പൊതുവേ യൂണിക്സ്-പോലെയുള്ളതും ലിനക്സ് ഓപ്പറേറ്റിങ് സിസ്റ്റങ്ങളും ഉപയോഗിക്കുന്ന ജാലകവ്യവസ്ഥയാണ് എക്സ് ജാലകവ്യവസ്ഥ (ആംഗലേയം:X Window System). മറ്റു ജാലകവ്യവസ്ഥകളെ അപേക്ഷിച്ച് എക്സ് ജാലകവ്യവസ്ഥയിൽ പണിയിട പരിസ്ഥിതികൾ കൂടുതൽ മികവുറ്റ പ്രകടനം കാഴ്ച വെക്കുന്നു. ഇത്തരത്തിലുള്ള പണിയിട പരിസ്ഥിതികളിൽ സാധാരണയായി ഒരു ജാലക നിർവ്വാഹക സംവിധാനം (സാധാരണയായി മെറ്റാസിറ്റിയോ ക്വിനോ), ഒരു രേഖാനിർവ്വാഹക സംവിധാനം (സാധാരണയായി ഡോൾഫിനോ നോട്ടിലസോ), ഒരു കൂട്ടം തീമുകൾ, പ്രോഗ്രാമുകൾ, ലൈബ്രറികൾ എന്നിവയടങ്ങിയിട്ടുണ്ടാകും. ഒരു പണിയിട പരിസ്ഥിതിയിലെ മുഴുവൻ ഘടകങ്ങളും ഒരു ഉപഭോക്താവിന് എല്ലായ്പ്പോഴും ദൃശ്യമായിക്കൊള്ളണമെന്നില്ല. ചിലതെല്ലാം വളരെ താഴ്ന്ന കോഡായിരിക്കാമ ഉപയോഗിക്കുന്നത്. ഉദാഹരണമായി കെഡിഇയിലെ കിയോ വളരെ വിശാലമായ തരത്തിൽ വിർച്യുൽ ഡിവൈസുകളെ നിയന്ത്രിക്കാൻ ഉപഭോക്താവിന് അവസരമൊരുക്കുന്നു. ഇത് കെഡിഇക്ക് പുറത്ത് ലഭ്യമല്ല.

ആദ്യത്തെ പണിയിട പരിസ്ഥിതി 1993ൽ ഇറങ്ങിയ സിഡിഇ ആയിരുന്നെങ്കിലും കുത്തക സോഫ്റ്റ്‌വെയർ ആയതിനാൽ വേണ്ടത്ര ജനപ്രീതി ലഭിച്ചില്ല. പിന്നീട് 1996ൽ ക്യൂട്ടി ടൂൾകിറ്റ് ഉപയോഗിച്ച് നിർമ്മിച്ച കെഡിഇ പുറത്തിറങ്ങി. കെഡിഇ സ്വതന്ത്ര സോഫ്റ്റ്‌വെയർ ആയിരുന്നെങ്കിലും അന്ന് ക്യൂട്ടി ടൂൾകിറ്റ് സ്വതന്ത്രമായിരുന്നില്ല. ശേഷം 1997ൽ ജിടികെ+ ഉപയോഗിക്കുന്ന ഗ്നോം പുറത്തിറങ്ങി. എക്സ്എഫ്സിഇയും 1997ൽ പുറത്തിറങ്ങി. പക്ഷേ എൽഎക്സ്ഡിഇ പുറത്തിറങ്ങിയത് 2006ലാണ്. ഇന്ന് ഗ്നോമും കെഡിഇയും ജനപ്രിയ പണിയിട പരിസ്ഥിതികളായി നിലനിൽക്കുന്നു. ഇവ ലിനക്സ് വിതരണങ്ങളിൽ സ്വതേ കാണാവുന്നതുമാണ്.
ഇവ പ്രദാനം ചെയ്യുന്ന സംഗതികൾ ഇവയാണ്:
രണ്ടായിരത്തോടെ കെഡിഇക്കും ഗ്നോമിനും പക്വതയെത്തി. അപ്പീൽ കെഡിഇക്കും ടോപസ് ഗ്നോമിനും പുതിയ സമൂലമാറ്റങ്ങൾ കൊണ്ടുവരാനുള്ള പദ്ധതികളാണ്. ഒരേ ലക്ഷ്യമാണെങ്കിലും കെഡിഇയും ഗ്നോമും ഉപയോക്താവിനെ സമീപിക്കുന്ന രീതിയിൽ വളരെ പ്രകടമായ വ്യത്യാസങ്ങൾ കാണാൻ കഴിയും. കെഡിഇ ഭംഗിയേറിയതും എന്നാൽ സങ്കീർണ്ണവുമായ ഒരു പണിയിടം വാഗ്ദാനം ചെയ്യുമ്പോൾ ഗ്നോമിന്റേത് വളരെ ലളിതമായ സമ്പർക്കമുഖമാണ്. പൊതുവായി ഇവ രണ്ടു വ്യത്യസ്ത തരത്തിലുള്ള ഉപയോക്താക്കളാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്. എന്നാൽ ഈ പണിയിട പരിസ്ഥിതികൾക്കെല്ലാം പൊതുവായി ധാരാളം സംഗതികൾ കാണാൻ കഴിയും, പ്രധാനമായും എക്സ് ജാലകവ്യവസ്ഥ. ഫ്രീഡെസ്ക്ടോപ്പ്.ഓർഗ് ഇത്തരത്തിലുള്ള ഇരട്ടിക്കലുകൾ ഒഴിവാക്കാൻ ഉദ്ദേശിച്ചുള്ളതാണ്.
ഗ്നോമും കെഡിഇയും ഉയർന്ന ഹാർഡ് വെയറുകൾ ഉപയോഗിക്കേണ്ടി വരുന്നവയാണ്. എന്നാൽ താരതമ്യേന ലളിതമായതും കുറഞ്ഞ ഹാർഡ് വെയറുകൾ ഉപയോഗിക്കാവുന്നയുമാണ് എൽഎക്സ്ഡിഇ, എക്സ്എഫ്സിഇ എന്നിവ. ഇവ രണ്ടും ജിടികെ+ ആണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്. ക്യൂട്ടി ഉപയോഗിക്കുന്ന ഭാരം കുറഞ്ഞ പണിയിട പരിസ്ഥിതിയാണ് റേസർ-ക്യൂട്ടി.
ഭാരമേറിയഎക്സ് ജാലകവ്യവസ്ഥ ജാലകവ്യവസ്ഥയ്ക്ക് പകരമാകാൻ കഴിയുന്ന നിർമ്മാണത്തിലിരിക്കുന്ന ഭാരം കുറഞ്ഞ ഒരു ജാലകവ്യവസ്ഥയാണ് വേയ്ലൻഡ്.

ഉദാഹരണങ്ങൾ
നടപ്പാക്കൽ
ചരിത്രവും ഉപയോഗവും
എക്സ് ജാലകവ്യവസ്ഥ