വികിരണം (radiation) ഒരു വാതകത്തിൽകൂടി കടന്നുപോകുമ്പോൾ അതിന്റെ പഥത്തിനടുത്തുള്ള തന്മാത്രകളുമായുണ്ടാകുന്ന വിദ്യുത്കാന്തിക പരസ്പരക്രിയ (electro-magnetic interaction) മൂലം തൻമാത്രകളിൽനിന്നും ഇലക്ട്രോണുകൾ സ്വതന്ത്രമാകുന്നു; തൻമൂലം വാതകത്തിന്റെ വൈദ്യുതചാലകത ക്രമാതീതമായി വർധിക്കുന്നു. ഇതാണ് വാതകഗണിത്രങ്ങളുടെ പ്രവർത്തനതത്ത്വം. ഇവയുടെയെല്ലാം അടിസ്ഥാനമാതൃക, അയോണന ചേംബർ (Ionisation chamber) ആണ്. 

എന്നാൽ വാതകത്തിൽക്കൂടി ഒരു വികീർണ കണം (radiation particle) കടന്നുപോകുമ്പോൾ കണത്തിന്റെ ഊർജ്ജത്തെ ആശ്രയിച്ച് ഏതാനും ആവേശിതകണയുഗ്മങ്ങളെ മുൻപറഞ്ഞതുപോലെ ഉണ്ടാക്കുന്നു. അതിനാൽ വൈദ്യുതപ്രവാഹം ഉണ്ടാകുകയും ഈ ആവേശിതകണങ്ങൾ പുനഃസംയോജനം ചെയ്ത് അപ്രത്യക്ഷമാകുമ്പോൾ വൈദ്യുതപ്രവാഹം നിലയ്ക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ സ്പന്ദത്തിന്റെ സ്തരം (level) വികിരണ കണം ഉളവാക്കുന്ന ആവേശിതകണയുഗ്മങ്ങളുടെ എണ്ണത്തിനെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു.

വാതകഗണിത്രങ്ങളുടെ പ്രധാന പരിമിതി ദീർഘമായ പ്രവർത്തനരഹിതകാലം (10-4 സെ.) ഉണ്ടെന്നതാണ്.

വാതകഗണിത്രങ്ങൾ
വിശ്ലേഷണോപകരണങ്ങൾ
ചെരൻകോഫ് ഗണിത്രം
ന്യൂട്രോൺ ഗണിത്രം