മസ്തിഷ്കത്തിൽ നിന്നും ഉദ്ഭവിക്കുന്ന കപാല നാഡികൾ (Cranial nerves). 12 ജോടികളുണ്ട്. മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിലുള്ള ന്യൂക്ളിയസ്സുകൾ എന്നു പേരുള്ള നാഡീകോശ സമൂഹങ്ങളിൽ നിന്നാണ് കപാല നാഡികൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. ഉരഗങ്ങൾ, പക്ഷികൾ, സസ്തനികൾ എന്നിവയിൽ 12 ജോടി കപാലനാഡികൾ കാണപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ മത്സ്യങ്ങളിലും ഉഭയജീവികളിലും ആദ്യത്തെ 10 ജോടി കപാലനാഡികൾ മാത്രമേയുള്ളു. എന്നാൽ, കശേരുകികളിൽ ഇവയ്ക്കു പുറമേ ഘ്രാണേന്ദ്രിയത്തിലെത്തുന്ന ഒരു നാഡിയുമുണ്ട്.

ഘ്രാണനാഡിയാണ് (olfactory nerve) പ്രഥമ കപാല നാഡി. ഈ നാഡീതന്തുക്കളിലൂടെ ആവേഗങ്ങൾ മസ്തിഷ്കാർധ ഗോളത്തിലെ ഗന്ധക്ഷേത്രത്തിൽ എത്തുമ്പോഴാണ് നാം ഗന്ധം അറിയുന്നത്. രണ്ടാമത്തെ കപാലനാഡിയാണ് നയനനാഡി (optic nerve). കണ്ണിലെ റെറ്റിനയിൽ നിന്നും ആരംഭിക്കുന്ന ഈ നാഡികൾ മസ്തിഷ്കത്തിലെ പ്രാഥമിക ദർശനകേന്ദ്രത്തിൽ എത്തിച്ചേരുന്നു. ഒന്നും, രണ്ടും കപാല നാഡികൾ ശുദ്ധ സംവേദനനാഡികളാണ്. മൂന്നാമത്തെയും (oculomotor), നാലാമത്തെയും (trochlear), ആറാമത്തെയും (abducens) കപാലനാഡികൾ നേത്രഗോളത്തിന്റെ ചലനത്തെ സഹായിക്കുന്നു. ഇവ മൂന്നും ശുദ്ധ ചാലകനാഡികളാണ്.

വലിപ്പം കൂടിയ നാഡികളാണ് അഞ്ചാം കപാലനാഡി (trigeminal). സംവേദനനാഡിയും, ചാലക നാഡിയും ചേർന്ന ഒരു മിശ്രിതനാഡിയാണ് അഞ്ചാം കപാലനാഡി. മുഖത്തുനിന്നുള്ള വേദന, സ്പർശനം, ചൂട് തുടങ്ങിയ സംവേദനങ്ങളെ വഹിക്കുന്നത് ഈ നാഡികളാണ്. കണ്ണുനീർ ഗ്രന്ഥിയെ നിയന്ത്രിക്കുന്നതും ഭക്ഷണം ചവയ്ക്കാൻ സഹായിക്കുന്നതും ഈ നാഡിയാണ്.

ഏഴാമത്തെ കപാലനാഡി (facial) മുഖപേശികളെ ചലിപ്പിക്കുന്നു. ഉമിനീർ ഗ്രന്ഥികളെ നാഡീകരിക്കുകയും, നാവിലുള്ള സംവേദനങ്ങളെ സ്വീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഇത് ഒരു മിശ്രനാഡിയാണ്.

എട്ടാമത്തെ കപാലനാഡി (acoustic) കേൾവിയെയും ശരീരത്തിന്റെ സന്തുലനാവസ്ഥയെയും നിയന്ത്രിക്കുന്നു. ആന്തരകർണത്തിലെ കോക്ളിയയിൽ നിന്നുള്ള നാഡീതന്തുക്കൾ സംയോജിച്ചാണ് ശ്രവണനാഡി രൂപം കൊള്ളുന്നത്. ഇവ ആവേഗങ്ങളെ കോർട്ടെക്സിലെ പ്രാഥമിക ശ്രവണക്ഷേത്രത്തിലെത്തിക്കുന്നു.

ഒൻപതാം കപാലനാഡി (glossopharyngeal) തൊണ്ട, ടോൺസിൽ, നാവിന്റെ പിൻഭാഗം എന്നിവിടങ്ങളിലെ സംവേദനങ്ങളെ സ്വീകരിക്കുന്നു. തൊണ്ടയിലെ ചില ചെറിയ പേശികളെ ചലിപ്പിക്കുന്നതും പരോട്ടിഡ് ഗ്രന്ഥിയെ ഉത്തേജിപ്പിച്ചു ഉമിനീർ സ്രവിപ്പിക്കുന്നതും ഈ നാഡിയാണ്. ഒരു മിശ്രനാഡിയായ ഇത്, ഹൃദയം, കുടൽ എന്നിവിടങ്ങളിലെ സംവേദനങ്ങളെയും സ്വീകരിക്കുന്നു.

വളരെ പ്രധാനപ്പെട്ട ഒരു കപാലനാഡിയാണ് പത്താം കപാലനാഡി (vagus nerve). 'ചുറ്റിത്തിരിയൽ' എന്നാണ് വാഗസിന്റെ അർഥം. ഇതിന്റെ നാഡീതന്തുക്കൾ ഏറ്റവും കൂടുതൽ അവയവങ്ങളിലേക്ക് വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇവയ്ക്ക് ഏറ്റവും കൂടുതൽ ദൂരത്തേക്ക് ആവേഗങ്ങളെ വഹിക്കാൻ കഴിയും. സ്വതന്ത്ര നാഡീവ്യൂഹത്തിന്റെ ഒരു പ്രധാനഭാഗവും, മിശ്രനാഡിയുമായ ഇത് കഴുത്തിലെ പേശികൾ ഹൃദയം, ശ്വാസകോശം, ആമാശയം, ചെറുകുടൽ, കരൾ, വൃക്ക തുടങ്ങിയ അവയവങ്ങളെ നാഡീകരിക്കുന്നു. പതിനൊന്നാം കപാലനാഡി (accessory nerve) തൊണ്ടയിലെയും കഴുത്തിലെയും പേശികളെ ചലിപ്പിക്കുന്നു. ഇതൊരു ചാലകനാഡിയാണ്. പന്ത്രണ്ടാമത്തെ കപാലനാഡി (hypoglossal) നാവിലെയും വായിലെയും പേശികളെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു.

കപാല നാഡികൾ
സുഷുമ്നാനാഡികൾ
മധ്യമസ്തിഷ്കം
കേന്ദ്ര നാഡീവ്യൂഹം