ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦਸਵੀਂ ਤੋਂ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਤਨ ਨਾਥ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕੁੱਝ ਸਥਾਨ, ਪਿਸ਼ਾਵਰ, ਜਲਾਲਾਬਾਦ, ਕੰਧਾਰ ਅਤੇ ਕਾਬਲ ਵਿਚ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।
ਨਾਥ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਨੂੰ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਰਤਨ ਨਾਥ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ । “ਡਾ. ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ ਇਸ ਦਾ ਸਮਾਂ 1000-1200 ਈ. ਮੰਨਦਾ ਹੈ।1 ਰਤਨ ਨਾਥ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਰਤਨ, ਹਾਜੀ ਰਤਨ, ਬਾਬਾ ਤੇ ਪੀਰ ਰਤਨ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ-
“ਪੀਰ, ਬਾਬਾ, ਜੋਗੀ ਰਤਨ ਨਾਥ ਨੂੰ ਕੋਈ ਬਠਿੰਡੇ ਦਾ ਖੱਤਰੀ ਰਾਜਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਨੇਪਾਲ ਦਾ ਖੱਤਰੀ ਪੁੱਤਰ। ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਅਨੁਸਾਰ ਰਤਨ ਨਾਥ ਗੁਦਾਵਰੀ ਦੇ ਕੰਦੇ ਮਛੰਦਰ ਨਾਥ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਤੇ ਕੰਨਪਾਟਾ ਜੋਗੀ ਬਣਿਆ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਪੰਥ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਖੁਰਾਸਾਨ ਗਿਆ। ਕਾਬਲ ਤੇ ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਤੱਕ ਇਸਦੇ ਥਾਪੇ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ ਹਨ। ਗਜ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਆਪਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ ਆਪ ਕੰਧਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗਏ ਸਨ। ਪਿਸ਼ੋਰ ਤੋਂ ਦੋ ਮੀਲ ਪਰ੍ਹੇ ਆਪਜੀ ਗਏ ਸਨ। ਪਿਸ਼ੋਰ ਤੋਂ ਦੋ ਮੀਲ ਪਰੇ੍ਹ ਆਪਦੀ ਬਣਾਈ ਧਰਮਮਾਲਾ 1947 ਤੱਕ ਸੀ ਜਿਸਦੇ ਮਹੰਤ ਨੂੰ ਗੁਸਾਈ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਦੁਸਹਿਰੇ ਤੇ ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਨੂੰ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਸੀ। ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਭੈਰੋ ਜੀ, ਗਣੇਸ਼ ਜੀ ਤੇ ਹਨੂੰਮਾਨ ਜੀ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਦਿਨ ਰਾਤ ਅਚਲ ਜੋਤ ਜਗਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਾਰਾ ਦੇਗ ਸੀ ਇੱਕ ਨਗਾਰਾ ਕਾਲਾ ਝੰਡਾ ਤੇ ਘੰਟਾ। ਰਤਨਨਾਥ ਤੇ ਮਛੰਦਰ ਨਾਥ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਮੁਲਾਕਾਤ ਬ੍ਰਹਮਦਾਸ ਨੇ ਪੋਥੀ ‘ਰਤਨ ਗਿਆਨ` 16 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਮੀ। ਰਤਨ ਨਾਥ ਦੀ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚੋਂ ਹੱਥ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਕਾਫ਼ਰ ਬੋਧ` ਤੇ ‘ਅਵੱਲ ਸਲੂਕ` ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਪਦੀ ਬੜੀ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਹੋਈ ਤੇ ਬਾਹਰਵੀ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਰੇ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।”3

ਗੋਪੀ ਚੰਦ ਤੇ ਮੈਨਾਵਤੀ
ਰਤਨ ਨਾਥ
ਕਾਵਿ ਰੂਪ
ਰਚਨਾਵਾਂ