তক্ষশীলা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ শিক্ষক, অৰ্থশাস্ত্ৰৰ প্ৰণেতা চাণক্যৰ সহায়ত চন্দ্ৰগুপ্ত মৌৰ্যই মৌৰ্য সাম্ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰে। কিংবদন্তি মতে মগধ আছিল চুবুৰীয়া ৰাজ্যসমূহে ভয় কৰা বৃহৎ আৰু সামৰিক শক্তিসম্পন্ন ৰাজ্য। এবাৰ চাণক্য মগধলৈ যাওঁতে মগধৰ ৰজা নন্দ ৰাজবংশৰ ধন নন্দই তেওঁক অপমান কৰে। ফলস্বৰূপে চাণক্যই নন্দ সাম্ৰাজ্য ধ্বংস কৰি এই কথাৰ পোতক তোলাৰ পণ লয়। সেই সময়তে মহাবীৰ আলেকজেণ্ডাৰৰ দিগ্বিজয়ী সৈন্য বীজ নদীৰ পাৰ পায়হি যদিও মগধৰ সৈতে যুঁজিবলৈ অপাৰগ হয়। ইয়াৰ পিছত আলেকজেণ্ডাৰে তেওঁৰ সিংহভাগ সৈন্য সিন্ধু নদীৰ পশ্চিমে বহুৱাই থৈ বেবিলনলৈ উলটি যায়। ৩২৩ খ্ৰী:পূ:ত আলেকজেণ্ডাৰৰ মৃত্যু হোৱাত তেওঁৰ সাম্ৰাজ্য খণ্ডিত হৈ পৰে আৰু স্থানীয় ৰজাসকলে ইয়াৰ সুযোগ লৈ স্বাধীনতা ঘোষণা কৰে।

গ্ৰীক সৈন্যবাহিনীৰ সেনাধ্যক্ষ ইউডিমাছ আৰু পেইথনে প্ৰায় ৩১৭ খ্ৰী:পূ:লৈকে শাসন চলায় যদিও চন্দ্ৰগুপ্ত মৌৰ্যই তেওঁৰ উপদেষ্টা চাণক্যৰ সহায়ত মেচিড’নিয়ানসকলক পৰাভূত কৰি সমগ্ৰ অঞ্চলটো একত্ৰিত কৰে আৰু মগধৰ ৰাজপাটত বহে।

চন্দ্ৰগুপ্ত মৌৰ্যৰ উত্থান এতিয়াও বিভিন্ন ৰহস্য আৰু বিতৰ্কৰ আৱৰ্তত আছে। বিশাখাদত্তৰ "মুদ্ৰাৰাক্ষস"ৰ (ৰাক্ষসৰ কবিতা – ইয়াত উল্লেখিত 'ৰাক্ষস' হৈছে মগধৰ প্ৰধান মন্ত্ৰী) দৰে পৌৰাণিক ভাৰতীয় লেখনিত চন্দ্ৰগুপ্তৰ পূৰ্বপুৰুষৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে আৰু আনকি নন্দ বংশৰ লগতো তেওঁৰ সম্পৰ্ক দেখুওৱা হৈছে। প্ৰাচীন বৌদ্ধ লেখনি "মহাপৰিনিব্বান সূত্ত"ত মৌৰ্য নামৰ এক ক্ষত্ৰিয় বংশৰ উল্লেখ আছে। গ্ৰীক লেখনি চেন্দ্ৰ’কট্টছত আলেকজেণ্ডাৰৰ বালক চন্দ্ৰগুপ্তৰ সৈতে সাক্ষাৎ হোৱাৰ কথা কোৱা হৈছে। নন্দ ৰজাৰ সৈতেও তেওঁৰ সাক্ষাৎ হোৱাৰ কথা কোৱা হয় য’ত তেওঁ নন্দ ৰজাৰ খং তুলি কথমপি পলাই আহে। চাণক্যৰ প্ৰধান লক্ষ্য আছিল চন্দ্ৰগুপ্তৰ অধীনত এক গেৰিলা বাহিনীক প্ৰশিক্ষণ দিয়া। বিশাখাদত্তৰ "মুদ্ৰাৰাক্ষস" আৰু জৈন ধৰ্মৰ "পৰিশিষ্টপাৰ্বন" গ্ৰন্থত হিমালয়ৰ ৰজা পৰ্বতকৰ (কোনো সময়ত পৰুশ বুলিও পৰিচিত) সৈতে চাণক্যৰ মিত্ৰতাৰ কথা কোৱা হৈছে।

মহামতি অশোক
ইতিহাস
পতন
চন্দ্ৰগুপ্ত মৌৰ্য আৰু চাণক্য