'বিশ্বাস অবিশ্বাস অন্ধবিশ্বাস’ যুক্তিপূর্ণ প্রবন্ধৰ এক গুৰুত্বপূর্ণ সংকলন। গ্রন্থখনত বৰগােহাঁইৰ - ৫০ টা প্রবন্ধ সংকলিত হৈছে। গ্রন্থখনৰ কেইবাটাও প্রবন্ধত অৱধাৰিতভাৱে আহি পৰা বিষয় হ’ল ধর্ম। ধর্ম নৈতিকতা নহয়’ গ্ৰন্থখনৰ এটা প্রবন্ধ। ধর্ম আৰু নৈতিকতাক বহু সময়ত একাকাৰ কৰাৰ চেষ্টা কৰা হয়। ধর্ম বিষয়ক অনেক বদ্ধমূল ধাৰণাই সমাজৰ উত্তৰণত বাধা দি আহিছে। ধর্মীয় আবেষ্টনীয়ে নীতিভিত্তিক সমাজক আঁতৰাই ৰখাৰ চেষ্টা কৰে। আক্টোৰগােজ, কতৃত্বশীল মনােভাৱক ধর্মই দি আহিছে। জাতি, সম্প্রদায়, বৰ্ণৰ বিভাজন ধর্মীয় চেতনাৰেই পার্শ্বক্রীয়া। ধর্মই বাস্তৱ পৃথিৱীৰ কথা নকয়, কয় পৰজনমৰ কথা। মানৱীয় সম্পর্কবােৰ সাৰহীন বুলি ভাবিবলৈ সদায় শিকাই আহিছে। ধৰ্মৰ প্ৰৰােচনাত মানুহ অন্ধবিশ্বাসী হয়। হিন্দু ধর্মৰাে অনেক ৰীতি-পৰম্পৰা মানৱীয় নহয়। বিজ্ঞান আৰু প্রযুক্তিবিদ্যাৰ আশীর্বাদত দেশ ইতিমধ্যে বহুদূৰ আগুৱাই গৈছে। নিজক যুগােপযােগী কৰি ৰাখিবলৈ বৈজ্ঞানিক দৃষ্টিভঙ্গীৰ প্রয়ােজন আছে। দেশ বিভাজন আৰু জাতিৰ পিতাৰ মৃত্যুৰ কাৰণাে আছিল ধর্ম। ধর্ম বা ঈশ্বৰৰ ভয়ত সৎ হৈ থকাটোৱে নৈতিকতাক নুবুজায়। ধর্ম নৈতিকতা নহয়’ প্রবন্ধত তাকেই কোৱা হৈছে। বিশ্বাস অবিশ্বাস অন্ধবিশ্বাস’আন এটা শক্তিশালী প্রবন্ধ। বিশ্বাস কৰি অহা হৈছে কাৰণেই যিবােৰ বিশ্বাস কৰা হয়, যি বিশ্বাসে কাৰাে মঙ্গল সাধন নকৰে, সেয়াই হল অন্ধবিশ্বাস। কর্মফল বিষয়ক পৰম্পৰাগত ধাৰণাই মানুহক। অন্ধবিশ্বাসী কৰি ৰখাৰ প্ৰসংগ আলােচনা কৰা হৈছে ‘ধর্ম বা ঈশ্বৰে মানুহকৰক্ষা কৰেনে’প্রবন্ধত। ধর্মীয় ৰীতি-নীতি মানুহৰ কাৰণে কেনেকৈ অমানৱীয় হ'ব পাৰে, সেয়া উদাহৰণেৰে সৈতে প্ৰবন্ধটোত দেখুওৱা হৈছে। ধৰ্মৰ আধ্যাত্মিকীকৰণ’ প্রবন্ধত আধ্যাত্মিকতা আৰু ধর্ম বিষয়ক স্পষ্ট ধাৰণা দিয়াৰ চেষ্টা আছে। সময়ৰ ওচৰত যিহেতু সদায় মানৱতাৰেই জয়
হৈ আহিছে, সেই প্রসংগত লেখকৰ বক্তব্য মন কৰিবলগীয়া- “পৃথিৱীৰ ধর্মসমূহ আৰম্ভ হােৱাৰ পৰাই যিমান মঠ-মন্দিৰ মছজিদ, গীর্জা বনােৱা হ'ল, যিমান ধর্মবাণী শুনােৱা হ'ল, অতদিনে পৃথিৱীখন স্বৰ্গই হৈ পৰিব লাগিছিল। কিন্তু হােৱা নাই, কিয় ? ইয়াৰ উত্তৰ বিচাৰি চাব লাগিব আমাৰ স্বভাৱত, আমি বনােৱা ব্যৱস্থাৱলীত। ধর্মও আমাৰেই সৃষ্টি। ইমানদিনৰ ব্যৱস্থাৱলীয়ে যদি আমাক ধার্মিক বনাব পৰা নাই, আমাৰ আদিম হিংস্র প্রবৃত্তিটোক যদি এটা ভাল মােৰ দিব পৰা নাই, তেন্তে এইবাৰ বিজ্ঞানসন্মত বিশ্বজনীন মানৱতাবাদেৰে চেষ্টা এটা চলােৱাত আপত্তি কি?”(পৃষ্ঠা-১০১)। লেখকে উল্লেখ কৰা “বিশ্বজনীন মানৱতাবাদ’ৰতাৎপর্য অনুধাৱন কৰাৰ প্রয়ােজন আছে। ধৰ্মৰ অনেক নেতিবাচক দিশ আলােচনা কৰিলেও লেখকে ধমক সমাজৰ পৰা সমুলি উভালি পেলাব লাগে, সেয়াও কোৱা নাই। ধৰ্মৰ ক্ষেত্ৰত সংস্কাৰৰ কথাহে কৈছে। এই সংস্কাৰ হ'ব লাগিব মানৱতাৰ পক্ষে। সমাজৰ উত্তৰণৰ পক্ষে। আচলতে প্রতিটো চিন্তা আৰু কামৰে সমাজ উপযােগী ব্যাখ্যাইহে সকলােপ্রকাৰৰ উত্তৰণ সম্ভৱ কৰি তােলে। ধর্মীয় গােড়ামি আৰু সন্ত্রাসবাদ’ প্রবন্ধত তেনে আলােচনা আছে। ‘ধর্মীয় অসহিষ্ণুতা আৰু নাৰী সমাজ’ আন এটা এই বিষয়ক গুৰুত্বপূর্ণ প্রবন্ধ। ঈশ্বৰক আলােচ্য বিষয় কৰি লােৱা দুটা প্রবন্ধ হ’ল ‘আমাৰ ঈশ্বৰ' আৰু 'ঈশ্বৰৰ ভৱিষ্যৎ'। গ্রন্থখনৰ প্ৰথমৰ কেইবাটাও প্রবন্ধ জীৱন বিষয়ক। অভিজ্ঞতা আৰু নিজা দৃষ্টিভঙ্গীক অৱলম্বন কৰি লিখা প্রবন্ধকেইটাৰ মাজেৰে লেখক জীৱনবােধকো অনুভৱ কৰিব পৰা গৈছে। 

জন্ম আৰু বংশ পৰিচয়
ভাৰতীয় ধর্ম নিৰপেক্ষতাৰ আঁৰৰ তিনিগৰাকী ব্যক্তি
বিশ্বাস অবিশ্বাস অন্ধবিশ্বাস
সামৰণি