೧೫ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲೂ ಹದಿನಾರನೆಯ ಶತಮಾನದ ಪೂರ್ವ ಭಾಗದಲ್ಲೂ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪುನರುಜ್ಜೀವನ ಉದ್ಭವಗೊಂಡದ್ದು ಒಂದು ಮುಖ್ಯ ಪ್ರಗತಿ. ವಾಯವ್ಯದ ಪರಕೀಯ ಆಕ್ರಮಣಕಾರರು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಒಂದು ಮತ ಧರ್ಮವನ್ನೂ ಆಚಾರವನ್ನು ರೂಪಿಸಿಕೊಂಡು ಗಂಗಾನದಿಯ ಫಲವತ್ತಾದ ಬಯಲಿನಲ್ಲಿ ನೆಲಸಿದರು. ಇಂಥ ವಿಷಮ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಸೋತ ಜನದ ಸಾಮಾನ್ಯ ರೂಢಿಯಂತೆ, ಅವರ ಬುದ್ಧಿ ಗತಕಾಲದತ್ತ ತಿರುಗಿ, ವೈಷ್ಣವ ಮತದ ಪುನರುತ್ಥಾನದ ಮಹಾಧಾರ್ಮಿಕ ಚಳವಳಿಯ ಮೂಲಕ ತನ್ನನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ <MASK>ರ ವೈಷ್ಣವ ಮತದ ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿಚಾರಗಳು ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಹಬ್ಬಿತು. ರಾಮಾನುಜರ ಬರಹಗಳು ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿದ್ದುದರಿಂದ ಜನರಲ್ಲಿ ಬೇಗ ಹರಡಲಿಲ್ಲ. ಆತನ ಶಿಷ್ಯ ರಮಾನಂದ ಕಾಶಿಯನ್ನು ತನ್ನ ಮೂಲಸ್ಥಾನವಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಭಾರತಾದ್ಯಂತ ಸಂಚರಿಸಿ ಈ ಮತವನ್ನು ಪ್ರಾಚುರ್ಯಗೊಳಿಸಿದ. ಆತ ಜಾತಿಭೇದಗಳನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದನಾದ್ದರಿಂದ ಸಮಾಜದ ಎಲ್ಲ ಸ್ತರಗಳಿಂದಲೂ ಆತನ ಹತ್ತಿರಕ್ಕೆ ಶಿಷ್ಯರು ಬಂದರು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಕಬೀರ ಮುಸ್ಲಿಮ್ ನೇಯ್ಗೆಯವ, ರೈದಾಸ ಜೋಡುಹೊಲಿಯುವವ, ಮೀರ ಜೋಧಪುರದ ರಾಜಕುಮಾರಿ. ಭಕ್ತಿಪಂಥವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿದ ವಲ್ಲಭಾಚಾರ್ಯ ಪುಷ್ಟಿಮಾರ್ಗ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ.
ಬ್ರಜ ಭಾಷೆ
ತುಳಸೀದಾಸ್ ಕಬೀರ ಶಿವಾಜಿ ರಾಮಾನುಜ