അഗ്നിനിരോധനത്തിനും അഗ്നിശമനപ്രവർത്തനത്തിനും പലതരം നിരോധകപദാർഥങ്ങൾ ആവശ്യമുണ്ട്. തീ പിടിക്കാതിരിക്കുന്നതുകൊണ്ടു മാത്രം ഒരു പദാർഥം അഗ്നിനിരോധകമാകുന്നില്ല. കെട്ടിടങ്ങളിലെ ഉരുക്കുകൊണ്ടുള്ള തൂണുകളും ഉത്തരങ്ങളും ഉദാഹരണങ്ങളാണ്. ഇവയ്ക്ക് തീ പിടിക്കുകയില്ല, പക്ഷേ 200-300°C നിലവാരത്തിൽ ചൂടുപിടിക്കുമ്പോൾ ബലക്ഷയം വന്ന് കെട്ടിടം മുഴുവൻ തന്നെ ഇടിഞ്ഞുവീഴത്തക്ക അവസ്ഥ ഉണ്ടാകാം. കെട്ടിടനിർമ്മാണത്തിനുപയോഗിക്കുന്ന പദാർഥങ്ങളിൽ ഇഷ്ടിക, സിമന്റ്, ആസ്ബെസ്റ്റോസ് തുടങ്ങിയവ അഗ്നിനിരോധകഗുണമുള്ളവയാണ്. കോൺക്രീറ്റ്, ഉരുക്ക് തുടങ്ങിയവ അഗ്നിബാധ കുറെയെല്ലാം നിയന്ത്രിക്കും. വ്യവസായ ശാലകളിൽ അഗ്നിബാധയുണ്ടാകാൻ ഇടയുള്ള സ്ഥലങ്ങളും ഭവനങ്ങളിൽ അടുക്കള, ചൂളകൾ തുടങ്ങിയവയും അഗ്നിനിരോധകപദാർഥങ്ങൾ കൂടുതലായി ഉപയോഗിച്ച് പണിയേണ്ടതാണ്.

വളരെ ഉയർന്ന ചൂടിലും ആളിക്കത്തുന്ന തീയിലും രൂപ വ്യത്യാസം വരാത്ത ഒരു പദാർഥമാണ് "ആസ്ബസ്റ്റോസ്". താപചാലനം കുറഞ്ഞ നാരുരൂപത്തിലുള്ള ഈ പദാർഥം പല അഗ്നിനിരോധകോപയോഗങ്ങൾക്കും സ്വീകാര്യമാണ്. പക്ഷേ, അർബുദകാരി യാണ് ആസ്ബസ്റ്റോസ് എന്നതിനാൽ ഇപ്പോൾ അതിന്റെ ഉപയോഗം കുറഞ്ഞു വരുന്നു. ഉയർന്ന ചൂടുള്ള പരിതഃസ്ഥിതികളിൽ ഉപയോഗിക്കുന്ന വൈദ്യുതകമ്പികളുടെയും ചൂളകളുടെയും അഗ്നിശമന പ്രവർത്തകർക്കുള്ള പ്രത്യേകം ഉടുപ്പുകളുടെയും നിർമ്മാണ പദാർഥമായി ഇത് ഉപയോഗിക്കാറുണ്ട്. താപവികിരണത്തെ (radiation) പ്രതിപതിപ്പിക്കുന്ന അലൂമിനിയവും കമ്പി മെനഞ്ഞ സ്ഫടികവും (wired glass) ഉപയോഗിച്ചുണ്ടാക്കുന്ന സ്ക്രീനുകളും ജനലുകളും ചൂടുകൊണ്ടു പൊട്ടിച്ചിതറുന്നില്ല. ഡൈഅമോണിയം ഫോസ്ഫേറ്റ് (diammonium phosphate) മോണോഅമോണിയം ഫോസ്ഫേറ്റ് (Mono amonium phosphate) സിങ്ക്ക്ളോറൈഡ് (zinc chloride) തുടങ്ങിയ ലായനികളിൽ സംസേചനം ചെയ്ത് തടി, തുണി തുടങ്ങിയ പദാർഥങ്ങൾക്ക് കുറെയെല്ലാം അഗ്നിനിരോധകഗുണങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കാം. സിലിക്കേറ്റ് (Silicate), പെയിന്റുകൾ, കാൽസിയം സൾഫേറ്റ്, കുമ്മായം, കട്ടിയായി സ്പ്രേ (spray) ചെയ്ത ആസ്ബസ്റ്റോസ് എന്നിവ അഗ്നിനിരോധകകവചങ്ങളായി കെട്ടിടനിർമ്മാണത്തിൽ ഉപയോഗിക്കുന്നു. മിക്കരാജ്യങ്ങളിലും സാധാരണ ഉപയോഗിക്കാറുള്ള നിർമ്മാണപദാർഥങ്ങളുടെ അഗ്നി നിരോധകഗുണങ്ങൾ താരതമ്യപ്പെടുത്തുന്നതിനുള്ള മാനകങ്ങൾ (standardisation) ഉണ്ട്.
അടിസ്ഥാന തത്ത്വങ്ങൾ

തീ കത്തുന്നതിന് മൂന്നു ഘടകങ്ങളുണ്ട്:


ചൂടും വെളിച്ചവും ഉത്പാദിപ്പിക്കുന്ന ഒരു രാസ-അഭിക്രിയയാണ് അഗ്നി. സാധാരണ അഗ്നിബാധകൾ, പദാർഥങ്ങൾ ഓക്സിജനിൽ കത്തുന്നതുമൂലമുണ്ടാകുന്നു. സ്ഫോടകവസ്തുക്കൾ പലതും ഒരു ഇന്ധനവും ഓക്സിജൻ അടങ്ങുന്ന മറ്റൊരു രാസദ്രവ്യവും ചേർന്ന കൂട്ടുകളാണ്. വെടിമരുന്നിൽ കരിയും ഗന്ധകവും ഇന്ധനങ്ങളാണ്; വെടിയുപ്പ് ഓക്സിജൻ ഉത്പാദിപ്പിക്കുന്ന പദാർഥവും. ഈ മൂന്നു പദാർഥങ്ങളും ധൂളീ രൂപത്തിൽ മിശ്രണം ചെയ്താണ് വെടിമരുന്ന് ഉണ്ടാക്കുന്നത്. ചൂടേറ്റാൽ ഉടൻതന്നെ വെടിമരുന്നിൽ തീ ആളിക്കത്തുന്നു. ഈ രാസക്രിയ നിമിഷത്തിനുള്ളിൽ കുറച്ചധികം ചൂടും വെളിച്ചവും വാതകങ്ങളും ഉത്പാദിപ്പിക്കുന്നു.

അഗ്നി വ്യാപിക്കുന്നത് അന്തരീക്ഷത്തിലെ ഓക്സിജൻ മൂലമാണ്. സാധാരണയായി കരിയൊഴിച്ചുള്ള പദാർഥങ്ങൾ കത്തുന്നത് വാതകരൂപത്തിലായതിനു ശേഷമാണ്. ഓരോ പദാർഥവും വാതകമാകുന്നത് ഒരു നിശ്ചിത താപനിലയിലാണ്. പല വസ്തുക്കളും എളുപ്പം തീ പിടിക്കുന്നത് അവയുടെ ജ്വലനാങ്കം (flash point) താഴ്ന്നതായതുകൊണ്ടാണ്. കല്ക്കരി തുടങ്ങിയ പല ജൈവപദാർഥങ്ങൾ കൂട്ടിയിട്ടിരുന്നാൽ തനിയെ തീ പിടിക്കാറുണ്ട്. അന്തരീക്ഷത്തിലെ ഓക്സിജനുമായി ചെറിയ തോതിൽ സദാ തുടരുന്ന രാസസംയോജനം മൂലമുണ്ടാകുന്ന ചൂട്, വായുസഞ്ചാരം ഇല്ലാത്ത പരിതഃസ്ഥിതികളിൽ ക്രമേണ വർധിച്ച് തീ ആളിക്കത്തുന്നതിന് സാധ്യതയുണ്ട്. ഇതിന് 'സ്വതഃദഹനം' (Spontaneous combustion) എന്നു പറയുന്നു.

തീ കത്തുന്നതിനാവശ്യമായ മൂന്നു ഘടകങ്ങളിൽ ചിലതെല്ലാം ഇല്ലാതാക്കുകയോ നിയന്ത്രിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നതാണ് അഗ്നിശമനപ്രവർത്തനം. പ്രായോഗികമായി ഉപയോഗിക്കുന്ന അഗ്നിശമനവിധികളെ ഘടകനിയന്ത്രണത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ മൂന്നായി വിഭജിക്കാം:


ഓരോ പ്രവർത്തനരീതിയിലും ഇതിൽ ഒന്നോ ഒന്നിൽ കൂടുതലോ നിയന്ത്രണ രീതികൾ പ്രയോഗിക്കുന്നുണ്ടാകും.

A- ക്ലാസ് അഗ്നി
ഫയർ ഇൻഷുറൻസ് (അഗ്നി-ഇൻഷുറൻസ്)
അഗ്നിനിരോധക പദാർഥങ്ങൾ
ലക്ഷ്യം