দ পৰ্বতীয়াৰ স্থাপত্য(তেজপুৰ): অসমত প্রত্নতত্ত্বই উদ্বাৰ কৰা মন্দিৰ স্থাপত্যৰ আটাইতকৈ পুৰণি নিদর্শন হ'ল তেজপুৰৰ দ পৰ্বতীয়াৰ স্থাপত্য। ইয়াত প্রধানকৈ মন্দিৰৰ তােৰণখন অক্ষত অৱস্থাত উদ্ধাৰ কৰা হৈছে। এই তােৰণখন গুপ্ত স্থাপত্যৰ। এই তোৰণ খন ইটাৰে নির্মিত আৰু ইয়াক মন্দিৰটোত লগােৱা হৈছিল। মন্দিৰটোৰ ভেটিটোও খনন কাৰ্যত উদ্ধাৰ হোৱা। তােৰণ খনৰ দুকাষে দুটা দ্বাৰ আৰু ওপৰত এটা শিৰপট্টী আছে। দ্বাৰ শাখাদুটাৰ তলৰ ভাগত সহচৰীৰ সৈতে ক্ৰমে গঙ্গা আৰু যমুনাৰ মূর্তি দুটাই হাতত ফুলৰমালা লৈ নৃত্যভঙ্গীত থিয় হৈ আছে। গঙ্গা আৰু যমুনাৰ মূৰৰ পিছফালে ঘূৰণীয়াকৈ প্ৰভামণ্ডলী আছে। এই প্ৰভামণ্ডলীক ঐশ্বৰিক গুণৰ প্ৰতীক বুলি ধৰা হয়। কাষত দুটা ৰাজহাঁহ উৰি থকা ভঙ্গীমাত আছে। শিৰপট্টীত আঠু লৈ থকা নাগ-নাগিনীৰ মূৰ্তি, লতা, পাত, ফুল ইত্যাদি আছে। লগতে পাঁচটা চন্দ্ৰশালা আৰু এই চন্দ্ৰশালা বোৰত দেৱতাৰ মূৰ্তি আছে। সোঁমাজৰ চন্দ্ৰশালাত শিৱৰ লকুলিশ অৱতাৰ, বাওঁ আৰু সোঁ ফালৰ দুটাত ক্ৰমে গণ আৰু সূৰ্যৰ মূৰ্তি আৰু আন দুটাত কিন্নৰ আৰু সুপৰ্ণৰ মূৰ্তি আছে। এই ভাস্কৰ্য সমূহ খৃষ্টীয় পঞ্চম আৰু ষষ্ঠ শতিকাত বিকাশ হোৱা পাটলিপুত্ৰ আৰু বাৰণসীৰ ভাস্কৰ্যৰ সৈতে মিল আছে। খৃষ্টীয় পঞ্চম আৰু ষষ্ঠ শতিকাত ভাস্কৰ বৰ্মাৰ কোনোবা উপৰি পুৰুষে নিৰ্মাণ কৰা বুলি অনুমান কৰা হয়। এই মন্দিৰটো গুপ্তযুগৰ ইটাৰে নিৰ্মিত মন্দিৰ সমূহৰ ভিতৰত প্ৰাচীনতম।
বামুণী পাহাৰ(তেজপুৰ): তেজপুৰৰ দক্ষিণ-পূব কোণত থকা বিশাল ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ পাৰত অৱস্থিত পাহাৰটোৱেই বামুণী পাহাৰ৷ এই পাহাৰত উদ্ধাৰ হোৱা স্থাপত্য সমূহ অষ্টম-নৱম শতিকাৰ। এই পাহাৰত ফুল কটা অসংখ্য সুন্দৰ আকৃতিৰ শিলাখণ্ড দেখিবলৈ পোৱা যায় এই সমূহৰ ভিতৰত সৰু-ডাঙৰ আঠপহীয়া শিলত কটা পদুম ফুল, ডাঙৰ শিলাখণ্ডত কটা দশাৱতাৰ মূৰ্তিৰ দুয়োকাষে বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ গছ-লতিকা৷ নৰসিংহৰ হিৰণ্যকশিপুৰ বধৰ শিলামূৰ্তি, অপৰূপা অপ্সৰাৰ মূৰ্তি, গজব্যাস ব্ৰহ্মাৰ মূৰ্তি, নান্দীমুখ আদিয়ে প্ৰধান৷ বামুণী পাহাৰ, তাৰ ওচৰতে থকা লুথেৰান চাৰ্চত থকা টিলাটো আৰু ভৈৰৱী মন্দিৰক সামৰি মুঠতে সাতটা মন্দিৰ আছিল বুলি জনা যায়৷ এই সাতোটা মন্দিৰৰ ভিতৰত এটা মন্দিৰ সৰ্ববৃহৎ আকাৰৰ আছিল বুলি অনুমান কৰা হয়।

কাছাৰী মৈদামৰ ভাস্কৰ্য(তেজপুৰ): অসমৰ আটাইতকৈ উচ্চতম মন্দিৰটো তেজপুৰৰ কাছাৰী মৈদামতে অৱস্থিত আছিল বুলি প্রত্নতত্ত্ববিদসকলে অনুমান কৰিছে। এই অনুমান মতে দুৱাৰৰ ওপৰত দহফুট তিনি ইঞ্চি দীঘল আৰু এফুট আঠ ইঞ্চি বহল চতি এদালৰ পৰা আৰু তলৰ দুৱাৰ দলিডালৰ পৰা দুৱাৰখন অতিকমেও পােন্ধৰফুট ওখ আৰু সেই মতে মাটিৰপৰা শিখৰলৈকে মন্দিৰৰ উচ্চতা কমেও এশফুট আছিল। এইটো সূৰ্য্য দেৱতাৰ মন্দিৰ আছিল বুলি ঠিৰাং কৰা হৈছে। মন্দিৰটোৰ নিৰ্মাণ কাল আনুমানিকভাৱে নৱমশতিকা। এই মন্দিৰৰ ভগ্নাৱশেষত অলেখ ভাস্কর্য নিদর্শন আৱিষ্কৃত হৈছে। ইয়াত খােদাই কৰা ফুল জালিৰ লগত ওড়িশাৰ ভাস্কর্যকলাৰ মিল আছে।

মদন কামদেৱ দেৱালয়(গুৱাহাটী): মদন কামদেৱ দেৱালয়ত উদ্ধাৰ হোৱা ভাস্কৰ্য সমূহ দশম-একাদশ শতিকাৰ (৯৯০ খৃঃ)। এই স্থানত পোন্ধৰটা মন্দিৰৰ ভেটি উদ্ধাৰ হৈছে। এই মন্দিৰৰ বেৰত অসংখ্য মৈথুনৰত নৰ-নাৰীৰ মূৰ্তি খোদিত আছে। মন্দিৰটোৰ গৰ্ভগৃহত উমা মহেশ্বৰৰ মূৰ্তি অক্ষত অৱস্থাত আছে। শিলত খোদিত স্থাপত্য সমূহৰ উপৰিও এই মন্দিৰত পোৰামাটিৰ ভাস্কৰ্যও উদ্ধাৰ হৈছে। উদ্ধাৰ হোৱা বিভিন্ন ভাস্কৰ্য সমূহ হৈছে- যুদ্ধৰত সিংহ, সঙ্গমৰত পশু, স্বল্পবসনা নাৰী, বৃষভ, যোনীমণ্ডল, শিৱলিঙ্গ, ছয়মূৰীয়া ভৈৰৱ, চাৰিমূৰীয়া শিৱ আদিৰ মূৰ্তিয়ে প্ৰধান। ইয়াৰ নিৰ্মাণ কাৰ্যত মাত্ৰ শিল ব্যৱহাৰ হৈছিল। অসম চৰকাৰৰ প্ৰত্নতাত্বিক বিভাগে ১৯৭৭ আৰু ১৯৮২ চনত দুবাৰকৈ খনন কাৰ্য কৰি এই ভাস্কৰ্য সমূহ উদ্ধাৰ কৰিছে। বিভিন আসনবিশিষ্ট শৃংগাৰ ৰসপ্ৰধান মূৰ্তিৰাজিৰ বাবে মদন কামদেৱক অসমৰ খাজুৰাহো আখ্যা দিয়া হৈছে।

শুক্ৰেশ্বৰ পাহাৰৰ স্থাপত্য(গুৱাহাটী): গুৱাহাটীৰ শুক্ৰেশ্বৰ পাহাৰৰ জনাৰ্দন আৰু শিখৰ মন্দিৰ প্ৰাক্ আহোমযুগৰ মন্দিৰ স্থাপত্যৰ নতুন সংস্কাৰ। ইয়াত উদ্ধাৰ হোৱা ভাস্কৰ্য সমূহৰ ভিতৰত পদ্মাসন কৰি থকা প্ৰকাণ্ড বুদ্ধ মূৰ্তি, একেটা শিলত কটা সূৰ্য, গণেশ, দুৰ্গা আদিৰ মূৰ্তি আদিয়ে প্ৰধান।

উত্তৰ গুৱাহাটীৰ বিষ্ণু মূৰ্তি:

আমবাৰীৰ তেৰাকটা(গুৱাহাটী):

নগাঁও জিলাৰ স্থাপত্য:

শিলঘাটৰ কামাখ্যা মন্দিৰ(নগাঁও):

শিৱসাগৰ জিলাৰ স্থাপত্য: শিৱসাগৰ জিলাৰ স্থাপত্য বুলিলে আহোম যুগৰ স্থাপত্য সমূহৰ কথাকে বুজোৱা হয়।

বিভিন্ন স্থাপত্য সমূহ
আহোম স্থাপত্য
নক্সা
ইতিহাস