കോളനി ഭരണകൂടത്തിന്റെ കടുത്ത ശത്രുത സമ്പാദിച്ചിരുന്ന റിസാലിന് ഫിലിപ്പീൻസിൽ മടങ്ങിയെത്തുന്നത് അപകടകരമയിരുന്നു. ഫിലിപ്പീനികൾക്കായി, ബ്രിട്ടീഷ് നിയന്ത്രണത്തിലുള്ള ഉത്തരബോർണിയോയിൽ ഒരു കാർഷിക കോളനി തുടങ്ങുന്ന കാര്യം റിസാൽ ആലോചിച്ചെങ്കിലും ആ പദ്ധതി പുരോഗമിച്ചില്ല. ഇടക്കാലത്ത് ഹോങ്ങ് കോങ്ങിലെത്തിയ അദ്ദേഹം അവിടെ നേത്രവൈദ്യനായി ജോലി ചെയ്തു. 1892-ൽ സ്പാനിഷ് ഗവർണ്ണർ ജനറലുടെ സുരാക്ഷാവാഗ്ദാനത്തിന്റെ ഉറപ്പിൽ റിസാൽ 1892 ജൂണിൽ ജന്മനാട്ടിൽ മടങ്ങിയെത്തി. എങ്കിലും 1892-ൽ അദ്ദേഹത്തെ നാടുകടത്തലിനു വിധിച്ചു. അതിന് അടിസ്ഥാനമായ ആരോപണങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തിൽ നിന്നു മറച്ചു വച്ചു. 

ഫിലിപ്പീൻസിന്റെ തെക്കേയറ്റത്ത് മിന്ദനാവോ ദ്വീപിലുള്ള വടക്കൻ സംബോവാംഗാ പ്രവിശ്യയിലെ ദാപ്പിത്താൻ നഗരത്തിലേക്കായിരുന്നു നാടുകടത്തൽ. ബഹുമുഖപ്രതിഭയായ റിസാൽ അവിടെ വിവിധതരം ക്രിയാത്മക പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ മുഴുകി. അദ്ധ്യാപകനായും, നേത്രവൈദ്യനായും, കൊപ്രാവ്യാപാരിയായും കർഷകനായും ഗവേഷകനായും മറ്റും അദ്ദേഹം അവിടെ പ്രവർത്തിച്ചു. ഹോങ്ങ് കോങ്ങിൽ നിന്ന് ദാപ്പിത്താനില തന്റെ ചികിത്സ തേടിയെത്തിയ ഒരു രോഗിയുടെ വളർത്തുമകൾ ജോസഫൈൻ ബ്രാക്കൻ എന്ന യുവതിയുമായി റിസാൽ പ്രണയത്തിലായി. എങ്കിലും യാഥാസ്ഥിതിക കത്തോലിക്കാ വിശ്വാസത്തിൽ നിന്നു വഴുതി മാറിയിരുന്ന റിസാലിന് അക്കാരണത്താൽ ഔപചാരികമായി വിവാഹിതനാകാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. എങ്കിലും അദ്ദേഹം ജോസഫൈനുമൊത്ത് ജീവിച്ചു. അവർക്കു ജനിച്ച ഒരു കുഞ്ഞ്, പിറവിയിലേ മരിച്ചു.

ജീവിതരേഖ
മരണം
നാടുകടത്തൽ
വിദേശത്തേയ്ക്ക്