હવામાં રહેલા સબસ્ટન્સ તરીકે ઓળખાતાં હવાના પ્રદૂષણના તત્વો માનવજાત અને પર્યાવરણ બંનેને નુકસાન કરે છે. પ્રદૂષકો ઘન તત્વો, પ્રવાહી અથવા વાયુ સ્વરુપમાં હોય છે. તે ઉપરાંત તે કુદરતી અથવા માનવ-સર્જિત હોઈ શકે.

પ્રદૂષકોને પ્રાથમિક અથવા સેકન્ડરી એમ બે રીતે વર્ગીકૃત કરી શકાય. સામાન્ય રીતે પ્રાથમિક પ્રદુષકો એવા નક્કર પદાર્થો છે જે વિવિધ પ્રક્રિયામાંથી બહાર ફેંકાય છે જેમાં જ્વાળામુખીના પ્રસ્ફોટન વખતે બહાર નીકળી રાખ, વાહનોમાંથી બહાર ફેંકાતા કાર્બન મોનોક્સાઈડ (Carbon monoxide) વાયુ અને ફેક્ટરીઓમાંથી બહાર ફેંકાતા સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ જેવી પ્રક્રિયાનો સમાવેસ થાય છે.

માધ્યમિક પ્રદુષકો સીધા બહાર ફેંકાતા નથી.ઉલટાનું જ્યારે પ્રાથમિક પ્રદુષકો કોઇ પ્રતિક્રિયા કે પરસ્પર પ્રતિભાવ આપે ત્યારે જ તેઓની હવામાં રચના થાય છે.માધ્યમિક પ્રદુષકોનું અત્યંત મહત્વનું ઉદાહરણ મેદાન સ્તરના ઓઝોનનું છે- ઘણા માધ્યમિક પ્રદુષકો ફોટોકેમિકલ ધુમ્મસની રચના કરે છે.

નોંધવા જેવી બાબત છે કે કેટલાંક પ્રદુષકો પ્રાથમિક અને માધ્યમિક એમ બંને છે, એટલું જ નહીં તે બંને સીધા બહાર ફેંકાય છે અને અન્ય પ્રાથમિક પ્રદુષકમાંથી તેમની રચના થાય છે.

હાર્વર્ડ સ્કુલ ઓફ પબ્લિક હેલ્થના એન્વાયર્મેન્ટલ સાયન્સ એન્જિનિયરિંગના પ્રોગ્રામ મુજબ અમેરિકામાં થતાં કુલ મૃત્યુ પૈકીના ચાર ટકા મોત ફક્ત વાયુ પ્રદુષના કારણે થાય છે.

મોટાભાગના પ્રાથમિક પ્રદુષકો માનવીય પ્રવૃત્તિઓમાંથી પેદા થાય છે જેમાં નીચેની પ્રવૃત્તિઓનો સમાવેશ થાય છે.




માધ્યમિક પ્રદુષકોમાં સમાવેશ


હવાના નાના પ્રદુષકોમાં સમાવેશ થાય છે


નિરંતર ઓર્ગેનિક પ્રદુષકોPOPs) એવા ઓર્ગેનિક મિશ્રણ સ્વરુપ છે જે રાસાયણિક, જૈવિક અને ફોટોલિટિક પ્રક્રિયાઓથી પર્યાવરણને થતાં નુકસાન સામે પ્રતિરોધ ઉભો કરે છે. આના કારણે જ તેઓ પર્યાવરણમાં નિરંત જોવા મળ્યા છે, જે લાંબી રેન્જ સુધી પરિવહન કરવામાં સક્ષમ છે, માનવ અને પ્રાણીઓની પેશીઓમાં જૈવિક સંગ્રહ કરે છે, ખાદ્ય પદાર્થોમાં રહેલાં જૈવીક તત્વોને મોટા કરે છે અને માનવી અને પર્યાવરણના આરોગ્ય ઉપર મોટી વિપરીત અસર ઉભી કરે છે.

કાર્બન ડાયોક્સાઈડ (Carbon dioxide) ઇમિસન્સ
સીઓપીડી ઉપર અસર
પ્રદૂષકો
આંકડા