ഒരറിവിനെ ആസ്പദമാക്കി എടുക്കുന്ന മറ്റൊരറിവാണ് അനുമാനം. "മലമുകളിൽ പുക കാണുന്നു, അതുകൊൺട് അവിടെ തീയുണ്ട്" എന്നത്, 'പുകയുള്ളിടത്ത് തീയുണ്ട്' എന്ന മുന്നറിവ് ആസ്പദമാക്കിയെടുക്കുന്ന ഒരു അനുമാനമാണ്. "രാമൻ മനുഷ്യനാണ്, അതുകൊണ്ട് അയാൾക്കു മരണമുണ്ട്" എന്നത് 'മനുഷ്യനും' 'മരണവും' തമ്മിലുള്ള ദൃഢവും സാർ‌വത്രികവുമായ ബന്ധത്തിന്റെ - 'വ്യാപ്തി'യുടെ - അടിസ്ഥാനത്തിലുള്ള അനുമാനമാണ്. ഭാരതീയ ദർശനശാസ്ത്രത്തിൽ, ഇപ്രകാരമുള്ള അനുമാനങ്ങൾ, മറ്റോരാളുടെ മുൻപിൽ ഔപചാരികമായി സമർത്ഥിക്കുന്നത് ഇങ്ങനെയാണ്:


മേൽക്കാണിച്ച അനുമാനത്തിൽ, മല, പുക, തീ എന്നീ വിഷയങ്ങൾ പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിച്ചു സമർത്ഥിക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. അവയെ, യഥാക്രമം പക്ഷം, ഹേതു, സാധ്യം എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്. അവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധം സ്ഥാപിക്കാനുപയോഗിക്കുന്ന അഞ്ചു വാക്യങ്ങളെ 'അവയവങ്ങൾ' എന്നും വിളിക്കുന്നു. തീയും പുകയും തമ്മിലുള്ള വ്യാപ്തിയെ ആധാരമാക്കിയാണ്, 'മലമുകളിൽ തീയുണ്ട്' എന്ന അനുമാനത്തിൽ എത്തുന്നത്. രണ്ടുകാര്യങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള നിത്യവും നിരുപാധികവും ആയ സംബന്ധം (Invariable Concommittance) ആണ് വ്യാപ്തി. എന്നാൽ, 'പുകയുണ്ടെങ്കിൽ‍ തീയുണ്ട്' എന്ന് പറയാമെങ്കിലും, 'തീയുള്ളപ്പോഴെല്ലാം പുകയുണ്ടാവും' എന്നു പറയാനാവില്ല. ചുട്ടു ചുവന്ന ഒരു ഇരുമ്പുഗോളം പുകയുണ്ടാക്കുന്നില്ല. ഇങ്ങനെ ഒരു വശത്തേക്കുമാത്രം സാധുവാകുന്ന വ്യാപ്തി, 'അസമവ്യാപ്തി' അല്ലെങ്കിൽ 'വിഷമവ്യാപ്തി' യാണ്. ഇരു വശത്തേക്കും സാധുവാകുന്നത് സമവ്യാപ്തിയാണ്. രണ്ടു കാര്യങ്ങൾ തമ്മിൽ, ഇപ്രകാരമുള്ള വ്യാപ്തി സ്ഥിരീകരിക്കുന്നത്, വിരുദ്ധങ്ങളില്ലാത്ത നിരന്തരാനുഭവങ്ങളിലൂടെയാണ്. ഒന്നുണ്ടാവുമ്പോൾ മറ്റേതും ഉണ്ടാവണം (അന്വയം), ഒന്നുണ്ടായില്ലെങ്കിൽ മറ്റേത് ഉണ്ടാവരുത് (വ്യതിരേകം), ഒന്നില്ലാതെ മറ്റേതുണ്ടാവുന്ന ഒരു സന്ദർഭവും ഉണ്ടാവരുത് (വ്യഭിചാരഗ്രഹം). കൂടാതെ, ഇപ്രകാരമുള്ള ബന്ധം നിരുപാധികം ആയിരിക്കുകയും വേണം.

ന്യായവാദികളുടെ, 'അനുമാനം സാധുവായ ന്യായമായ അറിവിന്റെ ഉത്ഭവമാണ്' - പ്രമാണമാണ് - എന്ന വാദം, ചർ‌വാകരെപ്പോലെയുള്ള ദാർശനികർ അംഗീകരിക്കുന്നില്ല. വ്യാപ്തിയെപ്പറ്റി അവർ സംശയാലുക്കളാണ്. തീയില്ലാതെ പുകയുണ്ടാവില്ല എന്നതാണ് ഭൂതകാലത്തിലെയും വർത്തമാന കാലത്തിലും ഉള്ള പ്രത്യക്ഷാനുഭവം എങ്കിലും ഭാവിലോ, മറ്റേതെങ്കിലും ഒരു സാഹചര്യത്തിലോ (ഉദാ: ഭൂമിയിലല്ലാതെ പ്രപഞ്ചത്തിൽ മറ്റെവിടെയെങ്കിലും) ആ വ്യാപ്തി സാധുവായിക്കൊള്ളണമില്ല എന്നവർ വാദിക്കുന്നു. അതിനെതിരായി, ന്യായവാദികൾ തങ്ങളുടെ നിലപാട് സ്ഥാപിക്കുന്നത്, തർക്കം (Reductio ad absurdum) ഉന്നയിച്ചുകൊണ്ടാണ്. അതായത്, 'പുകയുന്നവയിൽ തീയുണ്ട്' എന്ന വാദം സ്ഥാപിക്കുന്നത്, അതിന്റെ വിപരീതം - അതായത്, 'ചില പുകയുന്ന വസ്തുക്കളിൽ തീയില്ല' എന്ന പ്രസ്താവന - തെറ്റാണെന്നു സ്ഥാപിച്ചുകൊണ്ടാണ്; തീയില്ലാതെ പുകയുണ്ടാക്കാമെങ്കിൽ, പുകവലിക്കാൻ തീയെന്തിന്, ആഹാരം പാചകം ചെയ്യാൻ തീയെന്തിന് എന്ന പ്രായോഗികചോദ്യം ഉന്നയിച്ചുകൊണ്ടാണ്.

അനുമാനങ്ങളെയും പല തരത്തിൽ വകതിരിച്ചുട്ടുണ്ട് (Classification). ഒരാൾ സ്വയം എടുക്കുന്ന അനുമാനങ്ങൾക്ക് 'സ്വാർത്ഥം' എന്നും, അതു മറ്റൊരാളെ ബോധ്യപ്പെടുത്താനായി സമർത്ഥിക്കുമ്പോൾ 'പരാർത്ഥം' എന്നും പറയുന്നു. കാർമേഘം കണ്ടിട്ട് മഴയുണ്ടാവും എന്നു നിശ്ചയിക്കുന്നത് (പ്രത്യക്ഷമായ കാരണത്തിൽ‍ നിന്ന് ഒരു കാര്യം സംഭവിക്കും എന്ന് തീരുമാനിക്കുന്നത്) 'പൂർ‌വവത്' അനുമാനമാണ്. അതുപോലെ, കലങ്ങിയൊഴുകുന്ന പുഴ കണ്ടിട്ട്, മഴപെയ്തിട്ടുണ്ട് എന്നൂഹിക്കുന്നത് (കാര്യത്തിൽ നിന്ന്/ ഫലത്തിൽ നിന്ന് കാരണം ഊഹിക്കുന്നത്) 'ശേഷവത്' അനുമാനമാണ്. എന്നാൽ, ആകാശത്തിൽ, ചന്ദ്രന്റെ വിവിധ സമയങ്ങളിൽ ഉള്ള വ്യത്യസ്തസ്ഥാനം കണ്ടുകൊണ്ട്, അതു സഞ്ചരിക്കുന്നുണ്ട് എന്നു മനസ്സിലാക്കുന്നതും ഒരു മൃഗം ഇരട്ടക്കുൾമ്പുള്ളതോ, ഒറ്റക്കുളമ്പുള്ളതോ എന്നു കൊമ്പുമാത്രം നോക്കി നിശ്ചയിക്കുന്നതും, ഇപ്രകാരം ഒരു കാര്യ-കാരണബന്ധത്തെ ആസ്പദമാക്കിയല്ല; വസ്തുക്കളുടെ സാദൃശ്യം ആധാരമാക്കിയുള്ളതാണ്. അത് 'സാമാന്യതോദൃഷ്ടം' എന്നറിയപ്പെടുന്നു. വ്യത്യസ്തതരം 'വ്യാപ്തി'യെ ആധാരമാകിയുള്ള വർഗ്ഗീകരണവും ഉണ്ട്. 'കേവലാന്വയി'യിൽ, ഹേതുവും സാദ്ധ്യവും തമ്മിലുള്ള വ്യാപ്തി, ഋജുവാണ് (Positively relation). ഉദാഹരണം: 'അറിയാൻ കഴിയുന്ന വസ്തുക്കൾക്കെല്ലാം പേരിടാൻ കഴിയും; കുടം അറിയാൻ കഴിയുന്ന വസ്തുവാണ്; അതിന് പേരിടാൻ കഴിയും' - അറിയാൻ കഴിയുന്നതും എന്നാൽ പേരിടാൻ പറ്റാത്തതുമായ ഒരു വസ്തുവില്ല. എന്നാൽ, 'കേവലവ്യതിരേകി'യിൽ, ഹേതുവം സാധ്യവും തമ്മിലുള്ളത് വ്യൂത്ക്രമബന്ധമാണ് (Negative relation). അതിനു ന്യായവാദികൾ നൽകുന്ന ഉദാഹരണം ഇങ്ങനെയാണ്: 'ഗന്ധമില്ലാത്തത്, മറ്റു ഭൂതങ്ങളിൽ നിന്ന് (അഗ്നി, ജലം, വായു..) വ്യത്യസ്തമല്ല; ഭൂമിയ്ക്ക് ഗന്ധമുണ്ട്; അതുകൊണ്ട് അതു മറ്റു ഭൂതങ്ങളിൽ നിന്നു വ്യത്യസ്തമാണ്' - മറ്റു ഭൂതങ്ങൾക്ക് ഗന്ധം എന്ന ഗുണമില്ലാത്തതാണ്, ഭൂമിയെ വ്യത്യസ്തമാക്കുന്നത്.‍ രണ്ടു രീതിയിലും - ക്രമമായും, വ്യൂത്ക്രമമായും -വ്യാപ്തിയുള്ള ബന്ധങ്ങൾ 'അന്വയവ്യതിരേകി' എന്നു വിളിക്കുന്നു. ഉദാഹരണം: ' പുകയുന്ന എല്ലാ വസ്തുക്കളിലും തീയുണ്ട്; മല പുകയുന്നു; അതുകുണ്ട് മലയിൽ തീയുണ്ട്', 'തീയില്ലാത്ത വസ്തുക്കളിൽ പുകയുണ്ടാവില്ല; മല പുകയുന്നു; അതുകുണ്ട് മലയിൽ തീയുണ്ട്'.

കേവലദർശനം (Metaphysics)
പ്രത്യക്ഷം
അവലംബം
അനുമാനം (Inference)