આગ્રાફોબિયાની સાથે ગેરસમજ ન કરતાં, ઍગોરાફોબિયા એક એવી સ્થિતિ છે જ્યાં પીડિત વ્યક્તિ અજાણ્યા વાતાવરણમાં ચિંતાતુર બની જાય છે જ્યાં એમ માને છે કે અહીં તેમનું નિયંત્રણ નહીંવત છે. ચિંતાની સ્થિતિ માટેના કારકોમાં ખુલ્લી જગ્યાઓ, ભીડ-ભાડ (સામાજિક અસ્વસ્થતા) કે મુસાફરી (નાના અંતરની પણ)નો સમાવેશ થઈ શકે છે. ઍગોરાફોબિયામાં, હંમેશા માટે નહીં પણ ક્યારેક-ક્યારેક, જાહેર સ્થળના ડરના કારણે સામાજિક અગવડતાની લાગણીની સાથે-સાથે ડરના ગભરાટ ભર્યા હુમલાની શરૂઆત થવા લાગે છે અને જાહેરમાં દેખાવા તરફે અસ્વસ્થ બની જવાના લક્ષણો જોવા મળે છે. આને ક્યારેક ‘સામાજિક ઍગોરાફોબિયા’ પણ કહેવામાં આવે છે જે સામાજિક અસ્વસ્થતાના માનસિક વિકારનો જ એક પ્રકાર હોઈ શકે છે જેને “સામાજિક ડર” પણ કહેવામાં આવે છે.

જો કે, બધાં જ પ્રકારના ઍગોરાફોબિયાનાં લક્ષણો સામાજિક નથી હોતા. ઍગોરાફોબિયા ધરાવતાં કેટલાંક લોકોને ખુલ્લી જગ્યાનો ડર હોય છે. ઍગોરાફોબિયાની એક વ્યાખ્યા એવી પણ કરવામાં આવે છે જેમાં તેને “ જેમણે એક કે તેનાથી વધુ વખત ગભરાટ ભર્યા હુમલાઓનો અનુભવ કર્યો છે તેમના દ્વારા એક એવા પ્રકારનો ડર, જે ક્યારેક આતંકિત કરી મુકનારો હોય છે”. આવા કિસ્સાઓમાં, ડરથી પીડાનારી વ્યક્તિ કોઇ ચોક્ક્સ જગ્યાને લઈને એટલા માટે ભયભીત હોય છે કેમકે આ પહેલાં તેમણે એ જ સ્થળે ગભરાટ ભર્યા ડરના હુમલાનો અનુભવ કર્યો હોય છે. અચાનક થઈ શકનારાં ગભરાટ ભર્યા હુમલાની આશંકાના ડરથી, ડરથી પીડિત વ્યક્તિ ભયભીત હોય છે કે પછી તે એ જગ્યા પર જવાનું ટાળે છે. 

પીડિત વ્યક્તિ હવે ઍગોરાફોબિયાથી પીડાતી હોવાનું ગંભીરતાથી વિચારણામાં લેવામાં આવે છે. પીડિત વ્યક્તિ ક્યારેક તેમણે જે સ્થળે ગભરાટ ભર્યા હુમલોનો અનુભવ કર્યો હોય છે તે સ્થળોએ ક્યારેક લાંબા સમય સુધી જવાનું ટાળે છે. આ રીતે જણાવવામાં આવેલા, ઍગોરાફોબિયામાં, ખરેખર તો જ્યારે તેમાં ગભરાટ ભર્યા વિકારનું નિદાન કરવામાં આવે ત્યારે તેની સાથે સંકળાયેલા લક્ષણોની તપાસ થવી જોઈએ. બાધ્યતા મનોગ્રસ્તિયુક્ત માનસિક વિકાર કે આઘાત પછીની માનસિક તાણના વિકારની સ્થિતિ જેવા અન્ય લક્ષણો પણ ઍગોરાફોબિયા લાવી શકે છે, મૂળભૂત રીતે કોઈ પણ અતાર્કિક ડરના કારણે વ્યક્તિ જ્યારે બહાર જવાથી ડરે છે, ત્યારે આ પ્રકારના લક્ષણો ઉદ્ભવે છે.

લાંબા અંતરની મુસાફરી સંબંધી ઍગોરાફોબિયાની ગંભીરતાના મૂળભૂત રીતે ત્રણ સ્તર છે જેનો હાલમાં માનસિક વિકારના નિદાનાત્મક આંકડાને લગતી માહિતી પુસ્તિકામાં સામેલ કરવામાં આવ્યા નથી. 

સ્તર I ઍગોરાફોબિયામાં વ્યક્તિ જે વિસ્તારમાં રહે છે, જેમ કે તેનું મોટું શહેર કે દેશની સામાન્ય સીમા બહારના પ્રવાસના પરિણામે ઊભા થતાં ચિંતનાત્મક ડર કે ગભરાટ ભર્યા ખરેખરના હુમલાનો ભય સામેલ છે. 

સ્તર II ઍગોરાફોબિયામાં વ્યક્તિના પડોશ કે નિવાસી જિલ્લાની સામાન્ય સીમા બહારના પ્રવાસના પરિણામે ઊભા થતાં ચિંતનાત્મક ડર કે ગભરાટ ભર્યા ખરેખરના હુમલાનો ભય સામેલ છે. 

સ્તર III ઍગોરાફોબિયામાં વ્યક્તિને પોતાના નિવાસસ્થાનની આસપાસ કે તેની સીમાની બહાર કદમ માંડતા થતાં ચિંતનાત્મક ડર કે ગભરાટ ભર્યા ખરેખરના હુમલાનો ભય સામેલ છે. આ શ્રેણીના મોટાભાગના પીડિત લોકો પરસાળ, બાલ્કની, છત, ચોગાન કે ઘરની અંદરના ચોકમાં આંટા મારી શકવાને સમર્થ હોય છે, પરંતુ સ્તર III ના થોડાં લોકો બહાર નિકળવાના ડરથી જ ભયભીત હોય છે. 

ખાસ કરીને સ્તર II અને સ્તર III ઍગોરાફોબિયા ધરાવતા પીડિતો અસ્થાયી જુદા પડવાના અસ્વસ્થતાના માનસિક વિકારથી પીડાતા હોય તેવું બની શકે. આવું ત્યારે બને છે જ્યારે ઘરના અન્ય વ્યક્તિઓ જેમ કે માતા-પિતા, પતિ-પત્ની ઘરમાંથી થોડા સમય માટે બહાર જાય છે, અથવા ઍગોરાફોબિયાથી પીડિત વ્યક્તિને ઘરમાં એકલા મૂકીને જાય છે. આ પ્રકારની અસ્થાયી સ્થિતિ અસ્વસ્થતાના માનસિક વિકાર કે ગભરાટના હુમલામાં વધારો કરી શકે છે. 

ઍગોરાફોબિયાની સાથે એક અન્ય સામાન્ય માનસિક વિકાર સંલગ્ન છે જે થેનેટોફોબિયા – મોતનો ડર, તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ઍગોરાફોબિયા પીડિત લોકોના મનમાં ઘણીવાર જ્યારે આખરે મરી જવાના વિચારો ઘર કરી જાય છે ત્યારે તેમનામાં ચિંતાનું સ્તર વધી જતું જોવા મળે છે, કેમ કે આ વિચારોને તેઓ જાણ્યે-અજાણ્યે પોતાના પ્રાણઘાતક ભાવનાશીલ સુખાકારી સુરક્ષિત ક્ષેત્ર અને પ્રિય પાત્રથી અલગ પડવાની સાથે જોડી દે છે અને આ બાબત એ લોકોમાં પણ જોવા મળી છે જેઓ બીજી રીતે આધ્યાત્મિકપણે જીવન પછીના દિવ્ય અસ્તિત્વમાં માન્યતા ધરાવે છે.

વૈકલ્પિક સારવારો
અટેચમેન્ટ થીયરી
વ્યાખ્યા
કારણો અને સહાયક પરિબળો