പന്തളം രാജവംശജർ "ഭാർഗവ" ഗോത്രത്തിൽ പെട്ടവരാണെന്നാണ് വിശ്വസിക്കുന്നത്. എന്നാൽ കേരളത്തിലെ മറ്റു ക്ഷത്രിയവംശജർ "വിശ്വാമിത്ര" ഗോത്രത്തിൽ പെട്ടവരാണ്. എന്നാൽ കേരളത്തിലെ മറ്റ് രാജവംശങ്ങളുമായുള്ള ബന്ധം കാരണം പില്ക്കാലത്ത് പന്തളം രാജവംശം നായർ കുലത്തിൽ ലയിച്ചു. പന്തളരാജനായിരുന്ന രാജ രാജശേഖരൻ നായാട്ടിനായി പോയപ്പോൾ പമ്പാ നദിക്കരയിൽ നിന്ന് ഒരു ശിശുവിന്റെ കരച്ചിൽ കേൾക്കുകയുണ്ടായി. ശബ്ദം കേട്ട ദിക്കിലേക്ക് പോയ രാജാവ് അവിടെ ഒരു കോമള വദനനായ കഴുത്തിൽ മണിയോടുകൂടിയ ഒരു ശിശുവിനെ കണ്ടു. കുട്ടികൾ ഇല്ലാതെയിരുന്ന രാജാവിന് ഇശ്വരൻ തനിക്കു തന്ന വരമാണ് ഈ ശിശുവെന്ന് വിശ്വസിച്ചു. ആ സമയം അവിടെ ആഗതനായ അഗസ്ത്യ മഹർഷി രാജാവിൻെറ്റ വ്യാകുലതകൾ അകറ്റികൊണ്ടു പറഞ്ഞു;

ഗുരുകുല വിദ്യാഭ്യാസത്തിന് ശേഷം ചീരപ്പൻചിറ കളരിയിൽ നിന്ന് കളരിമുറകൾ അഭ്യസിച്ച മണികണ്ഠനെ പന്തളരാജൻ യുവരാജാവായി വാഴിക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. എന്നാൽ മണികണ്ഠനോട് അസൂയ പുലർത്തിയിരുന്ന മന്ത്രി പല കുതന്ത്രങ്ങളുമുപയോഗിച്ച് രാജ്ഞിയെ പാട്ടിലാക്കി. മണികണ്ഠനെ അളവറ്റ് സ്നേഹിച്ചിരുന്ന രാജ്ഞി മന്ത്രിയുടെ പൊളളയായ വാക്കുകൾ കേട്ട് അവർ മെനഞ്ഞ പദ്ധതികൾ പ്രകാരം കഠിനമായ വയറുവേദന നടിച്ചു. കൊട്ടാരം വെെദ്ധ്യർ മന്ത്രിയുടെ നിർദ്ദേശപ്രകാരം രാജ്ഞിയുടെ കലശലായ വയറുവേദനക്ക് പുലിപ്പാൽ മാത്രമാണ് ഏക ഉപായമെന്ന് പറഞ്ഞു. അവതാര ഉദ്ദേശം പൂർത്തിയാകാൻ സമയമായതിനാലാണ് നല്ലവളായ രാജ്ഞി പോലും മന്ത്രിയുടെ വാക്കുകളെ വിശ്വസിച്ചത്.

ആരെക്കൊണ്ടും നടക്കില്ല എന്ന് വിചാരിച്ചത് മണികണ്ഠൻ ഏറ്റെടുത്തു. പുലിപ്പാലിനായി കൊടും കാട്ടിലേക്ക് പുറപ്പെട്ട മണികണ്ഠൻ മഹിഷിയെ നിഗ്രഹിച്ച് ഒരു പറ്റം പുലികളുമായി പന്തളത്തെത്തി. ഇതുകണ്ടവർ നാലുപാടും ചിതറി ഓടി. മണികണ്ഠൻ ഒരു സാധാരണ മനുഷ്യനല്ലെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ രാജാവും രാജ്ഞിയും മന്ത്രിയും കൊട്ടാരത്തിലുണ്ടായിരുന്ന മറ്റുളളവരും മണികണ്ഠനെ തൊഴുതു വണങ്ങി. തൻറ്റെ അവതാര ഉദ്ദേശം പൂർത്തീകരിച്ച മണികണ്ഠൻ രാജാവിനോട് ശബരിമലയിൽ തനിക്കായി ഒരു ക്ഷേത്രം പണിയണമെന്നും തന്നെ പോകുവാൻ അനുവദിക്കണമെന്നും അഭ്യർത്ഥിച്ചു. അനന്തരം അപ്രത്യക്ഷനായ മണികണ്ഠനെ "അയ്യനെ" എന്നും "അപ്പനെ" എന്നും ജനങ്ങൾ വിളിച്ചു. ഇപ്രകാരമാണ് മണികണ്ഠന് "അയ്യപ്പൻ" എന്ന പേര് ലഭിച്ചത്.

ഈ വന്ദനശ്ലോകത്തിൽ പാണ്ഡ്യേശ വംശതിലകനും കേരളത്തിലെ കേളീവിഗ്രഹനുമായ ശാസ്താവിനെയാണ് വർണ്ണിച്ചിരിക്കുന്നത്. ഇതിൽ കീർത്തിക്കുന്നത് പാണ്ഡ്യ രാജവംശത്തെയാണ്.

ചരിത്രം
പന്തളം കൊട്ടാര സമുച്ചയം
കൊച്ചുകോയിക്കൽ തേവാരപ്പുര
അയ്യപ്പനുമായുളള ബന്ധം