যুদ্ধৰ শেষত কলকাতালৈ আহি নজৰুলে ৩২ নং কলেজ ষ্ট্ৰীটত বঙ্গীয় মুছলিম সাহিত্য সমিতিৰ অফিচত বসবাস আৰম্ভ কৰে। তেওঁৰ লগত থাকিছিল এই সমিতিৰ অন্যতম কৰ্মকৰ্তা মুজফ্‌ফৰ আহমদ। ইয়াৰ পৰাই তেওঁৰ সাহিত্য-সাংবাদিকতা জীৱনৰ মূল কামবোৰ আৰম্ভ হয়। প্ৰথম অৱস্থাত মোছলেম ভাৰত, বঙ্গীয় মুছলমান সাহিত্য আলোচনী, উপাসনা প্ৰভৃতি আলোচনীত তেওঁৰ কিছু লেখা প্ৰকাশিত হয়। ইয়াৰ মাজত আছে উপন্যাস "বাঁধন হাৰা" আৰু কবিতা "বোধন, শাত-ইল-আৰব, বাদল প্ৰাতেৰ ছৰাব, আগমনী, খেয়া-পাৰেৰ তৰণী, কোৰবানি, মোহৰৰ্‌ম, ফাতেহা-ই-দোয়াজ্‌দম্‌"। এই লিখনিসমূহ সাহিত্যৰ ক্ষেত্ৰত বিশেষভাবে প্ৰশংসিত হয়। ইয়াৰ পৰিপ্ৰেক্ষিততে কবি আৰু সমালোচক মোহিতলাল মজুমদাৰে মোছলেম ভাৰত আলোচনীত তেওঁৰ "খেয়া-পাৰেৰ তৰণী" আৰু "বাদল প্ৰাতেৰ ছৰাব" কবিতা দুটিৰ প্ৰশংসা কৰি এটি সমালোচনামূলক প্ৰৱন্ধ লিখে। ইয়াৰ পৰাই দেশৰ বিশিষ্ট সাহিত্যিক আৰু সমালোচকসকলৰ লগত নজৰুলৰ ঘনিষ্ঠ পৰিচয় আৰম্ভ হয়। বঙ্গীয় মুছলিম সাহিত্য সমিতিৰ অফিচত কাজী মোতাহাৰ হোচেন, মোজাম্মেল হক, কাজী আবদুল ওদুদ, মুহম্মদ শহীদুল্লাহ্‌, আফজালুল হক প্ৰমুখ্যেৰ লগত পৰিচয় হয়। তৎকালীনভাৱে কলকাতাৰ দুটি জনপ্ৰিয় সাহিত্যিক আচৰ গজেনদাৰ আড্ডা আৰু ভাৰতীয় আড্ডাত অংশগ্ৰহণৰ সুবাদতে পৰিচিত হয় অতুলপ্ৰসাদ সেন, অবনীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰ, সত্যেন্দ্ৰনাথ দত্ত, প্ৰেমাঙ্কুৰ আতৰ্থী, শিশি ভাদুড়ী, শৎচন্দ্ৰ চট্টোপাধ্যায়, নিৰ্মেলন্দু লাহিড়ী, ধুৰ্জটিপ্ৰসাদ মুখোপাধ্যায়, হেমেন্দ্ৰকুমাৰ ৰায়, দিনেন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰ, চাৰুচন্দ্ৰ বন্দ্যোপাধ্যায়, ওস্তাদ কৰমতুল্লা খাঁ প্ৰমুখ্যৰ লগত। ১৯২১ চনৰ অক্টোবৰ মাহত তেওঁ শান্তিনিকেতনলৈ গৈ ৰবীন্দ্ৰনাথৰ লগত সাক্ষাৎ কৰে। তেতিয়াৰ পৰাই তেওঁ ৰবীন্দ্ৰনাথৰ মৃত্যু পৰ্যন্ত তেওঁলোকৰ মাজত সুসম্পৰ্ক বজায় ৰাখিছিল। কাজী মোতাহাৰ হোচেনৰ লগত নজৰুলৰ বিশেষ বন্ধুত্ব গঢ়ি উঠে। 
১৯২০ খ্ৰীষ্টাব্দৰ জুলাই ১২ তাৰিখে "নবযুগ" নামৰ এখন সান্ধ্য দৈনিক কাকত প্ৰকাশিত হবলৈ আৰম্ভ কৰে। অসহযোগ আৰু খিলাফত আন্দোলনৰ প্ৰেক্ষাপটত প্ৰকাশিত এই কাকতৰ সম্পাদক আছিল এ.কে. ফজলুল হক। এই কাকতৰ জৰিয়তে নজৰুলে নিয়মিত সাংবাদিকতা আৰম্ভ কৰে। সেই বছৰতেই এই কাকতত ""মুহাজিৰীন হত্যাৰ বাবে দায়ী কোন?"" শিৰোনামাৰে এটি প্ৰৱন্ধ লিখে যাৰ বাবে কাকতখনত জামানত বাজেয়াপ্ত কৰা হয় আৰু নজৰুলৰ উপৰত পুলিচৰ চকু পৰে। যি হওক সাংবাদিকতাৰ মাধ্যমেৰে তেওঁ তৎকালীন ৰাজনৈতিক আৰু সামাজিক অৱস্থা প্ৰত্যক্ষ কৰাৰ সুযোগ পায়। একেলগে মুজফ্‌ফৰ আহমদৰ লগত বিভিন্ন ৰাজনৈতিক সভা-সমিতিত যোগদানৰ মাধ্যমেৰে ৰাজনীতিৰ বিষয়ে প্ৰত্যক্ষ অভিজ্ঞতা অৰ্জনৰ সুযোগ পাইছিল। বিভিন্ন সৰুসুৰা অনুষ্ঠানৰ জৰিয়তে কবিতা আৰু সঙ্গীতৰ চৰ্চাও চলছিল একেধাৰে। তেতিয়াও তেওঁ নিজে গান লিখি সুৰ দিয়াৰ আৰম্ভ কৰা নাছিল। তথাপি ব্ৰাহ্মসমাজৰ সঙ্গীতজ্ঞ মোহিনী সেনগুপ্তাই তেওঁৰ কেইটিমান কবিতাত সুৰ দি স্বৰলিপিসহ আলোচনীত প্ৰকাশ কৰিছিল। ইয়াৰ মাজত আছে: "হয়তো তোমাৰ পাব দেখা, ওৰে এ কোন স্নেহ-সুৰধুনী"। সওগাত আলোচনীৰ ১৩২৭ বঙ্গাব্দৰ বহাগ সংখ্যাৰ তেওঁৰ প্ৰথম গান প্ৰকাশিত হয়। গানটি আছিল: ""বাজাও প্ৰভু বাজাও ঘন""। ১৯২১ চনৰ এপ্ৰিল-জুন মাহৰ ফালে নজৰুলে মুছলিম সাহিত্য সমিতিৰ অফিচত গ্ৰন্থ প্ৰকাশক "আলী আকবৰ খানৰ" লগত পৰিচিত হয়। তেওঁ লগতেই তেওঁ প্ৰথম কুমিল্লাৰ বিৰজাসুন্দৰী দেৱীৰ ঘৰলৈ আহে। আৰু ইয়াতেই পৰিচিত হয় প্ৰমীলা দেৱীৰ লগত যাৰ লগত তেওঁৰ প্ৰথমে পৰিণয় আৰু পাছত বিয়া হৈছিল। তাৰ আগতে নজৰুলৰ বিয়া ঠিক হয় আলী আকবৰ খানৰ ভগ্নী নাৰ্গিস আসাৰ খানমৰ লগত। বিয়াৰ আখত সম্পন্ন হোৱাৰ পাছত কাবিনৰ লগত নজৰুলে ঘৰ জোৱাঁই থকাৰ চৰ্তক লৈ বিৰোধ হয়। নজৰুলে ঘৰ জোৱাঁই থাকিবলৈ অস্বীকাৰ কৰে আৰু বাসৰ সম্পন্ন হোৱাৰ আগতেই নাৰ্গিসক থৈ কুমিল্লা চহৰলৈ বিৰজাসুন্দৰী দেৱীৰ ঘৰলৈ গুচি যায়। তেতিয়া নজৰুল খুব অসুস্থ আছিল আৰু প্ৰমিলা দেৱীয়ে নজৰুলৰ পৰিচৰ্যা কৰে। আৰু শেষত তেওঁলোক বিবাহৰ বন্ধনত বান্ধ খায়।

অসুস্থতা
জীৱনী
সম্মান
সাংবাদিক জীৱন অৰু বিয়া