সোণোৱাল কছাৰী সকলৰ পৰম্পৰাগত ধৰ্ম থাকিলেও সৰ্বশক্তিমান একঈশ্বৰ আৰু পৰজন্মত বিশ্বাস কৰে। সোনঝৱালকছাৰী সকলৰ এটা ভাগে এতিয়াও চৈতন্যবাদ আৰু জড়োপাসনাত বিশ্বাস ৰাখে। তেওঁলোকৰ মতে বিপদৰ সময়ত পূৰ্বপুৰুষ সকলৰ আত্মাই সহায় কৰে আৰু সেই বিশ্বাসতেই পূৰ্বপুৰুষ সকলৰ আত্মাৰ সন্তুষ্টিৰ অৰ্থে পূজা-পাতল কৰে। সোণোৱাল কছাৰী সকলৰ মাজত সত্ৰসংহতি সোমোৱাৰ আগেয়ে পূৰ্বপুৰুষ সকলৰ আত্মাৰ পূজা-পাতলতেই বিশ্বাস ৰাখিছিল। সোতৰ শতিকাৰ মাজ ভাগত সত্ৰাধিকাৰীৰ প্ৰভাৱত সোণোৱাল কছাৰী সকলৰ মাজত বৈষ্ণৱ ধৰ্ম প্ৰচলন হয় আৰু বৰ্তমান সোনোৱালকছাৰী সকলৰ সৰহ সংক্ষকেই বৈষ্ণৱ। সোনোৱালকছাৰী সকলৰ সকলো গাওঁতে একোটা স্বকীয় নামঘৰ দেখা যায় যিয়ে তেওঁলোকৰ ধৰ্মীয় আৰু সংস্কৃতিৰ পৰম্পৰা বহন কৰি আহিছে। সোণোৱাল কছাৰী সকলৰ অন্য দেৱ-দেৱীক নমনা বৈষ্ণৱ ধৰ্মৰ প্ৰতি বিশ্বাস থাকিলেও তেওঁলোকে এতিয়াও পুৰণীকলিয়া ধৰ্মাচাৰ পদ্ধতিক সম্পূৰ্ণৰূপে এৰি পেলাব পৰা নাই। তেওঁলোকে এতিয়াও তেওঁলোকৰ পৰম্পৰাগত উপাস্য দেৱ-দেৱীক পূজাপাতল কৰি আহিছে। তেওঁলোকৰ পৰম্পৰাগত বিশ্বাস মতে এতিয়াও সমাজৰ হিতাৰ্থে বিভিন্ন জীৱ-জন্তু আৰু গছ-গছনিক উপাসনা কৰে।

সোণোৱাল কছাৰী সকলৰ পূজা-পাৰ্বণ দুই ধৰণৰ ; সামোহিক আৰু পৰিয়াল কেন্দ্ৰিক। একোটা পৰিয়ালৰ সুখ-শান্তিৰ বাবে ঘৰুৱা দেৱ-দেৱীক আৰু সমোহ ৰাইজৰ বাবে বিশেষ বিশেষ দেৱ-দেৱীক সমজোৱাভাবে পূজা-পাতল কৰে। বাইথ’ পূজা, বাঘদেউ পূজা, গাতিগীৰি সবাহ, গজাই ভোজ, সৰগদেউ পূজা, গোকালিকা পূজা, জলখাই পূজা, ক’লাচামোন পূজা, ৰঙাচামোন পূজা, বৰচামোন পূজা, ক্ষেত্ৰ পূজা, কেঁচাইখাতী গোঁসানী পূজা, আচাৰকটা পূজা, তাপচিলিং পূজা, বুঢ়াবুঢ়ী থানৰ পূজা, বলিয়াবাবা থানৰ পূজা, ভূৰুলী-হাবুকী থানৰ পূজা, কলীআই থানৰ পূজা, লখিমী তোলা সবাহ, ভুৰ উটোৱা সবাহ, বালি সবাহ, চেঙেলী মাছৰ সবাহ, নৰাচিঙা সবাহ, বাটৰ সবাহ, ফল-মূলৰ সবাহ, মিঠৈ বটা সবাহ, বৰ সবাহ আদি সোণোৱাল কছাৰী সকলৰ সামোহিক পূজা পাতল। খিন ভঙা, বুঢ়া পোহা, চাউল খুউৱা, মৰাক দিয়া, পিৰি দিয়া, ন-পুৰষৰ সকাম, লখিমী মতা, বাৰিচুকৰ সকাম‌, আয়ুস তোলা সকাম, আই মতা, আপেশ্বৰী সবাহ, বাটৰুৱা সকাম, গৰখীয়া সবাহ, গা-চলনি দিয়া, উজান মাছ ধৰা পূজা, ডাঙৰ গছ কটা পূজা, হাবি জুই জলোৱা পূজা, চিটিকা পতা পূজা, কাছ-ঘাঁহ কটা পূজা, চুমনী পূজা, কচুকুৱঁৰী পূজা, ডাঙৰীয়া পূজা আদি সোণোৱাল কছাৰী সকলৰ ব্যক্তিগত ঘৰুৱা পূজা পাতল।

সোণোৱাল কছাৰী সকলৰ আৰাধ্য দেৱতা ৰাজা খ্ৰীং দেউতাৰ সম্পৰ্কে :-

পৃথিৱীৰ প্ৰত্যেকটো জনগোষ্ঠীৰ মাজতে প্ৰত্যেকটো জনগোষ্ঠীৰে নিজ নিজ বিভিন্ন ধৰ্ম্ম-সংস্কৃতি বা লোকাচাৰ, লোকবিশ্বাস, লোকসাহিত্য, লোকসংগীত, স্বতন্ত্ৰ ভাবে প্ৰচলিত হৈ থকা দেখা যায় । পৃথিৱীৰ আন আন জনগোষ্ঠীৰ দৰে সোনোৱাল সকলৰ মাজতো নিজাকৈ বিভিন্ন ধৰ্ম্ম-সংস্কৃতি বা লোকাচাৰ, লোকবিশ্বাস, লোকসাহিত্য, লোকসংগীত স্বতন্ত্ৰ ভাবে প্ৰচলিত হৈ আহিছে । সোনোৱাল সকলৰ ধৰ্ম্ম-সংস্কৃতি বা লোকাচাৰ, বুলিলে সমাজ জীৱনত পালন কৰি অহা ধৰ্ম্মীয় অনুস্থান সমুহ ; বসবাহ কৰিবলৈ বিভিন্ন ধৰণৰ ঘৰ-বাৰী, অহিলাপাতি তৈয়াৰ কৰাৰ পদ্ধতি ; জীয়াই থাকিবলৈ জীৱিকাৰ বাবে কৰা খেতি-বাতি, চিকাৰ কৰাৰ পদ্ধতি ; বছৰটোৰ বিভিন্ন সময়ত উদযাপন কৰা বিভিন্ন উৎসৱ পাৰ্ৱন, বিয়াবাৰু আদি ; সুস্বাস্থ্যৰ বাবে কৰা জৰা-ফুকা, বেজ-বেজালি সমুহ ; জন্ম-মৃত্যুৰ বাবে কৰা বিভিন্ন নীতি-নিয়ম বিলাক ; অৱসৰ বিনোদনৰ বাবে কৰা বিভিন্ন খেল-ধেমালি, গীত-মাত, উপকথা, কাহিনি ইত্যাদি । সোণোৱাল কছাৰী সকলৰ কিছুমান লোকাচাৰত বাহ্যিক প্ৰভাৱ পৰি লোকাচাৰৰ মৌলিকতাত হানি ঘটাইছে যদিও প্ৰায় বিলাক লোকাচাৰেই তেওঁলোকৰ নিজস্ব বৈশিষ্ট আৰু মৌলিকতা বহন কৰি আহিছে । সোণোৱাল কছাৰী সকলৰ ধৰ্ম্মীয় অনুস্থান বিলাকৰ ভিতৰত ১/ খ্ৰীং খ্ৰীং বাইথ’ পূজা ২/ ভুৰুলী-হাবুকীৰ পূজা ৩/ বাঘদেউ পূজা ৪/ গাতিগিৰি পূজা ৫/ গজাই পূজা ৬/ সৰগদেউ পূজা ৭/ জলখাই পূজা ৮/ কোলাচামোন পূজা ৯/ ৰঙাচামোন বা ৰঙা-ৰাঙলী পূজা ১০/ বৰচামোন পূজা ১১/ ক্ষেত্ৰদেৱতাৰ পূজা ১২/ খীন ভঙা পূজা ১৩/ তাপচিলিঙ পূজা ১৪/ গোকালিকা পূজা ১৫/ বুঢ়া-বুঢ়ীৰ পূজা ১৬/ বলিয়া বাবাৰ পূজা ১৭/ কেঁচাই খাইতীৰ পূজা ১৮/ আই থানৰ পূজা ইত্যাদি । সোণোৱাল সকলে পালন কৰি অহা সবাহ সমুহ হ’ল ১/ লখিমী সবাহ ২/ ভূৰ উটোৱা সবাহ ৩/ বালি সবাহ ৪/ চেঙেলী মাছৰ সবাহ ৫/ নৰাচিগা সবাহ ৬/ গৰখীয়া সবাহ ৭/ ফল-মূলৰ সবাহ ৮/ মিঠৈ বটা সবাহ ৯/ আপেস্বৰাৰ সবাহ ১০/ বৰসবাহ ১১/ বাটৰ সবাহ আদি ।
সকামৰ ভিতৰত ১/ বুঢ়া পোহা ২/ চাউল খোওৱা ৩/ মৰাক দিয়া ৪/ পিৰি দিয়া ৫/ নপুৰুষৰ সকাম ৬/ আই সকাম ৭/ লখিমী সকাম ৮/ বাৰীৰ চুকৰ সকাম ৯/ চুমনি বা মুগা পোহা সকাম ১০/ উজান ধৰা সকাম ১১/ গছ কটা সকাম ১২/ হাবিত জুই জলোৱা সকাম ইত্যাদি ।
সোনোৱাল সকলৰ এই সকলোবোৰ লোকাচাৰতেই সোণোৱাল সকলৰ নিজস্ব বৈশিষ্ট আৰু মৌলিকতা বহন কৰিছে আৰু এই বিলাক লোকাচাৰ সোণোৱাল সকলে ঐতিহ্যৰে পৰা নিজাববিয়াকৈ মৌলিকতা ৰক্ষা কৰি স্বতন্ত্ৰ ভাৱে পালন কৰি আহিছে । বিশেষ ভাৱে সোনোৱাল সকলৰ পৰম আৰাধ্য দেৱতা খ্ৰীং খ্ৰী বাইথ’ পূজাৰ যি লোকবিশ্বাস বা লোকাচাৰ বা পৰম্পৰা তাত অদ্যপি কোনো বাহ্যিকতাৰ প্ৰভাৱ পৰা নাই । সোণোৱাল সকলৰ হাইদাং দে বা হাইদাং গীতৰ ৰচনাশৈলী, গীতৰ সঞ্চাৰ আৰু তাৰ দৰ্শণে সোণোৱাল সকলৰ এক স্বকীয় পৰম্পৰাকে বহন কৰিছে ।
খ্ৰীং খ্ৰীং বাইথ’ পূজা প্ৰথমতে আৰম্ভ হৈছিল অৰণ্যৰ মাজত গছৰ গুৰিত । কালক্ৰমে গজাই গুৰুদেউৰ নিৰ্দেশ মৰ্মে পূজাৰীৰ ঘৰলৈ লৈ অহা হয় । গৰখীয়া সকলে হাবিৰ মাজত গৰু চাৰি থাকোঁতে গৰখীয়া সকলৰ মাজতে এই পূজা আৰম্ভ হয় । 
শিৱই মাধপুৰুষ আৰু পাৰ্ৱতীয়ে সুৰেশ্বৰীৰ ৰূপ ধৰি সোনোৱাল সকলৰ মাজলৈ আহি কৈৰাতীয় আচাৰ ব্যৱহাৰেৰে সোনোৱাল সকলক জীৱন ধাৰণৰ আভাষ দিয়ে । গৰখীয়া সকলৰ মাজত মাধপুৰুষে ঘাই গৰখীয়া হৈ গৰু-গাই বিলাক নিৰাপদে থাকিবলৈ গন্ধসৰৈ গছৰ গুৰিত ফৰিং বলি দি পূজা কৰিবলৈ গৰখীয়া সকলক উপদেশ দিয়ে । মাধপুৰুষৰ উপদেশ মতে গৰখীয়া সকলে ফৰিং বিচাৰি আনি গন্ধসৰৈ গছৰ তলত উলুখেৰৰ পাতেৰে ফৰিং বলি দি গীত-মাতেৰে গীত-মাতৰ সজুলি সমোহ জামুক গছৰ তলত মাধপুৰুষক সঁপি দি এই খ্ৰীং খ্ৰীং বাইথ’ সূচনা কৰিছিল । এই কাম কেতিয়া আৰম্ভ হৈছিল তাক ঠাৱৰ কৰাটো সম্ভৱ নহয় । পূৰ্বৰ পৰম্পৰা অনুসৰি প্ৰতি বছৰে দৌল পূৰ্ণিমা মাহৰ শুক্লপক্ষৰ দ্বিতীয়টো সোমবাৰে শিৱৰাত্ৰিৰ পাচত ( ১৩ নং চন্দ্ৰমাহত ) সোণোৱাল সকলৰ খ্ৰীং খ্ৰীং বাইথ’ পূজাভাগ আগ বঢ়োৱা হয় । 
পূজাৰ আৰাধ্য দেৱতা জনক খ্ৰীং ৰাজা বোলা হয় । খ্ৰীং শব্দৰ তাৎপৰ্য এনে ধৰণৰ । খ, ৰ, ঈ আৰু ং, এই চাৰি বৰ্ণ লগ লাগি খ্ৰীং শব্দ গঠিত হৈছে । অৰ্থ হৈছে চাৰিমুঠি জীৱ- উৰণ, বুৰণ, গজন আৰু ভ্ৰমন, এই চাৰিমুঠি জীৱৰ ত্ৰানকৰ্তা বা ৰক্ষক । সোণোৱাল সকলে বাইথ’ মন্দিৰৰ পূজাৰী জনক ৰাজাগুৰু বা দেউতা বুলি সম্বোধন কৰে । মন্দিৰৰ মূল খুটাটো মুধচৰ ওপৰলৈ ওলাই যোৱাকৈ কলডিলৰ আকৃতিৰে গঢ়া হয় । কলডিলৰ তাৎপৰ্য হ’ল প্ৰজনন ক্ষমতা । মূল খুটাৰ গুৰিত দুখন হেতামাৰি লগাই দি দুয়োফালে দুটা চাৰিমুখীয়া মাটিৰ চাকী জলোৱা হয় । এটা চাকিৰ চাৰিডাল শলিতাই খ্ৰীং ৰাজা, গজাই, মনাই আৰু ফুলকোৱঁৰক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে আৰু আনটো চাকিৰ চাৰিডাল শলিতাই উৰণ, বুৰণ, গজন আৰু ভ্ৰমন এই চাৰিমুঠি জীৱক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে । এই চাকি দুটাক পুৰুষ আৰু প্ৰকৃতীৰ প্ৰতীক বুলিও গন্য কৰা হয় । বাইথ’ পূজাৰ সময়ত খ্ৰীং ৰাজাৰ পূজাৰ উপৰিও মন্দিৰৰ বাহিৰত ভূৰুলী আইৰ পূজাভাগ আগ বঢ়োৱা হয় । বাইথ’ শালৰ পূজাৰীক বাইথ’ বা ৰাজাগুৰু আখ্যা দিয়া হয় আৰু ভূৰুলী শালৰ পূজাৰীক শইকীয়া বোলা হয় । মূল খুটাৰ সৈতে ৬ টা কুমৰ খুটা আৰু পালিখুটা ১৪ টাৰে তিনিচলিয়াকৈ মন্দিৰ নিৰ্ম্মান কৰি এখন মূল দুৱাৰ ৰখা হয় । এই খুটা কেইটাৰ মূল খুটাৰ সৈতে ৬ টা কুমৰ খুটা লগাই ৭ টা খুটাই সোণোৱাল সকলৰ সাতখেল আৰু ১৪ টা পালি খুটাই চৌদ্ধ বংশক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে । তিনিখন চালে খ্ৰীং ৰাজা, গজাই আৰু মনাইক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে । মন্দিৰৰ মূল খুটাৰ চাৰিওফালে নভনী লখিমীৰ উদ্দেশ্যে নটা চাকি জলোৱা হয় । সোণোৱাল সকলৰ মতে নভনী লখিমী সকলৰ নাম এনে ধৰণৰ :- চেংদৈ, বেংদৈ, হাক্লাদৈ, ফাকলাদৈ, দোনদৈ, কুলাদৈ, দেউবুঢ়ী, সোমবুঢ়ী আৰু বুধবুঢ়ী আই । ভূৰুলী শালত কৰা তেত্ৰিচ কোটি দেৱতাৰ নাম বিলাকে সোণোৱাল সকলৰ স্বকীয়তাৰ এক বিশেষ তাৎপৰ্য বহন কৰিছে । তেত্ৰিচ কোটি দেৱতা সকল যেনে: ফুলকোঁৱৰ, ভূৰুলী, হাবুকী, বুঢ়া-বুঢ়ী, বলিয়া বাবা, টকালি পৰা, হুহুৰি বোৱা, ঢোল কুবুৱা, কুলামন, ৰিগিৰাগাম, চাৰিবুঢ়া, চাৰিগোঁসাই, ওঁঠৰকোঁৱৰ, বৰগাতিয়াল, জলখাই, বৰচামুন, সাতভাই, চেলাযখ, লোহিত কোঁৱৰ, বৰমবাহু, হৰিচৰণ, ৰঙাচৰণ, নমতা, সমতা, হেলৌ, দেলৌ, কনৈ, কণকণ, বায়ুৰ, বাংৰি, বৰুণ, সাতভাই ডাঙৰীয়া, নাক্লেং, চাক্লেং, সূৰ্য্য, থলৰ নভনী, কুবেৰ বুঢ়া-বুঢ়ী, নভনী লখিমী, হৰ, পাৰ্ৱতী, সৱস্বতী, আইৰ নভনী, জল কুবেৰ, জলৰ নভনী, ৰাজ মৰাক ইত্যাদি । তেত্ৰিচ কোটি দেৱতাৰ এই নামকৰণে সোণোৱাল সকলৰ মাজত প্ৰচলিত এক বিশেষ বৈশিষ্টপূৰ্ণ উমৈহতীয়া লোকাচাৰ বা সংস্কৃতিকেই প্ৰতিপন্ন কৰিছে ।

খাদ্যাভ্যাস
ধৰ্মীয় অনুষ্ঠান সমুহ
ধৰ্ম
বংশ বৃক্ষ