ജർമ്മനിയുടേയും യൂറോപ്പിന്റേയും ചരിത്രത്തിൽ കനോസായാത്രയുടെ അർത്ഥവും പ്രസക്തിയും അതിന്റെ ത്വരിതഫലങ്ങളെ അതിലംഘിച്ചു നിൽക്കുന്നു. പതിനാറാം നൂറ്റാണ്ടിൽ പ്രൊട്ടസ്റ്റന്റ് നവീകർത്താക്കൾ ഹെൻറി നാലാമനെ, മാർപ്പാപ്പാമാരുടെ അമിതാധികാരത്തോടുള്ള എതിർപ്പിന്റേയും, ജർമ്മനിയുടെ ദേശീയാഭിലാഷങ്ങളുടേയും പ്രതീകമായി ഉയർത്തിക്കാട്ടി. ജർമ്മനിയിൽ ലൂഥർ അനുയായികൾ ഹെൻറിയെ ആദ്യത്തെ പ്രൊട്ടസ്റ്റന്റായി കരുതി. അവർക്ക് അദ്ദേഹം, അനീതിയിലും അടിച്ചമർത്തലിലും ഉറച്ചതായി കരുതപ്പെട്ട സഭാനേതൃത്വത്തിനെതിരായുള്ള പ്രതിരോധത്തിൽ അനുകരിക്കാവുന്ന മാതൃകയായി.
പിൽക്കാലത്തെ ജർമ്മൻ ചരിത്രത്തിൽ കനോസായാത്രയിലെ സംഭവങ്ങൾക്ക് കുറേക്കൂടി മതേതരമായ അർത്ഥം കൈവന്നു: റോമൻ കത്തോലിക്കാ സഭ ഉൾപ്പെടെ ഏതൊരു ബാഹ്യശക്തിയുടേയും മേൽക്കോയ്മയെ ചെറുക്കാനുള്ള ജർമ്മൻ ദേശീയതയുടെ ദൃഢനിശ്ചയത്തിന്റെ ഓർമ്മയാണ് അപ്പോൾ 'കനോസാ' കൊണ്ടുവന്നത്. പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിൽ റോമൻ കത്തോലിക്കാസഭയുമായുണ്ടായ 'കുൾത്തൂർകംഫ്' ( Kulturkampf) വിവാദത്തിനിടെ ജർമ്മൻ ചൻസലർ ബിസ്മാർക്ക്, "നാം ശരീരം കൊണ്ടോ ആത്മാവു കൊണ്ടോ കനോസയിലേക്കു പോവില്ല" എന്നു പറഞ്ഞത്, ഇത്തരം നിശ്ചയത്തെയാണ് സൂചിപ്പിച്ചത്. ജർമ്മനി അതിന്റെ രാഷ്ട്രീയ-മത-സാംസ്കാരിക നയങ്ങൾ, ബാഹ്യ ഇടപെടൽ കൂടാതെ സ്വയം രൂപപ്പെടുത്തുമെന്നാണ് ബിസ്മാർക്ക് അർത്ഥമാക്കിയത്.
ഇതിനു നേർവിപരീതമായി, പാശ്ചാത്യറോമാസാമ്രാജ്യത്തിന്റെ പതനത്തിനു ശേഷം നിലവിൽ വന്ന ജർമ്മൻ മേധാവിത്വത്തിനെതിരെ, ഇറ്റാലിയൻ ദേശീയതയുടെ ആദ്യവിജയമായിരുന്നു കനോസയിലെ ഹെൻറിയുടെ കീഴടങ്ങൾ എന്നു കരുതുന്നവരുമുണ്ട്. ഇറ്റാലിയൻ ചിന്തകനായ ബെനഡിറ്റോ ക്രോസ്(1866–1952) ഈ പക്ഷക്കാരനായിരുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ ഇറ്റലിയിൽ നിന്നുള്ള വിശുദ്ധറോമാസാമ്രാജ്യത്തിന്റെ പിൻവാങ്ങലിന്റെ ആദ്യഘട്ടം സൂചിപ്പിച്ച കനോസ, ഇറ്റാലിയൻ നവോത്ഥാനത്തിനു തുടക്കമിട്ടു. അതിന്റെ പൂർത്തിയിൽ 15-ആം നൂറ്റാണ്ടോടെ, വടക്കൻ ഇറ്റലിയുടെ മേലുള്ള ജർമ്മനിയുടെ ആധിപത്യം പൂർണ്ണമായി അവസാനിച്ചു.

കുറിപ്പുകൾ
ചരിത്രപ്രസക്തി
പശ്ചാത്തലം
സംഘർഷം