ഒരു സ്പീഷീസ് കാലക്രമത്തിൽ പരിണമിച്ച് രണ്ടോ അതിൽ അധികമോ സ്പീഷീസുകളായി വേർതിരിയുന്ന പ്രക്രിയയാണ് സ്പീഷീസ് വേർപിരിയൽ അഥവാ സ്പീസിയേഷൻ.

സ്പീഷീസ് എന്നതിന് ഒന്നിലധികം നിർവചനങ്ങൾ ഉണ്ട്. ജീവി വിഭാഗങ്ങളുടെ ചില പ്രത്യേകതകൾ (പ്രത്യേകിച്ചും ലൈംഗികതയുടെ സാന്നിധ്യമോ അഭാവമോ) അനുസരിച്ച് നിർവചനങ്ങളുടെ പ്രായോഗികത മാറുന്നതിനാൽ ആണ് ഇത്. ലൈംഗിക ജീവികളിലാണെങ്കിൽ പരസ്പരം ഇണ ചേർന്ന് പ്രത്യുല്പ്പാദനം നടത്തുന്നതോ അതിനു കഴിയുന്നതോ ആയ ജീവികളാണ് പൊതുവേ ഒരു സ്പീഷീസ് ആയി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്. അലൈംഗിക ജീവികളിൽ മാനദണ്ഡം കൂടുതൽ അവ്യക്തമാണ്.

ഒരു ലൈംഗിക ജീവിവർഗ്ഗത്തിൻറെ രണ്ടു സമൂഹങ്ങൾ വ്യത്യസ്ത സ്പീഷീസുകൾ ആയി മാറാൻ സമൂഹങ്ങൾ പരസ്പരമുള്ള പ്രത്യുൽപ്പാദനത്തിന് എന്തെങ്കിലും തടസം ആവശ്യമാണ്‌. അങ്ങനെയൊരു തടസത്തിന്റെ അഭാവത്തിൽ പ്രത്യുല്പ്പാദനം വഴി പരസ്പരമുണ്ടാകുന്ന ജീൻ ഒഴുക്ക് ഓരോ സമൂഹത്തിലും പുതിയതായി രൂപപ്പെടുന്ന ജനിതക സ്വഭാവങ്ങളെ കൈമാറ്റം ചെയ്ത് ജനിതക വ്യതിരിക്തതയെ കുറച്ച് സ്പീസിയേഷനെ സാവധാനമാക്കുന്നു. 

പൊതുപൂർവികനിൽ നിന്നും പരിണമിച്ച് വ്യത്യസ്ത സ്പീഷീസുകളാകുന്ന പരിണാമം ഏത് ഘട്ടം വരെ എത്തി എന്നത് അനുസരിച്ച് രണ്ടു സമൂഹങ്ങളിലെയും ജീവികൾ തമ്മിൽ പ്രത്യുല്പ്പാദനം നടത്തി സന്താനങ്ങളെ ഉണ്ടാക്കാൻ സാധിച്ചേക്കും. ഉദാ: കുതിരയുടെയും കഴുതയുടെയും സന്താനമായ കോവർകഴുത. ഇത്തരം ഹൈബ്രിഡുകൾ പൊതുവേ പ്രത്യുൽപ്പാദന ശേഷി ഇല്ലാത്തവയായിരിക്കും. ഇത് ജീൻ ഫ്ലോയെ തടയുന്നതിനാൽ സ്പീഷീസുകൾ തമ്മിൽ കലരുന്നില്ല. എന്നാൽ അപൂർവമായി പ്രത്യുൽപ്പാദന ശേഷിയുള്ള ഹൈബ്രിഡുകളും ഉണ്ടാകാറുണ്ട്. ഇവയ്ക്ക് രണ്ടു സ്പീഷീസിനും ഇടയിലുള്ള ശാരീരികസ്വഭാവങ്ങളോ രണ്ടുമായും ബന്ധമില്ലാത്ത സ്വഭാവങ്ങളോ കാണാറുണ്ട്‌. ഇത്തരം മിശ്രണം പുതിയ സ്പീഷീസുകളുടെ രൂപീകരണത്തിൽ എത്ര ശതമാനം വരുന്നു എന്നത് വ്യക്തമല്ല. എന്തായാലും ഗ്രേ ട്രീ ഫ്രോഗ് പോലെ അനേകം ഉദാഹരണങ്ങൾ ഇതിനു ലഭ്യമാണ്.

സ്പീഷീസ് വേർപിരിയൽ പ്രകൃതിയിലും ലബോറട്ടറിയിലും പല തവണ നിരീക്ഷിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. ലൈംഗികജീവികളിൽ സ്പീസിയേഷൻ നടക്കുന്നത് ഒരു സമൂഹം മറ്റുള്ളവയിൽ നിന്ന് ഒറ്റപ്പെടുകയും പരസ്പരം പ്രത്യുൽപ്പാദനം നടക്കാതെ വരുകയും അതുമൂലം പൊതുപാരമ്പര്യത്തിൽ നിന്നും അകലുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ ആണ്. ഇതിൽത്തന്നെ നാല് രീതികൾ കാണാം. ഏറ്റവും സാധാരണമായതാണ് അല്ലോപാട്രിക് സ്പീസിയേഷൻ. ഇത് രണ്ടു സമൂഹങ്ങൾ എന്തെങ്കിലും ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ തടസം മൂലം വേർതിരിക്കപ്പെടുന്നത് മൂലം സംഭവിക്കുന്നു. ഇതിന് ഒരു സമൂഹത്തിൻറെ കുടിയേറ്റമോ ആവാസവ്യവസ്ഥയിലെ മാറ്റങ്ങളോ കാരണമാകാം. ഈ സാഹചര്യത്തിൽ രണ്ടു സമൂഹങ്ങളിലും പ്രകൃതിനിർദ്ധാരണവും ജനറ്റിക് ഡ്രിഫ്റ്റും മൂലം വ്യത്യസ്ത ദിശകളിൽ ഉണ്ടാകുന്ന മാറ്റങ്ങൾ ക്രമേണ ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ തടസം നീങ്ങിയാലും പരസ്പരം പ്രത്യുല്പ്പാദനം സാധ്യമാകാത്ത തരത്തിലുള്ള വ്യതിരിക്തതയെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. 

രണ്ടാമത്തെ രീതി പെരിപാട്രിക് സ്പീസിയേഷൻ ആണ്. ഇവിടെ ഒറ്റപ്പെടുന്ന പുത്രി സമൂഹം മാതൃസമൂഹത്തെ അപേക്ഷിച്ച് വളരെ ചെറുതാണ് എന്നതാണ് വ്യത്യാസം. ചെറിയ സമൂഹത്തിൽ ഫൌണ്ടർ എഫക്റ്റ് മൂലം പെട്ടെന്ന് സ്പീസിയേഷൻ നടക്കുന്നു. ജനറ്റിക് ഡ്രിഫ്റ്റ് ശക്തമാകുന്നതും ചെറിയ സമൂഹത്തിലെ അന്തഃപ്രജനനം മൂലം ഹോമോസൈഗസ് ആയ ജീവികളിലുള്ള നിർദ്ധാരണം വർദ്ധിക്കുന്നതും ഒക്കെയാണ് ഫൌണ്ടർ എഫക്റ്റിൻറെ ഫലങ്ങൾ. 

മൂന്നാമത്തെ രീതിയാണ് പാരാപാട്രിക് സ്പീസിയേഷൻ. ഇവിടെയും ഒരു ചെറിയ സമൂഹം പുതിയൊരു ആവാസവ്യവസ്ഥയിലേക്ക് നീങ്ങുന്നു, പക്ഷെ മാതൃസമൂഹവുമായി കൃത്യമായ ഒരു ഭൌതിക തടസം മൂലമുള്ള വേർതിരിവ് ഇല്ല എന്ന് മാത്രം. പ്രാദേശികമായ അനുകൂലനങ്ങൾ പരിണമിച്ചു തുടങ്ങുന്നതോടെ രണ്ടു സമൂഹവും തമ്മിലുള്ള ജീൻ ഒഴുക്ക് ദോഷകരമായി മാറുന്നു. അതിനാൽ പലപ്പോഴും പരസ്പര മിശ്രണത്തെ തടയുന്ന ജനിതക ഗുണങ്ങൾ കൂടി പരിണമിക്കുന്നു. ആന്തോക്സാന്തം ഓഡോറാറ്റം എന്ന പുല്ലിൽ ഇതിന് ഉദാഹരണം നിരീക്ഷിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. ലോഹഖനികൾക്ക് സമീപം ലോഹമലിനീകരണമുള്ള സ്ഥലത്തുള്ള പുല്ലിന് അതിനോട് പ്രതിരോധം പരിണമിച്ചു. തുടർന്ന് അവ മറ്റുള്ള സ്ഥലങ്ങളിൽ ഉള്ള പുല്ലിൽ നിന്നും വ്യത്യസ്തമായ സമയത്ത് പൂവിടാൻ തുടങ്ങി. ഇത് ഫലപ്രദമായി പരസ്പരമുള്ള പ്രത്യുൽപ്പാദനത്തെ തടഞ്ഞു. മിശ്രവർഗ്ഗത്തിനെതിരായ നിർദ്ധാരണം മൂലം സ്പീഷീസിനുള്ളിൽ മാത്രം ഇണ ചേരാനുള്ള സ്വഭാവങ്ങൾ പരിണമിക്കാം, കൂടാതെ സമൂഹങ്ങൾ തമ്മിൽ എളുപ്പത്തിൽ തിരിച്ചറിയാനുതകുന്ന ഭൌതിക വ്യത്യാസങ്ങളും. 

അവസാനത്തേത് സിംപാട്രിക് സ്പീസിയേഷൻ. ഈ പ്രതിഭാസത്തിൽ ഭൌതികമായ തടസങ്ങൾ കൂടാതെ ഒരേ ആവാസവ്യവസ്ഥയിൽ തന്നെ പുതിയ സ്പീഷീസ് ഉടലെടുക്കണം എന്നതിനാൽ വളരെ അപൂർവമാണ്.

സ്പീഷീസ് വേർപിരിയൽ
പാരമ്പര്യസ്വഭാവങ്ങളുടെ പ്രേഷണം
മ്യൂട്ടേഷൻ (ഉൽപ്പരിവർത്തനം)
പ്രകൃതി നിർദ്ധാരണം