প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধই সন্মিলিত ৰাজ-শক্তিৰ পতন ঘটাই ৰাজনৈতিক মানচিত্ৰত বিশেষ সালসলনি কৰিছিল। প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ ফলত পূৰ্বৰ শক্তিকেন্দ্ৰসমূহ অষ্ট্ৰিয়া-হাংগেৰী, জাৰ্মানী আৰু অট্টোমান সাম্ৰাজ্যৰ পতন ঘটিল। ১৯১৭ চনত বলছেভিকসকলে ৰাছিয়া-ত ক্ষমতা দখল কৰিলে। প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধত জয়ী হোৱা মিত্ৰ শক্তিৰ অংশসমূহ, যেনে ফ্ৰান্স, বেলজিয়াম, ইটালী, গ্ৰীচ আৰু ৰোমানিয়াৰ দখললৈ নতুন ভূ-খণ্ড আহিল। পূৰ্বৰ সাম্ৰাজ্য অষ্ট্ৰিয়া-হাংগেৰী, ৰাছিয়ান সাম্ৰাজ্য আৰু অট্টোমান সাম্ৰাজ্য ভাঙি নতুন দেশৰ জন্ম হ'ল।

প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ পাছত পৃথিৱী-ব্যাপী শান্তিৰ বাবে আন্দোলন হৈছিল যদিও, এই যুদ্ধৰ ক্ষয়-ক্ষতিয়ে ইউৰোপৰ কেবাখনো দেশত আগ্ৰাসী আৰু প্ৰতিশোধকামী ৰাজনীতিৰ জন্ম দিয়ে। প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ অন্ত পেলোৱা ভাৰ্ছাইৰ সন্ধিৰ দাবী অনুসৰি জাৰ্মানীয়ে নিজৰ সাম্ৰাজ্যৰ এক বৃহৎ ভূ-খণ্ড হেৰোৱাৰ ওপৰিও ঔপনিৱেশিক আৰু অৰ্থনৈতিক দিশত যথেষ্ট ক্ষতিৰ সন্মুখীন হৈছিল। মূল ভু-খণ্ডৰৰ ১৩% জাৰ্মানীয়ে এৰি দিবলগীয়া হৈছিল, সমূহ উপনিৱেশৰ দাবী এৰিবলগীয়া হৈছিল। এই চুক্তি অনুসৰি জাৰ্মানীয়ে অইন দেশৰ ভূ-খণ্ড আগ্ৰাসন কৰিব নোৱাৰিছিল, লগতে তেওঁলোকে এটা সীমিত সংখ্যাৰ আৰু সীমিত সা-সুবিধাৰ সেনা-বাহিনী হে ৰাখিব পাৰিছিল। এনে সময়তে ৰাছিয়াত হোৱা গৃহযুদ্ধৰ পাছত ছোভিয়েট যুক্তৰাষ্ট্ৰ গঠন হৈছিল।

১৯১৮-১৯১৯ চনৰ জাৰ্মান বিপ্লৱৰ ফলস্বৰূপে জাৰ্মানীত সাম্ৰাজ্যবাদী শাসনৰ অৱসান ঘটে আৰু গণতান্ত্ৰিক চৰকাৰৰ (যাক ৱেইমান ৰিপাব্লিক বোলা হৈছিল) উত্থান হয়। দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ সময়লৈ জাৰ্মানীত সোঁপন্থী আৰু বাওঁপন্থীৰ মাজত সংঘাট অব্যাহত আছিল। প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ মিত্ৰ-শক্তিৰ অংশীদাৰ হিচাপে ইটালীয়ে কিছু ভূ-খণ্ড লাভ কৰিছিল যদিও ইটালীয় জাতীয়তাবাদীসকল সন্তুষ্ট নাছিল, কাৰণ, ১৯১৫ চনত হোৱা শান্তিৰ চুক্তি 'লণ্ডন চুক্তি'ৰ প্ৰতিশ্ৰুতি অনসুৰি ব্ৰিটেইন আৰু ফ্ৰান্সে ইটালীক যুদ্ধৰ অংশীদাৰ হিচাপে মানি লোৱা নাছিল। ১৯২২ চনৰপৰা ১৯২৫ চনলৈ ফেচীবাদী আন্দোলনৰ নেতা বেনিটো মুছ'লিনিয়ে ইটালী শাসন কৰিছিল। এই সময়ত ইটালীক বিশ্ব শক্তি হিচাপে গঢ় দি ইটালীয় সাম্ৰাজ্য বা "নৱ্য ৰোমান সাম্ৰাজ্য" গঠন কৰাৰ চেষ্টা কৰা হয়। এই উদ্দেশ্যৰে ইটালীৰ পৰা প্ৰতিনিধিমূলক গণতন্ত্ৰ, প্ৰতিনিধিমূলক সমাজবাদ, বাওঁপন্থী আৰু মুক্ত ধাৰা আঁতৰাই তাৰ ঠাইত ইটালীক চৰম জাতীয়তাবাদী (nationalist), সমগ্ৰতাবাদী (totalitarian) আৰু শ্ৰেণী সুবিধাবাদী (class collaborationist) ৰাষ্ট্ৰ হিচাপে পৰিচালনা কৰা হয়। জাৰ্মানীতো, এডল্‌ফ হিট্‌লাৰৰ নেতৃত্বত গঢ়ি উঠা নাজী দল-এ এক ফেচীবাদী চৰকাৰ গঠন কৰাৰ চেষ্টা চলায়। তেনে সময়তে ১৯৩০-ৰ দশকত দেখা দিয়া বিশ্ব মন্দাই (Great Depression) নাজী দলৰ প্ৰতি গণ সমৰ্থন তীব্ৰতৰ কৰি তোলে আৰু ১৯৩৩ চনত হিটলাৰক জাৰ্মানীৰ চেন্সেলৰ নিযুক্ত কৰা হয়। সেই চনতে হোৱা ৰাইখ্‌ষ্টাগ অগ্নিকাণ্ড-ৰ (Reichstag fire) গইনা লৈ হিটলাৰৰ নাজী দলে কমিউনিষ্ট দলৰ বিৰূদ্ধে ৰাজনৈতিক ষড়যন্ত্ৰৰ অভিযোগ আনে আৰু এই অভিযোগৰ ভিত্ততে কমিউনিষ্ট দলৰ সমূহ সদন সদস্যক আঁতৰাই নিজৰ স্থতি সুদৃঢ় কৰে আৰু জাৰ্মানীক নাজী দলৰ দ্বাৰা চালিত এক-দলবিশিষ্ট সমগ্ৰতাবাদী ৰাষ্ট্ৰ হিচাপে গঢ়ি তোলে।

১৯২০-ৰ দশকত মধ্যভাগত চীনৰ কুওমিন্‌টাং দলে (Kuomintang Party) চীনদেশৰ উত্তৰৰ সামন্ত প্ৰভুসকলক বশ কৰি একীভূত চীন গঠন কৰাৰ বাবে আগ্ৰাসী সমৰ অভিযান অভিযান কৰে। কিন্তু এই অভিযান চীনৰ গৃহযুদ্ধলৈ ৰূপান্তৰিত হয়। কুওমিন্‌টাং দলৰ পূৰ্বৱৰ্ত্তী চীন সমাজবাদী দল আৰু ইয়াৰ মিত্ৰ-শক্তিৰ বিৰূদ্ধে কুওমিন্‌টাং দলৰ যুঁজ আৰম্ভ হয়। আনহাতে, ১৯৩১ চনত ক্ৰমান্বয়ে আগ্ৰাসী নীতি গ্ৰহন কৰা জাপান সাম্ৰাজ্যই মুক্‌ডেন কাণ্ডৰ (Mukden Incident) অচিলা লৈ মাঞ্চুৰিয়া আক্ৰমণ কৰি অধিগ্ৰহন কৰে আৰু তাত পুতলা ৰাজ্য মাঞ্চুকুও গঢ়ি তোলে। জাপান সাম্ৰাজ্যই সমগ্ৰ এছিয়া শাসন কৰাৰ প্ৰথম পদক্ষেপ হিচাপে চীনত নিজৰ প্ৰভূত্ব বিস্তাৰ কৰাৰ বাবে আগ্ৰহী আছিল। জাপানৰ আগ্ৰাসন বাধা দিবলৈ সেই সময়ৰ অক্ষম চীনে জাতিসংঘৰ সহায় বিচাৰে। জাতিসংঘই মাঞ্চুৰিয়া অধিগ্ৰহন কৰাৰ বাবে জাপানক ককৰ্থনা কৰে আৰু সেই অজুহাতত জাপান জাতিসংঘৰপৰা আঁতৰি আহে। ইয়াৰ পাছতে চীন আৰু জাপান যুঁজ-বাগৰত লিপ্ত হয়। ছাংহাই, ৰেহে আৰু হিবেই-ৰ যুঁজৰ পাছত জাপান আৰু চীন-এ ১৯৩৩ চনত টেংগু যুদ্ধবিৰতি চুক্তিত (Tanggu Truce) স্বাক্ষৰ কৰে। ইয়াৰ পাছতো চীনৰ স্বেচ্ছাসেৱক বাহিনীয়ে মাঞ্চুৰিয়া আৰু মাঞ্চুৰিয়াৰ অন্দৰমহলৰ চাহাৰ আৰু ছুইয়ান অঞ্চলত (১৯৩৩-১৯৩৬) জাপানৰ আগ্ৰাসনৰ বিৰূদ্ধে প্ৰতিৰোধী যুদ্ধ চলাই যায়।
১৯২৩ চনত জাৰ্মানৰ চৰকাৰ ভংগ কৰিবলৈ ব্যৰ্থ হোৱা হিট্‌লাৰ ১৯৩৩ চনত সেই দেশৰ চেন্সেলৰ নিযুক্ত হয়। তেওঁ গণতন্ত্ৰৰ অৱসান ঘটায় আৰু চৰমপন্থী, গোষ্ঠীভিত্তিক বিশ্ব শক্তিৰ পোষকতা আৰম্ভ কৰে, লগতে তেওঁ বৃহৎ ভাৱে জাৰ্মান সামৰিক শক্তিক পুনৰ সংগঠিত কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। একে সময়তে ফ্ৰান্সে ইটালীৰ লগত মিত্ৰতা সুদৃঢ় কৰিবলৈ ইথিওপিয়াত ইটালীৰ আগ্ৰাসনৰ বিৰূদ্ধে নীৰৱতা অৱলম্বন কৰে। ইথিওপিয়াত ইটালীয়ে একচ্ছত্ৰী ঔপনিৱেশিক প্ৰভূত্ব স্থাপন কৰা পক্ষপাতী আছিল। ১৯৩৫ চনত জাতিসংঘই ছাৰ অৱবাহিকা অঞ্চল জাৰ্মানীক ওভোটাই দিয়ে। প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ অন্তত স্বাক্ষৰিত ভাৰ্ছাইৰ সন্ধি অনুসৰি 'ছাৰ অৱবাহিকা' ১৫ বছৰৰ বাবে ব্ৰিটেইন আৰু ফ্ৰান্সৰ দখলত আছিল আৰু ১৯৩৫ চনত এই সময়-সীমা শেষ হোৱাত 'জনমত' (plebiscite) অনুসৰি ইয়াক আকৌ জাৰ্মানীক ওভোতাই দিয়া হয়। আনফালে হিট্‌লাৰে 'ভাৰ্ছাইৰ সন্ধি'ৰ চৰ্ত অৱমাননা কৰি সামৰিক পুনৰসংগঠন অব্যাহত ৰাখে, লগতে সামৰিক বাহিনীৰ বাবে বাধ্যতামূলক নিযুক্তি (conscription) প্ৰক্ৰিয়া আৰম্ভ কৰে।

জাৰ্মানীক সীমিত ৰাখিবলৈ ইংলেণ্ড, ফ্ৰান্স আৰু ইটালীয়ে মিলি ষ্ট্ৰেছা বাহিনী (Stress Front) গঢ়ি তোলে। আনহাতে ইউৰোপৰ ভূ-খণ্ডৰ প্ৰতি জাৰ্মানীৰ আগ্ৰাসী নীতিলৈ লক্ষ্য ৰাখি ছোভিয়েট ৰাষ্ট্ৰই ফ্ৰান্সৰ লগত 'পাৰস্পৰিক সহযোগৰ চুক্তি'ত স্বাক্ষৰ কৰে। ফ্ৰান্স-ছোভিয়েট জোটবন্ধন (Franco-Soviet pact)-ৰ এই চুক্তি স্বাক্ষৰিত হোৱাৰ আগেয়ে জাতিসংঘৰ নিয়ম অনুসৰি সাল-সলনি ঘটাবলগীয়া হয়। সলনি হোৱা চু্ক্তিখনত বিশেষ ক্ষমতা নাথাকিল। ১৯৩৫ চনৰ জুন মাহত ইংলেণ্ড আৰু জাৰ্মানীৰ মাজত এখন নৌ-চুক্তি সম্পাদিত হয়। এই চুক্তিত আগৰ বহুতো সীমাবদ্ধতা উঠাই লোৱা হয়। ইউৰোপ আৰু এছিয়াৰ ঘটনাৱলীলৈ লক্ষ্য ৰাখি আগষ্ট মাহত 'নিৰপেক্ষতা আইন' (Neutrality Act) বলৱৎ কৰে। এনে সময়তে অক্টোবৰ মাহত, ইটালীয়ে ইথিঅ'পিয়া আক্ৰমণ কৰে, আৰু ইউৰোপৰ দেশসমূহৰ ভিতৰত একমাত্ৰ জাৰ্মানীয়ে এই আক্ৰমণক সমৰ্থন কৰে। ইয়াৰ পাছতে ইটালীয়ে জাৰ্মানীৰ অষ্ট্ৰিয়া আগ্ৰাসনৰ প্ৰতি থকা আপত্তি উঠাই লয়।

মাৰ্চ, ১৯৩৬-ত হিট্‌লাৰে ভাৰ্ছাই আৰু লোকাৰ্নো সন্ধিৰ চৰ্ত ভংগ কৰি ৰাইনলেণ্ড-ত পুনৰ সামৰিক শক্তি সংগঠিত কৰে। প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ পাছত ৰাইন নৈৰ পূব পাৰৰ জাৰ্মানীৰ অংশসমূহত সামৰিক শক্তিৰ সংগঠনত নিষেধাজ্ঞা আছিল। অৱশ্যে ইউৰোপৰ মূল শক্তিসমূহে হিট্লাৰৰ কাৰ্য্যত প্ৰতিক্ৰিয়া প্ৰকাশ কৰা নাছিল। জুলাই মাহত হোৱা স্পেইনৰ গৃহযুদ্ধত হিট্‌লাৰ আৰু মুছোলিনিয়ে স্পেনিছ জাতীয়তাবাদী দলক সমৰ্থন আগবঢ়ায়। আনহাতে, ছোভিয়েট ৰাষ্ট্ৰদলে স্পেনিছ চৰকাৰক সমৰ্থন দিয়ে। স্পেইনৰ গৃহযু্দ্ধক দুয়োপক্ষই নিজৰ নিজৰ সামৰিক উদ্ভাৱনৰ পৰীক্ষা-নিৰীক্ষাৰ থলী হিচাপে প্ৰয়োগ কৰিছিল। গৃহযুদ্ধৰ অন্তত ১৯৩৯ চনত ফেচীবাদী আৰু কৰ্তৃত্ববাদী স্পেনিছ জাতীয়তাবাদী দলে জয়লাভ কৰে। ১৯৩৬ চনৰ অক্টোবৰ মাহত জাৰ্মানী আৰু ইটালী-য়ে ৰোম-বাৰ্লিন অক্ষশক্তি (Rome-Berlin Axis) গঠন কৰে। ইয়াৰ এমাহ পাছতে জাৰ্মানী আৰু জাপানে এণ্টি কমিনটাৰ্ন চুক্তিত (Anti-Comintern) স্বাক্ষৰ কৰে, এবছৰ পাছতে ইটালীও এই চুক্তিৰ অংশীদাৰ হয়। এই চুক্তিত 'আন্তৰ্জাতিক কমিউনিষ্ট' (Communist International) গঠনৰ বিৰুদ্ধে ব্যৱস্থা লোৱাৰ কথা কোৱা হৈছিল। আনফালে 'ঝিয়ান কাণ্ড'ৰ পাছত চীন দেশৰ কুওমিণ্টাং আৰু অন্যান্য কমিউনিষ্ট দলে যুদ্ধবিৰতি লৈ ছোভিয়েট ৰাষ্ট্ৰদলৰ সৈতে সহযোগ কৰি জাপানৰ বিৰুদ্ধে যুঁজিবলৈ এক 'সন্মিলিত বাহিনী' গঠন কৰে।

পৃষ্ঠপট
ইথিওপিয়া আক্ৰমণ
ইউৰোপত ভূ-আগ্ৰাসন আৰু চুক্তি
হতাহত আৰু যুদ্ধ অপৰাধ