ମହାବଳ ବାଘ ସୁନ୍ଦରବନର ମୁଖ୍ୟ ଜୀବ । ବାଘଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ କୋର୍ ଅଞ୍ଚଳରୁ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ବିସ୍ଥାପିତ କରାଯାଇଛି । କୋର୍ ଅଞ୍ଚଳରୁ ଜାଳେଣୀ, ମହୁ, ମାଛ ଓ ଜଙ୍ଗଲଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ ଉପରେ କଟକଣା ମଧ୍ୟ ଜାରି କରାଯାଇଛି । କିନ୍ତୁ ଅଣ-କୋର୍ (ବଫର୍) ଅଞ୍ଚଳରେ ଏହି ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଭାବେ କରାଯାଇପାରିବ ବୋଲି ଅନୁମତି ରହିଛି । ବନ ବିଭାଗ ମୋଟରଡଙ୍ଗା, ଲଞ୍ଚ୍ ଇତ୍ୟାଦି ସହାୟତାରେ ଏଠାରେ ନିରୀକ୍ଷଣ କାର୍ଯ୍ୟ ଚଲାନ୍ତି ଓ ଅବୈଧ ଶିକାରୀମାନଙ୍କୁ ଧରିବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା ଚାଲିଥାଏ । ବନ ମଧ୍ୟରେ ଗୁରୁତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥାନରେ ବନ ବିଭାଗର ଶିବିରଗୁଡ଼ିକ ରହିଛି । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶିବିରର କାର୍ଯ୍ୟ ଜଣେ ବନଖଣ୍ଡ ଅଧିକାରୀ ବା ସଂରକ୍ଷଣ ଅଧିକାରୀ ଓ କିଛି ତଳିଆ କର୍ମଚାରୀ ମିଶି ପରିଚାଳନା କରନ୍ତି । 

ପାରିବେଶିକ ସଂରକ୍ଷଣ, ବିକାଶ, ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ ଓ ଗବେଷଣାଦ୍ୱାରା ସୁନ୍ଦରବନ ବନ୍ୟ ଅଧିବାସର ସୁରକ୍ଷା କରାଯାଇପାରିବ । ତେଣୁ ୧୦ଟି ଜଙ୍ଗଲ ସୁରକ୍ଷା ସମିତି ଓ ୧୪ଟି ପାରିବେଶିକ ବିକାଶ ସମିତି ଗଠନ କରାଯାଇଛି । କର୍ମଶାଳା ଓ ସଚେତନତା ଶିବିରର ଆୟୋଜନ କରାଯାଇ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କୁ ଲୁଣା ଜଙ୍ଗଲର ସୁରକ୍ଷା ଓ ବାଘଙ୍କ ସଂରକ୍ଷଣ ବିଷୟରେ ଅବଗତ କରାଯାଉଛି । ଅଣ-କୋର୍ ଅଞ୍ଚଳ ବାହାରେ ଜାଳେଣୀ କାଠ ପାଇଁ ଅଲଗା ବୃକ୍ଷରୋପଣ କରାଯାଉଛି ଯେପରିକି ଅଣ-କୋର୍ ଅଞ୍ଚଳର ଗଛ ସଂରକ୍ଷିତ ହୋଇପାରିବ । ଜୀବଜନ୍ତୁ ପାଣି ପିଇବା ପାଇଁ ଅନେକ କୃତ୍ରିମ ମଧୁରଜଳ ପୋଖରୀ ଖୋଳାଯାଇଛି । 

ନରଭକ୍ଷୀ ବାଘଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଆଉ ଏକ ଜଟିଳ ଓ କଠିନ କାର୍ଯ୍ୟ । ନରଭକ୍ଷୀ ବାଘଙ୍କ ଯୋଗୁଁ ମନୁଷ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁହାର ବାର୍ଷିକ ୪୦ରୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ସମୟରେ ୧୦କୁ କମି ଯାଇଛି । ଲୋକଙ୍କୁ ବାଘ ଅଭୟାରଣ୍ୟ ଭିତରକୁ ବା ତା ପାଖକୁ ଯିବାରୁ ରୋକିବା ଯୋଗୁଁ ଏହି ମୃତ୍ୟୁସଂଖ୍ୟା ହ୍ରାସ ପାଇଛି । ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ଜୀବିକା ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଓ ସେମାନଙ୍କୁ ସଚେତନ କରାଇବା ଏହି ଦିଗରେ କରାଯାଇଥିବା ଅନ୍ୟ କିଛି ପ୍ରଚେଷ୍ଟା । କୁହାଯାଏ ଯେ ମୁଣ୍ଡ ପଛପଟେ ମଣିଷ ମୁଖା ଲଗାଇବା ଓ ବୈଦ୍ୟୁତିକ କୃତ୍ରିମ ମୂର୍ତ୍ତି ମଧ୍ୟ ବାଘଙ୍କୁ ଘଉଡ଼ାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ । ଗାଁ ସୀମାନ୍ତରେ ମାଛଜାଲର ପାଚେରୀ, ସୌର ଆଲୋକ ଇତ୍ୟାଦି ବାଘଙ୍କୁ ଗାଁ ଭିତରକୁ ପଶିବାରୁ ବିରତ ରଖିଥାଏ । ଗାଁର ଯୁବକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବାଘଙ୍କୁ କିପରି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରାଯିବ ଓ ତଡ଼ି ଦିଆଯାଇପାରିବ ସେ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ ଦିଆଯାଏ । 

ସଜ୍‍ନେଖାଲିଠାରେ ଲୁଣା ଜଙ୍ଗଲ ବାବଦରେ ନିର୍ମିତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କେନ୍ଦ୍ର ଲୋକ ଏବଂ ପର୍ଯ୍ୟଟକଙ୍କୁ ଲୁଣା ଜଙ୍ଗଲର ସୁରକ୍ଷାର ଆବଶ୍ୟକତା ସମ୍ପର୍କରେ ସଚେତନ କରାଏ ।

ସୁନ୍ଦରବନ ବ୍ୟାଘ୍ର ଅଭୟାରଣ୍ୟ
ପକ୍ଷୀ
ସଙ୍କଟାପନ୍ନ ପ୍ରଜାତିମାନ
ବିଶେଷ ପ୍ରକଳ୍ପ ଓ ପରିଚାଳନା