ഓരോ നാഗരികതയിലും അതിന്റെ സാമൂഹിക ഘടന രൂപംകൊണ്ടിരുന്നത് അവിടത്തെ തൊഴിലിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിലായിരുന്നു. എന്നാൽ രാജ്യത്തെ സൈനികർ, പുരോഹിതർ എന്നീ വിഭാഗങ്ങൾക്ക് സമൂഹത്തിൽ പ്രത്യേക പദവി നല്കിയിരുന്നതായി മിക്കവാറും എല്ലാ നാഗരികതകളിലും കാണാനാവും.

പ്രാചീന രാജവംശങ്ങളുടെ കാലത്ത് ഈജിപ്തിൽ പ്രധാനമായും രണ്ടു വിഭാഗം ആളുകളാണുണ്ടായിരുന്നത്. ഭരണകർത്താക്കളും ഭരണീയരും. ഫറോവമാരായിരുന്നു ഇവിടത്തെ ഭരണാധികാരികൾ. ഭരണീയരിൽ രാജാവിന്റെ ഭടന്മാർ, പുരോഹിതർ, രാജാവിന്റെ കുടിയാന്മാർ, മറ്റു തൊഴിലാളികൾ എന്നിങ്ങനെയുള്ള തട്ടുകളാണുണ്ടായിരുന്നത്. പ്രഭുക്കളെയും അടിമകളെയും ഈ വിഭജനത്തിൽ ഉൾപ്പെടുത്തിയിരുന്നില്ല.

മെസപ്പൊട്ടേമിയയിലെ സാമൂഹിക ഘടനയ്ക്ക് ആധുനിക വ്യവസ്ഥിതിയുമായി ഏറെ സാമ്യമുണ്ട്. അവിടെ പ്രഭു, അഭിജാതൻ, മുഷ്കേനുകൾ എന്നിങ്ങനെയായിരുന്നു സമൂഹവിഭജനം. പ്രഭുക്കൾ സമൂഹത്തിലെ ഏറ്റവും ഉന്നതരും ഭരണാധികാരികളും ഭൂവുടമകളുമായിരുന്നു. അഭിജാതർ മധ്യവർഗ സമൂഹം. രാജ്യത്തെ ഗുമസ്തന്മാരായിരുന്നു അവർ. മുഷ്കേനുകൾ അഥവാ ഭാഗികമായി സ്വതന്ത്രരായ സാധാരണക്കാർ സമൂഹത്തിൽ ഏറ്റവും കീഴ്ത്തട്ടിൽ ഉണ്ടായിരുന്നവരായിരുന്നു. ഇവരിൽ അധികവും അടിമകളായിരുന്നു; അവർക്കും അടിമകൾ ഉണ്ടായിരുന്നു.

മിക്കവാറും എല്ലാ നദീതടസംസ്കാരങ്ങളിലും അടിമസമ്പ്രദായം നിലനിന്നിരുന്നതായി കാണാം. അവിടുത്തെ സാമൂഹികവും സാമ്പത്തികവുമായ സുസ്ഥിരത ഉറപ്പുവരുത്തുന്നതിൽ ഇതിന് കാര്യമായ പങ്കുമുണ്ടായിരുന്നു.

നൈൽനദീതീരങ്ങളിലെ തദ്ദേശീയരധികവും അടിമകളായിരുന്നു. വിദേശികളായ യുദ്ധത്തടവുകാരായിരുന്നു മറ്റ് അടിമകൾ. സുഡാൻ, ലിബിയ, സിറിയ തുടങ്ങിയ രാജ്യങ്ങളിൽനിന്നുള്ളവരായിരുന്നു അവരിലധികവും. അടിമകളിൽ ചിലരെ ഫറോവ തന്റെ ആസ്ഥാന സദസ്യർക്ക് ദാനം ചെയ്യുകയും അവർ തങ്ങളോടൊപ്പം ജോലിചെയ്യുന്ന ഈജിപ്തുകാരുമായി മിശ്രവിവാഹത്തിൽ ഏർപ്പെടുകയും ചെയ്തിരുന്നു.

മെസപ്പൊട്ടേമിയയിൽ അടിമ വെറും ക്രയവിക്രയ വിധേയമായ ഒരു ചരക്കും യജമാനന്റെ സ്വകാര്യസ്വത്തും നിയമപരമായ യാതൊരു അവകാശവുമില്ലാത്തവരുമായിരുന്നു. 

ഭദ്രമായ സാമൂഹികഘടന ഉറപ്പുവരുത്താൻ മിക്കവാറും എല്ലാ നാഗരികതകളിലും നിയമങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നതായി വിവിധ പഠനങ്ങളിൽ നിന്നും മനസ്സിലാക്കാം. എന്നാൽ ഒരു സംഹിതയുടെ രൂപത്തിലുള്ള പ്രാമാണിക സിദ്ധാന്തങ്ങളുടെ അഭാവത്തിൽ അതിന്റെ യഥാർഥ സ്വഭാവം മനസ്സിലാക്കാൻ പ്രയാസമാണ്. നദീതടസംസ്കാരങ്ങളിലെ സാമൂഹിക ഘടനയിൽ നിർണായകസ്ഥാനം സൈന്യത്തിനുണ്ടായിരുന്നു. തങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചെടുത്ത തനതു സംസ്കാരം അധിനിവേശങ്ങളിലൂടെ നാമാവശേഷമാകാതിരിക്കുന്നതിൽ വലിയ പങ്കാണ് പട്ടാളം വഹിച്ചിട്ടുള്ളത്.

ഈജിപ്തിൽ മതാധിഷ്ഠിത നിയമഘടനയാണ് നിലനിന്നിരുന്നതെങ്കിലും ഇവിടെ എല്ലാ നിയമങ്ങളും പിറവിയെടുത്തതും നിലനിന്നിരുന്നതും ഫറോവയുടെ ഇച്ഛയ്ക്കു വിധേയമായിട്ടായിരുന്നു. നിയമത്തിന്റെ പരമാധികാരം ഫറോവയിലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ രണ്ട് പ്രധാനമന്ത്രിമാരിലും നിക്ഷിപ്തമായിരുന്നു. 

പ്രാചീന സുമേറിയയിലെ നീതിന്യായ ഭരണം പുരോഹിതന്മാരുടെ പ്രത്യേക അവകാശമായിരുന്നു.

പ്രധാന നദീതടസംസ്കാരങ്ങൾ
ശാസ്ത്രം
പതനം
സാമൂഹിക ഘടന