले जाते.या देवतेचे वास्तव्य कैलास पर्वतावर असून पार्वती ही त्याची पत्नी आहे. गणपती आणि कार्तिकेय हे त्याचे पुत्र मानले जातात.
वैदिक काळात शिव हा रुद्र या स्वरूपात पूजिला जात असे. रुद्र ही ऋग्वेदात मध्यम स्वरूपाची देवता मानली जाते. धनुष्य बाण हे त्याचे आयुध असून तो जटाधारी आहे. तो एक महान वैद्य असून त्याच्याजवळ वेगवेगळी औषधे असतात असे मानले जाते.

अथर्ववेदात व्रात्यकाण्ड आहे. यामध्ये रुद्र हा व्रात्यांशी सम्बन्धित देव आहे असे नोन्दविलेले आहे.याला महादेव असे सम्बोधिले आहे. हा देव नन्तर पशूंच्याकडे गेला. त्याला अनन्तर त्यामुळे पशुपती असेही नवा पडले आहे.
ब्राह्मणग्रन्थांच्या काळात रुद्र ही वैदिक धर्मातील एक महत्त्वाची देवता बनली होती. त्यान्तर उपनिषद साहित्याने देखील महेश्वर, शिव या नावाने या देवतेला सन्मान दिलेला दिसतो.

रामायण हा जरी वैष्णव सम्प्रदायाचा ग्रन्थ असला तरी त्यामध्ये शिवाच्या पूजनाचे सन्दर्भ दिसतात.रामायणातील शिवाची उपासना ही केवळ मानव करतात असे नसून देव आणि दानव सुद्धा शिवाची पूजा करतात. रावणाने केलेली शंकराची तपश्चर्या हा यातील विशेष उल्लेख मानला जातो.


महाभारतात शिवाचे एक दार्शनिक रूप दिसते आणि दुसरे रूप हे लोकांमध्ये प्रचलित असे आहे. शिवाचा योगदर्शनाशी असलेला सम्बन्ध हा ही महाभारतात दिसून येतो. त्याला महायोगी असे सम्बोधिले आहे.


सर्वत्र पसरलेले इतर शिवलिंगे
शिवाचे भारतातील महत्त्वाचे बारा ज्योतिर्लिंगाचे स्थान
शारीरिक आणि भौतिक वैशिष्ट्ये
देवतेचे स्वरूप