ഒരു സാഹിത്യരചനയിലോ കലാസൃഷ്ടിയിലോ അക്ഷരാർഥത്തിൽ പ്രത്യക്ഷത്തിൽ ലഭിക്കുന്ന വിവക്ഷയ്ക്കു സമാന്തരമായി കൂടുതൽ ഒരു പൊരുൾ കൂടി ബോധപൂർവം ഉൾക്കൊള്ളിക്കുന്ന രീതിക്ക് പാശ്ചാത്യലോകത്തിൽ വളരെ പഴക്കമുണ്ട്. ഈസോപ്പിന്റെ കഥകൾ തുടങ്ങി ജന്തുകഥാപാത്രങ്ങളെക്കൊണ്ട് നിറഞ്ഞ പ്രാചീനാഖ്യാനങ്ങളാണ് യൂറോപ്യൻ കഥാസാഹിത്യത്തിലെ ആദ്യത്തെ അന്യാപദേശങ്ങൾ. എന്നാൽ ഇതിനു മുമ്പ് ബൈബിളിൽ പഴയതും പുതിയതുമായ നിയമങ്ങളിൽ പ്രതീകഭംഗിയോടുകൂടിയുള്ള പല പരാമർശങ്ങളും ഉപാഖ്യാനങ്ങളും കാണാനുണ്ട്. 80-ആം സങ്കീർത്തനത്തിൽ വർണിച്ചിരിക്കുന്ന മുന്തിരിവള്ളിയുടെ കഥ ഇസ്രയേലിന്റെ തദാനീന്തന സ്ഥിതിയെ പരഭാഗഭംഗിയോടുകൂടി അനുവാചക ഹൃദയങ്ങളിൽ ശക്തിയായി മുദ്രണം ചെയ്യുന്നു. കുഞ്ഞാടുകളേയും മറ്റും പറ്റിയുള്ള സൂചനകളോടുകൂടി യേശു നടത്തുന്ന ഉദ്ബോധനങ്ങളിലെ പല ഉപകഥകളും, അപ്പോസ്തലനായ പൌലോസ് റോമർക്കും കൊരിന്ത്യർക്കും എഫേസ്യർക്കും ഫിലിപ്പിയർക്കും കൊലോസ്സ്യർക്കും തെസ്സലോനീക്യർക്കും തിമോഥെയോസിനും തീത്തോസിനും ഫിലേമോന്നും എഴുതിയ ലേഖനങ്ങളിലെ നിരവധി പരാമർശങ്ങളും പ്രതീകഭംഗി മുറ്റിനില്ക്കുന്ന ഉത്തമ സാഹിത്യ സൃഷ്ടികളാണ്. അധ്യാത്മികമായ അർഥാവിഷ്കരണങ്ങൾക്ക് അതിസമർഥമായ അന്യാപദേശങ്ങളാണ് ബൈബിളിൽ ഉടനീളം ഉള്ളതെന്ന് തോമസ് അക്വിനാസ് (1225-74) എന്ന ദൈവശാസ്ത്രപണ്ഡിതൻ രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. ജറുസലം അങ്ങനെയാണ് ചരിത്രപരമായി ഒരു വിശുദ്ധനഗരത്തേയും, പ്രതീകാത്മകമായി ക്രൈസ്തവ സഭയേയും, ധാർമികാർഥത്തിൽ ആത്മാവിനെയും, ഇവയെല്ലാം കൂടി ചേർന്ന് വിജയലാളിതമായ ക്രൈസ്തവ വിശ്വാസത്തെയും പ്രതിനിധാനം ചെയ്യുന്നതെന്ന് അദ്ദേഹം പറയുന്നു. ഒരു അന്യാപദേശമല്ലെങ്കിലും ദാന്തേ അലിഗരി(1265-1321)യുടെ ദിവ്യനാടകം (Divine Comedy) ഈ വ്യാഖ്യാനവിവൃതിയെ സമ്പൂർണമായി അംഗീകരിച്ചിട്ടുണ്ട്.

പ്രാചീന ഗ്രീസിൽ ഹോമറിന്റെയും ഹെസിയോദിന്റെയും ഇതിഹാസ കാവ്യങ്ങളിലെ പല ഭാഗങ്ങൾക്കും അന്യാപദേശപ്രധാനമായ അർഥചമല്കാരങ്ങൾ നല്കി വ്യാഖ്യാനിക്കാൻ പല പണ്ഡിതൻമാരും അക്കാലം മുതൽ ശ്രമിച്ചുവരുന്നുണ്ട്. പ്ലേറ്റോ, സെനേക്കോ തുടങ്ങിയ ദാർശനികൻമാർ ഈ ശ്രമങ്ങളെ അന്നുതന്നെ നിരാകരിക്കുകയാണ് ചെയ്തത് (എന്നാൽ പ്ലേറ്റോ തന്നെ തന്റെ റിപ്പബ്ലിക്കിൽ ഒരു ഗുഹയെപ്പറ്റി നടത്തുന്ന പരാമർശം ഒരു അന്യാപദേശമാണ്). ഓവിഡ് (ബി.സി. 43 - എ.ഡി. 17), വെർജിൽ (ബി.സി. 70-19), പ്ലൂട്ടാർക് (എ.ഡി. 48-120) തുടങ്ങിയ പ്രാചീന ലത്തീൻ കവികളും സാഹിത്യകാരൻമാരും പല "ബിംബങ്ങളും സ്വീകരിച്ച് അർഥചമല്കാരം വരുത്തിയിട്ടുള്ളവരാണ്."

ഇംഗ്ലീഷ് സാഹിത്യം സ്വതന്ത്രവ്യക്തിത്വത്തോടുകൂടി ഉരുത്തിരിയാൻ തുടങ്ങിയകാലം മുതൽ നിഗീര്യാധ്യവസായ പ്രസ്ഥാനത്തിന് നല്ല സ്വാധീനത സാഹിത്യസൃഷ്ടികളിൽ ചെലുത്താൻ കഴിഞ്ഞു. ഇക്കൂട്ടത്തിൽ ആദ്യം എടുത്തു പറയേണ്ട കൃതി എഡ്മൺഡ് സ്പെൻസറുടെ (1552-99) ഫേയ്റീ ക്വീൻ (Faerie Queene) ആണ്. പ്രഭുക്കൻമാരാലും സാമന്തൻമാരാലും പരിസേവിതയായി ഇതിൽ വർണിക്കപ്പെടുന്ന ഗ്ലോറിയാന എന്ന വനമോഹിനി ഒന്നാം എലിസബത്ത് രാജ്ഞിയല്ലാതെ മറ്റാരുമല്ല. സ്പെൻസറുടെ സമകാലികനായ ഫ്രാൻസിസ്ബേക്കന്റെ (1561-1626) വിജ്ഞാന വികസന (Advancement of Learning)ത്തിലും ധാരാളം പ്രതീകങ്ങൾ ഉപയോഗപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നതായി കാണാം. ക്രൈസ്തവ ധർമശാസ്ത്രങ്ങളുടെ ഏറ്റവും ഉദാത്തമായ അക്കാലത്തെ ആവിഷ്കരണം ജോൺ ബന്യന്റെ (1628-88) തീർഥാടക പുരോഗതി (Pilgrim's Progress) എന്ന അന്യാപദേശത്തിലാണ്.

തൊട്ടടുത്ത തലമുറയിൽ ജോൺ ഡ്രൈഡന്റെ (1631-1700) അബ്ശാലോമും അഹിതോപ്പലും എന്ന കാവ്യം ഈ പ്രസ്ഥാനത്തിൽ മുഴച്ചുനില്ക്കുന്നു. ഒരു ബൈബിൾ കഥയെ പശ്ചാത്തലമായി സ്വീകരിച്ചുകൊണ്ട് ഡ്രൈഡൻ അക്കാലത്തെ രാഷ്ട്രീയോപജാപങ്ങളെ നിശിതമായി അപഹസിക്കുകയാണ് ഇതിൽ ചെയ്യുന്നത്. മതത്തെയും മാനുഷിക ദൌർബല്യങ്ങളെയും പരിഹാസരസത്തോടുകൂടി വിവരിക്കുന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ മറ്റു രണ്ട് അന്യാപദേശകൃതികളാണ് മക്ഫ്ലെക്നോ (Mac Flecknoe), മാൻപേടയും പുള്ളിപ്പുലിയും (The Hint and the Panther) എന്നിവ.

ഇംഗ്ലീഷ് സാഹിത്യത്തിലെ ഒന്നാമത്തെ രാഷ്ട്രീയ അപഹാസകൃതിയായി നിലനില്ക്കുന്ന ഡീൻ (ജൊനാഥൻ) സ്വിഫ്റ്റി (1666-1745)ന്റെ ഗള്ളിവറുടെ സഞ്ചാരകഥകൾക്കുള്ള സ്ഥാനം കാലത്തിന് ഇന്നുവരെ കുറയ്ക്കാൻ കഴിഞ്ഞിട്ടില്ല. അത്യുത്തമമായ ഒരു ബാലസാഹിത്യകൃതിയെന്നതുപോലെ തന്നെ സമകാലികരാഷ്ട്രീയസംഭവങ്ങളെ സകല ആവരണങ്ങളും മാറ്റി പ്രദർശിപ്പിച്ചുകൊണ്ടുള്ള ഒരു അന്യാപദേശാഖ്യാനം എന്ന നിലയിലും അതിന്റെ ശാശ്വത മൂല്യം സാർവത്രികമായി അംഗീകരിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. ഇതുപോലെ തന്നെ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ വെള്ളത്തൊട്ടിയുടെ കഥ(The Tale of a Tub)യും പ്രതീകഭംഗികലർന്ന ഒരു ആക്ഷേപഹാസ്യകൃതിയാണ്; ഇതിൽ ഇരയായിരിക്കുന്നതു മതകലഹങ്ങളാണെന്ന വ്യത്യാസമേ ഉള്ളു.

ഷെല്ലിയുടെ ബന്ധനമുക്തനായ പ്രൊമിഥിയൂസ് (Prometheus), ലൂയി കരോളി(1832-98)ന്റെ അത്ഭുതലോകത്തിലെ ആലീസ് (Alice in Wonderland) തുടങ്ങിയവയും പ്രത്യക്ഷാർഥത്തിനു പുറമേ പല ആന്തരികവിവക്ഷകളും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഉത്തമകൃതികളെന്ന സ്ഥാനത്തിന് അർഹങ്ങളാണ്.

ആധുനികപാശ്ചാത്യസാഹിത്യങ്ങളിൽ അന്യാപദേശത്തിന്റെ അതിപ്രസരം ക്രമേണ മങ്ങിവരുന്നതായാണ് കാണുന്നത്. എന്നാൽ ഫ്രാൻസ് കാഫ്ക(1886-1924)യുടെ ചെറുകഥകളിലും നോവലുകളിലും പ്രതീകാത്മകമായ പ്രതിപാദനങ്ങൾ സുലഭമാണ്. സി.എസ്. ല്യൂവിസ് രചിച്ച തീർഥാടകന്റെ പശ്ചാദ്ഗമനം (Pilgrim's Regress) ബന്യന്റെ അന്യാപദേശത്തിന്റെ ഒരു ബദൽ രചനയാണെന്ന് പേരുകൊണ്ടു തന്നെ വ്യക്തമാകുന്നു. ആധുനിക യൂറോപ്യൻ സാഹിത്യത്തിലെ ഏറ്റവും ശക്തമായ രാഷ്ട്രീയാപഹാസകൃതി എന്ന പദവിക്ക് അർഹമായിരിക്കുന്നത് ജോർജ് ഓർവലിന്റെ (1903-50) ആനിമൽ ഫാം (Animal Farm) എന്ന അന്യാപദേശാഖ്യാനമാണ്.

കേരളത്തിൽ
പാശ്ചാത്യ സാഹിത്യത്തിൽ
അന്യാപദേശം, ചിത്രകലയിൽ
ഭാരതീയസാഹിത്യങ്ങളിൽ