ৰাজস্থানৰ পৰম্পৰাগত হস্তশিল্পৰ সামগ্ৰী ভাৰতবৰ্ষত অদ্বিতীয়৷

ৰাজস্থানী জুৱেলাৰি সৰ্বখ্যাত৷ জয়পুৰ হেনো ‘হীৰা কটা’ত(Cutting of small diamonds)পৃথিৱীৰ ভিতৰতে অন্যতম ঠাই৷ মুন ষ্ট’ন,প্ৰবাল আদি বিভিন্ন ধৰনৰ পাথৰৰ ব্যৱসায়ৰ বাবে ৰাজস্থান বিখ্যাত৷ পান্না,হীৰা, মুকুতা, ডালিমা বাখৰ(Garnet),Lapis lazuli,Agate(উজ্জল নীলা পাথৰ) আদি খটুৱাই জয়পুৰ আৰু যোধপুৰত ধুনীয়া অলংকাৰ তৈয়াৰ কৰা হয়৷ সম্প্ৰতি ৰাজস্থানী ‘কুণ্ডন’ৰ অলংকাৰে গোটেই পৃথিৱীতে বজাৰ দখল কৰিছে৷ এটা বিশেষ শৈলীৰ মীনা কৰা(The ‘Meenakari’ is the art of enameling on gold and silver),বাখৰ পতা আৰু মণি গঁথা অলংকাৰবোৰ দেশী-বিদেশী পৰ্যটকৰ অন্যতম আকৰ্ষণ৷ গহনাৰ এই শৈলী ৰাজস্থানৰ নিজস্ব বৈশিষ্ট্য৷


ৰাজস্থানৰ বান্ধনী নক্সা(tie edge fabrics,tie and dye fabrics) আৰু কুণ্ড ছাপৰ(Block printed)শাৰী, ছেলোৱাৰ, কামিজ,ঘাগৰ-কাঞ্চলি,ওৰণা আৰু বিছনা চাদৰ ভাৰতবৰ্ষৰ সকলোতে জনপ্ৰিয়৷ অৱ্শ্যে এই শৈলীত কেঁচা ৰং ব্যৱহাৰ কৰা হয় বাবে ৰংবোৰ স্হায়ী নহয়৷ উৎকৃষ্ট বান্ধনীৰ কাম হয় যোধপুৰত৷ আনহাতে এই ভূমিত উৎপাদিত অতিকে পাতল ওজনৰ কোটা শাৰী ভাৰতবৰ্ষৰ সকলোতে জনপ্ৰিয়৷ ৰাজস্থানী মহিলাৰ বেজিসূতাৰ কামে সাত সাগৰৰ সিপাৰেও সমাদৰ লাভ কৰিছে৷ বিভিন্ন ধৰণৰ মণি,মাইকা,কড়ি,চুমকি আদি লগাই কৰা মোনা(Vanity bag,Purse etc.),শাৰী,স্কাৰ্ট আদিৰ উপৰিও শৃংখল চিলাই,কাঁথা সীয়া চিলাই আদিৰে কৰা গাৰু গিলিপ(Pillow cover) দলিচা,ছোফা ঢকা,মেজ ঢকা,ৱাল হেঙিং(বেৰ সজাবলৈ ওলমোৱা ডাঙৰ কাপোৰ) আদি পৰ্যটকৰ আকৰ্ষণৰ বস্তু৷ মেজ ঢকা, ৱাল হেঙিং আদিৰ ফুলৰ চানেকিত হাতী আৰু গণেশৰ প্ৰাধান্য বেছি দেখা যায়৷ আনহাতে দলিচা,কুশ্ব ন(Cushion)আদিত Applique,Patch work আদি জ্যামিতিক আৰ্হিৰ প্ৰাধান্য দেখা যায়৷


ৰাজস্থানী হস্থশিল্পবোৰৰ ভিতৰত চিত্ৰকৰ্ম অন্যতম৷ এবিধ বিশেষ ধৰণৰ ক’লা কাপোৰত অঁকা চিত্ৰবোৰে মূলত: ৰাজস্থানী ঐতিহ্য আৰু সংস্কৃতিকে আলোকিত কৰিছে৷ এই চিত্ৰবোৰৰ ভিতৰত হাতী আৰু গনেশৰ উপৰিও উট,ঘোঁৰা,শ্ৰীকৃষ্ণৰ ৰাসলীলা আৰু বিভিন্ন ভংগী,ৰজা-ৰাণী,মটকা লোৱা ৰাজস্থানী মহিলা,বিয়াৰ দোলাভাৰী,যুঁজৰ সৈনিক,বীৰ আদিৰ প্ৰাধান্য বেছি৷ হাতী হৈছে জয়পুৰ নগৰৰ প্ৰতীক৷ ঘোঁৰা উদয়পুৰ আৰু উট জয়শালমিৰ নগৰৰ প্ৰতীক৷ কাপোৰৰ উপৰিও কাঠ আৰু পকীঘৰৰ নতুন প্লাষ্টৰৰ ওপৰতো(Fresco)এই চিত্ৰকৰ্ম কৰা হয়৷ ক্ষুদ্ৰ ক্ষুদ্ৰ চিত্ৰকৰ্মবোৰ ৰাজস্থানত ৰাজকীয় উৎসাহত ১৬ শতিকাৰপৰাই আৰম্ভ হৈছিল৷ তেতিয়াৰ পৰাই বহু পৰিয়াল চিত্ৰকৰ্মত নিয়োজিত হয়৷ ক্ষুদ্ৰ চিত্ৰকৰ্মৰ আন এটা উদাহৰণ কাঠৰ মুখাবোৰ৷


উটৰ চামৰাৰে সজা মোনা,জোতা,পেটি,টুপী আৰু হাড়েৰে তৈয়াৰ কৰা বুতাম,গহনা থোৱা বাকচ আদিয়ে পৰ্যটকসকলক হাত বাউলি মাতে৷ উটৰ চামৰাৰে তৈয়াৰ কৰা আগজোঙা জোতাবোৰে(জুটি) সগৌৰৱে ৰজা-মহাৰজাৰ কথা ঘোষণা কৰি আছে৷


ৰং-বিৰঙৰ অকণি অকণি সেন্দুৰৰ টেমা,চাবিৰ ঘেৰত(Key ring) ওলমোৱা হাতী,ঘোঁৰা,উট আদি ৰাজস্থানী টেৰাকোটাৰ নব্য উল্লেখযোগ্য সামগ্ৰী৷ টেৰাকোটা শিল্পৰ এই সামগ্ৰীবোৰত সো্ণত সুৱগা চৰাইছে সেইবোৰৰ গাত লগোৱা সৰু সৰু বগা পাথৰবোৰে৷ সূ্ক্ষ্ম কলাই অদ্বিতীয় কৰি তুলিছে ৰাজস্থানী শিল্পক৷ অৱশ্যে পূৰ্বতে বেৰত লগাবলৈ প্ৰভূ গণেশ বা বীৰ মহাৰাজা যুক্ত ফলিহে (Wall Plaques) টেৰাকোটাত তৈয়াৰ কৰা হৈছিল৷ টেৰাকোটা শিল্পৰে তেওঁলোকে সুকীয়া অলংকাৰো তৈয়াৰ কৰে৷


কাপোৰৰ পুতলা তৈয়াৰ কৰাত ৰাজস্থানী মহিলা নিপুণা৷ কাপোৰেৰে তৈয়াৰ কৰা হাতী,ঘোঁৰা,উট,ৰজা ৰাণীৰ পুতলা লৈ বেচিবলৈ বহি থকা ৰাজস্থানী মহিলা ৰাজস্থানৰ য’তে-ত’তে দেখা যায়৷


ৰাজস্থানী মৃৎশিল্পত উৎপাদিত ‘মটকা’ৰ সমগ্ৰ ভাৰতত বিশেষ স্থান আছে৷ পাৰস্যৰপৰা আমদানিকৃত নীলা মৃৎশিল্পই জয়পুৰত ১৭ শতিকাত মহাৰাজা ৰামসিংহৰ ৰাজত্বকালত উৎকৃষ্টতা অৰ্জন কৰিছিল৷ আনহাতে চিত্ৰ অংকিত মৃৎশিল্পই বিকানিৰত প্ৰসাৰ লাভ কৰিছিল৷


পিতলৰ বাচনত ফুল কটা, নক্সা কটা আৰু মীনা কৰা শিল্পত জয়পুৰ বিখ্যাত৷ পৰম্পৰাগত ৰূপৰ বাচন, যেনে-‘হুণ্ডাচ’(Water container) মছলাৰ টেমা,থাল(Tray),গহনা থোৱা বাকচ আদি অতিকে আকৰ্ষণীয়৷ ৰাজস্থানী হোৱাইত মেটেলৰ সমগ্ৰীবোৰ বাহিৰলৈ ৰপ্তানিও হয়৷


‘ৰাজস্থান কলা মন্দিৰ’ত বগা মাৰ্বল পাথৰত কটা মূৰ্তি আৰু অন্যান্য সামগ্ৰীৰ ভাস্কৰ্য শিল্প দেখা যায়৷


জয়শালমিৰ নগৰ
যোধপুৰ
ৰাজস্থানী শিল্প আৰু কলা
জাতি-জনজাতি