പ്രപഞ്ചം/ലോകം മാറ്റമില്ലാത്തതും നിത്യവും ആയ, അഗ്നി, ജലം, ഭൂമി, വായു എന്നിങ്ങനെ നാലു ഭൂതങ്ങളാലാണ് നിർമ്മിച്ചിരിക്കുന്നത്. ആകാശം ഒരു ഭൂതമാണെങ്കിലും അത് ഒന്നിന്റെയും നിർമ്മാണഘടകമല്ല. ആകാശം (Ether), കാലം (Time), ദിക്ക് (Space) എന്നിവ, നിത്യങ്ങളും, അനന്തങ്ങളും, പരസ്പരം വ്യത്യസ്തങ്ങളും ആയ വസ്തുക്കളാണ്. നാലുതരം ഭൂതങ്ങളെ ഇവ, പല രീതിയിൽ ബന്ധിച്ച് വിവിധതരം വസ്തുക്കൾ ഉണ്ടാവുന്നു. ഈ വിഷയത്തെപറ്റിയുള്ള കൂടുതൽ കാര്യങ്ങൾ സമാന്തരതന്ത്രമായ വൈശേഷികത്തിൽ പറയുന്നുണ്ട്.

ആത്മാവിനെപ്പറ്റിയുള്ള ന്യായ-വൈശേഷികദർശനം യാഥാർത്ഥ്യപരമാണ് (Realistic). സജീവവസ്തുക്കളിൽ ശരീരത്തിൽ നിന്നു വ്യത്യസ്തമായി ആത്മാവ് എന്നൊരു വസ്തുവുണ്ട്. ബോധവും, വികാരങ്ങളും, ആശയങ്ങളും അതിന്റെ ഗുണങ്ങളാണ്. അവ ബാഹ്യേന്ദ്രീയങ്ങൾ കൊണ്ടല്ല അനുഭവിച്ചറിയുന്നത്. അതുകൊണ്ട് ആത്മാവ് ഭൗതികവസ്തുവല്ല. അത്മാവിന്റെ ഈ ഗുണങ്ങൾ അതിന്റെ കേവലഗുണങ്ങളല്ല (Essential Attributes), മറിച്ച്, ശരീരവുമായി ബന്ധപ്പെടുമ്പോൾ കൈവരുന്ന വിശേഷഗുണങ്ങളാണ് (Accidential Attributs). ഇന്ദ്രീയങ്ങളോ, മനസോ, ശരീരമോ ആത്മാവല്ല. ബോധം, ഭൗതികശരീരത്തിന്റെയോ, ഇന്ദ്രീയങ്ങളുടെയോ ഗുണമാവാൻ വഴിയില്ല. വെറും ശരീരം സ്വതേ ബോധരഹിതവും ബുദ്ധിശൂന്യവും ആണ്. ഓർമ്മയും, വികാരവിചാരങ്ങളും ഇന്ദ്രീയങ്ങളെ ആസ്പദമാക്കി വിശദീകരിക്കാനാവില്ല. മനസ്സിൽ നിന്നുൽഭവിക്കുന്നതായും കരുതാനാവില്ല. ന്യായദർശനപ്രകാരം മനസ്സ് അതിസൂക്ഷ്മമായ, ഗ്രഹണസാദ്ധ്യമല്ലാത്ത വസ്തുവാണ്െങ്കിൽ അതിലിന്നുൽഭവിക്കുന്നതെന്തും ഗ്രഹിക്കാൻ കഴിയത്തതായിരിക്കണം. എന്നാൽ അതങ്ങനെയല്ല. 'ബോധങ്ങളുടെ ഒരു ശൃംഖലയാണ് ആത്മാവ്' (Self) എന്ന ബൗദ്ധരുടെ വാദവും, 'സ്വയം പ്രകാശിക്കുന്ന ചൈതന്യമാണ്' ആത്മാവ് എന്ന അദ്വൈദികളുടെ വാദവും ന്യായം അംഗീകരിക്കുന്നില്ല. ഒരു ജപമാലയിലെ മുത്തുകൾക്കാവാത്തതുപോലെ, ബോധശൃംഖലയിലെ ഒരംഗത്തിനും അതിനു മുൻപോ പിൻപോ വരുന്ന ബോധത്തെ തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയില്ല. അതുപോലെ, ശരീരത്തിൽ നിന്നോ വസ്തുക്കളിൽ നിന്നോ വേർപെട്ട് 'ശുദ്ധബോധം' എന്നൊന്നില്ല. ഇരിക്കാനിടമില്ലാതെ ആത്മാവിനുനിലനില്പ്പില്ല. ആത്മാവ വെറും ബോധമോ അറിവോ അല്ല. അറിവുനേടുവാൻ കഴിവുള്ള, 'ഞാൻ'‍ എന്ന് അഹങ്കാരാശ്രിതമായ, ഭോക്താവു (Enjoyer) കൂടിയായ, ഒന്നാണ്.
ചില പുരാതനന്യായവാദികളുടെ വീക്ഷണത്തിൽ, ഇച്ഛ, വെറുപ്പ്, ഇതര വികാരങ്ങൾ തുടങ്ങിയയുടെ അനുഭവത്തിൽ നിന്നെടുക്കുന്ന അനുമാനത്തിൽ നിന്നോ, ദിവ്യരായവരുടെ വചനങ്ങളിൽ നിന്നോ ആണ്, ശരീരവും ആത്മാവും രണ്ടാണെന്ന അറിവു ലഭിക്കുന്നത്. സ്ഥായിയായ ഒരാത്മാവില്ലാതെ ഈ കാര്യങ്ങൾ വിശദീകരിക്കുവനാവില്ല. എന്നാൽ പിൽക്കാല ന്യായവാദികൾ, ആത്മാവിനെ ആന്തരികമായ പ്രത്യക്ഷാനുഭൂതികളിലൂടെത്തന്നെ മനസ്സിലാക്കാം എന്നു വാദിക്കുന്നു. അപ്രകാരം നേരിട്ടറിയാനാവില്ല എന്നു വാദിക്കുന്ന ന്യായവാദികളുമുണ്ട്.

പ്രത്യക്ഷം
ഉപമാനം (Comparison)
അനുമാനം (Inference)
കേവലദർശനം (Metaphysics)