സ്ഥിരവാതങ്ങളുടെ പ്രഭാവത്തിലൂടെ ഉരുത്തിരിയുന്നവയാണ്; അറ്റ്‌ലാന്റിക്കിലെ പ്രതലജലപ്രവാഹങ്ങൾ. കരഭാഗങ്ങളുടെ അവസ്ഥിതി ഇവയുടെ ഗതിയിലും സ്വഭാവത്തിലും സ്വാധീനം ചെലുത്തുന്നു. ബാഷ്പീകരണം, വർഷണം എന്നിവയിലെ മേഖലാടിസ്ഥാനത്തിലുള്ള ഏറ്റക്കുറച്ചിലുകൾ, തണുക്കലിലും തപിക്കലിലും സ്ഥാനീയമായുണ്ടാവുന്ന വ്യതിയാനങ്ങൾ, ഘർഷണം, ഭൂഭ്രമണം എന്നിവയും പ്രതല ജലപ്രവാഹങ്ങളെ നിർണയമാംവിധം സ്വാധീനിക്കുന്നുണ്ട്.

ഉത്തര അറ്റ്‌ലാന്റിക്കിൽ സ്ഥിരമായി വീശുന്ന വാണിജ്യവാതങ്ങൾ, കാറ്റിന്റെ ഗതിക്കനുസരിച്ച് ഉഷ്ണജല പ്രവാഹത്തിനു ജന്മം നല്കുന്നു. ഇത് കരീബിയൻ കടലിലെത്തി യൂക്കട്ടാൻ ജലസന്ധിയിലൂടെ മെക്സിക്കോ ഉൾക്കടലിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു. ഫ്ലോറിഡാ ജലസന്ധി വഴി ഉൾക്കടലിൽ നിന്നു പുറത്തേക്കൊഴുകുന്ന ഈ പ്രവാഹം തെക്കുകിഴക്കു നിന്നുള്ള അന്റീലിസ് പ്രവാഹത്താൽ പോഷിപ്പിക്കപ്പെട്ട് ഗൾഫ് സ്ട്രീം ആയി മാറുന്നു. വൻകരയെ സ്പർശിച്ചു വടക്കോട്ടു നീങ്ങുന്ന ഈ ഉഷ്ണജലപ്രവാഹം ഹറ്ററസ്മുനമ്പ് തരണം ചെയ്യുന്നതോടെ തീരം വിട്ടകലുകയും; ന്യൂ ഫൌണ്ട് ലൻഡിനടുത്ത് വച്ച് ഗ്രാൻഡ് ബാങ്കി(40വടക്ക്)ലേക്ക് തിരിയുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇതേത്തുടർന്നാണ് ഗൾഫ് സ്ട്രീമിന്റെ വ്യതിരേകതയ്ക്കു ഭംഗം നേരിടുന്നത്. ഈ ഉഷ്ണജലപ്രവാഹത്തിന്റെ ഒരു ശാഖ വലത്തോട്ടു പിരിഞ്ഞ് തെക്കുഭാഗത്തു രൂപം കൊണ്ടിട്ടുള്ള പ്രതിചക്രവാതച്ചുഴി (anticyclonic eddy)യുമായി സന്ധിക്കുന്നു. വെസ്റ്റിൻഡീസ്, അസോർസ് എന്നീ ദ്വീപുകൾക്കിടയ്ക്കുള്ള സർഗാസോ കടലിനെ വലയം ചെയ്യുന്ന രീതിയിലാണ് തുടർന്നുള്ള ഇതിന്റെ ഗതി. സർഗാസോ കടൽ പ്രായേണ നിശ്ചലമായ സമുദ്രമേഖലയാണ്. ഗൾഫ് സ്ട്രീമിന്റെ ഇടത്തോട്ടുള്ള ശാഖ ശീതള ജലവുമായുള്ള മിശ്രണം മൂലം താപനിലയിൽ കുറച്ചിലേർപ്പെട്ട്, യൂറോപ്പ് തീരത്തേക്ക് പ്രയാണം തുടരുന്നു. തനതായ സ്വഭാവവിശേഷങ്ങൾ സാമാന്യമായി നഷ്ടപ്പെട്ട ഈ ഗൾഫ്സ്ട്രീം ശാഖയെ നോർത്ത് അറ്റ്‌ലാന്റിക് പ്രവാഹം എന്നാണു വിശേഷിപ്പിക്കുന്നത്. സ്പിറ്റ്സ് ബെർഗൻ വരെ ഗൾഫ്സ്ട്രീമിലെ ഉഷ്ണജലം പ്രഭാവിതമായി നീങ്ങുന്നു. തുടർന്ന് ആർട്ടിക്കിൽ നിന്നുളള ലവണത കുറഞ്ഞ ശീതജലവുമായി കലരുന്നതോടെ തികച്ചും മറ്റൊരു പ്രവാഹമായി മാറുന്നു. ആർട്ടിക് ജലം ഗ്രീൻലൻഡിന്റെ കിഴക്കു തീരത്തു കൂടിയാണു തെക്കോട്ടൊഴുകുന്നത് (ഈസ്റ്റ് ഗ്രീൻലൻഡ് പ്രവാഹം). ഇത് ക്രമേണ ഉയർന്ന താപനിലയിലുള്ള അറ്റ്‌ലാന്റിക് ജലവുമായി കലരുന്നു. ഗ്രീൻലൻഡിന്റെ ദക്ഷിണാഗ്രമായ ഫാർവെൽ മുനമ്പിനെ വലയം ചെയ്ത്, ദ്വീപിന്റെ പടിഞ്ഞാറേ തീരത്തുകൂടി വടക്കോട്ടൊഴുകുന്ന ഈ പ്രവാഹം വീണ്ടും തെക്കോട്ട് തിരിയുന്നതോടെ ബാഫിൻ കടലിൽ നിന്നെത്തുന്ന അതിശീതള ജലത്താൽ പരിപോഷിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. തുടർന്ന് തെക്കോട്ടുതന്നെ ഒഴുകുന്ന ഈ ശീതജലപ്രവാഹം (ലാബ്രഡോർ പ്രവാഹം) ഗ്രാൻഡ് ബാങ്കിൽവച്ച് ഗൾഫ് സ്ട്രീമുമായി സന്ധിക്കുന്നു. ഇതുമൂലം കിഴക്കോട്ടുതിരിഞ്ഞ് അന്റാർട്ടിക് ജലവുമായി കലരാനിടവരുന്നു. ശൈത്യകാലത്ത് താപനില 3 ആയി താഴുന്നതോടെ സാന്ദ്രതയിൽ ഏറ്റമുണ്ടായി അധതലങ്ങളിലേക്ക് ഊളിയിടുന്ന ഈ ജലം തെക്കോട്ട് വ്യാപിക്കുന്നു. -1 ലുള്ള ഈ അധജലം (deep water) നോർവീജിയൻ കടലിന്റെ അടിത്തട്ടിലേക്കാണു നീങ്ങുന്നത്. ഇതിന്റെ അറ്റ്‌ലാന്റിക്കിലേക്കുള്ള വ്യാപനം ഐസ്ലൻഡ്-ഫാരോത്തിട്ടുമൂലം തടസ്സപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

ഉത്തര അറ്റ്‌ലാന്റിക്കിന്റെ തെക്കുകിഴക്കു ഭാഗത്ത്, അറ്റ്‌ലാന്റിക് പ്രതല ജലം ജിബ്രാൾട്ടർ ജലസന്ധിയിലൂടെ മെഡിറ്ററേനിയൻ കടലിലേക്കാണ് ഒഴുകുന്നത്. ഇതിനുപകരം ജലസന്ധിയുടെ അടിത്തട്ടിലൂടെ ഉയർന്ന ലവണതയുള്ള മെഡിറ്ററേനിയൻ അധജലം അത്ലാന്തിക്കിലേക്കു കടക്കുന്നു. ഈ ജലം ഉത്പതന വിധേയമായി പ്രതലത്തിലെത്തി കാനറീസ് പ്രവാഹത്തിനു പോഷകമാവുന്നു. നോർത്ത് അറ്റ്‌ലാന്റിക് പ്രവാഹത്തിന്റെ തെക്കുപടിഞ്ഞാറു ശാഖയായ കാനറീസ് പ്രവാഹം ഇതുമൂലം ശക്തിപ്രാപിച്ച് വടക്കുപടിഞ്ഞാറൻ ആഫ്രിക്കയുടെ തീരത്തേക്ക് ഒഴുകുന്നു. തുടർന്ന് പടിഞ്ഞാറോട്ടു ഗതിമാറി നോർത്ത് ഇക്വറ്റോറിയൽ പ്രവാഹത്തിൽ ലയിക്കുകയും അന്തിമമായി ഉഷ്ണജല പ്രവാഹ(അന്റീലിസ് പ്രവാഹം)മാവുന്നതോടെ വടക്കുപടിഞ്ഞാറൻ ദിശയിൽ ഗതിമാറുകയും ചെയ്യുന്നു.

ദക്ഷിണ അറ്റ്‌ലാന്റിക്കിലെ പ്രതല പ്രവാഹ വ്യവസ്ഥയും ഏതാണ്ട് ഉത്തര അറ്റ്‌ലാന്റിക്കിന് സമാനമാണ്. തെക്കുകിഴക്കൻ വാണിജ്യ വാതങ്ങളുടെ സൃഷ്ടിയായ സൌത്ത് ഇക്വറ്റോറിയൽ പ്രവാഹം പടിഞ്ഞാറോട്ടൊഴുകി രണ്ടു ശാഖകളായി പിരിയുന്നു. ഇവയിൽ വലത്തേ പിരിവ് ഭൂമധ്യരേഖ താണ്ടി കരീബിയൻ കടലിലെത്തുന്നു; നോർത്ത് ഇക്വറ്റോറിയൽ പ്രവാഹത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗത്തെ കൂടി ലയിപ്പിച്ച് നീങ്ങുന്ന ഈ പ്രവാഹം (ഗയാനാപ്രവാഹം) ഗൾഫ് സ്ട്രീമുമായി സന്ധിക്കുന്നു. സൌത്ത് ഇക്വറ്റോറിയൽ പ്രവാഹത്തിന്റെ ഇടത്തേപിരിവ് ബ്രസീൽ പ്രവാഹം എന്ന പേരിൽ തെക്കോട്ടൊഴുകുന്നു. ഗൾഫ്സ്ട്രീമിന്റെ ദക്ഷിണാർധ ഗോളത്തിലെ പ്രതിരൂപമായി വിശേഷിപ്പിക്കാവുന്ന ബ്രസീൽ പ്രവാഹത്തിന് തുലോം കുറഞ്ഞ പ്രഭാവമേ ചെലുത്താനാവുന്നുള്ളൂ. ദക്ഷിണ അറ്റ്‌ലാന്റിക്കിലെ ഉച്ചമർദമേഖലയ്ക്കു (30) തെക്കു വച്ച് കിഴക്കോട്ടു ഗതിമാറുന്ന ബ്രസീൽ പ്രവാഹം സൌത്ത് അറ്റ്‌ലാന്റിക് പ്രവാഹം എന്ന പേരിൽ ഒഴുകി ആഫ്രിക്കയുടെ തീരത്തെത്തുന്നു. തുടർന്ന് വൻകരയോരത്തുകൂടി "ബെൻഗ്വെലാ പ്രവാഹ"മെന്ന പേരിൽ മധ്യരേഖയെ ലക്ഷ്യമാക്കി ഒഴുകുന്നു. കാനറീസ് പ്രവാഹത്തിന്റെ പ്രതിരൂപമായ ബെൻഗ്വെലാ പ്രവാഹം കൂടുതൽ ശക്തവും അധജലത്തിന്റെ ഉത്പതനംമൂലം താരതമ്യേന താണ ഊഷ്മാവിലുമാണ്. വടക്കും തെക്കുമുള്ള ഇക്വറ്റോറിയൽ പ്രവാഹങ്ങൾക്കു പ്രതിമുഖമായി അവയ്ക്കിടയിലൂടെ കിഴക്കോട്ടു നീങ്ങുന്ന പ്രതല ജലപ്രവാഹമാണ് ഇക്വറ്റോറിയൽ പ്രതിപ്രവാഹം (Equatorial Counter Current). ഇത് ഘാനയ്ക്കു പടിഞ്ഞാറു വച്ച് കാനറീസ് പ്രവാഹത്തിന്റെ തെക്കോട്ടുള്ള ശാഖയുമായി സന്ധിച്ച് ശക്തിയാർജിക്കുന്നതോടെ ഗിനിപ്രവാഹമായി മാറി തെക്കോട്ടൊഴുകി ബെൻഗ്വെലാ പ്രവാഹവുമായി സന്ധിക്കുന്നു. ദക്ഷിണ അറ്റ്‌ലാന്റിക്കിന്റെ തെക്കുപടിഞ്ഞാറു ഭാഗത്ത് പരിധ്രുവീയ പ്രവാഹം (circum polar current) ഡ്രേക്ജലസന്ധിയിലൂടെ പ്രവേശിക്കുന്നു. തുടർന്ന് രണ്ടായി പിരിയുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇവയിൽ ഇടത്തേ ശാഖയായ ഫാക്ലൻഡ് പ്രവാഹം ആർജന്റീനയുടെ കി. തീരത്തുകൂടി വടക്കോട്ടൊഴുകുന്നു. ഇതിനെ ഉത്തര അറ്റ്‌ലാന്റിക്കിലെ ലാബ്രഡോർ പ്രവാഹത്തിന്റെ പ്രതിരൂപമായി വിവക്ഷിക്കാം. പരിധ്രുവീയ പ്രവാഹത്തിന്റെ താരതമ്യേന ശക്തമായ വലത്തേ ശാഖ കിഴക്കോട്ട് ഇന്ത്യാസമുദ്രം ലക്ഷ്യമാക്കി നീങ്ങുന്നു. അറ്റ്‌ലാന്റിക്കിന്റെ കിഴക്കരികിൽ വച്ച് ഇതിൽനിന്നു പിരിഞ്ഞൊഴുകുന്ന മറ്റൊരു ജലപ്രവാഹം വടക്കുകിഴക്കൻ ദിശയിലൊഴുകി ബെൻഗ്വെലാ പ്രവാഹത്തിൽ ലയിക്കുന്നുണ്ട്.

അധസ്തല പ്രകൃതി
വേലിയേറ്റവും ഇറക്കവും
പ്രതല ജലപ്രവാഹങ്ങൾ
സമ്പദ്ഘടകങ്ങൾ