ആംഗ്ലിക്കൻ യാഥാസ്ഥിതികരുടെ നിലപാടുകളുമായി ചേർന്നുപോകാത്ത, സന്ധിരഹിത(Non-conformist) പശ്ചാത്തലമായിരുന്നു ഡാർവിന്റെ കുടുംബത്തിന്റേത്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ പിതാവും, പിതാമഹനും സഹോദരനും സ്വതന്ത്രചിന്തയുടെ വഴി പിന്തുടർന്നവരുമായിരുന്നു. ഇതൊക്കെയായിട്ടും ആദ്യമൊക്കെ, ഡാർവിൻ ബൈബിളിന്റെ ഉള്ളടക്കത്തെ വാച്യാർഥത്തിൽ തന്നെ സത്യമായെടുത്തു. അദ്ദേഹം ഇംഗ്ലീഷ് സഭയുടെ കീഴിലുള്ള വിദ്യാലയത്തിൽ ചേരുകയും പിന്നീട് കേംബ്രിഡ്ജിൽ പൗരോഹിത്യത്തിനുള്ള തയ്യാറെടുപ്പിന്റെ ഭാഗമായി ആംഗ്ലിക്കൻ ദൈവശാസ്ത്രം പഠിക്കുകയും ചെയ്തു. പ്രകൃതിയിൽ പ്രകടമാകുന്ന ക്രമം ദൈവാസ്ഥിത്വം തെളിയിക്കുന്നതായി വാദിച്ച വില്യം പാലിയുടെ സം‌വിധാനവാദം(Teleological Argument) ഡാർവിന് ബോദ്ധ്യമായി. എന്നാൽ ബീഗിൾ യാത്രക്കിടെ, ആരും ആസ്വദിക്കാനില്ലാത്ത സമുദ്രത്തിന്റെ അത്യഗാധതയിൽ കാണപ്പെടുന്ന പ്ലവജീവികൾക്ക്(Planktons) ഇത്രയേറെ സൗന്ദര്യം നൽകിയിരിക്കുന്നത് എന്തുദ്ദേശ്യത്തിലാണെന്ന ചോദ്യം അദ്ദേഹത്തെ അലട്ടി. ഇച്ച്‌ന്യൂമോൻ കടന്നലുകൾ ചിത്രശലഭങ്ങളുടെ ലാർവകളെ നിഷ്ചേതമാക്കി, തങ്ങളുടെ മുട്ടകൾക്ക് വളരാനുള്ള ആഹാരമാക്കുന്നുവെന്നതിനെ, വില്യം പാലി പറഞ്ഞ ദൈവികസം‌വിധാനവുമായി പൊരുത്തപ്പെടുത്തുന്നതെങ്ങനെയെന്നും അദ്ദേഹം ആരാഞ്ഞു. ഇതൊക്കെയായിരുന്നെങ്കിലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിലപാട് പൊതുവേ യാഥാസ്ഥിതികമായിരുന്നു. സന്മാർഗശാസ്ത്ര-സംബന്ധമായ കാര്യങ്ങളിൽ ആധികാരികതയോടെ അദ്ദേഹം ബൈബിൾ ഉദ്ധരിക്കുമായിരുന്നു. എന്നാൽ പഴയനിയമത്തിന്റെ ചരിത്രത്തെ അദ്ദേഹം വിമർശനദൃഷ്ടിയോടെയാണ് കണ്ടത്.

സാമൂഹ്യവ്യവസ്ഥയുടെ നീതീകരണമായി അംഗീകരിക്കപ്പെട്ടിരുന്ന അതിഭൗതികന്യായങ്ങളെ അട്ടിമറിക്കാൻപോന്ന മൃഗീയമായ മതദ്രോഹമായാണ്(bestial heresy) ജീവശാസ്ത്രജ്ഞന്മാർക്കിടയിലെ തന്റെ സുഹൃത്തുക്കൾ വംശപരിവർത്തനവാദത്തെ കണക്കാക്കിയിരുന്നതെന്ന്, അതേക്കുറിച്ചുള്ള അന്വേഷണങ്ങളിൽ മുഴുകിയിരിക്കുമ്പോൾ തന്നെ ഡാർവിന് അറിയാമായിരുന്നു. വ്യവസ്ഥാപിതസഭയെന്ന നിലയിൽ ആംഗ്ലിക്കൻ സഭക്കുള്ള പ്രത്യേക സ്ഥാനത്തെ ചോദ്യം ചെയ്യാൻ ദൈവനിഷേധികളും വിശ്വാസികൾക്കിടയിലെ വിമതന്മാരും ഉന്നയിച്ചിരുന്ന വാദങ്ങളിൽ ചിലതിനെയാണ് അത് അനുസ്മരിപ്പിച്ചത്. തന്റെ രചനകളിൽ മതത്തെ, ഗോത്രങ്ങളുടെ അതിജീവനതന്ത്രം (tribal survival strategy) എന്ന് വിശേഷിപ്പിച്ചെങ്കിലും ദൈവത്തെ അന്തിമനിയമദാതാവായി അദ്ദേഹം അപ്പോഴും കണക്കാക്കി. ആ വിശ്വാസം ക്ഷയിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, 1851-ൽ നടന്ന മകൾ ആനിയുടെ മരണം ഡാർവിന്റെ സംശയത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തി. ഇടവകയിലെ വിവിധപ്രവർത്തനങ്ങളിൽ സഹകരിക്കുന്നത് തുടർന്നെങ്കിലും, ഞായറാഴ്ചകളിൽ കുടുംബാംഗങ്ങൾ പള്ളിയിൽ പോകുമ്പോൾ ഡാർവിൻ നടത്തത്തിന് പോവുകയാണ് ചെയ്തിരുന്നത്. വേദനയുടേയും സഹനത്തിന്റേയും കാരണം ദൈവത്തിന്റെ ഇടപെടൽ അല്ല പ്രകൃതിനിയമങ്ങളാണ് എന്നായി അദ്ദേഹത്തിന്റെ പുതിയ മതം. തന്റെ മതവീക്ഷണത്തെപ്പറ്റി അന്വേഷിച്ചവരോട്, ദൈവാസ്ഥിത്വത്തെ നിഷേധിക്കുന്നവൻ എന്ന അർത്ഥത്തിൽ താൻ ഒരിക്കലും നിരീശ്വരവാദി ആയിരുന്നില്ലെന്നും, 'അജ്ഞേയവാദം'(agnosticism) എന്ന വിശേഷണമാണ് തന്റെ മനോഭാവത്തിന് കൂടുതൽ ചേരുന്നത് എന്നുമാണ്.

1915-ൽ പ്രസിദ്ധീകരിച്ചതും ബ്രിട്ടീഷ് സുവിശേഷപ്രചാരക ലേഡി ഹോപ്പിന്റേതായി കരുതപ്പെടുന്നതുമായ ഒരു കഥ, അവസാനകാലത്ത് രോഗശയ്യയിലായിരിക്കെ ഡാർവിൻ പരിണാമവാദത്തെ തള്ളിപ്പറയുകയും ക്രിസ്തുമതവിശ്വാസത്തെ പുനരവലംബിക്കുകയും ചെയ്തതായി അവകാശപ്പെടുന്നുണ്ട്. ഈ അവകാശവാദം ഡാർവിന്റെ മക്കൾ നിഷേധിച്ചിട്ടുണ്ട്. മിക്ക ചരിത്രകാരന്മാരും അതിനെ നുണയായി കരുതി തള്ളിക്കളയുന്നു. ഡാർവിന്റെ രോഗശയ്യക്കരുകിലുണ്ടായിരുന്ന മകൾ ഹെന്റിയേറ്റ, ഡാർവിൻ ക്രിസ്തുമതത്തിലേക്ക് മടങ്ങിയില്ലെന്ന് തറപ്പിച്ചുപറയുന്നു. ഡാർവിന്റെ അവസാനവാക്കുകൾ ഭാര്യ എമ്മായെ ഉദ്ദേശിച്ചായിരുന്നു: "നീ എത്ര നല്ല ഭാര്യയായിരുന്നുവെന്നത് മറക്കരുത്" എന്ന് അദ്ദേഹം അവരോട് പറഞ്ഞു.

പരിണാമ സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ തുടക്കം
ഡാർവിന്റെ മതവീക്ഷണം
ജീവിതരേഖ
സാമൂഹ്യഡാർവിനിസം