কাজিৰঙা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান ৩৫-বিধ স্তন্যপায়ী প্ৰজাতিৰ বসবাস আৰু প্ৰজনন স্থলী ইয়াৰে ১৫ টা প্ৰজাতি 'প্ৰকৃতি সংৰক্ষণৰ আন্তৰ্জাতিক সংঘ'ৰ IUCN Red List তালিকাত 'বিপদশংকুল' (threatened) বুলি ঘোষিত। এই উদ্যান নিম্নোক্ত প্ৰজাতিকেইটাৰ পৃথিৱীৰ ভিতৰতে সৰ্ববৃহৎ বাসভূমি: এক খড়্গ যুুুুক্ত গঁঁড় (Great Indian One-Horned Rhinoceros)(সংখ্যা: ১,৮৫৫), বনৰীয়া ম’হ (Wild Asiatic Water Buffalo) (সংখ্যা: ১,৬৬৬) আৰু দল-হৰিণা (Eastern Swamp Deer) (সংখ্যা: ৪৬৮)। বৃহৎ সংখ্যক ডাঙৰ জন্তুৰ ভিতৰত হাতী (সংখ্যা: ১,৯৪০), মেথোন (Indian Bison, gaur)(সংখ্যা: ৩০) আৰু শৰ পহু (Sambar Deer) (সংখ্যা: 58)। সৰু জাতৰ তৃণভোজী প্ৰাণীৰ ভিতৰত সুগৰী পহু (Indian Muntjac), বনৰীয়া গাহৰি (wild boar) আৰু খটীয়া হৰিণ (hog deer) আদি যথেষ্ট পৰিমানে পোৱা যায়। সমগ্ৰ পৃথিৱীৰ প্ৰায় ৫৭% বনৰীয়া ম’হ (Wild Water Buffalo) কাজিৰঙাতে পোৱা যায়।

মেকুৰীজাতীয় বৃহদাকাৰ প্ৰাণী, যেনে ঢেঁকীয়াপতীয়া বাঘ, নাহৰফুটুকী বাঘৰ বাবে আফ্ৰিকাৰ বাহিৰত থকা অল্পসংখ্যক প্ৰজননস্থলীৰ ভিতৰত কাজিৰঙা অন্যতম। ২০০৬ চনত কাজিৰঙাক বাঘ সংৰক্ষণ ক্ষেত্ৰ (Tiger Reserve) হিচাপে ঘোযণা কৰা হয়। ২০০০ চনৰ গণনা অনুসৰি কাজিৰঙাত ঢেঁকীয়াপতীয়া বাঘৰ সংখ্যা ৮৬, প্ৰতি বৰ্গ কি.মি.ত ৫-টাকৈ বাঘৰ সংখ্যা হিচাপে ই পৃথিৱীৰ ভিতৰতে সৰ্বাধিক ঘনত্বৰ বাঘ বহুল ক্ষেত্ৰ। মেকুৰীজাতীয় অন্যান্য প্ৰাণীৰ ভিতৰত বন মেকুৰী (Jungle Cat),মাছুৱৈ মেকুৰি (Fishing Cat), আৰু লতামাকৰি বাঘ (Leopard Cat) প্ৰধান। সৰু স্তন্যপায়ী প্ৰাণী যেনে বিৰল প্ৰজাতিৰ খাগৰি-কটা পহু (Hispid Hare), বৰ নেউল (Indian Gray Mongoose), সৰু নেউল (Small Indian Mongoose), গেন্দেৰা (Large Indian Civet), জহামাল (Small Indian Civet), শিয়াল (Bengal Fox), সোণালী শিয়াল (Golden Jackal), ভালুক (Sloth Bear), বন-ৰৌ (Chinese Pangolin আৰু Indian Pangolin), মাটি গাহৰি (Hog Badger), Chinese Ferret Badgers, আৰু বাংকেক (উৰণীয়া কেৰ্কেটুৱা (Particolored flying squirrels)) উল্লেখযোগ্য। ভাৰতত পোৱা ১৪ বিধ বান্দৰজাতীয় প্ৰজাতিৰ (primate) ৯ বিধ কাজিৰঙাত পোৱা যায়। ইয়াৰ ভিতৰত অন্যতম হৈছে অসমীয়া বান্দৰ (Assamese Macaque), লুটং/টুপীমূৰীয়া বান্দৰ (Capped Lutung), সোণালী বান্দৰ (Golden Langur); লগতে ভাৰতত পোৱা একমাত্ৰ বন-মানুহ হলৌ বান্দৰ (Hoolock Gibbon). কাজিৰঙাৰ বুকুৰে বৈ যোৱা নৈ-সমূহত লুপ্ত-প্ৰায় (endangered) শিহু (Ganges Dolphin) দেখা যায়।
কাজিৰঙাক Birdlife International-ৰ দ্বাৰা 'গুৰুত্বপূৰ্ণ পক্ষী ক্ষেত্ৰ' (Important Bird Area) হিচাপে চিহ্নিত কৰা হৈছে। এই উদ্যান কেবাবিধৰ পৰিভ্ৰমী, জলচৰ, চিকাৰী, শৱখাদক আৰু চিকাৰৰ চৰাইৰে বাসস্থান। Lesser White-fronted Goose, Ferruginous Duck, Baer's Pochard duck আৰু হাড়গিলা (Lesser Adjutant), বৰটোকোলা (Greater Adjutant), Black-necked Stork, আৰু শামুকভঙা (Asian Openbill) stork আদি চৰায়ে মধ্য এছিয়াৰ পৰা শীতকালত কাজিৰঙালৈ প্ৰব্ৰজন কৰে। জলচৰ চৰাইৰ ভিতৰত মুখ্য হৈছে: Blyth's Kingfisher, White-bellied Heron, Dalmatian Pelican, Spot-billed Pelican, Nordmann's Greenshank, আৰু Black-bellied Tern. চিকাৰী চৰাইৰ ভিতৰত ঈগল (Eastern Imperial Eagle), Greater Spotted, White-tailed, Pallas's Fish Eagle, Grey-headed Fish Eagle, আৰু Lesser Kestrel প্ৰধান।

আগতে কাজিৰঙাত সাতোটা ভিন্ন প্ৰজাতিৰ শগুন দেখা গৈছিল। কিন্তু বৰ্তমান শগুনৰ বিলুপ্তপ্ৰায় অৱস্থা হৈছে। ইয়াৰ মূল কাৰণ হিচাপে ডাইক্লোফেনাক (diclofenac) নামৰ ঔষধ থকা শৱ আহাৰ হিচাপে গ্ৰহন কৰাকে ভবা হৈছে। বৰ্তমান Indian Vulture, Slender-billed Vulture, আৰু Indian White-rumped Vulture, এই তিনিটা প্ৰজাতিৰ শগুনহে দেখিবলৈ পোৱা যায়। Game birds include the Swamp Francolin, Bengal Florican, and Pale-capped Pigeon.

অন্যান্য চৰাইৰ ভিতৰত Great Indian Hornbill আৰু Wreathed Hornbill, Old World babbler-ৰ ভিতৰত Jerdon’s আৰু Marsh Babbler, পাতসিয়া চৰাই (weaver bird)-ৰ ভিতৰত সাধাৰণতে দেখিবলৈ পোৱা টোকোৰা (Baya Weaver) আৰু লুপ্তপ্ৰায় (threatened) Finn's Weaver; thrushes-ৰ ভিতৰত Hodgson's Bushchat; আৰু Old World warblers-ৰ ভিতৰত Bristled Grassbird আদি উল্লেখযোগ্য। অন্যান্য লুপ্তপ্ৰায় চৰাই, Black-breasted Parrotbill আৰু Rufous-vented Prinia দেখিবলৈ পোৱা যায়।

পৃথিৱীৰ ভিতৰতে বৃহৎ আকাৰৰ দুবিধ সাপ ক্ৰমে Reticulated Python আৰু Rock Python; লগতে আটাইতকৈ দীঘল বিষধৰ সাপ ৰজাফেঁটী (King Cobra) এই উদ্যানত বিদ্যমান। ইয়াৰ উপৰিও ফেঁটী সাপ (Indian Cobra), Monocled Cobra, Russell's Viper, আৰু Common Krait দেখিবলৈ পোৱা যায়। Monitor lizard প্ৰজাতিসমূহৰ Bengal monitor আৰু Water Monitor কাজিৰঙাত দেখা যায়। অন্যান্য সৰীসৃপৰ ভিতৰত কাছ (turtle), যেনে Assam Roofed Turtle সঘনাই দেখিবলৈ পোৱা যায়। ইয়াৰ বাহিৰেও Brown Tortoise পোৱা যায়। Tetraodon-কে ধৰি ৪২ বিধ ভিন্ন প্ৰজাতিৰ মাছৰ বাসভূমি কাজিৰঙা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান।

প্ৰশাসন
জনপ্ৰিয় মাধ্যমত
ইতিহাস
প্ৰাণীকুল