সৈনিক জীৱন ত্যাগ কৰি নজৰুলে বঙ্গীয় মুছলিম সাহিত্য সমিতিৰ অফিচত মুজফ্‌ফৰ আহমদৰ লগত বাস কৰিছিল। মুজফ্‌ফৰ আহমদ আছিল এইদেশত সমাজতান্ত্ৰিক আন্দোলন প্ৰতিষ্ঠাৰ অগ্ৰদূত। সেয়ে ইয়াৰ পৰাই নজৰুলৰ ৰাজনৈতিক চেতনাৰ বিকাশ আৰম্ভ হয়। মুজফ্‌ফৰ আহমদৰ লগত তেওঁ বিভিন্ন ৰাজনৈতিক সভা-সমিতি আৰু বক্তৃতাত অংশ লৈছিল। এই সময়ৰ পৰাই সমাজতান্ত্ৰিক আদৰ্শৰ লগত পৰিচিত হয়। ১৯১৭ চনত ৰাছিয়াৰ সমাজতান্ত্ৰিক বিপ্লৱে তেওঁক নানাভাৱে প্ৰভাৱিত কৰে। তেওঁৰ লাঙ্গল]] আৰু গণবাণী আলোচনীত তেওঁ প্ৰকাশ কৰে যে "সাম্যবাদী" আৰু "সৰ্বহাৰা" কবিতাসমূহ। ইয়াৰ লগতে প্ৰকাশ কৰিছিল কমিউনিস্ট ইন্টাৰনেশ্যনেলৰ অনুবাদ "জাগ অনশন বন্দী ওঠ ৰে যত"। তেওঁৰ আলোচনীত প্ৰকাশিত হয় "ৰেড ফ্ল্যাগ"-ৰ অৱলম্বনত ৰচিত "ৰক্তপতাকাৰ গান"।

তেতিয়া মহাত্মা গান্ধীৰ নেতৃত্বত অসহযোগ আন্দোলন আৰু মৌলানা মোহাম্মদ আলী আৰু ছৌকত আলীৰ নেতৃত্বত খিলাফত আন্দোলন। অসহযোগ আন্দোলনৰ উদ্দেশ্য আছিল শান্তিপূৰ্ণ উপায়েৰে ভাৰতবৰ্ষৰ পৰা ইংৰাজৰ বিতাৰণ। আৰু খিলাফত আন্দোলনৰ উদ্দেশ্য আছিল তুৰস্কৰ মধ্যযুগীয় সামন্ত শাসন ব্যৱস্থা বজায় ৰখা, কাৰণ এই সমন্বিত চুলতানী শাসন ব্যৱস্থাৰ প্ৰধান তথা তুৰস্কৰ চুলতানক প্ৰায় সকলো মুছলমানে মুছলিম বিশ্বৰ খলীফা জ্ঞান কৰিছিল। নজৰুল এই দুই আন্দোলনৰ আদৰ্শত বিশ্বাসী নাছিল। তেওঁ সশস্ত্ৰ বিপ্লৱৰ মাধ্যমত স্বাধীনতা তথা স্বৰাজ অৰ্জনত বিশ্বাস কৰিছিল যিটো মহাত্মা গান্ধীৰ দৰ্শনৰ বিপৰীত আছিল। আকৌ মোস্তফা কামাল পাশাৰ নেতৃত্বত তুৰস্কৰ চালতানাত উচ্ছেদৰ মাধ্যমত নতুন তুৰস্ক গঢ়ি তোলাৰ আন্দোলনৰ প্ৰতি নজৰুলৰ সমৰ্থন আছিল। তথাপি তেওঁ অসহযোগ আৰু খিলাফত আন্দোলনত যোগ দিছিল। কাৰণ, এই সংগ্ৰাম দুটা ভাৰতীয় হিন্দু মুছলমানসকলৰ সম্মিলিত সম্ৰাজ্যবাদ বিৰোধী সংগ্ৰামৰ অবিচ্ছেদ্য অংশ হিচাবে বিবেচিত হৈছিল।

তথাপি সকলো ফালে বিচাৰ কৰি চালে দেখা যায় যে নজৰুলে তেওঁৰ ৰাষ্ট্ৰীয় ধ্যান ধাৰণাত সকলোতকৈ বেছি প্ৰভাৱিত হৈছিল কামাল পাশাৰ দ্বাৰা। কাৰণ কামাল পাশাই তুৰস্কত সামন্ততান্ত্ৰিক খিলাফত তথা চালতানাত উচ্ছেদ কৰি দেশক এক আধুনিক ধৰ্মনিৰপেক্ষ ৰাষ্ট্ৰত পৰিণত কৰাত সক্ষম হৈছিল। তুৰস্কবাসীসকাৰ জীৱনৰ পৰা মৌলবাদ আৰু পৰ্দাপ্ৰথা দূৰ কৰিব পাৰিছিল বুলিয়েই নজৰুলে তেওঁৰ প্ৰতি বেছিকৈ আকৃষ্ট হৈছিল বুলি অনেক বিশেষজ্ঞই(অধ্যাপক ৰফিকুল ইছলামে )মত প্ৰকাশ কৰিছে। নজৰুলে ভাবিছিল তুৰস্কত মুছলমানসকলে তেওঁলোকৰ দেশত যি কৰিব পাৰিছে ভাৰতীয় উপমহাদেশত সেইটো কিয় সম্ভৱ নহব? গোড়ামী, ৰক্ষণশীলতা, ধৰ্মান্ধতা, কুসংস্কাৰৰ বিৰুদ্ধে নজৰুলৰ অৱস্থান আছিল কঠোৰ। আৰু তেওঁৰ এই অৱস্থানৰ পিছত আটাইতকৈ বেছি প্ৰভাৱ আছিল কামাল পাশাৰ। সেই হিচাবে তেওঁৰ জীবনৰ নায়ক আছিল কামাল পাশা। নজৰুলে নিজেও তেওঁৰ বিদ্ৰোহী জীৱনত অনুৰূপ ভূমিকা পালনৰ চেষ্টা চলাইছিল। উল্লেখযোগ্য যে ১৯২১ চনৰ ছেপ্টেম্বৰ মাহত মুজফ্‌ফৰ আহমদ আৰু নজৰুলে তালতলা লেনেৰ যি গৃহত আছিল সেই গৃহতেই ভাৰতৰ প্ৰথম সমাজতান্ত্ৰিক দল গঠিত হৈছিল। ১৯১৭ চনৰ ৰাছিয়াৰ সমাজতান্ত্ৰিক বিপ্লৱৰ মাধ্যমেৰেও নজৰুল প্ৰভাৱিত হৈছিল। কিন্তু তেওঁ নিজে কেতিয়াও এই দলৰ সদস্য নাছিল, যদিও কমৰেড মুজফ্‌ফৰ তেওঁৰ আজীৱন ঘনিষ্ঠ বন্ধু আছিল।

১৯২০ ৰ দশকৰ জাতীয় পৰিষদৰ নিৰ্বাচনত তেওঁ অংশ গ্ৰহণৰ চেষ্টা কৰে। প্ৰথমে কংগ্ৰেছত সমৰ্থন লাভৰ বাবে তেওঁ কলকাতালৈ যায়। কিন্তু কংগ্ৰেছৰ ফালৰ পৰা তেনে কোনো উত্‌সাহ নাপায় তেওঁ অকলেই নিৰ্বাচন খেলাৰ সিদ্ধান্ত লয়। নিৰ্বাচনত তেওঁ তেনে কোনো সাফল্য নাপালে। ইয়াৰ পাছত সাহিত্যৰ মাধ্যমত তেওঁৰ ৰাজনৈতিক চিন্তাৰ বহি:প্ৰকাশ অব্যাহত থাকিলেও ৰাজনীতিত সক্ৰিয় অংশগ্ৰহণ কমি যায়। 


সৈনিক জীৱন
সাহিত্যকৰ্ম
সাংবাদিক জীৱন অৰু বিয়া
ৰাজনৈতিক আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় দৰ্শন