നാനാകഥാപാത്രങ്ങളുടെ സ്വഭാവ വിശകലനം കൊണ്ട് സമ്പുഷ്ടമാണ് ഈ കൃതി. ഭീഷ്മപ്രതിജ്ഞ എന്ന കഥയിൽ മഹാനുഭാവനും മാനുഷിക വൈകല്യങ്ങൾക്ക് അതീതനുമായ ഭീഷ്മരെ നാം കാണുന്നു. സ്വന്തം പിതാവിൻറെ കാമങ്ങളെ സംതൃപ്തിപ്പെടുത്താനായി തന്റെ കാമക്രോധങ്ങളെ അടക്കിയവനാണ് ദേവവ്രതൻ. ബ്രഹ്മചര്യം അനുഷ്ടിച്ചത് കൂടാതെ എല്ലാ തരത്തിലും തനിക്കു അവക്കാശപ്പെട്ട രാജ്യം വീണ്ടും പിതൃഭക്തിമൂലം തഴഞ്ഞു. കൂടാതെ പിതാവിന്റെ മരണശേഷം രണ്ടാനമ്മയായ സത്യവതിയെ മാതൃഭക്തിയോടുകൂടി സംരക്ഷിക്കയും രാജ്യത്തെ ഒരു എളിയ സേവകനെപ്പോലെ സേവിക്കുകയും ചെയ്തു. വിധിവൈപരീത്യം മൂലം രാജ്യം സ്വീകരിക്കുന്നതാവും ധർമം എന്ന അവസ്ഥ കൈവന്നപ്പോഴും ആ സാധ്യത തള്ളിക്കളഞ്ഞു തൻറെ നിശ്ചയത്തിൽ ഉറച്ചവനാണ് ദേവവ്രതൻ . ഭീഷ്മരുടെ എളിമയും ശൌര്യവും ധൈര്യവും സർവോപരി ഭക്തിയും മഹാഭാരതകതയിലാകെ നിഴലിക്കുന്നുണ്ട്. അംബയെ കയ്യൊഴിഞ്ഞതുമൂലം പരശുരാമനെ നേരിടെണ്ടിവന്നപ്പോഴും അദ്ദേഹത്തെ പരാജയപ്പെടുതിയപ്പോലും ഒരു എളിയ ശിഷ്യനെ പോലെ അദ്ദേഹം പെരുമാറിത്.അധർമ്മിഷ്ഠരെങ്കിലും വേറുക്കപെട്ടവരെങ്കിലും കൌരവർക്കുവേണ്ടി അവസാന തുള്ളി ചോര ചിന്തിയതിൽ വരെ ഈ സേവന മനോഭാവം പ്രകടമാണ്.അതുകൂടാതെ അത്യന്തം ധർമ്മിഷ്ഠനും മിതഭാഷിയുമാണദ്ദേഹം.തൻറെ ജീവിതകാലം മുഴുവൻ ശകാരിച്ച കർണനെ ജീവിതത്തിൻറെ അന്ത്യ നിമിഷങ്ങിൽ മകനെപ്പോലെ ചേർത്തുപിടിക്കുന്ന അവസ്ഥ തികച്ചും ഹൃദയഹാരിയാണ്.ദ്രൌപദി സഭയിൽ അപമാനിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ ഭീഷ്മരുൾപ്പെടെയുള്ള പ്രമുഖർ ഒരക്ഷരം ഉരിയാടില്ല എന്നു പറയുന്നവരോടും മാരാർക്ക് മറുപടിയുണ്ട്.മറ്റുള്ളവർ എത്ര അക്രോശിചാലും ഒരു ഗുണവുമില്ലെന്നും യുധിഷ്ടിരൻ വിചാരിക്കത്തടത്തോളം കാലം ദ്രൌപദി അപമാനിക്കപ്പെടുമെന്നുമുള്ള വേദനാജനകവും അസുഖകരവുമായ സത്യം അദ്ദേഹം തൻറെ ഗഹനമായ മറുപടികളിൽ
ഒതുക്കി. മറ്റുള്ളവർക്കായി സ്വയം സമർപ്പിച്ചും, രാജ്യത്തിൻറെ ഐക്യത്തിനായി അഹോരാത്രം പണിയെടുത്തും ,അത് പരാജയപ്പെടപ്പോൾ സ്വന്തം ചായവ് കണക്കിലെടുക്കാതെ രാജ്യത്തോട് കൂറ് കാണിക്കുകയും ,സ്വച്ഛന്തമൃത്യു ആയിട്ടും ശരശയ്യയിൽ വേദന അനുഭവിക്കുകയും ചെയ്തതിലൂടെ തൻറെ കർമം കൊണ്ട് അമാനുഷികനായ ഒരു മനുഷ്യനെ നാം കാണുന്നു.

സാക്ഷാൽ ശ്രീകൃഷ്ണനെ പറ്റിയുള്ള വിശകലനമാണ് കൌതുകമുണർത്തുന്ന മറ്റൊരു വിഭാഗം. ഭഗവദ്ദൂതിൽ പറയുന്നപോലെ "ശിശുപാലൻ ചെയ്ത നൂറപരാധവും ക്ഷമിച്ച ഭഗവാൻ കൃഷ്ണൻ ജനിച്ചത് ഭൂഭാരം തീർക്കുക എന്ന സംഹാരക്രിയക്കല്ല, വിധിവശാൽ നേരിടുന്ന അത്തരം നാശങ്ങളെപ്പോലും മനുഷ്യർ പൌരുഷം കൊണ്ട് എങ്ങനെ നേരിട്ടുനോക്കണമെന്നു കാണിപ്പനാണ്." ഈ വാക്കുകളിൽനിന്ന് കൃഷ്ണൻ ഗോപികമാരുടെ മാത്രമല്ല മറിച്ചു ഈ ഭൂമിയുടെയാകെ പ്രണയിയാകുന്നുവെന്നു നാം മനസ്സിലാക്കുന്നു. അനിവാര്യമായ വിധിയോടു പൊരുതി നിൽക്കാൻ കാണിച്ചുതരുന്ന ഭഗവാൻ എതു യോദ്ധാവിനെക്കാളും മനക്കട്ടിയും ധൈര്യവും പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു. ഒരിക്കൽ കൂടി ഭാഗവാനായതുകൊണ്ട് ഇത്തരത്തിൽ പെരുമാറിയെന്നല്ല മരറിച്ചു തൻറെ കർമ്മതിലൂടെയാണ് ഒരാൾ ഭാഗവാനാകുന്നത് എന്നു നാം മനസ്സിലാക്കുന്നു. 

ധൃതരാഷ്ട്രപ്രവ്രജ്യയിൽ തൻറെ ജന്മോദ്ദേശം ആ അന്ധ ദമ്പതികളെ സഹായിക്കാനാണന്നുള്ള കുന്തിയുടെ വാക്കുകൾ അവരുടെ വിശാല മനസ്സും ജീവിതത്തിലുടനീളം ശീലിച്ചു പഠിച്ച വൈരാഗ്യവും വെളിവാക്കുന്നു. മക്കളെ ചിറകിന്നടിയിൽ എന്നും സൂക്ഷിക്കുകയും അവരെ ഓർത്തു രാപ്പകൽ കണ്ണീരോഴുക്കുകയും യുദ്ധസമയത്ത് വിദുളാവാക്യം ഓതി പ്രചോദിപ്പിക്കയും ചെയ്ത സാധാരണ വീട്ടമ്മയിൽ നിന്ന് സർവ സുഖഭോഗങ്ങളും ത്യജിച്ചു വൈരാഗിയായ കുന്തിയിലോട്ടുള്ള മാറ്റം ആദരണീയമാണ്. 

"ധർമ്മമുള്ളിടത്തെ ജയമുള്ളൂ "എന്നു അധർമിയായ മകനോട്‌ പറയുന്ന ഗാന്ധാരി ,അംബയുടെ സൌന്ദര്യാധിക്യത്താൽ മന്സ്സിടറുന്ന പരശുരാമൻ, കർണ്ണനോടുള്ള വിദ്വേഷം മൂലം സഹോദരനോട് കൊടിയ വാക്കുകൾ പറയുന്ന യുധിഷ്ടിരൻ,ശക്തിസ്രോതസ്സായ സാക്ഷാൽ കൃഷ്ണൻ താങ്ങുന്ന പാണ്ഡവപക്ഷത്തോടു അവസാനനിമിഷങ്ങളിലും അഭിമാനം അടിയറവു പറയാത്ത ദുര്യോധനൻ തുടങ്ങിയവ സാമാന്യ ധാരണകളെ ഭേദിക്കുന്ന അസാമാന്യ രംഗങ്ങളാണ്. 

സന്ദർഭവിശകലനം
അവലംബം
കഥാപാത്ര വിശകലനങ്ങൾ
വിശകലനം