ഭരണകാര്യങ്ങളിൽ രാജാവ് കഴിഞ്ഞാൽ അധികാരശ്രേണിയിൽ അനുക്രമമായി സ്ഥാനം പിടിച്ചിരുന്നവർ മന്ത്രി, പുരോഹിതൻ, സേനാപതി, യുവരാജാവ് എന്നിവരാണ്. അന്തഃപുരരക്ഷികളുടെ കൂട്ടത്തിൽ ദൗവാരികന്മാർ, അന്തർവംശികന്മാർ, അന്തരമാത്യൻമാർ തുടങ്ങിയവരെ കാണാം. 

ഭരണശ്രേണിയുടെ മേധാവിയായ സമാഹർത്താക്കൾ ഏതാണ്ട് ഇന്നത്തെ ചീഫ് സെക്രട്ടറിയുടെ സ്ഥാനമാണ് വഹിച്ചിരുന്നത്. രാജ്യത്തിലെ ദുർഗ (കോട്ട) ങ്ങളിലൊഴികെ ബാക്കിയെല്ലാറ്റിലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ അധികാരം വ്യാപിച്ചിരുന്നു. രാജ്യത്തെ ജില്ലകളായി തിരിച്ച് ഓരോന്നിലും സ്ഥാനികൻ (Collector) മാരെ നിയമിക്കുകയും ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ ജോലിയായിരുന്നു. എട്ടോ പത്തോ ഗ്രാമങ്ങളുൾപ്പെട്ട റവന്യൂഘടകത്തിന്റെ മേധാവിക്ക് 'ഗോപൻ' എന്നായിരുന്നു പേര് (തഹസീൽദാർ). 

സ്വർണംകൊണ്ടും വെള്ളികൊണ്ടും പണിയെടുക്കുന്നവരുടെ മേല്നോട്ടം വഹിക്കുന്ന 'സുവർണാധ്യക്ഷൻ', അയാളുടെ കീഴിൽ 'സൗവർണികൻ', ധാന്യം, ക്ഷാരം, സ്നേഹം തുടങ്ങിയവയുടെ മേധാവിയായ 'കോഷ്ഠാഗാരാധ്യക്ഷൻ', വ്യാപാരച്ചരക്കുകളുടെ 'അർഘാന്തര' (വിലവ്യത്യാസ) വും പ്രിയാപ്രിയതയും നിർണയിക്കേണ്ട പണ്യാധ്യക്ഷൻ, വൃത്തിക്കും പുരരക്ഷയ്ക്കും വേണ്ട നടപടികൾ നടത്തുന്ന കുപ്യാധ്യക്ഷൻ, ആയുധങ്ങളുടെ തരവും പ്രമാണവും കാലവും വേതനവും ഫലനിഷ്പത്തിയും നിർണയിച്ച് അവയെ പണിയിക്കുന്ന 'ആയുധാഗാരാധ്യക്ഷൻ', കൃഷിതന്ത്രവും ഗുല്മവൃക്ഷായുർവേദവും പഠിച്ച് കാർഷികപ്രവർത്തനങ്ങൾക്കു നേതൃത്വം കൊടുക്കുന്ന 'സിതാധ്യക്ഷൻ', മദ്യനിർമ്മാണവിതരണങ്ങളുടെ തലവനായ 'സുരാധ്യക്ഷൻ' (എക്സൈസ്), പക്ഷിമൃഗമത്സ്യാദികളെ ബന്ധിക്കുകയോ ഹിംസിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നവർക്ക് 'ഉത്തമസാഹസദണ്ഡം' കല്പിക്കുന്ന 'സൂനാധ്യക്ഷൻ' ജലഗതാഗതവകുപ്പ് മേധാവിയായ 'നാവാധ്യക്ഷൻ', മൃഗസംരക്ഷണവകുപ്പിലെ 'ഗോധ്യക്ഷൻ', തുരഗസേന, ഗജസേന, രഥസേന, പദാതി എന്നിവയുടെ അധിപതികളായ അശ്വാധ്യക്ഷൻ, ഹസ്ത്യധ്യക്ഷൻ, രഥാധ്യക്ഷൻ, പത്ത്യധ്യക്ഷൻ എന്നിവർ, 'പ്രണിധി'കൾ (രാജ്യാന്തരസ്ഥാനപതികൾ) തുടങ്ങിയ നിരവധി മേധാവികളുടെ കീഴിലാണ് രാജ്യഭരണഘടകങ്ങളായ വിവിധ വകുപ്പുകൾ സംഘടിക്കപ്പെട്ടിരുന്നത്. രാജ്യതലസ്ഥാനത്തുള്ള 'അക്ഷപടലം' എന്ന സ്ഥാപനം വിലപ്പെട്ട രേഖകൾ സൂക്ഷിക്കുകയും എല്ലാ വകുപ്പുകളിലെയും കണക്കുകൾ പരിശോധിക്കുകയും ചെയ്യാൻ നിയുക്തരായവരുടെ കേന്ദ്രമാണ് (records-cum-audit office). 

രഹസ്യാന്വേഷണവകുപ്പുദ്യോഗസ്ഥന്മാർ സംസ്ഥൻമാരെന്നും സഞ്ചാരികൾ എന്നും രണ്ടുതരത്തിലുണ്ടായിരുന്നു. ഇവരുടെ കീഴിൽ 'സത്രി'കൾ (അപസർപ്പകന്മാർ), 'രസദ'ൻമാർ (ശത്രുക്കൾക്ക് വിഷം കൊടുക്കുന്നവർ), 'തീക്ഷ്ണ'ൻമാർ (ഏത് അറ്റകൈയും കാണിക്കുന്നവർ) എന്നിങ്ങനെ പലതരക്കാരുണ്ട്. വലിയ ഉദ്യോഗസ്ഥന്മാരുടെ പിന്നാലെ അവരുടെ പ്രവൃത്തിസ്ഥലങ്ങളിലും അന്തഃപുരങ്ങളിലും യഥേഷ്ടം സഞ്ചരിച്ച് രഹസ്യവസ്തുതകൾ കണ്ടുപിടിക്കാൻ ചാണക്യന്റെ സർക്കാർ സുന്ദരികളായ യുവതികളെ 'ഭിക്ഷുണി'കളായും 'പരിവ്രാജിക'കളായും അയയ്ക്കുന്ന പതിവും പ്രചാരത്തിലിരുന്നതായി അർഥശാസ്ത്രത്തിൽനിന്നും ഗ്രഹിക്കാം.

ഭാഷാസവിശേഷതകൾ
ഗ്രന്ഥനാമം
ഭരണസംവിധാനം
കേരളത്തിൽ