শ্ৰী সূৰ্য্য পাহাৰৰ আৰু দক্ষিণত এক কিলোমিটাৰ লৈকে চূড়ান্ত উত্তৰ-পশ্চিমাঞ্চলৰ দাঁতিৰ পৰা এক বিস্তীৰ্ণ অঞ্চলত, গ্ৰেনাইট শিলবোৰ পৰা সৃষ্টি কৰা বিভিন্ন আকাৰ আৰু আকৃতিৰ প্ৰায় ২৫ টা সংকল্পিত থুপ পোৱা গৈছে। এই থুপবোৰৰ উল্লেখযোগ্য কাৰণ এটা-দুটা পয়েণ্ট প্ৰদৰ্শন কৰে: প্ৰথম, প্ৰাচীন কামৰূপত বৌদ্ধৰ প্ৰভাব আছিল। এইটো সাধাৰণত প্ৰচলিত বিশ্বাসৰ লগত বিপৰীত যে প্ৰাচীন কামৰূপৰ সাংস্কৃতিক ইতিহাসত বৌদ্ধধৰ্ম প্ৰচলিত নাছিল। দ্বিতীয়, প্ৰাচীন কামৰূপত বৌদ্ধৰ প্ৰভাব দেশৰ অন্যান্য অঞ্চলৰ তুলনাত অনেক আগতেই আছিল।

উচ্চতৰ উচ্চতাত চূড়ান্ত উত্তৰ পূব কোণত, এখন বিশাল পতিত গ্ৰনাইট বোল্ডাৰটো পূব দিশত মূখ কৰি এক শাৰীত খোদিত কৰা তিনিটা দ্বৈত থুপ খোদিতৰ বাবে বাছি লোৱা হৈছিল। থুপবোৰ গঠন বৈশিষ্ট্যটোত বেদী, মেধী আন্দা আৰু হৰ্মিকা আছে যিটো সুকিয়া। থুপবোৰ লাহে লাহে তিনিখন বেচৰ চাৰিওফালে আঙুঠিবোৰ সজ্জিত কৰে। গম্বুজক সমৰ্থন কৰা এনে শীৰ্ষতম আঙুঠিটো প্ৰায় চেপেটা আৰু শীৰ্ষৰ লগত আকাৰত অৰ্ধবৃত্তাকাৰ। গম্বুজৰ শীৰ্ষত 'ছত্ৰ' বা 'ছত্ৰভালি' (পেৰাছোল)ৰ শেফ্ট ধৰি ৰাখিবলৈ কেন্দ্ৰত খাঁচযুক্ত এখন বৰ্গক্ষেত্ৰৰ 'হাৰিকিকা'-ৰ অৱশেষ আছে। মুকুটৰ উপাদানটো অৱশ্য অনুপস্থিত। তিনিখন একধৰণ থুপ ধৰ্ম, সংঘ আৰু বুধ উভয়ৰ প্ৰতিনিধি বা এইবিলাকে ভগবান বুদ্ধৰ স্মৃতিত উত্সীকীক থুপ খোদিত কৰা যাব পাৰে।

ভাৰতৰ প্ৰত্নতাত্ত্বিক দল অনুসৰি, খোদিত কৰা প্ৰত্নতাত্ত্বিক আকাৰৰ পৰা বুজা যায় যে শ্ৰী সূৰ্য পাহাৰৰ থুপবোৰ খ্ৰিষ্ট্ৰীয় যুগৰ বৌদ্ধ ধৰ্মৰ হ্নায়না পৰ্বৰ সময় বোৱা হৈছিল। পৰবৰ্তী কালত বিশ্বাসৰ আৰু বিকাশ এই স্থানত দেখা পোৱা নাযায়। পিছত বিহাৰ তথা বেঙলৰ ওচৰৰ অঞ্চলবোৰত মহাযান আৰু বজ্ৰায়ণৰ বৌদ্ধিকতাৰ পৰ্যায়বোৰ দেখিবলৈ পোৱা গৈছে।

থুপ কমপ্লেক্সেৰ এটা আকৰ্ষণীয় বৈশিষ্ট্য হ'ল নৱম-দশম শতাব্দীত, যেতিয়া এই অঞ্চলটো হিন্দু পেনথিয়ানসকলে অনুসৰীসকলৰ দখল আছিল, ইউনিপিথ আৰু শৈল শিলৰ উপৰ চেনেল স্পাউটৰ লগত শিৱ লিংগবোৰ খোদিত কৰাৰ চেষ্টা চলোৱা হৈছিল। একলগে অৰ্ধ ডজন শিৱ লিংগ বিদ্যমান।

এখন বিশাল উপবৃত্তাকাৰ থুপ দুখন বিশাল শিলৰ মাজত পৰি এখন সৰু শিলৰ উপৰতো খোদিত কৰা আছিল। কলাৰ এটা আকৰ্ষণীয় অংশ, কাৰণ পূব ভাৰতত এই উপবৃত্তাকাৰ আকৃতি বৰ কম দেখবলৈ যায়। ওড়িশাৰ জয়পুৰ জিলাৰ লেঙুডিত এনে এটা থুপ পোৱা যায় যিটো আছিল প্ৰথম শতাব্দীৰ।

নিয়মিত খননকাৰ্যত প্ৰাপ্ত বুদ্ধৰ চিত্ৰযুক্ত থুপ আৰু পোড়ামাটিৰ ফলকবোৰ ইঙ্গিত দিয়ে যে বৌদ্ধধৰ্ম নিম্ন ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাত, বিশেষত খ্ৰিষ্টীয় যুগৰ প্ৰথম ভাগৰ সূৰ্য পাহাৰৰ আশেপাশে আৰু প্ৰৱৰ্তিত হৈছিল আৰু নৱম-শতাব্দীত খ্ৰিষ্টীয় দশম শতাব্দী লৈকে অব্যাহত আছিল। শতাব্দী খ্ৰিষ্টীয় পাল ৰাজবংশ (যিসকল বৌদ্ধধৰ্মৰ মহাযান তথা তান্ত্ৰিক বিদ্যালয় অনুসাৰী আছিল) অসম সহ ভাৰতৰ এখন বৃহত অংশত বিস্তৃত হৈছিল যাৰ ফলস্বৰূপ ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাৰ (অবিভক্ত অসম)-ৰ দৈৰ্ঘ্য আৰু উশাহ নিশাহৰ বৌদ্ধধৰ্ম বিয়পাই পৰিছিল। ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাৰ দক্ষিণ পাৰত পঞ্চৰত্ন, বাৰ্ভিটা গাওঁ আৰু ভৈতবাড়ি (বৰ্তমান মেঘালয়ত) যেনে ওচৰৰ কিছুমান অঞ্চলত বৌদ্ধসকলৰ অৱশেষ পোৱা যায়, তেওঁলোকে এই সত্যক উন্নত কৰে।

হিন্দু ধৰ্মৰ অৱশেষ
বৌদ্ধ অৱশেষ
জৈন ঐতিহ্য
খনন