જૈન સાધુ અને વિદ્વાન હેમચંદ્રાચાર્યસુરિ એ પ્રાકૃત અને અપભ્રંશ ભાષાના વ્યાકરણના શરુઆતના નિષ્ણાતોમાંના એક હતા. અણહિલવાડ પાટણના ચાલુક્ય વંશના રાજા સિદ્ધરાજ જયસિંહના કાળમાં તેમણે ગુજરાતી ભાષાના પાયાના સિદ્ધાંતો ગણાતા વ્યાકરણના નિયમોનું સર્જન કર્યું. આ નિયમોએ સંસ્કૃત અને અર્ધમાગધીના વિકૃત સ્વરુપમાંથી ગુજરાતી ભાષાના અપ્રભંશ વ્યાકરણનો પાયો રચ્યો. તેમણે પદ્ય માટે "કાવ્યાનુશાસન", પ્રાકૃત અને અપભ્રંશ વ્યાકરણ માટે "સિદ્ધહૈમ શબ્દાનુશાસન" અને સ્થાનિક ઉદ્ભવ ધરાવતા શબ્દો માટે "દેશીનામમાલા" નામના પુસ્તકો લખ્યાં.

ઈતિહાસકારો અને સંશોધકો સર્વાનુમતે એમ માને છે કે ગુજરાતી સાહિત્યમાં શરુઆતનું સર્જન જૈન લેખકો દ્વારા કરવામાં આવ્યું. તે રાસ, ફાગુ અને વિલાસના સ્વરુપમાં લાંબા પદ્યલેખો તરીકે હતું જેમાં શૌર્ય, શૃંગાર અને કુદરતના વિષયો કેન્દ્રમાં હતા. શાલિભદ્રસુરિનું "ભરતેશ્વર બાહુબલિ રાસ" (ઈ.સ. ૧૧૮૫), વિજયસેનનું "રેવંતગિરિ રાસ" (ઈ.સ. ૧૨૩૫), અંબાદેવનું "સમરારાસ" (ઈ.સ. ૧૩૧૫) અને વિનયપ્રભાનું "ગૌતમ સ્વામિરાસ" (ઈ.સ. ૧૩૫૬) એ આ પ્રકારના સાહિત્યના શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે. આમ, જૈન સાધુઓએ બસો વર્ષના સમયગાળામાં સેંકડો રાસ અથવા રાસાઓનું સર્જન કરેલું છે. રાસાઓમાં મુખ્ય વિષયો પ્રકૃતિવર્ણન, શૃંગારરસિક ઋતુચિત્રો, જૈન આચાર્યો અને તીર્થંકરો, ઐતિહાસિક પાત્રોનાં ચરિત્રો હતા. રાસાઓનો મોટો સંગ્રહ આજની તારીખમાં જૈન ભંડારોમાં પાટણ, જેસલમેર, અમદાવાદ અને ખંભાત ખાતે હસ્તલિખિત સ્વરુપમાં ઉપલબ્ધ છે.

ફાગુ એ ઉત્સાહ અને ઉલ્લાસભર્યા વસંતના સમયનું ચિત્રણ કરતું પદ્ય સાહિત્ય છે. તે જૈન સાધુઓની રચનાઓનો જ ભાગ છે પરંતુ તેમાં ધર્મને કેન્દ્રમાં નથી રખાયો. રાજશેખરનું "નેમિનાથ ફાગુ" (ઈ.સ. ૧૩૪૪) અને અજ્ઞાત સર્જકનું "વસંત વિલાસ" (ઈ.સ. ૧૩૫૦) આ પ્રકારના શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે. "વસંત વિલાસ" ચોર્યાસી કડી ધરાવે છે અને આ જ પ્રકારની શૈલી ધરાવતી ફાગુ નામની રચના છે. આમ, બંને સર્જનોની મળતી આવતી શૈલીને કારણે તે એક જ સર્જકનું કાર્ય હોવાની સંભાવના છે.

જૈનેત્તર કવિઓમાં અસાઇત ઠાકર સર્વોપરી સર્જક માનવામાં આવે છે. તેની મુખ્ય રચના ભવાઈ છે અને આશરે ૩૬૦ વેશોનું સર્જન કર્યું છે. તેને નાટ્યશાસ્ત્રને ગુજરાતી સાહિત્યમાં લાવવાનું શ્રેય અપાય છે. પ્રબંધન કાવ્યો જેમાં શ્રીધરનું "રણમલ્લ છંદ" (ઈ.સ. ૧૩૯૮), મેરુતુંગનું "પ્રબંધચિંતામણિ", પદ્મનાભનું "કાન્હડદે પ્રબંધ" (ઈ.સ. ૧૪૫૬) અને ભીમનું "સદયવત્સચરિત" (ઈ.સ. ૧૪૧૦) મુખ્ય છે. "સંદેશકરાશ"ના સર્જક અબ્દુર રહેમાનને ગુજરાતી સાહિત્યના પ્રથમ મુસ્લિમ સર્જક ગણવામાં આવે છે. બારમાસી પ્રકારના પદ્યનું સૌથી પ્રાચીન ઉદાહરણ વિનયચંદ્રનું "નેમિનાથ ચતુષ્પાદિકા" (ઈ.સ. ૧૧૪૦) છે.

આ યુગમાં કેટલાક ગદ્યરચનાનું પણ સર્જન કરાયેલ છે. આ સર્જનોમાં મુખ્ય વિષયો વ્યાકરણ, ભાષ્ય અને ધર્મ હતા. તેમાં તરુણપ્રભસૂરિનું "બાલવબોધ" (ઈ.સ. ૧૩૫૫) એ સૌથી પ્રાચીન ઉદાહરણ માનવામાં આવે છે જેમાં ધર્મોપદેશને કેન્દ્રિય વિષય રખાયો છે. માણિક્યસુંદરનું ધાર્મિક શૃંગારને વિષય રાખીને કરાયેલ ગદ્યસર્જન "પૃથ્વીચંદ્ર ચરિત" પ્રાચીન ગુજરાતીનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે અને તેની શૈલી બાણભટ્ટના "કાદંબરી"ને મળતી આવે છે. તે સિવાય "સોમસુંદર" (૧૩૭૪) અને "મુગ્ધાવબોધ ઔક્તિક" (૧૩૯૪) નોંધપાત્ર સર્જનો છે.

અમદાવાદ અને ખંભાતમાં ફલિત થયેલા વાણિજ્ય અને વ્યાપારને કારણે મનોરંજનની પ્રવૃત્તિની શરુઆત આ કેન્દ્રોમાં થઈ અને જૈન સાધુઓ, વાર્તાકારો, ભવાઈ અને કઠપૂતળીના ખેલોને કારણે સાહિત્યને નવું બળ મળ્યું.

મધ્યકાલીન સાહિત્ય
પ્રાગ નરસિંહ યુગ (ઈસ ૧૦૦૦ થી ૧૪૫૦)
પંડિત યુગ અથવા ગોવર્ધન યુગ (૧૮૮૫-૧૯૧૫)
અનુ-આધુનિક યુગ (૧૯૮૫-હાલ સુધી)