പരിണാമം ജീവികളുടെ രൂപത്തെയും സ്വഭാവത്തെയും മാറ്റിമറിക്കുന്നു. ഇതിൽ എടുത്തു പറയേണ്ടത് പ്രകൃതിനിർദ്ധാരണം മൂലം ജീവികളിൽ ഉണ്ടാവുന്ന അനുകൂലനങ്ങളാണ്. ഭക്ഷണം തേടൽ, ഹിംസ്രജീവികളിൽ നിന്ന് ഒഴിഞ്ഞു മാറൽ, ഇണയെ ആകർഷിക്കൽ തുടങ്ങിയവയിൽ സഹായമാകുക വഴി ഇവ ഫിറ്റ്‌നസിനെ വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നു. ജീവികൾ തമ്മിൽ ബന്ധുക്കളെ സഹായിക്കുകയോ ഇരുപക്ഷത്തിനും ഗുണകരമായ സഹജീവനമോ വഴി ഉള്ള പരസ്പരസഹകരണവും നിർദ്ധാരണ സമ്മർദത്തിലൂടെ ഉരുത്തിരിയാം. ഒരു സമൂഹത്തിൽ നിന്നും വേർപെട്ടു പോകുന്ന ഉപസമൂഹങ്ങൾ ദീർഘകാലം കൊണ്ട് മാതൃസമൂഹവുമായി പ്രത്യുല്പാദനം നടത്താൻ സാധിക്കാത്ത വിധത്തിൽ മാറാനും അങ്ങനെ പുതിയ സ്പീഷീസ് ആകാനും പരിണാമം ഇടയാക്കുന്നു.

ചിലപ്പോൾ ഈ പരിണാമഫലങ്ങളെ സൂക്ഷ്മപരിണാമം (microevolution) സ്ഥൂലപരിണാമം (macroevolution) എന്ന് തിരിക്കാറുണ്ട്. ഇവിടെ അനുകൂലനങ്ങൾ പോലെ താഴ്ന്ന തലത്തിൽ നടക്കുന്ന മാറ്റങ്ങളാണ് സൂക്ഷ്മപരിണാമം. സ്പീഷീസിന് മുകളിൽ നടക്കുന്ന സ്പീഷീസ് ഉണ്ടാകൽ/വേർപിരിയൽ, വംശനാശം എന്നിവയൊക്കെയാണ് സ്ഥൂലപരിണാമം. പൊതുവായി പറഞ്ഞാൽ ദീർഘകാലത്തെ സൂക്ഷ്മപരിണാമത്തിന്റെ ഫലമാണ് സ്ഥൂലപരിണാമം എന്ന് കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. അതായത് ഇവ രണ്ടും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം അടിസ്ഥാനപരമല്ല, മറിച്ച് സമയത്തിന്റേത് മാത്രമാണ്.

പരിണാമത്തെക്കുറിച്ച് സാധാരണ ഉള്ള ഒരു തെറ്റിദ്ധാരണ അതിനു ദീർഘകാല പദ്ധതികളും ലക്ഷ്യങ്ങളും ഉണ്ട് എന്നതാണ്. യഥാർത്ഥത്തിൽ പരിണാമത്തിന് ദീർഘകാല ലക്ഷ്യങ്ങളില്ല. സങ്കീർണ്ണത പോലും ഉണ്ടാവണം എന്ന് നിർബന്ധമില്ല. ജീവികളുടെ എണ്ണവും വൈവിധ്യവും വർദ്ധിച്ചപ്പോൾ സങ്കീർണ്ണതയുള്ള ജീവികളും ഉണ്ടായി എന്നതൊഴിച്ചാൽ ലളിതമായ ജീവികളാണ് ഇന്നും ജീവികളിൽ ഏറ്റവും അധികം. ഭൂമിയിലെ മൊത്തം ജൈവപദാർത്ഥത്തിന്റെ പകുതിയോളം ഭാരം വരുന്നത് സൂക്ഷ്മജീവികളായ പ്രോക്കാരിയോട്ടുകൾ ആണ്. വലിയ ജീവികളെപ്പോലെ ദൃഷ്ടിഗോചരമല്ലെങ്കിലും അവയ്ക്ക് തന്നെയാണ് ഭൂമിയിൽ ഏറെ വൈവിധ്യവും.

പരിണാമപ്രക്രിയകളുടെ അനന്തര ഫലങ്ങൾ
ജനിതക വ്യതിയാനങ്ങളുടെ കാരണങ്ങൾ
അനുകൂലനം
ജീൻ ഒഴുക്ക്