୧୫.୫୫ ମି × ୩୧.୨୫ ମି ମାପବିଶିଷ୍ଟ ଗୁମ୍ଫା – ୭ ମଧ୍ୟ ଏକ ବିହାର । ଏହି ବିହାରରେ ଏକ ଗର୍ଭଗୃହ, ଅଷ୍ଟଭୂଜାକାର ସ୍ତମ୍ଭବିଶିଷ୍ଟ ଏକ ବାରଣ୍ଡା ଓ ସନ୍ୟାସୀମାନଙ୍କ ରହିବା ପାଇଁ ୮ଟି ଛୋଟ ପ୍ରକୋଷ୍ଠ ରହିଛି । ଗର୍ଭଗୃହରେ ବୁଦ୍ଧ ଶିକ୍ଷାଦାନ ମୁଦ୍ରାରେ ବସିଛନ୍ତି । ନାଗମୁଚଳିନ୍ଦ, ସ୍ରବସ୍ତି ଚମତ୍କାର ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟ କିଛି ବୌଦ୍ଧ ସାଙ୍କେତିକ କଳା ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ରହିଛି ।

ଗୁମ୍ଫା ୭କୁ ପଶିବା ବେଳକୁ ବାରଣ୍ଡା ସଂଲଗ୍ନ ଦୁଇଟି ବେଦୀ ରହିଛନ୍ତି । ବାରଣ୍ଡାରେ ୮ଟି ସ୍ତମ୍ଭ ରହିଛି । ଏହି ସ୍ତମ୍ଭଗୁଡ଼ିକ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର । ପ୍ରଥମ ପ୍ରକାରର ସ୍ତମ୍ଭର ଭିତ୍ତି ଅଷ୍ଟଭୂଜାକାର ଓ ତାହା ଉପରେ ପଦ୍ମ ଓ ଅଁଳା ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଶୈଳୀ ଦେଖାଯାଏ । ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରକାରର ସ୍ତମ୍ଭ ସରଳ ଅଷ୍ଟଭୂଜାକାର । ବାରଣ୍ଡାରୁ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଉପ-କକ୍ଷ (ଆଣ୍ଟି ଚ୍ୟାମ୍ବର୍) ରହିଛି । ଉପକକ୍ଷର ବାମ କାନ୍ଥରେ ୨୫ଟି ବୁଦ୍ଧ ମୂର୍ତ୍ତି ଓ ଡାହାଣ କାନ୍ଥରେ ୫୮ଟି ବୁଦ୍ଧ ମୂର୍ତ୍ତି ନିର୍ମିତ ହୋଇଛି । ଅନେକ ପ୍ରକାରର ଭାବ, ଭଙ୍ଗୀ ଏହି ମୂର୍ତ୍ତିମାନଙ୍କରେ ଦେଖାଯାଏ । ଏହି ସମସ୍ତ ବୁଦ୍ଧ ମୂର୍ତ୍ତି ସ୍ରବସ୍ତି ଚମତ୍କାର ଦୃଶ୍ୟର ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି । ତଳ ଧାଡ଼ିରେ ପଦ୍ମ କଢ଼ ଧରିଥିବା ଦୁଇଟି ନାଗଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ରହିଛି । ଉପକକ୍ଷରୁ ଏକ ପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାର ଯୋଗେ ମୁଖ୍ୟଗୃହକୁ ଯାଇହେବ । ପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାରବନ୍ଧରେ ମକର ଉପରେ ଛିଡ଼ା ହୋଇଥିବା କନ୍ୟାଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ରହିଛି । ଗର୍ଭଗୃହ ମଧ୍ୟରେ ବୁଦ୍ଧ ସିଂହାସନ ଉପରେ ଛନ୍ଦିତ ପଦ ଭଙ୍ଗୀରେ ଉପବିଷ୍ଟ । ତାଙ୍କ ନିକଟରେ ବୋଧିସତ୍ତ୍ୱ, ପରିଚାରିକା ଓ ଅପସରାଙ୍କର ମୂର୍ତ୍ତି ରହିଛି ।

ପଥରର ମାନ ଖରାପ ଥିବାରୁ ବୋଧହୁଏ ଗୁମ୍ଫା ୭କୁ ଅଧିକ ଗଭୀର ଖୋଳାଗଲା ନାହିଁ । ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ବଡ଼ ସଭାଗୃହ ନାହିଁ; କେବଳ ଉପକକ୍ଷ, ମୁଖ୍ୟକକ୍ଷ, ଛୋଟ ପ୍ରକୋଷ୍ଠ, ସାମନା ପଟର ଦୁଇ ବେଦୀ ଓ ବାରଣ୍ଡା ରହିଛି । ଗୁମ୍ଫାର କାରୁକାର୍ଯ୍ୟ ବାରମ୍ବାର ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହେଉଥିଲା । ପ୍ରଥମେ ଖ୍ରୀ. ୪୬୯ରେ ଗୁମ୍ଫାର ପ୍ରଥମ କିଛି ଅଂଶ ନିର୍ମିତ ହେଲା ଓ ପରେ ୪7୬-୪୭୮ ବେଳକୁ ସମସ୍ତ କ୍ଷୁଦ୍ର ବୁଦ୍ଧମୂର୍ତ୍ତି ସହ ବଳକା ଅଂଶକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରାଗଲା ।

ଗୁମ୍ଫା ୧୩, ୧୪, ୧୫, ୧୫A
ଗୁମ୍ଫା ୭
ସ୍ପିଂକ୍‍ଙ୍କ ପ୍ରସ୍ତାବିତ ସମୟକ୍ରମ ଓ ଗୁମ୍ଫାର ଇତିହାସ
ଗୁମ୍ଫା ୨୭, ୨୮ ଓ ୨୯