സമൂഹവും നാഗരികതയും, സാമ്പത്തികവും സാങ്കേതികവും ജനസംഖ്യാപരവുമായ ഘടകങ്ങളെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. ഏതൊരു നാഗരികതയുടെയും സ്വഭാവത്തെ രൂപീകരിക്കുന്നതിൽ ഭൗതികവും ജീവശാസ്ത്രപരവുമായ ഘടകങ്ങൾക്ക് നിർണായകമായ പങ്കുണ്ട്. ജനസംഖ്യയിലുണ്ടാകുന്ന ഏറ്റകുറച്ചിലുകൾ, ആരോഗ്യം, രോഗം, സാമ്പത്തിക-സാങ്കേതിക വളർച്ചയും താഴ്ചയും എന്നീ ഘടകങ്ങൾ സാംസ്കാരികവും സാമൂഹികവുമായ ഘടനകളെ നിർണായകമായി സ്വാധീനിക്കുന്ന, ഈ ഘടകങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള പഠനത്തെയാണ് രാഷ്ട്രീയസമ്പദ്ശാസ്ത്രം എന്നതുകൊണ്ട് അർഥമാക്കുന്നത്. 

മധ്യകാല യൂറോപ്യരുടെ വിഭവങ്ങൾ തേടിയുള്ള സഞ്ചാരങ്ങളും, അവയ്ക്കുവേണ്ടിയുള്ള അധിനിവേശങ്ങളും നാഗരികതയെ നിർണയിച്ച ഘടകങ്ങളാണ്. ലോകത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളുമായി വ്യാപാരബന്ധത്തിലേർപ്പെടുകയും മൂലധനം യൂറോപ്പിലേക്ക് എത്തിക്കുകയും ചെയ്തതിന്റെ ഭാഗമായാണ് യൂറോപ്യൻ നാഗരികത ശക്തമായത്. കൂട്ടക്കൊലകളുടെയും, വംശഹത്യയുടെയും, മതപരിവർത്തനങ്ങളുടെയും, മുതലാളിത്തത്തിന്റെ യുദ്ധപാതയും ചേർന്നതാണ് പടിഞ്ഞാറൻ ആധുനിക നാഗരികതയുടെ അടിത്തറ. അവയുടെ ഭാഗമായും, ബന്ധപ്പെട്ടും മറ്റുമാണ് ഇന്ത്യയെപ്പോലുള്ള രാജ്യങ്ങളുടെ ആധുനിക നാഗരികതകളും നിലനിന്നിരുന്നത്.

സാമൂഹിക വികാസത്തിന്റെ ആദിമഘട്ടങ്ങളിൽ മനുഷ്യർ തന്നെയായിരുന്നു മുഖ്യവിഭവകേന്ദ്രം. അവരുടെ പേശീബലവും മസ്തിഷ്കവും തന്നെയായിരുന്നു നാഗരികതാനിർമ്മാണപ്രവർത്തനങ്ങളുടെ മുഖ്യ ഊർജസ്രോതസ്സ്. ജനസംഖ്യാവർധനവിനെ, അതിനാൽ നാഗരികയുടെ വളർച്ചയെ സഹായിക്കുന്നഘടകമായി കാണാവുന്നതാണ്. പക്ഷേ, ആധുനിക കാലയളവിൽ, ജനസംഖ്യയിലെ അമിതപ്പെരുപ്പം നാഗരികതയുടെ നിലനിൽപ്പിനെത്തന്നെ ബാധിച്ചിട്ടുണ്ട് എന്നതിൽ തർക്കമില്ല. ജനസംഖ്യാ വളർച്ച സാമ്പത്തിക വളർച്ചയെക്കാൾ കൂടുതലാകുമ്പോൾ അത് പ്രതികൂലമാകുന്നു. അതിന്റെ ഫലം ഭക്ഷ്യക്ഷാമം, വരുമാനത്തിലെകുറവ്, സാമൂഹികമായ കലാപങ്ങൾ എന്നിവയാണ്. ചിലപ്പോൾ പകർച്ചവ്യാധികളും പട്ടിണിയുമുണ്ടാകാം. യൂറോപ്പിൽ 14-ാം ശ. ത്തിന്റെ രണ്ടാം പകുതിയിലുണ്ടായ 'കറുത്ത മരണം' (Black Death) എന്നറിയപ്പെടുന്ന ദുരന്തം ഇതിനുദാഹരണമാണ്.

ജനസംഖ്യയുടെ ഈ ദൂഷിതവലയത്തിൽ നിന്ന് മനുഷ്യർ മോചിതരായത് വ്യവസായ നാഗരികതയുടെ ആവിർഭാവത്തോടെയാണ്. ജനസംഖ്യയിലുണ്ടാകുന്ന വർധനവിനെ ഉത്പാദനക്ഷമമാക്കി മാറ്റാൻ കഴിഞ്ഞു എന്നതാണ് വ്യവസായവത്കരണത്തിന്റെ മേന്മ. മനുഷ്യാധ്വാനത്തിനുണ്ടായ വർധിച്ചമൂല്യം ഫലത്തിൽ യന്ത്രങ്ങളുടെ നിർമ്മാണത്തിനു കാരണമായി. ക്ലാസ്സിക്കൽ കാലഘട്ടത്തിൽ അതിന്റെ ധിഷണാശക്തി എത്രതന്നെ ഉയർന്നതായിരുന്നാലും അതിന്റെ തത്തുല്യമായ രീതിയിൽ യന്ത്രങ്ങൾ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടിരുന്നില്ല. കാരണം അന്ന് അടിമകളുണ്ടായിരുന്നു. ഇത് അതിന്റെ ദൌർബല്യം കൂടിയായിരുന്നു. 18-ാം ശ.-ത്തിനുമുമ്പ് ചൈന സാങ്കേതികമായി വളരെയേറെ അഭിവൃദ്ധിപ്പെട്ടിരുന്നുവെങ്കിലും, അമിതജനസംഖ്യ വലിയൊരു പ്രതികൂലഘടകമായിരുന്നു. സാമ്പത്തികജീവിതത്തിൽ ഉയർച്ചയും താഴ്ചയും ഉണ്ടാകാറുണ്ട് അതിന്റെയൊക്കെ സ്വാധീനം നാഗരികതയിലും പ്രതിഫലിക്കുക സ്വാഭാവികമാണ്. വളർച്ചയിലും താഴ്ചയിലും സാമ്പത്തികപ്രവർത്തനങ്ങൾ സമൂഹത്തിൽ മിച്ചമുണ്ടാക്കുന്നുണ്ട്. ഈ മിച്ചത്തിന്റെ ഉപയോഗമാണ് നാഗരികതകളിലെ ആഡംബരങ്ങൾക്കും കലാപ്രവർത്തനങ്ങൾക്കും പ്രചോദകമാവുന്നത്. 16-ാം ശ. മുതൽ യൂറോപ്യൻ നാഗരികതയുടെ ചരിത്രം പരിശോധിച്ചാൽ മുതലാളിത്തത്തിന്റെയും സമ്പത്തിന്റെയും മുദ്ര വളരെ പ്രകടമാണ്. 

നാഗരികതയും സമ്പദ്ഘടനയും
നാഗരികതയും ചിന്താരീതിയും
നാഗരികതയും ഭൂപ്രദേശവും
നാഗരികതയും സമൂഹവും