সত্যজিৎ ৰায়ৰ বংশানুক্ৰম প্ৰায় দহ প্ৰজন্মৰ অতীত পৰ্যন্ত বাহিৰ কৰা সম্ভব। তেওঁৰ আদি পৈত্ৰিক ভেটি বৰ্তমান বাংলাদেশৰ কিশোৰগঞ্জ জিলাৰ কটিয়াদী উপজিলাৰ মসূয়া গ্ৰামত। ইয়াত তেওঁলোকৰ পৈত্ৰিক ঘৰটো এতিয়াও আছে য’ত সত্যজিৎৰ পিতামহ উপেন্দ্ৰকিশোৰ ৰায়চৌধুৰী আৰু দেউতাক সুকুমাৰ ৰায় দুয়োজনৰেই জন্ম হৈছিল। ১৯৪৭ চনত ভাৰত বিভাজনৰ অনেক আগতেই উপেন্দ্ৰকিশোৰ সপৰিয়ালে কলকাতালৈ গুচি যায়। বৰ্তমান তেওঁলোকৰ প্ৰায় ৪ একৰৰ এই বিশাল মাটি-বাৰী বাংলাদেশ চৰকাৰৰ ৰাজস্ব বিভাগৰ অধীনত আছে আৰু তেওঁলোকে এই ঘৰটোক কেন্দ্ৰ কৰি এটা পৰ্যটন কেন্দ্ৰ তৈয়াৰ কৰাৰ পৰিকল্পনা কৰিছে। ইয়াৰ বাদেও সত্যজিৎ ৰায়ৰ পূৰ্বপুৰুষ হৰি কিশোৰ ৰায় চৌধুৰীয়ে প্ৰায় ২০০ বছৰৰ আগেয়ে মসূয়া গ্ৰামত শ্ৰীশ্ৰী কালভৈৰৱ পূজা উপলক্ষ্যে এখন মেলাৰ আয়োজন কৰি আহিছিল। এতিয়াও প্ৰতি বছৰে বহাগ মাহৰ শেষ বুধবাৰে এই মেলা পালিত হৈ আহিছে।

উপেন্দ্ৰকিশোৰৰ সময়তেই সত্যজিৎৰ পৰিয়ালৰ ইতিহাসে এক নতুন দিশলৈ মোৰ লয়। লেখক, চিত্ৰকৰ, দাৰ্শনিক, প্ৰকাশক আৰু ছখৰ জ্যোতিৰ্বিদ উপেন্দ্ৰকিশোৰৰ মূল পৰিচয় ১৯শ শতকৰ বাংলাৰ এক ধৰ্মীয় আৰু সামাজিক আন্দোলন ব্ৰাহ্ম সমাজৰ অন্যতম নেতা হিচাপে। উপেন্দ্ৰকিশোৰৰ ল’ৰা সুকুমাৰ ৰায় আছিল বাংলা সাহিত্যৰ "ননচেন্স" আৰু "শিশু সাহিত্যৰ" শ্ৰেষ্ঠ লেখকসকলৰ মাজৰ এজন। দক্ষ চিত্ৰকৰ আৰু সমালোচক হিচাপেও সুকুমাৰৰ খ্যাতি আছিল। ১৯২১ চনত কলকাতাত জন্ম গ্ৰহণ কৰে সুকুমাৰৰ একমাত্ৰ সন্তান সত্যজিৎ ৰায়ে। সত্যজিৎৰ মাত্ৰ তিনি বছৰ বয়সতেই দেউতাক সুকুমাৰৰ মৃত্যু ঘটে; মাক সুপ্ৰভা দেৱীয়ে বহু কষ্টেৰে তেওঁক ডাঙৰ দীঘল কৰে। সত্যজিৎে ডাঙৰ হৈ কলকাতাৰ প্ৰেচিডেন্সি কলেজত অৰ্থনীতি পঢ়িবলৈ যায়, যদিও চাৰুকলাৰ প্ৰতি সকলো সময়তেই তেখেতৰ দুৰ্বলতা আছিল। ১৯৪০ চনত সত্যজিৎৰ মাকে তেওঁক শান্তিনিকেতনলৈ ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰৰদ্বাৰা প্ৰতিষ্ঠিত বিশ্বভাৰতী বিশ্ববিদ্যালয়ত ভৰ্তি হোৱাৰ বাবে হেঁচা প্ৰয়োগ কৰে। কলকাতাপ্ৰেমী সত্যজিৎে শান্তিনিকেতনৰ শিক্ষাৰ পৰিবেশ সম্বন্ধে খুউব এটা উচ্চ ধাৰণা পোষণ কৰা নাছিল, কিন্তু শেষত মাকৰ প্ৰৰোচনা আৰু ৰবিঠাকুৰৰ প্ৰতি থকা শ্ৰদ্ধাৰ ফলত ৰাজি হয়। শান্তিনিকেতনলৈ গৈ সত্যজিৎে প্ৰাচ্যৰ শিল্পৰ মৰ্যাদা উপলব্ধি কৰাত সক্ষম হয়। পাছত তেওঁ স্বীকাৰ কৰে যে তাৰ বিখ্যাত চিত্ৰশিল্পী নন্দলাল বসু আৰু বিনোদ বিহাৰী মুখোপাধ্যায়ৰ কাষৰ পৰা তেওঁ অনেক কিছু শিকিছিল। সত্যজিৎে বিনোদবিহাৰীৰ ওপৰত পৰৱৰ্তীকালত এখন প্ৰামাণ্যচিত্ৰও বনায়। অজন্তা, ইলোৰা আৰু এলিফেন্টাত ভ্ৰমণ কৰাৰ পাছত ভাৰতীয় শিল্পৰ ওপৰত সত্যজিৎৰ গভীৰ শ্ৰদ্ধা আৰু অনুৰাগ জন্মে।

নিয়মানুযায়ী বিশ্বভাৰতীত সত্যজিৎৰ পাঁচ বছৰ পঢ়াশুনা কৰাৰ কথা থাকিলেও তাৰ আগতেই ১৯৪৩ চনত তেওঁ শান্তিনিকেতন এৰি কলকাতালৈ গুচি আহে আৰু তাত ব্ৰিটিছ বিজ্ঞাপন সংস্থা ডি জে কিমাৰত মাত্ৰ ৮০ টকা বেতনৰ বিনিময়ত “জুনিয়ৰ ভিজুয়ালাইজাৰ” হিচাপে যোগ দিয়ে। চিত্ৰসজ্জা বা ভিজুয়াল ডিজাইন সত্যজিৎৰ পছন্দৰ এটা বিষয় আছিল আৰু সংস্থাটোত তেওঁৰ ভাল সমাদৰেই আছিল, কিন্তু সংস্থাটোৰ ইংৰাজ আৰু ভাৰতীয় কৰ্মচাৰীসকলৰ মাজত চেপা উত্তেজনা বিৰাজ কৰিছিল (ইংৰাজ কৰ্মচাৰীসকলক অনেক বেছি দৰমহা দিয়া হৈছিল), আৰু সত্যজিৎৰ ভাব হৈছিল প্ৰতিষ্ঠানটোৰ "ক্লায়েন্টসকল আছিল মূলত: মুৰ্খ।" ১৯৪৩ চনৰ ফালে সত্যজিৎ ডি কে গুপ্তৰ প্ৰকাশন সংস্থা 'চিগনেট প্ৰেছ'-ৰ লগত জড়িত হৈ পৰে। ডি কে গুপ্তই তেওঁক চিগনেট প্ৰেছৰ পৰা ছপা হোৱা গ্ৰন্থসমূহৰ প্ৰচ্ছদ অঁকাৰ অনুৰোধ কৰে আৰু এই কামত তেওঁক সম্পূৰ্ণ শৈল্পিক স্বাধীনতা দিয়ে। ইয়াতে সত্যজিৎে প্ৰচুৰ গ্ৰন্থৰ প্ৰচ্ছদ ডিজাইন কৰে, যাৰ মাজত জিম কৰবেটেৰ "মেনইটাৰ্চ অব কুমায়ুন" আৰু জৱাহৰলাল নেহেৰুৰ "দ্য ডিচকভাৰি অব ইণ্ডিয়া" উল্লেখযোগ্য। ইয়াৰ বাদেও তেওঁ বিভুতিভূষণ বন্দ্যোপাধ্যায়ে লিখা কালজয়ী বাংলা উপন্যাস "পথেৰ পাঁচালীৰ" এটা শিশুতুল্য সংস্কৰণ "আম আঁটিৰ ভেঁপু"-ৰ ওপৰতো কাম কৰে। বিভুতিভূষণে লিখা এই উপন্যাসে সত্যজিৎক ভীষণভাবে প্ৰভাৱিত কৰে আৰু ইয়াকেই পৰৱৰ্তীকালত সত্যজিৎে তেখেতৰ প্ৰথম চলচ্চিত্ৰৰ বিষয়বস্তু হিচাপে নিৰ্বাচন কৰে। গ্ৰন্থখনৰ প্ৰচ্ছদ অঁকাৰ উপৰিও তেওঁ ইয়াৰ ভিতৰৰ বিভিন্ন ছবিসমূহো আঁকি দিয়ে। এই ছবিসমূহেই পাছত দৃশ্য বা শ্বট হিচাপে তেখেতৰ শ্ৰেষ্ঠ চলচ্চিত্ৰত স্থান পায়।

১৯৪৭ চনত সত্যজিৎে চিদানন্দ দাসগুপ্ত আৰু অন্যান্যসকলৰ লগত মিলি কলকাতা ফিল্ম চ’চাইটি প্ৰতিষ্ঠা কৰে। চ’চাইটিৰ সদস্য হোৱাৰ সুবাদতে তেখেতৰ অনেক বিদেশী চলচ্চিত্ৰ চোৱাৰ সৌভাগ্য হয়। এই সময়ত তেওঁ প্ৰচুৰ ছবি গভীৰ মনোযোগ দি চায়। দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ সময়ত তেওঁ কলকাতাত অৱস্থানৰত মাৰ্কিন সেনাসকলৰ লগত বন্ধুত্ব স্থাপন কৰে; তেওঁলোকৰ পৰাই তেওঁ চহৰলৈ অহা নতুন মাৰ্কিন চলচ্চিত্ৰসমূহৰ খবৰ লৈছিল। এই সময়ত তেওঁ নৰমেন ক্লেয়াৰ নামৰ ৰয়েল এয়াৰ ফ’ৰ্চৰ এজন কৰ্মচাৰীৰ সংস্পৰ্শলৈ আহে, যি সত্যজিৎৰ সমানেই চলচ্চিত্ৰ, দবা আৰু পাশ্চাত্যৰ ধ্ৰুপদী সঙ্গীত পছন্দ কৰিছিল। ১৯৪৯ চনত সত্যজিৎে তেখেতৰ দূৰসম্পৰ্কৰ ভগ্নী আৰু বহুদিনৰ বান্ধবী বিজয়া দাসক বিয়া পাতে। সত্যজিৎ দম্পতিৰ ঘৰত ল’ৰা সন্দীপ ৰায়ৰ জন্ম হয়, যি নিজেও বৰ্তমান এজন প্ৰথিতযশা চলচ্চিত্ৰ পৰিচালক। সেই একেই বছৰতে জঁ ৰনোয়াৰে তেখেতৰ দ্য ৰিভাৰ চলচ্চিত্ৰৰ শ্বুটিং কৰিবলৈ কলকাতালৈ আহে। সত্যজিৎে ৰনোয়াৰক গ্ৰামাঞ্চলত চিত্ৰস্থান বিচৰাত সহায় কৰে। সেই সময়তেই সত্যজিৎে ৰনোয়াৰৰ লগত “পথেৰ পাঁচালী”-ৰ চলচ্চিত্ৰায়ণক লৈ কথা পাতে আৰু ৰনোয়াৰে এই কামত তেওঁক আগুৱাই যাবলৈ উৎসাহ যোগায়।

১৯৫০ চনত ডি জে কিমাৰে সত্যজিৎক লণ্ডনত তেওঁলোকৰ প্ৰধান কাৰ্যালয়লৈ কাম কৰিবলৈ পঠায়। লণ্ডনত তিনি মাহকাল থকা অৱস্থাত সত্যজিৎে প্ৰায় ৯৯খন চলচ্চিত্ৰ চায়। এইবোৰৰ মাজত ইটালীয় নব্য বাস্তবতাবাদী ছবি "লাদ্ৰি দি বিচিক্লেত্তে" (ইটালীয় Ladri di biciclette "চাইকেল চোৰ"এ) তেখেতৰ ওপৰত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলায়। পাছত সত্যজিৎে কয় যে সেই ছবিখন চাইয়ে চিনেমা হলৰ পৰা ওলায় অহাৰ সময়তেই তেওঁ ঠিক কৰে যে তেওঁ এজন চলচ্চিত্ৰকাৰ হব।

"দেবী"ৰ পৰা "চাৰুলতা"লৈ (১৯৫৯–৬৪)
চলচ্চিত্ৰৰ কুশলতা
শেষ পৰ্যায় (১৯৮৩ - ১৯৯২)
প্ৰাথমিক জীৱন