১৯২১ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহত কুমিল্লাৰ পৰা কলকাতালৈ উভতাৰ পথত নজৰুলে দুটা বৈপ্লবিক সাহিত্যকৰ্মৰ জন্ম দিয়ে। এই দুটা হৈছে বিদ্ৰোহী কবিতা আৰু ভাঙ্গাৰ গান সঙ্গীত। এইবিলাকে বাংলা কবিতা আৰু গানৰ ধাৰাক সম্পূৰ্ণ সলায় পেলাইছিল। বিদ্ৰোহী কবিতাৰ বাবে নজৰুলে সকলোতকৈ বেছি জনপ্ৰিয়তা অৰ্জন কৰে। একেই সময়তে ৰচিত আৰু কেইটিমান বিখ্যাত কবিতা হৈছে "কামাল পাশা"। ইয়াত ভাৰতীয় মুছলমানসকলৰ খিলাফত আন্দোলনৰ অসাৰতা সম্বন্ধে নজৰুলৰ দৃষ্টিভঙী আৰু সমকালীন আন্তৰ্জাতিক ইতিহাস-চেতনাৰ পৰিচয় পোৱা যায়। ১৯২২ চনত তেওঁৰ বিখ্যাত কবিতা-সংকলন "অগ্নিবীণা" প্ৰকাশিত হয়। এই কাব্যগ্ৰন্থত বাংলা কবিতালৈ এটি নতুনত্ব সৃষ্টিত সমৰ্থ হয়, ইয়াৰ মাধ্যমেৰেই বাংলা কাব্য জগতত সালসলনি ঘটে। প্ৰকাশৰ লগে লগে ইয়াৰ প্ৰথম সংস্কৰণ শেষ হৈ গৈছিল। উপৰাউপৰিকৈ ইয়াৰ কেইবাটাও নতুন সংস্কৰণ প্ৰকাশিত হয়। এই কাব্যগ্ৰন্থৰ আটাইতকৈ উত্‌সাহ জগোৱা কবিতাসমূহৰ মাজত আছে: ""প্ৰলয়োল্লাস, আগমনী, খেয়াপাৰেৰ তৰণী, শাত-ইল্‌-আৰব, বিদ্ৰোহী, কামাল পাশা"" ইত্যাদি। এইবিলাকে বাংলা কবিতাৰ সূঁতি সলায় পেলাইছিল।

কবিতা
সাংবাদিক জীৱন অৰু বিয়া
বিদ্ৰোহী নজৰুল
জীৱনী