മഹാഭാരതത്തിലെ ഏറ്റവും വികാരഭരിതവും വേദനാജനകവുമായ ഒരു ഭാഗമാണ് കൃഷ്ണനും ദുര്യോധനനും തമ്മിലുള്ള സംഭാഷണം . ദുര്യോധനൻ അധർമ്മിയാണെങ്കിലും അദ്ദേഹത്തിലെ കുലീനതയും ധീരതയും ദേവന്മാരെപ്പോലും ആനന്ദിപ്പിച്ചിരുന്നു . ലോകനാഥനായ ഭഗവാൻ കൃഷ്ണൻ പാണ്ഡവരുടെ ഏകയാശ്രയമായിരുന്നു . അദ്ദേഹം പാണ്ഡവരുടെ നന്മയ്ക്കായി ചെയ്ത ചില കർമ്മങ്ങളെ ദുര്യോധനൻ മരണക്കിടക്കയിൽ കിടന്നുകൊണ്ട് വിമര്ശിക്കുകയാണിവിടെ ചെയ്യുന്നത് . പാണ്ഡവർക്ക് എപ്പോഴും അഭിവന്ദ്യനായ കൃഷ്ണനെ ദുര്യോധനൻ അൽപ്പം പോലും മാനിക്കുന്നില്ല . പകരം ഭർസിക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത് . അതിന്റെ ചുരുക്കം ഇങ്ങനെ .

ഭീമന്റെ ചതിയാലുള്ള പ്രഹരമേറ്റ് തുടയൊടിഞ്ഞുകിടന്ന ദുര്യോധനനെ ഭീമൻ തലയ്ക്കു ചവുട്ടി " എടാ ദ്രോഹി " -എന്ന് സംബോധന ചെയ്തു . ഇത് യുധിഷ്ഠിരനും കൃഷ്ണനും ഇഷ്ടമായില്ല . തുടർന്ന് അവർ ഭീമനെ വിലക്കുകയും ദുര്യോധനനെ ഭർസിച്ചുകൊണ്ടു സംസാരിക്കുകയും ചെയ്തു . കൃഷ്ണൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു .വിദുരനും ദ്രോണരും ഭീഷ്മരും സഞ്ജയനുമൊക്കെ ഉപദേശിച്ചിട്ടും ഇവർ പാണഡവർക്കു അവരുടെ പിതൃരാജ്യം നൽകിയില്ല . ഇവൻ മിത്രവുമല്ല ശത്രുവുമല്ല . ഇവൻ പുരുഷാധമനാണ് . എന്തിനാണ് കൊള്ളിവാക്കുകളാൽ ഇവനെ വീണ്ടും നിങ്ങൾ കുത്തുന്നു . മന്നവന്മാരെ നിങ്ങൾ തേരിൽ കയറുക . നമുക്ക് പോകാം . ഭാഗ്യം കൊണ്ട് ഈ പാപി ബന്ധുക്കളോടൊത്തു കൊല്ലപ്പെട്ടു . 

കൃഷ്ണന്റെ ഈ ആക്ഷേപം ദുര്യോധനൻ കേട്ടു . അവൻ വേദന കടിച്ചിറക്കിക്കൊണ്ട് ഉയർന്നിരുന്ന് കൃഷ്ണനെ നോക്കി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു . 
" കംസദാസന്റെ പുത്രാ . നിനക്കിതിൽ നാണമില്ലേ ?. തികഞ്ഞ അധർമ്മത്താൽ അല്ലേ ഭീമൻ എന്നെ വീഴ്ത്തിയത് ?. എന്നെ തുടയിൽ അടിക്കുവാൻ അർജ്ജുനൻ വഴി ഭീമനെ ഓർമ്മിപ്പിച്ചത് ഞാൻ അറിഞ്ഞില്ലെന്നാണോ നീ കരുതുന്നത് ?. സത്യയുദ്ധം ചെയ്യുന്ന യോദ്ധാക്കളെ ചതിവിദ്യകൾ ചെയ്തു തോൽപ്പിച്ചിട്ടും നിനക്ക് നാണമില്ലേ ?. നാൾ തോറും യോദ്ധാക്കളെ വീഴ്ത്തിക്കൊണ്ടിരുന്ന ഭീഷ്മരെ ശിഖണ്ഡിയെ മുൻനിറുത്തിയല്ലേ അർജ്ജുനൻ വധിച്ചത് ? അശ്വത്ഥാമാവ് എന്ന ആനയെക്കൊന്ന് വില്ലു വയ്പ്പിച്ചിട്ടല്ലേ ദ്രോണരെ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ കൊന്നത് ? അതും നീ കണ്ടു നിന്നില്ലേ ?പാർത്ഥനെ കൊല്ലാനായി കർണ്ണൻ യാചിച്ചു വാങ്ങിയ വേൽ ഘടോൽക്കചനിൽ പ്രയോഗിപ്പിച്ചതും പാപിയായ നീയല്ലേ ? കൈയ് അറ്റു പ്രായോപവേശം ചെയ്ത യൂപകേതുവിനെ സാത്യകിയെക്കൊണ്ട് കൊല്ലിച്ചതും നീയല്ലേ ? 
അർജ്ജുനനെ വധിക്കുവാൻ മുഖ്യകർമ്മം ചെയ്യുന്ന കർണ്ണനെ നീ ചതിച്ചു . അശ്വസേനഫണീന്ദ്രനെ നീ ചതിച്ചു . രഥ ചക്രം വീണു കഷ്ടപ്പെട്ട് കുഴങ്ങുമ്പോൾ ചക്രം പൊക്കുന്ന നേരത്തല്ലേ മനുഷ്യരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ കർണ്ണനെ നീ കൊല്ലിച്ചത് ?. എന്നോടും കർണ്ണനോടും ഭീഷ്മരോടും ദ്രോണരോടുമൊക്കെ നേരെചൊവ്വേ പൊരുതിയിരുന്നെങ്കിൽ നിങ്ങൾ ജയിക്കുമോ ? ഒരിക്കലുമില്ല . അനാര്യനായ നീ ചതിപ്പണി ചെയ്തു ധർമ്മിഷ്ഠരായ രാജാക്കളെയൊക്കെ കൊല്ലിച്ചു . ചതിച്ചു എന്നെയും മറ്റുള്ളവരെയും കൊല്ലിച്ചില്ലേ ?." 

വാസുദേവൻ മറുപടി പറഞ്ഞു . 
" ഹേ ഗാനധാരീപുത്രാ . പാപമാർഗ്ഗത്തിൽ നിൽക്കുന്ന നീ ബന്ധുക്കളോടും ഭ്രാതാക്കളോടും മരിച്ചത് നിന്റെ പാപംകൊണ്ടാണ് . ഭീഷ്മദ്രോണാദികൾ വീണുപോയതും നിന്റെ പാപംകൊണ്ടു മാത്രമാണ് . കർണ്ണൻ നിന്റെ മാർഗ്ഗം പിന്തുടർന്നതുകൊണ്ടാണ് മരണപ്പെട്ടത് . ഞാൻ ഇരന്നിട്ടും പാണ്ഡവരുടെ പിതൃസ്വത്ത് നീ കൊടുത്തുവോ ? . ലോഭം കൊണ്ട് ശകുനിയുടെ ഉപദേശപ്രകാരമല്ലേ പാണ്ഡവരുടെ പിതൃസ്വത്ത് നീ തട്ടിയെടുത്തത് ? . നീ ഭീമന് വിഷം കൊടുത്തില്ലേ ?. പാണ്ഡവരെ അവരുടെ മാതാവോടൊപ്പം അരക്കില്ലത്തിലിട്ടു നീ ചുട്ടില്ലേ ?. തീണ്ടാരിയായിരുന്ന കൃഷ്ണയെ ചൂതാടുന്ന സഭയിലിട്ടു വലിച്ചിഴച്ചില്ലേ ? . എടാ , ദുഷ്ടാ . അപ്പോൾത്തന്നെ നാണമില്ലാത്ത നീ മരിച്ചു കഴിഞ്ഞു . ചൂതറിയാത്ത യുധിഷ്ഠിരനെ അക്ഷവിദഗ്ദ്ധനായ ശകുനിയെക്കൊണ്ട് നീ ചതിച്ചു ജയിച്ചു . അതുകൊണ്ടൊക്കെയാണ് നിന്നെ ഇങ്ങനെ കൊന്നത് . പാപിയായ നിന്റെ അളിയൻ ജയദ്രഥൻ കാട്ടിൽ വച്ച് പാണ്ഡവരില്ലാത്ത സമയം നോക്കി ദ്രൗപദിയെ അപഹരിച്ചു പീഡിപ്പിച്ചു .പല മഹാരഥന്മാർ ചേർന്ന് അഭിമന്യുവിനെ നിന്റെ പ്രേരണയാൽ അടിച്ചു കൊന്നു . അതുകൊണ്ടൊക്കെയാണ് നിന്നെ ഇങ്ങനെ കൊന്നത് . ഏതേത് അന്യായം ഞങ്ങൾ ചെയ്തതായിട്ടു പറയുന്നുവോ അതൊക്കെ നിന്റെ ദുഷ്ടതകൊണ്ട് ചെയ്തതാണ് . ഗുരുജനങ്ങളുടെ ഉപദേശം നീ കേട്ടില്ല . നീ വൃദ്ധന്മാരെ ഉപാസിച്ചിട്ടില്ല . അവരുടെ ഹിതം കേട്ടുമില്ല . ലോഭത്തിനും തൃഷ്ണയ്ക്കും നീ പാട്ടിലായി . പല ദുഷ്ക്കർമ്മങ്ങളും നീ ചെയ്തു . അതിന്റെ ഫലം നീ അനുഭവിക്കുക . "

തുടർന്ന് കൃഷ്ണനോട് ദുര്യോധനൻ പറഞ്ഞു . 
" ഞാൻ നന്നായി അദ്ധ്യായനം ചെയ്തു . ധാരാളമായി ദാനം ചെയ്തു . ഭൂമി നന്നായി ഭരിച്ചു . സ്വധർമ്മം നോക്കുന്ന രാജാക്കന്മാർക്ക് എപ്രകാരമുള്ള അന്ത്യമാണോ ശ്രേഷ്ഠമായി കണക്കാക്കുന്നത് അപ്രകാരമുള്ള ഒരന്ത്യം എനിക്ക് ലഭിച്ചു . ശത്രുവിനോട് ധീരമായി പോരാടി ഞാൻ പതിച്ചു . ഇത്ര ഉത്തമമായ ഒരന്ത്യം ഏതു രാജാവിനുണ്ടാകും ?. മന്നവന്മാർക്കു ദുർലഭവും വിണ്ണോർക്കു ചേർന്നതുമായ അത്യൈശ്വര്യം നേടി വാണു . എനിക്ക് ഇപ്രകാരം ശ്രേഷ്ഠമായ അന്ത്യമുണ്ടായി . ഇങ്ങനെ ഉത്തമമായ അന്ത്യം ആർക്കു ലഭിക്കും ?. ഹേ അച്യുതാ , ഞാൻ എന്റെ സുഹൃത്തുക്കളോടും സഹോദരങ്ങളോടുമൊത്ത് സ്വർഗ്ഗത്തിൽ സുഖിക്കും . നിങ്ങളൊക്കെ ആശകെട്ട് ദുഃഖിച്ച് ദുഃഖിച്ച് നാളുകൾ ദീനമായി കഴിച്ചുകൂട്ടും . "

ധീരനായ ദുര്യോധനൻ ഇത് പറഞ്ഞപ്പോൾ അവിടെ പുണ്യഗന്ധമുള്ള പുഷ്പങ്ങളുടെ വൃഷ്ടിയുണ്ടായി . മനോഹരമായ വാദ്യം ഗന്ധര്വന്മാർ കൊട്ടി ഘോഷിച്ചു . ദുര്യോധനനെ കീർത്തിച്ച് അപ്സരസ്സുകൾ പാടി . സിദ്ധന്മാർ "നല്ലത് ", "നല്ലത് " , എന്ന് പറഞ്ഞു ദുര്യോധനനെ പുകഴ്ത്തി . പുണ്യഗന്ധം പരത്തുന്ന കാറ്റു വീശി . ദിക്കുകളൊക്കെ പ്രകാശിച്ചു . ആകാശവും വൈഡൂര്യം പോലെ ശോഭിച്ചു . ദുര്യോധനനെ ദേവന്മാർ പൂജിച്ചതു കണ്ടു; ആ അത്യത്ഭുതമായ പൂജ കണ്ടു കൃഷ്ണനും പാണ്ഡവരും ലജ്ജിതരായി . ഭീഷ്മരെയും ദ്രോണരെയും കർണ്ണനേയും ഭൂരിശ്രവസ്സിനേയും അധർമ്മത്താൽ കൊന്നതായി ദുര്യോധനൻ പറഞ്ഞതുകേട്ട് പാണ്ഡവർ ദുഃഖിതരായി .
കൃഷ്ണാർജ്ജുന സംവാദം
ഭാസന്റെ ദുര്യോധനൻ
ദുര്യോധനനും കൃഷ്ണനും
ദുര്യോധനന്റെ വൈഷ്ണവയാഗം