ଦଶ ମହାବିଦ୍ୟାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଆଦ୍ୟାଶକ୍ତି ମହାକାଳୀଙ୍କର ଅନ୍ୟ ରୂପ ହେଉଛନ୍ତି ହିଙ୍ଗୁଳା I ସେ ହିଁ ଧୂମ୍ରବର୍ଣ୍ଣା ଧୂମାବତୀ I ଅଗ୍ନି ସ୍ୱରୂପିଣୀ ହିଙ୍ଗୁଳାଙ୍କ ସହିତ ମହାକାଳୀଙ୍କର ଐକ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରସମ୍ମତ । ହିଙ୍ଗୁଳା ଆରାଧନା କେବଳ <MASK>ରେ ନୁହେଁ ଭାରତୀୟ ଶକ୍ତି ଆରାଧନାରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ବିଶେଷ ବିଶ୍ୱାସ ଓ ପ୍ରାଚୀନ ଶାକ୍ତ ପରମ୍ପରା I ଅଗ୍ନିଦେବୀ ହିଙ୍ଗୁଳାଙ୍କୁ ସର୍ବପ୍ରଥମେ ଆଦିମ ଅଧିବାସୀମାନେ ପୂଜା କରୁଥିଲେ ‌I ହିଙ୍ଗୁଳା ଶବ୍ଦଟି ମୁଣ୍ଡାରୀ ଭାଷାରୁ ଆସିଛି ବୋଲି ଗବେଷକମାନେ ମତ ଦିଅନ୍ତି I ଓଡ଼ିଶାର ତାଳଚେର, ବାମଣ୍ଡା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ହିଙ୍ଗୁଳା ଦେବୀଙ୍କ ପୂଜା କରାଯାଏ I କିନ୍ତୁ ତାଳଚେରର ଗୋପାଳପ୍ରସାଦରେ ଅଧିଷ୍ଠିତା ଦେବୀଙ୍କୁ ଓଡ଼ିଶାର ଅଷ୍ଟଚଣ୍ଡୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଛି I
ହିଙ୍ଗଳାଜ ଭବାନୀ ଶକ୍ତିପୀଠ
ଓଡ଼ିଶା ପାକିସ୍ତାନ ଚୀନ ମିଜୋରମ