അപരിഷ്കൃതരും പരിഷ്കൃതരും ഒരുപോലെ പ്രാധാന്യം നല്കുന്ന ഒരിനമാണ് കേശസംവിധാനം. ബി.സി. 2,000-ൽ നിർമിച്ച ഒരു പ്രതിമയിൽ (Venus of Willendorf in the Aurignacian Epoch) മുഖത്തിന്റെ ചിത്രീകരണത്തെക്കാൾ പ്രാധാന്യം കേശസംവിധാനത്തിനു നല്കിയിരുന്നതായികാണാം. കേശസംവിധാനത്തിലുളള പ്രത്യേകതകൾ അലങ്കാരത്തിനു മാത്രമല്ല, സമൂഹത്തിൽ വ്യക്തിക്കുള്ള സ്ഥാനവും മഹിമയും സൂചിപ്പിക്കുന്നതിനുകൂടിയായിരുന്നു. സ്ത്രീകൾക്കും പുരുഷൻമാർക്കും എല്ലായിടത്തും വ്യത്യസ്തമായ കേശസംവിധാനരീതിയാണുണ്ടായിരുന്നത്. ഒമേഹാ(Omeha)യിലെ അമേരിന്ത്യൻ ആൺകുട്ടികളുടെ മുടി, തലയിൽ അങ്ങിങ്ങുമാത്രം കട്ടിയാക്കിവളർത്തി, ബാക്കി വടിച്ചുകളയുകയാണ് പതിവ്, മുതിർന്നവരാകട്ടെ മുടി നീട്ടിവളർത്തുകയോ മുഴുവനായി വടിച്ചുകളയുകയോ ചെയ്യുന്നു. ഇവരുടെ കേശസംവിധാനം ഏറിയകൂറും പ്രായവ്യത്യാസത്തെ കാണിക്കാനാണ് ഉപകരിക്കുന്നത്. വെട്ടിനിർത്തിയിരിക്കുന്ന മുടിയുടെ രൂപം ഓരോ ഗോത്രക്കാർക്കും വ്യത്യസ്തമാണ്. ഈ ആചാരം പശ്ചിമാഫ്രിക്കയിലെ സുഡാനീസ് വർഗക്കാരുടെയിടയിലും പ്രചാരത്തിലുണ്ട്.
മങ്ങ്ബത്ത്(Mangbethu)ബാലൻ:തല പ്രത്യേക ആകൃതിയിൽ രൂപപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നു.

ന്യൂ അയർലൻഡുകാർ നാരങ്ങാനീർ ഉപയോഗിച്ച് കറുത്തമുടി ചുവപ്പാക്കിമാറ്റുവാൻ ഇഷ്ടപ്പെട്ടിരുന്നു. യൂറോപ്യൻ രാജ്യങ്ങളിലെല്ലാംതന്നെ സുവർണകേശമാണ് സൗന്ദര്യലക്ഷണം. പോളിനേഷ്യക്കാർ ശരീരവും ശിരസ്സും അലങ്കരിക്കാൻ പുഷ്പങ്ങളും മണമുള്ള ഇലകളും ഉപയോഗിക്കുന്നു. ന്യൂസിലൻഡിലെ ജനങ്ങളാകട്ടെ മരണാവസരങ്ങളിൽ പങ്കുകൊള്ളുമ്പോഴാണ് പ്രത്യേകതരം ഇലകൾ അണിയുന്നത്. പോളിനേഷ്യക്കാർ, മാവോറികൾ, മാർക്വിസേനിയർ തുടങ്ങിയ ആദിവാസികൾ മുടി നീട്ടിവളർത്തി മുകളിൽ കെട്ടിവച്ച് അതിൽ പലതരം അസ്ഥികൾ, കൊമ്പുകൾ, തടി മുതലായവകൊണ്ടുനിർമിച്ച ചീപ്പുകളും വാഴപ്പോളയും മുളയുംമറ്റും അണിയുന്നു. കടൽച്ചെടികൾ പറിച്ചുണക്കി അതിൽ കറുപ്പുചായം പിടിപ്പിച്ചണിഞ്ഞാണ് പോളിനേഷ്യൻ സ്ത്രീകൾ വൈധവ്യം ആചരിക്കുന്നത്.

തലയുടെ ആകൃതി വേണ്ടവിധം ശരിയാക്കിയെടുക്കുന്ന ഒരു സമ്പ്രദായം അമേരിന്ത്യക്കാർ, പസിഫിക് ദ്വീപുകളിലെ ചില വർഗക്കാർ എന്നിവരുടെ ഇടയിലുണ്ട്. ശിശുപ്രായം മുതൽ, തുണിയും ഇറുകിയ തൊപ്പിയും മറ്റും ഉപയോഗിച്ച് തലയിൽ സമ്മർദം ചെലുത്തിയാണിതു സാധിക്കുന്നത്. ടാസ്മേനിയാദ്വീപിലെ ആദിവാസിപുരുഷൻമാർ ചെളിയും മറ്റും പുരട്ടി തലമുടി നീളത്തിൽ മെടഞ്ഞിടുന്നു. സ്ത്രീകളാകട്ടെ ചെവിയുടെ അടുത്തുവച്ച് മുടി മുറിച്ചുകളയുകയാണ് പതിവ്. പ്രാചീനറോമിലെ അപരിഷ്കൃതരുടെ ഇടയിൽ മുടി നീളം കുറച്ചു മുറിക്കുന്നത് അടിമകളുടെ ലക്ഷണമായി കണക്കാക്കിവന്നു.

ഭാരതത്തിലും മുടിയുടെ സംവിധാനം ജാതിവ്യത്യാസത്തെയും പദവിയെയും സൂചിപ്പിച്ചിരുന്നു. സ്ത്രീകളും പുരുഷന്മാരും ഒരുപോലെ മുടി നീട്ടിവളർത്തിവന്നു. കേരളത്തിലെ ഹിന്ദുവനിതകൾ മുടി നെറ്റിയിലേക്ക് ഇറക്കി കെട്ടിവയ്ക്കുമ്പോൾ പുരുഷന്മാർ കുടുമവയ്ക്കുന്ന സമ്പ്രദായം തുടർന്നു. മുടി ക്രോപ്പുചെയ്യുന്നത് പാശ്ചാത്യസംസ്കാരത്തിന്റെ ഫലമാണ്.

കുറികളും പൊട്ടുകളും
കേശാലങ്കാരം
കർണവേധം
പ്രാചീനലോകം