നൂറ്റാണ്ടുകളായി സാർ ചക്രവർത്തിമാരുടെ ഭരണത്തിനുകീഴിലായിരുന്നു റഷ്യൻ സാമ്രാജ്യം. വൻകിട ഭൂവുടമകളും പ്രഭുക്കന്മാരും സമൂഹത്തെ ഭരിച്ചു. അതനുസരിച്ച്‌ കർഷകത്തൊഴിലാളികളുടേയും കർഷകരുടേയും കഷ്ടപ്പാടുകൾ വർദ്ധിച്ചുവന്നു. ദാരിദ്ര്യവും പട്ടിണിയും നടമാടി. യുവജനങ്ങൾക്കിടയിൽ അസംതൃപ്തി വർദ്ധിച്ചു വന്നു. നിരവധി വിപ്ലവ പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ നാടിന്റെ നാനാഭാഗത്തും പൊട്ടിമുളച്ചു. യൂറോപ്പിലെ മറ്റു രാജ്യങ്ങളിൽ ഉണ്ടായ രാഷ്ട്രീയകലാപങ്ങൾ രഷ്യയേയും ബാധിച്ചുതുടങ്ങിയിരുന്നു. 

1893-ൽ ലെനിൻ സെന്റ്‌ പീറ്റേഴ്‌സ്ബർഗിൽ എത്തിയശേഷം വിപ്ലവപ്രസ്ഥാനങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട്‌ പ്രവർത്തനം തുടങ്ങി. മാർക്സിസം പഠിക്കാനും അദ്ദേഹം ശ്രദ്ധിച്ചു. എന്നാൽ 1893 ഡിസംബർ ഏഴിന്‌ അദ്ദേഹം അറസ്റ്റ്‌ ചെയ്യപ്പെട്ടു. അധികാരികൾ അദ്ദേഹത്തെ 14 മാസം തടവിൽ പാർപ്പിച്ചു അതിനുശേഷം സൈബീരിയയിലെ സുഷെങ്കോയെ എന്ന സ്ഥലത്തേയ്ക്ക്‌ നാടുകടത്തി. അദ്ദേഹം സ്വിറ്റ്‌സർലാന്റിലെത്തി പ്ലെഖനോഫ്‌ ഉൾപ്പെടെയുള്ള വിപ്ലവകാരികളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു. തിരിച്ച്‌ റഷ്യയിലെത്തിയ ലെനിൻ ജൂൾസ്‌ മാർട്ടോഫ്, നതാഷ്ദ ക്രൂപ്‌സ്കായ എന്നീ യുവസുഹൃത്തുക്കൾക്കൊപ്പം ഒരു തൊഴിലാളി സമര സംഘടന രൂപവത്കരിച്ചു. ഈ കാലമെല്ലാം അദ്ദേഹം ഒളിവിലായിരുന്നു. അധികാരികൾക്ക്‌ പിടികൊടുക്കാതെ നടക്കുകയായിരുന്നു അദ്ദേഹം. ഈ ശിക്ഷാകാലയളവിലാണ് ലെനിന്റെ ജീവിതത്തിലെ സുപ്രധാനമായ രണ്ട് സംഭവങ്ങൾ നടന്നത്. 1898 മാർച്ചിൽ മിൻസ്ക് നഗരത്തിൽ നടന്ന മുൻ പറഞ്ഞ റഷ്യൻ സോഷ്യൽ ഡെമോക്രാറ്റിക് ലേബർ പാർട്ടി രൂപവത്കരണവും വിവാഹവും. 1898 ജൂലൈയിൽ അദ്ദേഹം നതാഷ്ദ ക്രുപ്‌സ്കായയെ വിവാഹം കഴിച്ചു. 1899-ൽ അദ്ദേഹം മുതലാളിത്തത്തിന്റെ വികാസം റഷ്യയിൽ എന്ന പേരിൽ ഒരു പുസ്തകം പ്രസാധനം ചെയ്തു. ഈ അവസരത്തിലാണ്‌ അദ്ദേഹം ലെനിൻ എന്ന തൂലികാ നാമം സ്വീകരിച്ചത്‌. 1900-മാണ്ടിൽ‍ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രവാസജീവിതം അവസാനിച്ചു. ഇതിനു ശേഷം അദ്ദേഹം യൂറോപ്പിലും മറ്റുമായി നിരവധി വിദേശരാജ്യങ്ങളിൽ സഞ്ചരിച്ചു, പലയിടങ്ങളിലും പഠനക്ലാസ്സുകൾ നടത്തി.എന്നാൽ റഷ്യൻ വിപ്ലവം നടക്കുന്നതുവരേയുള്ള ലെനിന്റെ ജീവിതം അത്ര സുഖകരമല്ലായിരുന്നു. അദ്ദേഹം മോചനം കിട്ടിയയുടൻ ഭാര്യയും മാർട്ടോഫുമൊത്ത് സ്വിറ്റ്സർലൻഡിലെ ജനീവയിലേയ്ക്ക് പോവുകയും അവിടെ കുറേ കാലം അധ്യപനം നടത്തിയശേഷം ജർമ്മനി യിലെ മ്യൂണിക്ക് നഗരത്തിൽ സ്ഥിരതാമസം ഉറപ്പിച്ചു. ഈ യാത്രകൾക്കിടയിൽ അദ്ദേഹം ജൂൾസ്‌ മാർട്ടോഫുമായിച്ചേർന്ന് ഇസ്ക്രാ (തീപ്പൊരി) എന്ന ദിനപത്രം ആരംഭിച്ചു.
1901 ഡിസംബറിലാണ് ലെനിൻ ആ പേര്‌ ഉപയോഗിക്കാൻ തുടങ്ങിയത് എന്ന് ചില ചരിത്രകാരന്മാർ വിശ്വസിക്കുന്നു. അടുത്ത വർഷം ചെയ്യേണ്ടതെന്താണ് എന്ന പേരിൽ രാഷ്ട്രീയപ്രവർത്തനത്തിന്റെ ലക്ഷ്യങ്ങളെപ്പറ്റി ലെനിൻ ഒരു ലഘുലേഖ പ്രസിദ്ധീകരിച്ചു. ഇതിൽ ഡെമോക്രാറ്റുകളുടെ പല നയങ്ങൾക്കുമെതിരെ ശക്തമായ ഭാഷയിൽ അദ്ദേഹം പ്രതികരിച്ചു. മാർട്ടോഫുമായി അഭിപ്രായവ്യത്യാസം ഉണ്ടാവാൻ ഇക്കാലത്ത് കാരണമായി. മാർട്ടോഫ് വലിയ ഒരു പാർട്ടികെട്ടിപ്പടുക്കാൻ ആശിച്ചപ്പോൾ ലെനിൻ ചെറിയ പാർട്ടിയും എന്നാൽ വലിയ അനുഭാവി വൃന്ദം എന്നതായിരുന്നു വിഭാവനം ചെയ്തത്.
ഈ വിരുദ്ധനയങ്ങൾ 1903 ജൂലൈയിൽ ലണ്ടനിൽ നടന്ന സൊഴ്യൽ ഡെമോക്രാറ്റിക് പാർട്ടിയുടെ രണ്ടാം കോൺഗ്രസ്സിൽ ഉയർന്നു വന്നു. മാർട്ടോഫിനായിരുന്നു ജയം എങ്കിലും ലെനിൻ ഇത് അംഗീകരിച്ചു കൊടുക്കാൻ തയ്യാറായില്ല. ഇതോടെ പാർട്ടി വിഘടിച്ചു. മെൻഷെവിക്(റഷ്യൻ ഭാഷയിൽ ന്യൂനപക്ഷം) (മിതവാദികൾ) ബോൾഷെവിക്]](റഷ്യൻ ഭാഷയിൽ ഭൂരിപക്ഷം)(തീവ്രവാദികൾ) എന്നീ വിഭാഗാങ്ങൾ ഉടലെടുത്തു. ഗ്രിഗറി സീനോവീവ്, ജോസഫ് സ്റ്റാലിൻ, നതാഷ്ദ കുപ്രസ്കായ, ലെവ് കാമനോവ് എന്നിവർ ബോൾഷെവിക്കുകളായിരുന്നു. എന്നാൽ പ്ലാഖനോഫ്, ലിയോൺ ട്രോട്സ്കി എന്നിവർ മാർട്ടോഫിനോടൊപ്പം മിതവാദികളായി നിലകൊണ്ടു. എന്നാൽ പിന്നീട് ലിയോൺ ട്രോട്സ്കി മെൻഷെവിക്കുകളുടെ കൂട്ടത്തിൽ നിന്ന് ലെനിനൊപ്പം ചേർന്നു. അദ്ദേഹം പിന്നീട് വിപ്ലവത്തിൽ നിർണ്ണായക സ്ഥാനം വഹിച്ചു.

വിപ്ലവ പ്രസ്ഥാനത്തിൽ
അവസാനകാലം
വിപ്ലവം
വിപ്ലവത്തിനു മുൻപ്