১৯১৭ খ্ৰীষ্টাব্দৰ শেষৰফালে নজৰুলে সেনাবাহিনীত যোগ দিয়। প্ৰথমে কলকাতাৰ ফোৰ্ট উইলিয়ামত আৰু পৰৱৰ্তীকালত প্ৰশিক্ষণৰ বাব সীমান্ত প্ৰদেশৰ নওছেৰালৈ যায়। প্ৰশিক্ষণৰ শেষত কৰাচীৰ সেনানিবাসত সৈনিক জীৱন কটাবলৈ আৰম্ভ কৰে। তেওঁ সেনাবাহিনীত আছিল ১৯১৭ খ্ৰীষ্টাব্দৰ শেষৰ ফালৰ পৰা ১৯২০ খ্ৰীষ্টাব্দৰ মাৰ্চ-এপ্ৰিল পৰ্যন্ত, অৰ্থাৎ প্ৰায় আঢ়ৈ বছৰ। এই সময়ৰ মাজত তেওঁ ৪৯ বেঙ্গল ৰেজিমেন্টৰ সাধাৰণ সৈনিকৰ পৰা কোৱাৰ্টাৰ মাষ্টাৰ হাবিলদাৰ পৰ্যন্ত হৈছিল। উক্ত ৰেজিমেন্টৰ পাঞ্জাবী মৌলবীৰ কাষত তেওঁ ফাৰ্চী ভাষা শিকিছিল। তাৰ বাহিৰেও সহসৈনিকসকলৰ লগত দেশী-বিদেশী বিভিন্ন বাদ্যযন্ত্ৰৰ সহযোগত সঙ্গীতৰ চৰ্চা অব্যাহত ৰাখিছিল, আৰু গদ্য-পদ্যৰ চৰ্চাও চলায় ৰাখিছিল সমান্তৰালভাবে। কৰাচী সেনানিবাসত বহি নজৰুলে যিবিলাক ৰচনা সম্পন্ন কৰিছিল তাৰ মাজত আছে, "বাউণ্ডুলৰ আত্মকাহিনী" (প্ৰথম গদ্য ৰচনা), "মুক্তি" (প্ৰথম প্ৰকাশিত কবিতা); গল্প: "হেনা, ব্যথাৰ দান, মেহেৰ নেগাৰ, ঘুমেৰ ঘোৰে, কবিতা সমাধি" ইত্যাদি। এই কৰাচী সেনানিবাসত থকা সত্ত্বেও তেওঁ কলকাতাৰ বিভিন্ন সাহিত্য আলোচনীৰ গ্ৰাহক আছিল। এইবোৰৰ মাজত আছে প্ৰবাসী, ভাৰতবৰ্ষ, ভাৰতী, মানসী, মৰ্ম্মবাণী, সবুজপত্ৰ, সওগাত আৰু বঙ্গীয় মুছলমান সাহিত্য আলোচনী। এই সময়ত তেওঁৰ ওচৰত ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰ, শৰৎচন্দ্ৰ চট্টোপাধ্যায় আৰু ফাৰ্চী কবি হাফিজৰ কিছু কিতাপ আছিল। এই সূত্ৰতেই কোৱা যায় নজৰুলৰ সাহিত্য চৰ্চাৰ হাতৰ খজুৱতি এই কৰাচী সেনানিবাসতেই আৰম্ভ হয়। সৈনিক হৈ থকা অৱস্থাতে তেওঁ প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধত অংশ লয়। এই সময়ত নজৰুলৰ বাহিনীৰ ইৰাক যোৱাৰ কথা আছিল। কিন্তু যুদ্ধ থমকি ৰোৱাত যোৱা নহ’ল। ১৯২০ খ্ৰীষ্টাব্দত যুদ্ধ শেষ হলত ৪৯ বেঙ্গল ৰেজিমেন্ট ভাঙি দিয়া হয়। ইয়াৰ পাছত তেওঁ সৈনিক জীৱন ত্যাগ কৰি কলকাতালৈ ঘূৰি আহে।

বাংলাদেশলৈ আগমন আৰু প্ৰয়াণ
সম্মান
সাংবাদিক জীৱন অৰু বিয়া
সৈনিক জীৱন