ഒരു ജനതയുടെ ആചാരം, അനുഷ്ഠാനം, വിശ്വാസം, അഭിലാഷം, സ്വപ്നം, ഭയം തുടങ്ങിയവയ്ക്ക് ഐതിഹ്യങ്ങള് മൂർത്തരൂപം നൽകുന്നു; ജനസാമാന്യത്തിന്റെ സംസ്കാരസാഫല്ല്യം ഐതിഹ്യത്തിൽ പ്രതിഫലിക്കും; മാത്രമല്ല അത് രൂപപ്പെടുത്താനും അതിനു രൂപപരിണാമം വരുത്താനും ഐതിഹ്യങ്ങൾക്കു കഴിയും. ജനസാമാന്യത്തിനിടയിലുള്ള അന്ധവിശ്വാസങ്ങളും ഐതിഹ്യങ്ങളിലൂടെ പ്രചരിക്കാറുണ്ട്. ശാസ്ത്രത്തിന്റെ വളർച്ചയോടെ അവ നിലച്ചുപോകും എന്നു ചിലർ കരുതുന്നു. ഐതിഹ്യങ്ങൾക്ക് പ്രാകൃത സമുദായങ്ങൾക്കിടയിൽ ചില പ്രയോജനം നിർവഹിക്കാനുണ്ടായിരുന്നെന്നും അവ നിറവേറ്റിക്കഴിഞ്ഞതിനാൽ ഇനി നിലനില്പുണ്ടാകയില്ല എന്നും വേറെ ചിലർക്കഭിപ്രായമുണ്ട്. "സാമൂഹികമായ അബോധമനസ്സ്" (Collective Unconscious) എന്ന സങ്കല്പത്തിൽ എത്തിച്ചേരുവാൻ സ്വിസ്സ് മനശ്ശാസ്ത്രജ്ഞനായ കാൾഗുസ്താവ് യുങ്ങിനെ (1875-1961) സഹായിച്ചിരിക്കാവുന്ന ഒരു പ്രധാനഘടകമാണ് ഐതിഹ്യം. സമൂഹം വ്യക്തിയുടെ മേൽ അടിച്ചേല്പിക്കുന്ന അബോധപ്രേരണകളുടെ ആകെ തുകയാണ് മനസാക്ഷി എന്നൊരു പക്ഷമുണ്ട്. ഇതു ശരിയാണെങ്കിൽ മനസാക്ഷിയുടെ രൂപവത്കരണത്തിലും ഐതിഹ്യങ്ങൾക്ക് പങ്കുണ്ടെന്നു സമ്മതിക്കേണ്ടി വരും.

ഐതിഹ്യത്തിന് സത്യമായ ഒരടിസ്ഥാനം വേണമെന്നില്ല; എന്നാൽ പല ഐതിഹ്യങ്ങളിലും സത്യത്തിന്റെ ചെറിയൊരംശം കണ്ടേക്കും. അതു പെരുപ്പിച്ചും രൂപഭേദം വരുത്തിയും മനോരഞ്ചകമാക്കിയുമാണ് ഐതിഹ്യം അവതരിപ്പിക്കുന്നത്, "തെറ്റായി സ്മരിക്കപ്പെട്ട ചരിത്രം" എന്ന് ചിലര് ഐതിഹ്യത്തിനു നിർവചനം നൽകുന്നു. ചരിത്രസത്യത്തിലേക്കുള്ള ചൂണ്ടുപലകയായിത്തീരാറുണ്ട് ചില ഐതിഹ്യങ്ങൾ.

ഇതിഹാസവും ഐതിഹ്യവും
നാടോടിക്കഥകളിലെ ഐതിഹ്യങ്ങൾ
അബോധപ്രേരണകളുടെ സൃഷ്ടി
ഐതിഹ്യം സാഹിത്യത്തിൽ