ജീവിതത്തിന്റെ അവസാനത്തെ ഇരുപത്തിരണ്ടുവർഷക്കാലത്ത് വിടാതെ പിന്തുടർന്ന അനാരോഗ്യത്തിനിടയിലും, ഡാർവിൻ തന്റെ പരിശ്രമങ്ങൾ തുടർന്നു. 'വംശോല്പത്തി', ആദ്യം പദ്ധതിയിട്ട വലിയപുസ്തകത്തിൽ അവതരിപ്പിക്കാനിരുന്ന സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ ഒരു സംഗ്രഹം മാത്രമായിരുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാദങ്ങളുടെ കൂടുതൽ വിവാദപരമായ വശങ്ങൾ വെളിച്ചം കണ്ടിരുന്നില്ല. പൂർവവംശങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള മനുഷ്യന്റെ ഉല്പത്തിക്കുള്ള തെളിവുകളുടെ പഠനവും, മനുഷ്യന്റെ ബൗദ്ധികമായ കഴിവുകളുടേയും സമൂഹവ്യവസ്ഥയുടേയും വികാസം സാധ്യമാക്കിയ സാഹചര്യങ്ങളുടെ വിശകലനവും ബാക്കി നിന്നു. ജീവജാലങ്ങളുടെ സ്വഭാവവിശേഷങ്ങളിൽ, സൗന്ദര്യാത്മകവും ആലങ്കാരികവും ആയ പ്രസക്തി മാത്രമുള്ളവയുടെ വിശദീകരണവും ആവശ്യമായിരുന്നു. ഡാർവിൻ പരീക്ഷണങ്ങളും, ഗവേഷണവും, എഴുത്തും തുടർന്നു.

മകൾ രോഗബാധിതയായപ്പോൾ, സസ്യവിത്തിനങ്ങളേയും വളർത്തുമൃഗങ്ങളേയും ഉപയോഗിച്ചുള്ള പരീക്ഷണങ്ങൾ മാറ്റി വച്ച് ഡാർവിൻ അവൾക്കൊപ്പം കടലോരത്തുള്ള ഒരു സുഖവാസകേന്ദ്രത്തിൽ പോയി. അവിടെ അദ്ദേഹം ഓർക്കിഡുകളിൽ തല്പരനായി. ഓർക്കിഡുകളുടെ ഭംഗിയുള്ള പൂക്കൾ ഷഡ്പദങ്ങൾ വഴിയുള്ള പരാഗണത്തെ നിയന്ത്രിച്ച് മിശ്ര-ബീജസങ്കലനം സാധ്യമാക്കുന്നത് എങ്ങനെയെന്നതിനെക്കുറിച്ചുള്ള ശ്രദ്ധേയമായ ഒരു പഠനത്തിലാണ് ഇത് കലാശിച്ചത്. ബാർണക്കിളുകളുടെ കാര്യത്തിലെന്നപോലെ, ഇവയിലും, സമാനതയുള്ള അവയവങ്ങൾ വ്യത്യസ്ത ധർമ്മങ്ങൾക്കാണ് പ്രയോജനപ്പെട്ടിരുന്നത്. വീട്ടിൽ തിരികെ എത്തിയ ഡാർവിൻ രോഗശയ്യയിൽ കിടന്നിരുന്നതുപോലും, പടർന്നുകയറുന്ന സസ്യങ്ങളെ സംബന്ധിച്ച പരീക്ഷണങ്ങൾ ഒരുക്കിയിരുന്ന ഒരു മുറിയിലായിരുന്നു. ജർമ്മനിയിൽ ഡാർവിന്റെ സിദ്ധാന്തങ്ങൾ പ്രചരിപ്പിച്ചിരുന്ന പ്രഖ്യാതജീവശാസ്ത്രജ്ഞൻ ഏണസ്റ്റ് ഹെക്കൽ അപ്പോൾ സന്ദർശകനായെത്തി. അപ്പോഴേക്കും ആത്മീയതയുടെ പാതയിലേക്ക് തിരിഞ്ഞിരുന്ന വാലേസും ഡാർവിനുള്ള പിന്തുണ തുടർന്നു. "വളർത്തുമൃഗങ്ങളിലേയും ചെടികളിലേയും സ്വഭാവവ്യതിയാനങ്ങൾ" എന്ന ഗ്രന്ഥം, വംശോല്പത്തിയിൽ സംഗ്രച്ചെഴുതിയിരുന്ന ആശയങ്ങൾ വികസിപ്പിച്ചതായിരുന്നു. മനുഷ്യപരിണാമത്തേയും ലൈംഗികനിർദ്ധാരണത്തെയും ഒഴിച്ചുനിർത്തിയിട്ടുപോലും അതൊരു ബൃഹദ്‌ഗ്രന്ഥമായി. എന്നാൽ വലിപ്പം വില്പ്പന കുറയാൻ കാരണമായില്ല. അതേ ശൈലിയിൽ, പ്രകൃതിനിർദ്ധാരണത്തിന് കൂടുതൽ തെളിവുകൾ അവതരിപ്പിച്ച മറ്റൊരു ഗ്രന്ഥവും മിക്കവാറും പൂർത്തിയായെങ്കിലും അത് ഡാർവിന്റെ ജീവിതകാലത്ത് അപ്രകാശിതമായിരുന്നു.

വംശോല്പത്തിയുടെ പ്രസിദ്ധീകരണത്തിനു തൊട്ടുപിന്നാലെ തന്നെ മനുഷ്യോല്പത്തിയെ സംബന്ധിച്ച ചോദ്യങ്ങൾ ഡാർവിന്റെ അനുയായികളും എതിരാളികളും ഉന്നയിച്ചിരുന്നെങ്കിലും ഈ വിഷയത്തിൽ ഡാർവിന്റെ സംഭാവനക്ക്, പത്തു വർഷം കഴിഞ്ഞ് 1871-ൽ "മനുഷ്യൻ വന്ന വഴിയും ലൈംഗികനിർദ്ധാരണവും" (Sexual Selection) എന്ന കൃതിയുടെ പ്രസിദ്ധീകരണം വരെ കാത്തിരിക്കേണ്ടി വന്നു. ഇതിൽ, ലൈംഗികനിർദ്ധാരണമെന്ന തന്റെ ആശയത്തെ വികസിപ്പിച്ച്, മനുഷ്യസംസ്കാരത്തിന്റെ പരിണാമം, മനുഷ്യരിലെ ലിംഗവ്യത്യാസം, പക്ഷിത്തൂവലുകളുടെ നിരുദ്ദേശ്യമെന്നു തോന്നിക്കുന്ന നിറപ്പകിട്ട്, എന്നിവയുടെ വിശദീകരണമായി ഡാർവിൻ അവതരിപ്പിച്ചു. അതേസമയം മനുഷ്യജാതി ഒന്നാണെന്ന് ഊന്നിപ്പറയാൻ അദ്ദേഹം പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധിച്ചു. ഒരുവർഷം കഴിഞ്ഞ് ഡാർവിൻ "വികാരപ്രകടനം മനുഷ്യരിലും മൃഗങ്ങളിലും" എന്ന കൃതി പ്രസിദ്ധീകരിച്ചു. ഡാർവിന്റെ പ്രധാനകൃതികളിൽ അവസാനത്തേതായ അത്, ജന്തുജാതിയിലെ പൂർവികരിൽ നിന്നുള്ള തുടർച്ചയിലൂന്നിയുള്ള, മനുഷ്യമനസ്സിന്റെ പരിണാമത്തിന്റെ പഠനമായിരുന്നു. മനുഷ്യമനസ്സിന്റേയും സംസ്കാരത്തിന്റേയും വികാസം പ്രകൃതി-ലൈംഗികനിർദ്ധാരണങ്ങൾ വഴിയാണ് നടന്നതെന്ന് ഡാർവിൻ ഇതിൽ വാദിച്ചു. ഈ കൃതികൾക്ക് ലഭിച്ച സ്വീകരണവും അവ പരക്കെ ചർച്ച ചെയ്യപ്പെട്ടുവെന്നതും ഡാർവിനെ കൃതാർഥനാക്കി. "ഞെട്ടലില്ലാതെ എല്ലാവരും അവ ചർച്ച ചെയ്യുന്നു" എന്ന് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു."എല്ലാത്തരം ഉന്നതഭാവങ്ങളും, ദീനാനുകമ്പയും, ഹീനജീവികളോടുപോലുമുള്ള ദയയും, ആകാശഗോളങ്ങളുടെവരെ ചലനത്തേയും ഘടനനേയും ചുഴന്നറിയുന്ന ദൈവസമമായ ധിഷണയും ഒക്കെയുണ്ടെങ്കിലും മനുഷ്യൻ അവന്റെ ഉരുവിൽ, തന്റെ ഹീനമായ തുടക്കത്തിന്റെ തുടച്ചാൽ പോകാത്ത മുദ്ര പേറുന്നു" എന്നാണ് "മനുഷ്യൻ വന്ന വഴി"-യിൽ ഡാർവിൻ കണ്ടെത്തിയത്. 

പരിണാമസംബന്ധിയായ ഡാർവിന്റെ പരീക്ഷണങ്ങളുടേയും അന്വേഷണങ്ങളുടേയും അന്തിമഫലങ്ങൾ, പടർന്നുകയറുന്ന സസ്യങ്ങൾ, ഷദ്പദഭോജികളായ സസ്യങ്ങൾ, സസ്യങ്ങളിലെ സ്വയം ബീജസങ്കലനനത്തിന്റേയും മിശ്രബീജസങ്കലനത്തിന്റേയും ഫലങ്ങൾ, ഒരേജാതിസസ്യങ്ങളിലെ വ്യത്യസ്തതരം പൂക്കൾ, സസ്യങ്ങളിലെ ചലനശേഷി എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള പുസ്തകങ്ങളായിരുന്നു. ഏറ്റവും ഒടുവിലെഴുതിയ പുസ്തകം മണ്ണിന്റെ രൂപവത്കരണത്തിൽ മണ്ണിരയുടെ പങ്കിനെക്കുറിച്ചുള്ള ഡാർവിന്റെ പഴയ പഠനത്തിന്റെ തുടർച്ചയായിരുന്നു.

ഇംഗ്ലണ്ടിൽ കെന്റിലെ ഡൗൺ എന്ന സ്ഥലത്ത് 1882 ഓഗസ്റ്റ് 19-ന് ഡാർവിൻ മരിച്ചു. അവിടെയുള്ള പരിശുദ്ധമറിയത്തിന്റെ ദേവാലയത്തിലെ സംസ്കാരസ്ഥലത്ത് താൻ സംസ്കരിക്കപ്പെടുമെന്നാണ് ഡാർവിൻ കരുതിയിരുന്നത്. എന്നാൽ ഡാർവിന്റെ സുഹൃത്തുക്കളുടെ അഭ്യർഥന മാനിച്ച്, രാജകീയ സഭയുടെ അദ്ധ്യക്ഷനായിരുന്ന വില്യം സ്പോട്ടിങ്ങ്‌വുഡ്, വെസ്റ്റ്മിൻസ്റ്റർ ദേവാലയത്തിൽ ഹെർഷലിന്റേയും ഐസക്ക് ന്യൂട്ടന്റേയും സമീപത്തായി ദേശീയബഹുമതിയോടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സംസ്കാരം ഏർപ്പാടാക്കി. പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ബ്രിട്ടണിൽ, രാജകുടുബത്തിൽ പെടാത്തവരിൽ ദേശീയബഹുമതികളോടെയുള്ള ഇത്തരം സംസ്കാരം ലഭിച്ചത് കേവലം അഞ്ചു വ്യക്തികൾക്കു മാത്രമായിരുന്നു.

കുറിപ്പുകൾ
മനുഷ്യന്റെ വഴി, ലൈംഗികനിർദ്ധാരണം, സസ്യശാസ്ത്രം
അനുസ്മരണം
സുജനനവിജ്ഞാനീയം (യൂജെനിക്‌സ്)