મન સચેત છે;એ સભાન છે. નિર્વાણ સાથે,ચેતના મુક્ત થાય છે, અને મન એવી રીતે જાગૃત થાય છે કે જે અનુબંધિત વિશ્વની કોઈ પણ વસ્તુથી સાવ મુક્ત છે. તેને બુદ્ધ વિવિધ માર્ગો સાથે વર્ણવે છે. એક માર્ગ આ મુજબ છે: 
દર્શન વિના ચેતના,અંત વિના,બધુ જ તેજસ્વી. અજાહ્ન્સ પસાનો અને અમેરો લખે છે કે "વિજ્ઞાન" શબ્દનો ઉપયોગનો સંદર્ભ જાગૃતિની ગુણવત્તા માટે છે,અને "વિજ્ઞાન" શબ્દનો ઉપયોગમાં તેના સામાન્ય અર્થ કરતા વ્યાપક હોવો જોઇએ : "બુદ્ધ તેમની સાથેના ઘણા સમકાલીન દાર્શનિકોની મિથ્યા અલોચનાથી દૂર રહ્યા અને વધુ વ્યાપક માર્ગ પસંદ કર્યો,સામાન્ય શૈલી, ચોક્કસ શ્રોતાઓને ધ્યાનમાં રાખીને એવી ભાષામાં કે જે તેઓ સમજી શકે. આમ ‘વિજ્ઞાન’નો અર્થ અહીં 'જાણકારી' ધારી શકાય પણ આંશિક , વિભાગીય નહીં, જુદી (વિ-) જાણકારી(-જ્ઞાન) જે શબ્દમાં સામાન્ય રીતે સમાવિષ્ટ હોય છે . તેની બદલે અર્થ આદિકાળનુ જ્ઞાન થવો જોઇએ,ઇન્દ્રિયાતીત પ્રકૃતિ,નહિંતર માર્ગ જે તેને ધરાવે છે તે સ્વયં-વિરોધાભાસી બનશે." તેઓ શા માટે આ શબ્દોની પસંદગી કરવામાં આવી છે તેનો બાદમાં આગળ સંદર્ભ આપે છે. આ "અસ્પષ્ટ ચેતના" અન્ય છ સંવેદના માધ્યમ સાથે સંકળયેલ ચેતનાનાં પ્રકાર કરતા જુદી પડે છે, જે એવી "સપાટી" ધરાવે છે જેની પર તેઓ પડી શકે અને પ્રતિક્રિયા સ્વરૂપે ઉપર આવી શકે. પીટર હાર્વે મુજબ,પહેલાના લેખોમાં "ચેતના" શબ્દ યોગ્ય છે કે નહીં તે માટે વિરોધાભાસ છે. એક મુક્ત વ્યક્તિમાં,આ સીધું અનુભવાયેલ છે,એક રીતે તે કોઇ પણ આધારથી બધી જ સ્થિતિમાં મુક્ત છે. 

એક વ્યાખ્યા મુજબ,"તેજસ્વી ચેતના" નિર્વાણ સમાન છે. અન્યો અસહમત છે,એમ જાણીને કે તે જ નિર્વાણ નથી, પણ એક પ્રકારની ચેતના છે જે માત્ર અરાહંતોને જ પ્રાપ્ય છે. મજજીમા નિકાયમાં તેને ખાલી સ્થાન તરીકે દર્શાવેલ છે. મુક્ત માટે તેજસ્વી,આધારિત સહ-ઉદયમાં નિબ્બાન સાથે સંકળાયેલ નિરાધાર ચેતના માનસિક ચેતનાના મધ્યસ્થ પરિબળ વિના સીધી જ્ઞાત છે,અને માનસિક ચેતનાના બધા ઉદ્દેશોથી પર છે. એ પૂર્વ-બૌદ્ધ ઉપનિષદોમાંના વિચાર કરતા એકદમ જુદું પડે છે અને ભગવદ ગીતાના સ્વયં-સાક્ષત્કાર,વ્યક્તિની અંતરિમ ચેતનાની પ્રાપ્તિરૂપે વર્ણિત,તેમાં તે એક પાસા તરીકે ગણેલ નથી,વ્યક્તિના વયક્તિત્વનું,સૌથી ગહન પાસુ પણ,અને તે "સ્વ" સાથે કોઇ પણ રીતે મળત્ય આવત્યં નથી. તેથી આગળ, એ અનંત ચેતનાના ગોળાર્ધથી પર છે, બૌદ્ધ જાનાઓમાંથી છઠ્ઠું, જે પોતે જ "હું"ના અજ્ઞાનનો અંત નથી. 

નાગાર્જુને દિગ્નિકાયમાં બે જુદા કાર્યોમાં એક જગ્યાએ ચેતનાના આ સ્તર સંબંધી સંકેત આપ્યો છે. તેઓએ લખ્યું: ઋષિઓએ ઘોષિત કર્યુ છે કે જે પૃથ્વી, જળ, અગ્નિ, અને વાયુ,લાંબુ, ટૂંકુ, સુઘડ અને અણઘડ, સારુ, અને વગેરે ચેતનામાં વિલુપ્ત થાય છે... અહીં લાંબું અને ટૂંકુ, સુઘડ અને અણઘડ, સારુ અને ખરાબ, અહીં નામ અને રૂપ બધા અટકે છે.

એક સંબંધિત વિચાર,જેને પાલી સિદ્ધાંત અને સમકાલીન થરવાડા રુઢિમાં આધાર મળે છે થરવાડા ભાષ્યો અને અભિધમ્મમાં તેની ગેરહાજારી છતા, જે અરહંતના મન છે તે જ નિબ્બાન છે.

પાલી સિદ્ધાંતમાં નિર્વાણના માર્ગો
સર્વસામાન્ય નિરીક્ષણ
ઇન્દ્રિયાતીત જ્ઞાન
મોક્ષ તરીકે નિર્વાણ