തുമ്പികളുടെ ജീവിതചക്രത്തിന് അപൂർണ രൂപാന്തരീകരണമാണുള്ളത്. മുട്ട വിരിഞ്ഞു ഉണ്ടാകുന്ന നിംഫ് വളർച്ചയെത്തുമ്പോൾ പ്യൂപ്പ എന്ന അവസ്ഥയിലൂടെ കടന്നുപോകാതെതന്നെ ഇമാഗോ എന്ന പ്രത്യുൽപാദന ശേഷിയുള്ള രൂപം കൈവരിക്കുന്നു.

തുമ്പികളുടെ ഇണചേരൽ കുറച്ചു സങ്കീർണമാണ്. തുമ്പികൾ അവയുടെ തനത് ആവാസവ്യവസ്ഥയിൽ മാത്രമാണ് മുട്ടയിടുന്നത്. ആൺതുമ്പികൾ തങ്ങളുടെ ലാർവകൾ വളരുന്നതിന് ഉചിതമായ വാസസ്ഥലം കണ്ടെത്തി അതിനു സമീപം നിലയുറപ്പിക്കുന്നു. അവിടെയെത്തുന്ന മറ്റു ആൺതുമ്പികളെ അവർ ഓടിച്ചുവിടുകയും ചെയ്യും (territorial defense). പെൺതുമ്പികൾ വരുമ്പോൾ അവയെ സമീപിച്ചു തങ്ങളുടെ കാലുകൾ ഉപയോഗിച്ച പെൺതുമ്പിയുടെ മുതുകിലും പിന്നീട് തങ്ങളുടെ കുറുവാലുകൾ (Cerci) ഉപയോഗിച്ചു പെൺതുമ്പിയുടെ തലയിലോ (കല്ലൻ തുമ്പികൾ) മുതുകിലോ (സൂചിത്തുമ്പികൾ) പിടിക്കുന്നു (tandem position). അതിനു മുൻപോ ശേഷമോ അവ തങ്ങളുടെ ഉദരത്തിന്റെ ഒൻപതാം ഖണ്ഡത്തിലുള്ള പ്രധാന ജനനേന്ദ്രിയം ഉൽപ്പാദിച്ച ബീജം രണ്ടാം ഖണ്ഡത്തിലുള്ള ദ്വിദീയ ജനനേന്ദ്രിയത്തിലേക്കു മാറ്റുന്നു. പെൺതുമ്പി തങ്ങളുടെ ഉദരം വളച്ചു അവസാന ഖണ്ഡത്തിലുള്ള (S8-9) ജനനേന്ദ്രിയം ആൺതുമ്പിയുടെ ദ്വിദീയ ജനനേന്ദ്രിയവുമായി ബന്ധിപ്പിച്ചു ഇണചേരുന്നു (wheel position). മിക്കയിനം ആൺതുമ്പികളും തങ്ങളുടെ ബീജം നിക്ഷേപിക്കുന്നതിനുമുമ്പ് പെൺതുമ്പികളുടെ ജനനേദ്രിയത്തിൽനിന്നും മറ്റ്‌ ആൺതുമ്പികൾ നിക്ഷേപിച്ച ബീജങ്ങൾ നീക്കം ചെയ്യാറുണ്ട്. ഇണചേരുന്ന സമയം ഇനമനുസരിച്ചു ഏതാനും നിമിഷങ്ങൾ മുതൽ മണിക്കൂറുകൾ വരെയാകാം.

മുട്ടയിടുമ്പോൾ ആണ് ബീജസംയോഗം നടക്കുന്നത്. അതുകൊണ്ട് ആൺതുമ്പികൾ ഇണചേരലിനുശേഷം തങ്ങളുടെ ബീജമുപയോഗിക്കപ്പെട്ടുവെന്ന് ഉറപ്പുവരുത്താൻ ശ്രമിക്കും. അതിനായി ചിലപ്പോൾ കുറുവാലുകളുപയോഗിച്ചുള്ള പിടി വിടാതെതന്നെ പെൺതുമ്പികളെ മുട്ടയിടാൻ പറ്റിയ സ്ഥലത്തേക്ക് നയിക്കും (tandem guarding). ചെലപ്പോൾ പെൺതുമ്പികൾ മുട്ടയിടുമ്പോൾ മുകളിലൂടെ വട്ടമിട്ടു പറന്ന് മറ്റു ആൺതുമ്പികൾ സമീപിക്കുന്നത് തടയും (noncontact guarding). പെൺതുമ്പികൾ തനിച്ചു മുട്ടയിടുന്ന (unguarded) ഇനങ്ങളും ഉണ്ട്. ജലത്തിലും (exophytic) ജലസസ്യങ്ങളിലുമാണ് (endophytic) തുമ്പികൾ മുട്ടയിടുന്നത്. ചെടികളിൽ മുട്ടയിടുന്ന തുമ്പികൾ തങ്ങളുടെ ഓവിപ്പോസിറ്റർ ഉപയോഗിച്ചു തണ്ടിലോ ഇലയിലോ ചെറിയ ദ്വാരങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കി ഓരോ ദ്വാരത്തിലും ഒരോ മുട്ടവീതം നിക്ഷേപിക്കുന്നു. ഒരു തവണ 100 മുതൽ 300 വരെ മുട്ടകളിടുന്നു. എന്നാൽ വെള്ളത്തിൽ മുട്ടയിടുന്നയിനം തുമ്പികൾക്ക് ഓവിപോസിറ്ററിനുപകരം ലളിതമായ ഒരു ജെനിറ്റൽ പ്ലേറ്റ് (genital plate / vulvar lamina) മാത്രമേ ഉണ്ടാകൂ. മുട്ടകൾ അതിനുതാഴെയും ഒൻപതാം ഖണ്ഡത്തിലുമായി അടിഞ്ഞുകൂടുകയും പെൺതുമ്പി തന്റെ ഉദരത്തിന്റെ അഗ്രഭാഗം വെള്ളത്തിൽ മുക്കി അവ ഒറ്റയടിക്ക് നിക്ഷേപിക്കുകയും ചെയ്യും. ചില കല്ലൻ തുമ്പികൾ ഒരു തവണ ആയിരത്തിലധികം മുട്ടകളിടും. പെൺതുമ്പികൾക്ക് തങ്ങളുടെ ജീവിതകാലത്ത് ഇങ്ങനെ പലതവണ മുട്ടകൾ ഇടുവാൻ കഴിയും. സാധാരണ കാലാവസ്ഥയിൽ 5 മുതൽ 40 വരെ ദിവസങ്ങൾ കൊണ്ട് മുട്ടകൾ വിരിയുമെങ്കിലും പ്രതികൂല കാലാവസ്ഥയിൽ ചിലപ്പോൾ പല മാസങ്ങൾക്കു ശേഷമാണ് മുട്ടകൾ വിരിയുക (diapause).

മുട്ട വിരിഞ്ഞു ആദ്യം പ്രോനിംഫ് (pronymph) ആണ് ഉണ്ടാകുന്നത്. ജലാശയത്തിനു മുകളിലോ വശങ്ങളിലോ ഉള്ള ചെടികളിൽ ആണ് മുട്ടയെങ്കിൽ വിരിഞ്ഞിറങ്ങുന്ന പ്രോനിംഫ് കുതറിത്തെറിച്ചു എങ്ങനെയും വെള്ളത്തിലെത്തുന്നു. അധികം വൈകാതെതന്നെ പടം പൊഴിച്ചു നിംഫ് (nymph) ആകുന്നു. നിംഫ് ജലത്തിലെ സൂക്ഷ്മ ജീവികൾ, വാൽമാക്രികൾ, തുമ്പികളുടെ തന്നെ ലാർവകൾ, ചെറിയ മൽസ്യങ്ങൾ തുടങ്ങിയവയെ ഭക്ഷിച്ചു വളരുന്നു. നിംഫുകൾ പൂർണ്ണവളർച്ചയെത്താൻ ഇനമനുസരിച്ചു 30 ദിവസങ്ങൾ മുതൽ ഏതാനും വർഷങ്ങൾ വരെ സമയമെടുക്കും. വളർച്ചക്കിടെ പല തവണ ഇവ പടം പൊഴിക്കും (moulting). നനവുള്ള മണ്ണിൽ കുഴികൾ കുത്തി വരൾച്ചയെ ഏതാനും മാസങ്ങൾ അതിജീവിക്കാൻ അവയ്ക്കാകും. അനുകൂലമല്ലാത്ത കാലാവസ്ഥയിൽ വളർച്ച വൈകിപ്പിക്കുന്ന പ്രവണതയുമുണ്ട് (diapause). വളർച്ചയെത്തിയ നിംഫ് ജലത്തിൽ നിന്നും ഉയർന്നു കണപ്പെടുന്ന പാറകളിലോ, ചെറുസസ്യങ്ങളിലോ കയറിയിരിക്കുകയും സാവധാനത്തിൽ പുറംതോട് അടർത്തി പൂർണ വളർച്ചയെത്തിയ തുമ്പികൾ പുറത്തു വരും. അർദ്ധരാത്രിക്കു ശേഷവും പുലർകാലെയുമാണ് തുമ്പിയുടെ ലാർവകൾ പുറത്തു വരുന്നത്. ചിത്രശലഭങ്ങളുടേതു പോലുള്ള സമാധി (പ്യൂപ്പ) തുമ്പികൾക്കില്ല.

പുതുതായി വിരിഞ്ഞിറങ്ങുന്ന തുമ്പികൾ ഭക്ഷണവും വാസസ്ഥലവും തേടി സഞ്ചരിക്കുകയും പ്രായപൂർത്തി ആയശേഷം പ്രത്യുൽപാദനത്തിന് അനുയോജ്യമായ സ്ഥലത്തേക്ക് മടങ്ങിയെത്തുകയും ചെയ്യും (Biological dispersal). ദേശാടനം നടത്തുന്ന ഇനങ്ങളാണെങ്കിൽ അനുയോജ്യമായ പുതിയ വാസസ്ഥലങ്ങൾ കണ്ടെത്തും. തുലാത്തുമ്പി പോലെ ദേശാടനം നടത്തുന്ന ഇനങ്ങളുടെ ഓരോ തലമുറയും ഏറെദൂരം സഞ്ചരിച്ചു വ്യത്യസ്ത സ്ഥലങ്ങളിലാണ് അവയുടെ പുതിയ തലമുറയെ ജനിപ്പിക്കുന്നത്. വായുവിൽ ഉയർന്നുപൊങ്ങി കാറ്റിന്റെ ആനുകൂല്യം ഉപയോഗപ്പെടുത്തി ദീർഘദൂരം സഞ്ചരിക്കാൻ മഞ്ഞപ്പുൽ മാണിക്യൻ പോലെയുള്ള കൊച്ചു തുമ്പികൾക്കുപോലും കഴിവുണ്ട്. പ്രായപൂർത്തിയാകാൻ ഏതാനും ദിവസങ്ങളോ ചിലപ്പോൾ ആഴ്ചകളോ എടുക്കും. വരൾച്ച പോലെയുള്ള അനുകൂലമല്ലാത്ത കാലാവസ്ഥകളിൽ പ്രായപൂർത്തിയാകുന്നത് അതനുസരിച്ചു വൈകിപ്പിക്കാനും (diapause) അവയ്ക്കാകും. അതുവരെ ആൺതുമ്പികൾക്ക് പെൺതുമ്പികളുടേതുപോലെ മങ്ങിയ നിറങ്ങളായിരിക്കും. പ്രായപൂർത്തിയായ മിക്കയിനം തുമ്പികളിലും നിറത്തിലും അടയാളങ്ങളിലും ആൺ-പെൺ വ്യത്യാസം വളരെ പ്രകടമാണ്. ചില ഇനങ്ങളിൽ പെൺതുമ്പികൾ ഒന്നിൽക്കൂടുതൽ രൂപങ്ങളിൽ കാണപ്പെടാറുണ്ട്. പ്രായപൂർത്തിയായ തുമ്പികൾ പൊതുവെ ഒന്നോ രണ്ടോ മാസങ്ങളേ ജീവിച്ചിരിക്കാറുള്ളൂ.

തുമ്പികൾക്ക് ഇനമനുസരിച്ചു ചിലപ്പോൾ വർഷത്തിൽ ഒന്നുമുതൽ നാലു തലമുറകൾ വരെ ഉണ്ടാകാറുണ്ട്. രണ്ടോ മൂന്നോ വർഷം കൂടുമ്പോൾ മാത്രം പുതിയ തലമുറ ഉണ്ടാകുന്ന ഇനങ്ങളുമുണ്ട്.

സ്വാമിത്തുമ്പി
ജീവിതചക്രം
അനിസോസൈഗോപ്‌റ്ററ
വാസസ്ഥലം, പെരുമാറ്റം, ആവാസവ്യവസ്ഥ