ഇന്ദ്രീയങ്ങളും വസ്തുക്കളും തമ്മിൽ 'സ്പർശി'ച്ചുണ്ടാവുന്ന, നേരിട്ടുള്ള, ദൃഢമായ അറിവാണ് പ്രത്യക്ഷം. മുൻപിൽ കിടക്കുന്ന വസ്തു കാണുന്നതും അതു മേശയാണെന്നറിയുന്നതും, കണ്ണ് അതിൽ പതിക്കുമ്പോഴാണ്. അതു ആ അനുഭവം വ്യക്തമാണ്. എന്നാൽ ദൂരെക്കാണുന്ന രൂപം മനുഷ്യനോ മരമോ എന്നു തിരിച്ചറിയാനാവാതെ സംശയം ജനിപ്പിക്കുന്നത്, പ്രത്യക്ഷജ്ഞാനം അല്ല. ന്യായദാർശനികരുടെ ഈ വാദം പാശ്ചാത്യദാർശനികരടക്കം പലരും അംഗീകരിക്കുന്നു. എന്നാൽ ചില ന്യായവാദികളും വേദാന്തികളും ഈ വാദം അംഗീകരിക്കന്നില്ല. ഇന്ദ്രീയസ്പർശമില്ലാതെ പ്രത്യക്ഷാനുഭവം ഉണ്ടാവാം എന്ന് അവർ വാദിക്കുന്നു : ദൈവത്തിന് ഇന്ദ്രീയങ്ങളില്ലെങ്കിലും എല്ലാം അറിയുന്നു; ഒരു കയറുകണ്ട് പാമ്പാണെന്നു ധരിക്കുമ്പോൾ, അവിടെ ഇന്ദ്രീയസ്പർശം ഉണ്ടാവുന്നുവെങ്കിലും ശരിയായ അറിവല്ല; സുഖവും ദുഃഖവും ഇന്ദ്രീയസ്പർശമില്ലാതെയാണ് നാമറിയുന്നത്; അതെല്ലാം കാണിക്കുന്നത് ഇന്ദ്രീയസ്പർശം പ്രത്യക്ഷത്തെ നിർ‌വചിക്കുന്നില്ല എന്നാണ് - അവർ വാദിക്കുന്നു.

ലൗകികം, അലൗകികം എന്നു രണ്ടു തരം പ്രത്യക്ഷാനുഭവങ്ങൾ ഉണ്ട് എന്നാണു നൈയ്യായികരുടെ വാദം. കണ്ണ്, ചെവി തുടങ്ങിയ ബാഹ്യേന്ദ്രീയങ്ങളിൽ കൂടി ലഭിക്കുന്ന അറിവും, മനസ്സ് എന്ന അന്തരിന്ദ്രിയത്തിൽ നിന്നുണ്ടാവുന്ന അനുഭവങ്ങളും (ഇച്ഛ, ദ്വേഷം, സുഖം, ദുഃഖം..) ലൗകികമായ അറിവാണ്. അലൗകികമായ അറിവുകൾ മൂന്നുതരമാണ്. (1) സാമാന്യലക്ഷണം: 'മനുഷ്യന് മരണമുണ്ടോ' എന്ന ചോദ്യത്തിൽ, മനുഷ്യൻ എന്ന പദം ഒരു വ്യക്തിയെ അല്ല, മനുഷ്യരെ എല്ലാവരെയും പൊതുവായി സൂചിപ്പിക്കുകയാണു ചെയ്യുന്നത്. ചോദ്യകർത്താവിന് മനുഷ്യരെപ്പറ്റി പൊതുവായധാരണയുണ്ട്. അതുൽഭിച്ചത് ലോകത്തുള്ള എല്ലാമനുഷ്യരേയും നേരിൽ കണ്ടിട്ടല്ല, നേരനുഭവത്തിലൂടെയല്ല. കുറച്ചു മനുഷ്യരെ മാത്രം കണ്ടുകൊണ്ട് മനുഷ്യവർഗ്ഗത്തെപ്പറ്റി പൊതുവായ ധാരണകൾ ഉണ്ടാവുന്നതാണ് സാമാന്യലക്ഷണം (2) ജ്ഞാനലക്ഷണം: 'മഞ്ഞുകട്ടക്കു തണുപ്പുണ്ടെന്നു കാണുന്നു', 'സുഗന്ധമുള്ള ചന്ദനക്കട്ട ഞാൻ കണ്ടു' എന്നൊക്കെ പറയാൻ കഴിയുന്നത്, അവയെപ്പറ്റി വിവിധ ഇന്ദ്രീയങ്ങളിൽക്കുടി ലഭിച്ച, സമ്യോജിതമായ, മുന്നറിവു പ്രകാരമാണ്. അതാണ് ജ്ഞാനലക്ഷണപരമായ അറിവ്. കയറുകണ്ടു പാമ്പാണെന്നു ധരിക്കുന്നത് ജ്ഞാനലക്ഷണപ്രകാരമാണ് എന്നാണ് ന്യായവാദികളുടെ വിശദീകരണം. (3) യോഗജം: യോഗാഭ്യാസം കൊണ്ട് അസാധാരണ കഴിവുകൾ നേടിയവർക്ക് ഉണ്ടാവുന്ന് ആന്തരികമായ അറിവാണ് (Intuitive Knowledge) യോഗജം എന്നു ന്യായവാദികളുടെ പക്ഷം.

സവികല്പം, നിർ‌വികല്പം എന്നും പ്രത്യക്ഷാനുഭവങ്ങളെ വകതിരിച്ചിട്ടുണ്ട്. മേശപ്പുറത്തിരിക്കുന്ന ഒരു നാരങ്ങ ആദ്യം കാണുന്ന മാത്രയിൽ തന്നെ 'അത് നാരങ്ങയാണ്' എന്ന ബോധം ഉണ്ടാവുന്നില്ല. അതിന്റെ നിറം, ആകൃതി തുടങ്ങിയ ഗുണങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള ധാരണയേ ഉണ്ടാവുന്നുള്ളൂ. അതുപോലെ മറ്റെന്തെങ്കിലും ഒരു കാര്യം ഗാഢമായി ആലോചിച്ചു കൊണ്ട് കുളിക്കുന്ന ഒരാൾ, വെള്ളത്തിന്റെ തണുപ്പോ, ഒഴുക്കോ അറിയുന്നില്ല. അത്തരം അറിവുകൾ നിർ‌വികല്പങ്ങളാണ്. മേശമേലിരിക്കുന്ന വസ്തു, അതിന്റെ ആകൃതി, നിരം എന്നിവയിൽ നിന്ന്, 'അത് ഒരു നാരങ്ങയാണ്' എന്നുണ്ടാവുന്ന ബോധമാണ് സവികല്പം. നിർ‌വികല്പബോധമില്ലാതെ സവികല്പം ഉണ്ടാവുന്നില്ല. അതുപോലെ, 'ഇന്നലെ വഴിയിൽ എന്നെ സഹായിച്ചത് ഇയാളായിരിക്കണം' എന്നുള്ള തിരിച്ചറിവ്, പ്രത്യാഭിജ്ഞാനം എന്നാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്.

പ്രത്യക്ഷം
അവലംബം
ഹേത്വാഭാസങ്ങൾ
ശബ്ദം (Testimony)