1908 ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਸਰਕਾਰੀ ਦਮਨ ਚੱਕਰ ਚੱਲਿਆ। ਲਾਲਾ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਵਚਨਾਂ ਦੇ ਪਰਿਣਾਮਸਰੂਪ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕਾਲਜ ਛੱਡਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕਰਮਚਾਰੀ ਆਪਣੀ - ਆਪਣੀ ਨੌਕਰੀ। ਭੈਭੀਤ ਸਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਿਰਫਤਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਜੁੱਟ ਗਈ। ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਸਲਾਹ ਮੰਨ ਕੇ ਆਪ ਝੱਟਪੱਟ ਪੈਰਿਸ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਉਥੇ ਹੀ ਰਹਿਕੇ ਜੇਨੇਵਾ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀ ਮਾਸਿਕ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਵੰਦੇ ਮਾਤਰਮ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਗੋਪਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਗੋਖਲੇ ਵਰਗੇ ਮਾਡਰੇਟਾਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਆਪਣੇ ਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ ਕੇ ਕਰਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਹੁਤਾਤਮਾ ਮਦਨ ਲਾਲ ਢੀਂਗਰਾ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ - ਇਸ ਅਮਰ ਵੀਰ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਅਤੇ ਅਮਲਾਂ ਉੱਤੇ ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ ਜੋ ਮੌਤ ਨਾਲ ਨਵ – ਵਹੁਟੀ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਮਦਨ ਲਾਲ ਢੀਂਗਰਾ ਨੇ ਫਾਂਸੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹਾ ਸੀ - ਮੇਰੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਈਸਵਰ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਅਪਮਾਨ ਮੈਂ ਕਦੇ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਜੋ ਕੁੱਝ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ ਉਹੀ ਮੈਂ ਕੀਤਾ। ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਉੱਤੇ ਜਰਾ ਵੀ ਪਛਤਾਵਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਲਾਲਾ ਹਰਦਿਆਲ ਨੇ ਪੈਰਿਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਚਾਰ - ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹਿਆ ਸੀ ਪਰ ਉੱਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਖਾਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਪਰਵਾਸੀ ਭਾਰਤੀ ਦੇਸਭਗਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ। ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੋ ਕੇ ਉਹ 1910 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਅਲਜੀਰੀਆ ਗਏ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਏਕਾਂਤਵਾਸ ਹੇਤੁ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਥਾਨ ਖੋਜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਲਾਮਾਰਤਨੀਕ ਟਾਪੂ ਵਿੱਚ ਜਾਕੇ ਮਹਾਤਮਾ ਬੁੱਧ ਦੇ ਸਮਾਨ ਤਪ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਪਰ ਉੱਥੇ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕੇ ਅਤੇ ਭਰਾ ਪਰਮਾਨੰਦ ਦੇ ਅਨੁਰੋਧ ਉੱਤੇ ਹਿੰਦੂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰਾਰਥ ਅਮਰੀਕਾ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਸਦੇ ਬਾਅਦ ਹੋਨੋਲੂਲੂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤਟ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿਕੇ ਆਦਿ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ, ਜਾਨ ਕੀਟ, ਹੀਗਲ ਅਤੇ ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ਆਦਿ ਦਾ ਅਧਿਅਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਭਰਾ ਪਰਮਾਨੰਦ ਦੇ ਕਹਿਣ ਉੱਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੈਲੇਫੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਦਰਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਕਈ ਵਿਖਿਆਨ ਦਿੱਤੇ। ਅਮਰੀਕੀ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਸੰਤ, ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸਵਤੰਤਰਤਾ ਸੈਨਾਪਤੀ ਕਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। 1912 ਵਿੱਚ ਸਟੈਨਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਆਨਰੇਰੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਏ। ਉਥੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਗਦਰ ਅਖਬਾਰ ਕਢਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਅਖਬਾਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰੰਗ ਦਿਖਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੀ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਜਰਮਨੀ ਅਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਜੰਗ ਛਿੜ ਗਿਆ। ਲਾਲਾ ਜੀ ਨੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਪਰਤਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਲਗਪਗ ਦਸ ਹਜਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿੱਖ ਭਾਰਤ ਪਰਤੇ। ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਉਡਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਸੂਲੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਲਾਲਾ ਹਰਦਿਆਲ ਨੇ ਉੱਧਰ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਭਰਾ ਪਰਮਾਨੰਦ ਨੇ ਏਧਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਰਾਂਤੀ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਤਾਕਤਵਰ ਕੀਤਾ। ਜਿਸਦਾ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਦੋਨੋਂ ਹੀ ਗਿਰਫਤਾਰ ਕਰ ਲਏ ਗਏ। ਭਰਾ ਪਰਮਾਨੰਦ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਫਾਂਸੀ ਦਾ ਦੰਡ ਸੁਣਾਇਆ ਗਿਆ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਕਾਲ਼ਾ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਪਰ ਹਰਦਿਆਲ ਜੀ ਅਚਾਨਕ ਸਵਿਟਜਰਲੈਂਡ ਖਿਸਕ ਗਏ ਅਤੇ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰ ਕਰਨ ਦੇ ਜਤਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਜਰਮਨੀ ਹਾਰਨ ਲੱਗਿਆ ਤਾਂ ਲਾਲਾ ਜੀ ਉੱਥੋਂ ਚੁਪਚਾਪ ਸਵੀਡਨ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਆਨਨ - ਫਾਨਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਲਈ ਅਤੇ ਸਵਿਸ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਤਹਾਸ, ਸੰਗੀਤ, ਦਰਸ਼ਨ ਆਦਿ ਉੱਤੇ ਵਿਖਿਆਨ ਦੇਣ ਲੱਗੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਤੇਰਾਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।

ਭਾਰਤ ਆਗਮਨ
ਪ੍ਰਦੇਸ ਵਿੱਚ ਮੌਤ
ਸਿੱਖਿਆ
ਫਿਰ ਵਿਦੇਸ਼ ਗਮਨ