୩୪.୫ ମି × ୨୫.୬୩ ମି ମାପବିଶିଷ୍ଟ ଗୁମ୍ଫା-୧୭, ଗୁମ୍ଫା-୧୬ ଓ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଶୟନମୁଦ୍ରା ମୂର୍ତ୍ତି ଥିବା ଗୁମ୍ଫା-୨୬ ବାକାଟକ ବଂଶୀୟ ହିନ୍ଦୁ ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରଧାନ ମନ୍ତ୍ରୀ ବରାହଦେବଙ୍କ ପ୍ରଦତ୍ତ ଆର୍ଥିକ ଅନୁଦାନରେ ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଥିବା ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ । ଗୁମ୍ଫା-୧୭ର ଶିଳାଲେଖରୁ ଜଣାଯାଏ ଯେ ସ୍ଥାନୀୟ ରାଜା ଉପେନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତ ମଧ୍ୟ ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ଅନୁଦାନ ଦେଇଥିଲେ ।

ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ଏକ ବଡ଼ ବିହାର ରହିଛି ଓ ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ସଂରକ୍ଷିତ ହୋଇ ଉତ୍ତମ ସ୍ଥିତିରେ ରହିଛନ୍ତି । ଗୁମ୍ଫା-୧୬ର ଚିତ୍ରମାନଙ୍କରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଜୀବନୀ ଉପରେ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଥିବା ବେଳେ ଗୁମ୍ଫା-୧୭ର ଚିତ୍ରରେ ଜାତକ କଥାରୁ ମାନବୀୟ ଗୁଣର ପରିପ୍ରକାଶ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କେନ୍ଦ୍ରିତ କରାଯାଇଛି । ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେରେ ବର୍ଣ୍ଣନାତ୍ମକ ଭାବେ ପ୍ରକୃତବାଦୀ ଚିତ୍ର ଅଙ୍କିତ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ଶିଳ୍ପୀମାନେ “ବିଳାସମୟ ଲାଳିତ୍ୟ”ର ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିଥିବା ଷ୍ଟେଲା କ୍ରାମ୍ରିଶ୍ କହିଛନ୍ତି । କ୍ରାମ୍ରିଶ୍‍ଙ୍କ ଅନୁସାରେ ପ୍ରାଚୀନ ଶିଳ୍ପୀମାନେ ପବନ ଯୋଗୁଁ ତରଙ୍ଗାୟିତ ଶସ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରର ଚିତ୍ର ଓ ଏପରି ଅତି ସରଳ-ସୁନ୍ଦର ଭାବେ କାହାଣୀର କ୍ରମବିବର୍ତ୍ତନ ଦର୍ଶାଇପାରିଛନ୍ତି ।
ଗୁମ୍ଫା-୧୭ ଏକ ବିହାର ଏବଂ ଏଥିରେ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଶୈଳୀର ସ୍ତମ୍ଭମାନ ରହିଛି । ଗୁମ୍ଫାରେ ମୁଖ୍ୟକକ୍ଷ, ଗର୍ଭଗୃହ, ଆଲୋକ ପାଇଁ ବୃହଦାକାର ଝରକା ଓ ଦ୍ୱାର ତଥା ବିଭିନ୍ନ ଭାରତୀୟ ଦେବାଦେବୀଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ରହିଛି । ୨୦ଟି ସ୍ତମ୍ଭବିଶିଷ୍ଟ ବିହାରର ମୁଖ୍ୟକକ୍ଷ ବା ସଭାଗୃହ ୩୮୦.୫୩ ବର୍ଗ ମିଟର । ନିର୍ମାଣ କାଳରେ ସ୍ଥପତିଙ୍କ ଅନୁମାନରେ ସାମାନ୍ୟ ତ୍ରୁଟି ଯୋଗୁଁ ଗୁମ୍ଫାର ପଛ ପଟର ଆକାରରେ ଅସମାନତା ରହିଛି ବୋଲି ସ୍ପିଂକ୍ ମତ ରଖିଛନ୍ତି ।

ଗୁମ୍ଫା-୧୭ରେ ରାଜା ଉପେନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତଙ୍କ ଶିଳାଲେଖ ରହିଛି । ଏହି ଶିଳାଲେଖରେ ଉକ୍ତ ବିହାର ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ଉପେନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତ ବହୁ ଧନ ବ୍ୟୟ କରିଥିବା ଓ ଏହାର ନିର୍ମାଣ ପରେ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଅଶେଷ ଆନନ୍ଦ ପ୍ରାପ୍ତି ହେବା ବିଷୟ ଉଲ୍ଲିଖିତ ରହିଛି । ଅଜନ୍ତାରେ ଉପେନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତ ଅତି କମରେ ୫ଟି ଗୁମ୍ଫା ନିର୍ମାଣ କରାଇଥିଲେ । ଉପେନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତ ଧାର୍ମିକ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକତାରୁ ଅଧିକ ଧନ ବ୍ୟୟ କରିଥିଲେ ଓ ଶେଷରେ ଅସ୍ମକଙ୍କ ଆକ୍ରମଣରେ ପରାସ୍ତ ହୋଇଥିଲେ ।

ଗୁମ୍ଫା-୧୭ରେ ୩୦ଟି ମୁଖ୍ୟ ଚିତ୍ର ରହିଛି । ବୁଦ୍ଧଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଓ ଭଙ୍ଗୀ ପ୍ରଦର୍ଶିତ ; ଯଥା – ବିପଶ୍ୟୀ, ଶିଖୀ, ବିଶ୍ୱଭୂ, କ୍ରକୁଚ୍ଛାନନ୍ଦ, କନକମୁନି, କଶ୍ୟପ ଓ ଶାକ୍ୟମୁନି । ଅବଲୋକିତେଶ୍ୱରଙ୍କ ଚିତ୍ର, ଉଦୟିନ ଓ ଗୁପ୍ତ କାହାଣୀର ଚିତ୍ର, ନଳଗିରିର କଥା, ଭବଚକ୍ର (ଜୀବନ ଚକ୍ର), ରାଜକୁମାର ସିଂହଳଙ୍କ ଶ୍ରୀଲଙ୍କା ଯାତ୍ରା, ପ୍ରାଚୀନ ସଙ୍ଗୀତଜ୍ଞମାନଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା ଥିବା ଚିତ୍ର ଫଳକ ଇତ୍ୟାଦି ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ଅନ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଚିତ୍ର । ଷଡ଼ଦନ୍ତ, ହସ୍ତୀ, ବେସ୍ସନ୍ତର, ସୁତସୋମ, ମହାକପି, ସରାଭମିଗ, ମତ୍ସ୍ୟ, ମତିପୋଷକ, ଶ୍ୟାମ, ମହିଷ, ବଲହସ୍ସ, ଶିବି, ରୁରୁ ଓ ନିଗ୍ରୋଦମିଗ ଜାତକ କଥାମାନଙ୍କ କାହାଣୀ ମଧ୍ୟ ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ଦେଖାଯାଇପାରିବ । ପ୍ରଥମ ସହସ୍ରାବ୍ଦିର ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତି ଓ ସାମାଜିକ ଚିନ୍ତାଧାରା ଏହି ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକରେ ପ୍ରତିଫଳିତ ହୋଇଛି । ଜାହାଜ ଭାଙ୍ଗିବା, ପ୍ରସାଧନରତା ରାଜକୁମାରୀ, ପ୍ରେମୀ ଯୁଗଳ, ପ୍ରେମଭାବରେ ବସିଥିବା ଯୁଗଳଙ୍କ ମଦିରାପାନର ଦୃଶ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଏହି ଗୁମ୍ଫାଚିତ୍ରମାନଙ୍କରେ ସ୍ଥାନ ପାଇଛି । ଆଉ କିଛି ଚିତ୍ରରେ ଜାତକ କଥାର ଅନ୍ୟ ପ୍ରମୁଖ ଚରିତ୍ର, ପଶୁପକ୍ଷୀ ଓ ଭୃତ୍ୟ ଆଦି ଦର୍ଶିତ ହୋଇଛନ୍ତି ।

ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକର ଅନୁକରଣ ଓ ନକଲ
ଗୁମ୍ଫା ୨
ଗୁମ୍ଫା ୧୭
ଗୁମ୍ଫା ୧୩, ୧୪, ୧୫, ୧୫A