ભાષાવિજ્ઞાનના ક્ષેત્રમાં ચોમ્સ્કીએ કરેલું કાર્યએ આધુનિક મનોવિજ્ઞાન માટે ઘણી જટીલતા પેદા કરી છે. ચોમ્સ્કી માટે ભાષાવિજ્ઞાન જ્ઞાનલક્ષી મનોવિજ્ઞાનની શાખા છે; ભાષાવિજ્ઞાનનું સાચા અર્થનું ઊંડાણપૂર્વકનું જ્ઞાન મગજની પ્રક્રિયા અને માનવીના સ્વભાવના વિવિધ પાસાઓની યોગ્ય સમજ પૂરી પાડે છે. તેની યુનિવર્સલ ગ્રામરની થીયરીને ઘણાં લોકો વર્તમાન સમયમાં સ્થાપિત કરવામાં આવેલી બિહેવિયરીસ્ટ થીયરીઓને સીધા પડકાર સ્વરૂપે મૂલવવામાં આવતી હતી અને બાળકો કઇ રીતે ભાષા શીખે છે અને ભાષાના ઊપયોગની ખરેખરી ક્ષમતા શું છે તે સમજવા પર તેની ખૂબ મોટી અસરો પડી હતી. 

ઈ.સ. 1959માં ચોમ્સ્કીએ બીએફ સ્કીનરના "વર્બલ બિહેવિયર" , વ્યવહારમાં વપરાતા અને વર્તન સંબંધી શબ્દોના ઉપયોગ દ્વારા ભાષાની સૈદ્ધાંતિક સમજણ આપતા સ્કીનરના પુસ્તક, પર પ્રભાવશાળી વિવેચન પ્રકાશિત કર્યું. "શાબ્દિક વર્તનને તેણે શિક્ષિત વર્તન તરીકે વ્યાખ્યાયિત કર્યું છે જે અન્યના શિક્ષિત વર્તનના માધ્યમથી રજૂ કરવામાં આવેલા લાક્ષણિક પરીણામો છે. આ વિચાર સંવાદિત વર્તનના અભિપ્રાયને સામાન્ય રીતે ભાષાવૈજ્ઞાનિકો દ્વારા સંભાળવામાં આવતા અભિપ્રાયની સરખામણીએ વધારે બહોળો બનાવે છે. સ્કીનરના અભિગમમાં ભાષાનો કયા સંજોગોમાં ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો તેના પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવે છે; દા.ત. પાણી માંગવાની ક્રિયા કોઇ વસ્તુને પાણી તરીકે ગણવાની કે પાણી માંગતા વ્યકિતને પ્રતિભાવ આપવાની, વગેરે ક્રિયા કરતાં જુદી છે. આ તમામ ક્રિયાની રીતે અલગ પ્રકારના પ્રતિભાવ છે, જેમાં અલગ પ્રકારના ખુલાસાની જરૂર પડે છે, જે ભાષાની પરંપરાગત માન્યતા અને ચોમ્સ્કીના મનોભાષાવિજ્ઞાનિક અભિગમ બંને સાથે તીવ્ર વિરોધાભાસ દર્શાવે છે. ચોમ્સ્કીએ વિચાર્યું હતું કે સંવાદિત અભિવ્યકિતના પ્રશ્નો પૂરતું પોતાને મર્યાદિત કરતી ક્રિયાવાચક સમજણ મહત્ત્વના પ્રશ્નોની અવગણના કરે છે. (ચોમ્સ્કી - લગ્વેજ એન્ડ માઈન્ડ, 1968). તેણે પોતાનું ધ્યાન ક્રિયા અને સમજી શકાય તેવા ઉચ્ચારણોમાં શબ્દો અને શબ્દસમૂહોનું સર્જનાત્મક સંગઠન, જોડાણ, સ્વીકાર કરવાની ક્ષમતા ધરાવતી વાકયરચનાના કુદરતી માળખાના વિકાસને સ્પર્શતા પ્રશ્નો પર કેન્દ્રિત કર્યું હતું.

આ સમીક્ષામાં ચોમ્સ્કીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે પ્રાણીઓ પરના સંશોધન પરથી તૈયાર કરવામાં આવેલા વર્તન સંબંધિત સિદ્ધાંતોના વૈજ્ઞાનિક ઉપયોગ પૂરતા પ્રમાણમાં યોગ્ય સમજણ પૂરી પાડી શકતો નથી અને વધુમાં માનવીય શાબ્દિક વર્તનની રીતે તે માત્ર ઉપરછલ્લું જ્ઞાન છે કારણ કે આ સિદ્ધાંત તેની જાતને શું શીખી શકાય તેની માત્ર બાહ્ય પરિસ્થિત પૂરતો સિમિત રાખે છે અને જેનરેટીવ ગ્રામરની પૂરતી સમજણ આપી શકતો નથી. ચોમ્સ્કીએ બાળકોની વ્યાકરણની રીતે સાચા વાકયો રચવાની ક્ષમતા ઝડપી વિકાસના સહિતના બાળકોના ઝડપથી ભાષા શીખવાના અને સ્કીનરના અભિપ્રાયે જે રીતે પૂરાવા દ્વારા સિદ્ધાંતને નબળો પાડ્યો તેને ઉજાગર કરવા માટે સક્ષમ સ્થાનિક વકતાઓના ભાષાઓના સાર્વત્રિક ઉપયોગના ઉદાહરણો ટાંકયા હતા. તેણે દલીલ કરી હતી કે ભાષાના ઉપયોગ અને ભાષાના વિકાસ જેવા સર્જનાત્મક પાસાઓ સહિતના માનવના શાબ્દિક વર્તનને સમજવા માટે વ્યકિતએ જેનેટીક લિંગ્વિસ્ટીકની ભેટને સ્વીકારવી પડે. ભાષાના મહત્ત્વના પાસાઓ સાર્વત્રિક કુદરતી ક્ષમતાની પેદાશ છે તેવી ધારણા સ્કીનરના મૂળભૂત વર્તનવાદ સામે વિરોધાભાસ પેદા કરે છે.

ચોમ્સ્કીની 1959ની સમીક્ષાની વિવેચકો દ્વારા ઉગ્ર ટીકા કરવામાં આવી, જેમાંથી સૌથી પ્રસિદ્ધ વિવેચન કેનેથ મેકકોર્કોડેલ દ્વારા 1970માં તેના પેપર "ઓન ચોમ્સ્કીઝ રીવ્યુ ઓફ સ્કીનર્સ વર્બલ બિહેવિયર" ("જર્નલ ઓફ દ એકસપરીમેન્ટલ એનાલિસીસ ઓફ બિહેવિયર" , વોલ્યુમ 13, પેજ 83-99)માં કરવામાં આવ્યું. મેકકોકર્વોડેલની દલીલને નાથન સ્ટેમર દ્વારા તેના 1990ના પેપર "સ્કીનર્સ વર્બલ બિહેવિયર,ચોમ્સ્કીઝ રીવ્યુ એન્ડ મેન્ટાલીઝમ" ("જર્નલ ઓફ દ એકસપેરીમેન્ટલ એનાલીસીસ ઓફ બિહેવિયર" , વોલ્યુમ 54, પેજ 307-319)માં વધારે અપડેટ કરવામાં આવી અને કેટલાક મહત્ત્વના પાસાઓમાં વિસ્તૃત કરવામાં આવી. આ તથા અન્ય વિવેચનોએ એવા કેટલાક મુદ્દાઓ ઉભા કર્યા જે વર્તનસંબંધિત મનોવિજ્ઞાનની બહાર સ્વીકારવામાં આવતા નથી, જેમ કે એવો દાવો કે ચોમ્સ્કી વર્તન સંબંધિત મનોવિજ્ઞાન કે સ્કીનરના વર્તનવાદ અને અન્ય વિવિધતાઓ વચ્ચેના ભેદ અંગેની પૂરતી સમજણ ધરાવતો ન હતો, તેના પરીણામ સ્વરૂપે એવી દલીલ કરવામાં આવી કે તેણે ઘણી ગંભીર ભૂલો કરી હતી. આ પ્રકારની ધારણા બાંધી લેવાની સમસ્યાને કારણે, વિવેચકો એવું માનવા લાગ્યા કે આ સમીક્ષા જે કરવામાં આવે છે તેનું નિદર્શન કરવામાં નિષ્ફળ ગઇ છે. તેથી, તેવો દાવો કરવામાં આવ્યો કે જે લોકો ચોમ્સ્કીના પેપરથી પ્રભાવીત થયા હતા તેઓ ચોમ્સ્કી સાથે સાતત્યપૂર્ણ રીતે સંમત થતા હતા કે પછી તેમણે આ પેપર ધ્યાનથી વાંચ્યું જ ન હતું. આ સમીક્ષાની સ્કીનર અને અન્ય લોકોના કામને સંદર્ભ વિના ટાંકવા સહિત ખોટી રીતે મૂલવવા માટે ટીકા કરવામાં આવી હતી. ચોમ્સ્કીએ પોતાનો અભિપ્રાય જાળવી રાખ્યો છે કે આ સમીક્ષા સ્કીનરની વર્તનસંબંધી મનોવિજ્ઞાનની વિવિધતાનો કયુનિયન અનુભવ આધારિત અને તત્વજ્ઞાનના કુદરતીપણામાં ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે તે અંગેની છે.".

એવો પણ દાવો કરવામાં આવે છે કે ચોમ્સ્કીના સ્કિનરની મેથેડોલોજી અને પાયાની ધારણાઓ પરનું વિવેચને જ્ઞાન સંબંધી ક્રાંતિનો માર્ગ મોકળો કર્યો હતો, જે અમેરિકન મનોવિજ્ઞાનમાં 1950ના દાયકાના પ્રાથમિક વર્તનવાદથી 1970ના દાયકાના પ્રાથમિક જ્ઞાન તરફનું પ્રયાણ દર્શાવે છે. તેના 1966ના "કાર્ટેઝિયન લિંગ્વિસ્ટિકસ" અને પછીના લખાણોમાં ચોમ્સ્કીએ માનવીય ભાષાની ક્ષમતાઓનું વર્ણન કર્યું છે જે મનોવિજ્ઞાનના કેટલાક ક્ષેત્રોમાં સંશોધનનો આદર્શ બન્યું છે. મન કઇ રીતે કાર્ય કરે છે તે અંગેની મોટાભાગની ધારણાઓ આધુનિક સમયના પ્રભાવશાળી લેખક ચોમ્સ્કી દ્વારા પ્રથમ વખત રજૂ કરવામાં આવેલા વિચારો પરથી બાંધવામાં આવી છે.

ત્રણ મહત્ત્વના વિચારો છે. પ્રથમ વિચાર એ છે કે મન "જ્ઞાનસંબંધી" છે, અથવા તો મન હકીકતમાં માનસિક સ્થિતિ, ધારણાઓ, શંકાઓ વગેરે ધરાવે છે. બીજું, તેણે એવી દલીલ કરી હતી કે ભાષા અને મનની મોટાભાગની મહત્વપૂર્ણ વસ્તુઓ કુદરતી છે. ભાષાની પકડ અને વિકાસ બહારના વાતાવરણમાંથી મળતા અનુભવ આધારીત ફાળાને કારણે સક્રિય બનેલી કુદરતી લાક્ષણિકતાઓ મુકત થવાનું પરીણામ છે. માનવની ભાષા અંગેની કુદરતી ક્ષમતા અને વારસા વચ્ચેનું જોડાણ નોઆમ ચોમ્સ્કીની ઈ.સ. 1975માં એબેય ડી રોયૌમોન્ટ ખાતે જીન પીગેટનો વિરોધ કરતી ચર્ચાના કેન્દ્રમાં રહેલી છે ("લેંગ્વેજ એન્ડ લર્નિંગ. " "ધ ડિબેટ બીટવીન જીન પીગેટ એન્ડ નોઆમ ચોમ્સ્કી" , હાર્વર્ડ યુનિર્વિસટી પ્રેસ, 1980). માનવાના રંગસૂત્રીય માળખા અને ભાષા અંગેની ક્ષમતા વચ્ચેના જોડાણનું સૂચન તે વખતે અને પછીની ચર્ચામાં કરવામાં આવ્યું હોવા છતાં, આપણે માનવીય ભાષાના રંગસૂત્રીય આધારની સમજણથી ઘણાં દૂર છીએ. જીન પીયરી ચેન્જયુકસ, ફિલિપ કૌરેજ અને એન્ટોની જેન્ચીન અને તાજેતરમાં જેક મેહલર અને સ્ટેનીસલેસ ડેહેન દ્વારા ખાસ કરીને આંકડાકીય જ્ઞાનના સંદર્ભમાં અનુભવ અને સિદ્ધાંતની રીતે વિકસાવવામાં આવેલા કાર્યોમાંથી આદર્શરૂપ પસંદગીના અંશોનું સંપાદન કરીને તૈયાર કરવામાં આવેલા લખાણો ચોમ્સ્કીના "સ્થાનિકવાદ" (નેટીવિઝમ)ને ટેકો પૂરો પાડે છે. જોકે, આ લખાણો ભાષામાં સામર્થ્ય મેળવવાનો માર્ગ મોકળો કરવા માટે ન્યૂરોનલ કનેકશનને જોડે તેવા કોઇ પણ પ્રકારના નિયમો અંગેની કોઇ સમજણ પૂરી પાડતા નથી. તેના પરીણામ સ્વરૂપે મનોવૈજ્ઞાનિકો આ જનરલ નેટીવિસ્ટ સિદ્ધાંતને ભાષાથી પરે લઇ ગયા છે. અંતે, ચોમ્સ્કીએ "મોડ્યુલારીટી"ના ખ્યાલને મનના જ્ઞાન સંબંધી ઘડતરનું મહત્ત્વનું પાસું બનાવ્યું છે. મન આદાન-પ્રદાન કરતી ખાસ સબસિસ્ટમ્સના સમૂહનું બનેલું છે, જે આંતરિક-સંવાદની થોડી મર્યાદા પણ ધરાવે છે. મનમાં રહેલી માહિતીનો કોઇ પણ ટુકડા સુધી અન્ય જ્ઞાન સંબંધી પ્રક્રિયાથી પહાચી શકાય છે (દા.ત. દેખાતા ભ્રમને તે ભ્રમ હોવાની જાણ હોવાં છતાં તેને દૂર કરી શકાતો નથી) તેવા જૂના વિચારો સાથે આ મોડલ તીવ્ર વિરોધાભાસ દર્શાવે છે.

મનોવિજ્ઞાનમાં પ્રદાન
અન્ય ક્ષેત્રોમાં પ્રભાવ
રાજકીય અભિપ્રાય
સર્જનાત્મક વ્યાકરણ (ક્રિએટિવ ગ્રામર)