১৯৫৯ চনত সাংকৃত্যায়নে শ্ৰীলংকা বিশ্ববিদ্যালয়ত ’বিদ্যালঙ্কাৰ পৰিভেনা’ উপাধিৰে অধ্যাপক নিযুক্ত হয়। এই সময়তে তেওঁ ’মহাবোধি সমাজৰ’ আজীৱন সদস্য হয়। এগৰাকী অসাধাৰণ প্ৰতিভাসম্পন্ন লিখক হিছাপে ৰাহুল সাংকৃত্যায়নে হিন্দী ভাষাৰ উপৰিও বিশ্বৰ বিভিন্ন ভাষাত ১৫০ খন গ্ৰন্থ ৰচনা কৰিছিল। এই গ্ৰন্থসমূহো আছিল বিভিন্ন বিষয়ৰ। কিন্তু বিশেষভাৱে তেওঁ বৌদ্ধ আৰু হিন্দু ধৰ্মৰ ওপৰত যিসমূহ গ্ৰন্থ ৰচনা কৰিছিল সেইবিলাকৰ যোগেদিয়েই তেওঁ প্ৰতিষ্ঠিত হৈছিল এজন শীৰ্ষস্থানীয় ভৰততত্ববিদ হিছাপে।

১৯২৯ আৰু ১৯৩৬ চনৰ ভিতৰত সাংকৃত্যায়নে তিনিবাৰকৈ তিব্বত ভ্ৰমণ কৰাৰ কালত সেই দেশৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰি আনিছিল বৌদ্ধ ধৰ্মৰ মূল্যবান মূল গ্ৰন্থসমূহৰ ১,৬১৯ খন হাতে লিখা পুথি। এই পুথি সমূহৰ আধাৰতে পৰৱৰ্তী কালত বৌদ্ধ ধৰ্ম সম্পৰ্কে তেওঁ ৰচনা কৰা গ্ৰন্থসমূহৰ যথেষ্ট সংখ্যক গ্ৰন্থ আজি পৃথিৱীৰ ভিন ভিন বিদেশী ভাষালৈ অনুদিত হৈছে।

তেওঁৰ ৰচিত গ্ৰন্থসমূহৰ ভিতৰত বিশেষভাবে উল্লেখযোগ্য ’সিদ্ধসকলৰ জীৱন চৰিত’ত তেওঁ ৮৪ গৰাকী সিদ্ধৰ জীৱনী সন্নিবিষ্ট কৰিছে। এই গ্ৰন্থ প্ৰকাশ পোৱাৰ পিছতেই তেওঁ বৌদ্ধিক জগতখনৰ প্ৰশংসা লাভ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। ইয়াৰ পিছতেই তেওঁ ১৬টা খণ্ডৰ ’হিন্দী সাহিত্যৰ বৃহত্‌ ইতিহাস’ (হিন্দী সাহিত্য কা বৃহত্‌ ইতিহাস)ৰ সম্পাদনা কৰিবলৈ লয়। ইয়াৰ লগতে একে সময়তে জড়িত হয় ’হিন্দী বিশ্বকোষ’ৰ প্ৰণয়ন আৰু প্ৰকাশনৰ কামত। ভাষা-সাহিত্যৰ ওপৰত সাংকৃত্যায়নে যুগুত কৰা ’দক্ষিণী হিন্দী কাব্যধাৰা’ প্ৰকাশ পোৱাৰ পিছতে ১৯৪৫ তেওঁৰ সম্পাদনাত প্ৰকাশিত হয় ’চাৰাহা দহা কোষা’ নমৰ আন এখন সুবৃহত্‌ গ্ৰন্থ।

ৰাহুল সাংকৃত্যায়নৰ বিখ্যাত গ্ৰন্থ ’মধ্য এচিয়া কা ইতিহাস’ৰ বাবে তেওঁলৈ আগবঢ়োৱা হয় সাহিত্য অকাডেমি বঁটা। তেওঁৰ আন এখন বিখ্যাত গ্ৰন্থ ’ভল্গা চে গঙ্গা’ বিশ্বৰ বিভিন্ন দেশৰ প্ৰায় ২০ টা ভাষালৈ অনুদিত হয়। সাংকৃত্যায়নৰ মহমূল্যৱান গ্ৰন্থসমূহৰ ভিতৰত বিশেষভাবে উল্লেখনীয় আৰু দুখন গ্ৰন্থ হ’ল ’ভোতা সংস্কৃত অভিধান’ আৰু ’ৰাছিয়ান সংস্কৃত অভিধান’। কেৱল ধৰ্ম-ভাষা-সাহিত্য-সংস্কৃতিয়েই নহয়, ইয়াৰ উপৰিও সাংকৃত্যায়নে ১৭ খন ভ্ৰমণ কাহিনী আৰু মাও চে তুঙ, লেলিন আৰু ষ্টেলিনৰ জীৱনৰ ওপৰতো তিনিখন মূল্যৱান গ্ৰন্থ লিখি থৈ গৈছে।

নিৰন্তৰ জ্ঞান-অম্বেষণৰ স্পৃহাই এক গৰাকী যশস্বী লিখকক সময়ানুসাৰে সমল যোগাই গৈছিল। তেওঁ ভাৰতীয় সংস্কৃতি আৰু পৰম্পৰাৰ লগতে ধৰ্ম-দৰ্শন আৰু ভাষা-সাহিত্যৰ ক্ষেত্ৰত যি অৱদান অগবঢ়াই থৈ গৈছে তেওঁৰ সেই বিৰাট অৱদানৰ মাজত ৰাহুল সাংকৃত্যায়ন প্ৰতিজন জ্ঞান পিপাসুৰ বাবে অমৰ হৈ ৰ’ব সৰ্বকাললৈ।

ৰাজনৈতিক জীৱন
শিক্ষা আৰু সাহিত্যচৰ্চা
শৈশৱ
প্ৰকাশিত গ্ৰন্থ