പ്രാദേശികോദ്ഗ്രഥനം അഥവാ മേഖലോദ്ഗ്രഥനം കൂടുതൽ പ്രാധാന്യം അർഹിക്കുന്നു. വാസ്തവത്തിൽ ഇവിടെ ഉദ്ഗ്രഥനമാണോ പ്രത്യുത സഹകരണമാണോ സംഭവിക്കുന്നതെന്നു പരിശോധിക്കേണ്ടിയിരിക്കുന്നു.

ഭൂപരമായി അടുത്തുകിടക്കുന്ന രാഷ്ട്രങ്ങൾ വിദേശകാര്യങ്ങളിലും സാമ്പത്തികകാര്യങ്ങളിലും പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടുണ്ടാകുന്ന ഒരു രാഷ്ട്രസഖ്യമാണ്, മേഖലോദ്ഗ്രഥനംകൊണ്ട് അർഥമാക്കപ്പെടുന്നത്. ഭരണകൂടങ്ങളുടെ സവിശേഷസ്വഭാവംകൊണ്ടോ, ജനങ്ങളുടെ ജീവിതരീതികളിലുള്ള വൈജാത്യങ്ങൾകൊണ്ടോ, ആശയങ്ങളിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾകൊണ്ടോ, ചരിത്രപരമായ മറ്റു സവിശേഷതകൾ നിമിത്തമോ ഈ നാടുകൾ തമ്മിൽ ഇണക്കമോ പിണക്കമോ എന്താണു നിലനിൽക്കുന്നത് എന്ന കാര്യം ഈ മേഖലാബന്ധത്തെ ബാധിക്കുന്നില്ല. മറ്റുള്ളവരുടെ പ്രവർത്തനങ്ങൾ ഓരോ ഘടകരാഷ്ട്രത്തിന്റെയും സാമ്പത്തികനിലയെയും വിദേശനയത്തെയും സാരമായി ബാധിക്കുന്നതുകൊണ്ട് രാജ്യരക്ഷാപരമായ നിലനില്പിന് കൂട്ടുകെട്ടുകൾ സഹായകമാകും എന്നതാണ് മേഖലാസമ്പ്രദായത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം. മേഖലാതീതമായ താത്പര്യങ്ങൾ ചില അംഗങ്ങൾക്ക് ഉണ്ടാവാമെങ്കിലും ഭൂപരമായ അവയുടെ കിടപ്പ് മുഖ്യമായും വിദേശകാര്യങ്ങളിൽ പ്രാദേശികതാത്പര്യങ്ങളോടടുത്തു നിൽക്കാൻ അവയെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നുണ്ട്.

അംഗരാഷ്ട്രങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങൾ വിലയിരുത്തുമ്പോഴാണ് മേഖലാരാഷ്ട്രീയത്തിലെ അസ്ഥിരത ബോധ്യപ്പെടുന്നത്. ഘടകരാഷ്ട്രങ്ങൾ സ്വായത്താധികാരം അവയ്ക്കു മുകളിലുള്ള ശക്തിക്ക് ഭാഗികമായെങ്കിലും ഒഴിഞ്ഞുകൊടുക്കണമെന്നത് ഉദ്ഗ്രഥനത്തിന്റെ ഒരാവശ്യമാണ്. എന്നാൽ സാമ്പത്തിക സാമൂഹിക സൈനികരാഷ്ട്രീയ കാര്യങ്ങളിൽ സൌകര്യാർഥം സഹകരണം നേടുക എന്നതിൽ കവിഞ്ഞ പ്രക്രിയയൊന്നും ഇവിടെ നടക്കുന്നില്ല. പണ്ഡിതന്മാർ സൈനിക സഖ്യങ്ങളെയും സാമ്പത്തികസമൂഹങ്ങളെയും അന്താരാഷ്ട്ര സംഘടനകളെയും എങ്ങനെ വ്യാഖ്യാനിച്ചാലും രാഷ്ട്രങ്ങളുടെ ദേശീയസ്വഭാവത്തിൽ മാറ്റമൊന്നും വരികയില്ല.

ഒരേ മേഖലയിൽതന്നെ സഖ്യരാഷ്ട്രങ്ങളുടെ ആഭ്യന്തരവിദേശനയങ്ങളെ താരതമ്യപ്പെടുത്തിയാലും വൈജാത്യവൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ വ്യക്തമാകും. പശ്ചിമയൂറോപ്യൻ കമ്യൂണിറ്റിയിലേതായാലും, ലാറ്റിൻ-അമേരിക്കൻ രാഷ്ട്രസഖ്യത്തിലേതായാലും, അറബി ലീഗിലേതായാലും അംഗരാഷ്ട്രങ്ങളുടെ അംഗീകൃതതാത്പര്യങ്ങളും ഉദ്ദേശ്യ ലക്ഷ്യങ്ങളും തുലോം വിഭിന്നങ്ങളാണ്. സാധർമ്യങ്ങളെക്കാൾ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളും പരസ്പരരൈക്യത്തേക്കാൾ വിഭാഗീയതകളും ഇവർ തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങളിൽ തെളിഞ്ഞുകാണാം.

മേല്പറഞ്ഞ പ്രാദേശികോദ്ഗ്രഥനശ്രമങ്ങളിൽ ഒരു സുനിശ്ചിതഘടകമെന്നനിലയിൽ വൻശക്തികളുടെ സ്വാധീനത കാണപ്പെടുന്നു. ഇതിന്നർഥം, ഓരോ മേഖലയിലേയും രാഷ്ട്രങ്ങളുടെ ആഭ്യന്തരതാത്പര്യങ്ങളും പൊതുലക്ഷ്യങ്ങളും നിർണയിക്കുന്നതിൽ പ്രധാന പങ്കു വൻശക്തികൾ കൈയ്യടക്കിവച്ചിരിക്കുന്നു എന്നാണ്. അത്രത്തോളം അന്താരാഷ്ട്രീയോദ്ഗ്രഥനം കൃത്രിമമായിത്തീരുന്നു. ഉള്ളിൽനിന്നുള്ള പ്രേരണകൊണ്ടുണ്ടാകുന്നതല്ലാതെ പുറമേനിന്ന് അടിച്ചേല്പ്പിക്കപ്പെടുന്നത് ഉദ്ഗ്രഥനമല്ല, മറിച്ച് ചെറുകിടക്കാർക്കു വൻകിടക്കാർ നൽകുന്ന സൌജന്യമാണ്.

മേഖലാരാഷ്ട്രീയത്തിൽ വൻശക്തികൾ പങ്കാളികളാകുന്നത് രണ്ടുതരത്തിലാണ്: 
സാമ്പത്തികവിഭവസഹായം, വാണിജ്യസൌകര്യം, മൂലധനമിറക്കൽ, സാംസ്കാരികസാമൂഹികപ്രവർത്തനങ്ങൾ എന്നിവയിലൂടെയാണ് രണ്ടാമത്തെ പങ്കാളിത്തം സാധിതമാക്കുന്നത്. രാഷ്ട്രീയോദ്ദേശ്യത്തോടുകൂടിയാകാമെങ്കിലും ഈ പങ്കാളിത്തം ശക്തിസമീകരണത്തിനുവേണ്ടിയുള്ളതല്ല; സഹകരണത്തിലൂടെ പ്രത്യേകപദവി നേടാനുള്ള ഒരു ശ്രമം മാത്രമാണ്.

ആദ്യത്തേതാവട്ടെ, രാഷ്ട്രീയോദ്ദേശ്യത്തോടുകൂടി ശക്തിസമീകരണത്തിനുവേണ്ടി വൻശക്തികൾ ചെറുരാഷ്ട്രങ്ങൾക്കു നൽകുന്ന സഹായമാണ്. ഈ പങ്കാളിത്തത്തിന്റെ പ്രകാശനം പ്രത്യേകാവകാശങ്ങൾ ഉറപ്പിച്ചുകൊണ്ടോ കോളനി സ്ഥാപിച്ചുകൊണ്ടോ സൈനികസാമ്പത്തികസഹായം നൽകിക്കൊണ്ടോ ആകാം. സൈനികസഖ്യത്തിലൂടെ ഒരു മേഖലയിൽ പുതിയൊരു ശക്തികേന്ദ്രീകരണം നടത്തി ഒരു വൻശക്തി പുറത്തുനിന്നും പ്രവേശിക്കുമ്പോൾ മറ്റു വൻശക്തികളും ഇതേപടി പ്രവർത്തിക്കാൻ ശ്രമിക്കും എന്നുള്ളതുകൊണ്ട് സംഘർഷാവസ്ഥ മുമ്പുണ്ടായിരുന്നതിനേക്കാൾ കുറയുന്നില്ല. ഫലത്തിൽ, ഇത്തരം സഹായസഹകരണങ്ങൾകൊണ്ട് ഒരു മേഖലയിലെ രാഷ്ട്രങ്ങൾക്കു സുരക്ഷിതത്വബോധം വർധിക്കുന്നുമില്ല. മധ്യേഷ്യയിലും പശ്ചിമയൂറോപ്പിലും പൂർവയൂറോപ്പിലും ദക്ഷിണേഷ്യയിലും ഉണ്ടായിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഉദ്ഗ്രഥനപരിപാടികളുടെ അടിസ്ഥാനം ഈ ശക്തിരാഷ്ട്രീയം (Power Politics) ആണെന്നുള്ളതിനു സംശയമില്ല.

ഉദ്ഗ്രഥനത്തെക്കാൾ ബാഹ്യമായ ഒരു ബന്ധദാർഢ്യം മാത്രമാണ് ചില രാഷ്ട്രങ്ങളിൽ കാണുന്നത്. ഓരോ രാഷ്ട്രത്തിലേയും രാഷ്ട്രീയബന്ധങ്ങളെ വിലയിരുത്തുമ്പോൾ ഉദ്ഗ്രഥനംകൊണ്ട് ഉദ്ദേശിക്കേണ്ടത് അധികാരപ്രയോഗത്തെ സംബന്ധിച്ച വിശാലമായ ബോധം ജനങ്ങളിൽ ഉളവാക്കി, സങ്കുചിതപ്രാദേശികമനോഭാവത്തെ കീഴ്പ്പെടുത്തുകയോ ദൂരീകരിക്കുകയോ ചെയ്യുക എന്നതാണ്. അന്താരാഷ്ട്രബന്ധങ്ങളിൽ ബന്ധരാഷ്ട്രങ്ങളുടെ വ്യത്യസ്തവ്യക്തിത്വം പരമാധികാരം രൂപംകൊള്ളുന്ന പ്രക്രിയയെയാണ് പ്രതിനിധാനം ചെയ്യേണ്ടത്. എന്നാൽ വാസ്തവത്തിൽ ഉദ്ഗ്രഥനം അന്താരാഷ്ട്രബന്ധങ്ങളിൽ ഉണ്ടാകുന്നില്ല; സംഭവിക്കുന്നത് കെട്ടുറപ്പ് (cohesion) മാത്രമാണ്. സമീപരാഷ്ട്രങ്ങളുടെ ലക്ഷ്യങ്ങൾക്കുതമ്മിൽ ഏകീഭാവം ഉണ്ടാകുമ്പോൾ അവ കൂടുതൽ അടുത്തുപ്രവർത്തിക്കുകയും വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ ആകാവുന്നിടത്തോളം ഇല്ലാതാകുകയും ചെയ്യുന്നു; പൊതുവായ അപായബോധം ഇവയെ ഒന്നായി നില്ക്കാൻ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഇപ്രകാരം അടുക്കുന്നതുകൊണ്ട് ഇവയുടെ വ്യക്തിത്വം തെളിയുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. അതുകൊണ്ട് ഇവർ തമ്മിൽ യോജിപ്പുണ്ടാകുമെങ്കിലും സംയോജനം നടക്കുന്നില്ല. മേഖലയിലെ പ്രധാന രാഷ്ട്രങ്ങൾതമ്മിൽ യുദ്ധമുണ്ടാകുകയില്ല എന്ന ഒരുറപ്പുമാത്രമാണ് ഉദ്ഗ്രഥനംകൊണ്ട് സാധിക്കുന്നത്. ഉദ്ഗ്രഥനംകൊണ്ടുദ്ദേശിക്കപ്പെടുന്നത് ഘടകരാഷ്ട്രങ്ങളുടെ വെവ്വേറെയുള്ള പരമാധികാരം ഒരു കേന്ദ്രത്തിന് ഒഴിഞ്ഞുകൊടുക്കലാണെങ്കിലും, സാധിച്ചുകാണുന്നത് പരമാധികാരത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നതിനുവേണ്ടി പുറം കാര്യങ്ങളിൽ യോജിച്ചുപ്രവർത്തിക്കുക എന്നതാണ്.

പരമാധികാരത്തിന്റെ പരിധി ചുരുങ്ങാനിടവരുമെന്നു കാണുമ്പോഴേല്ലാം ഉദ്ഗ്രഥന പ്രക്രിയയ്ക്ക് ഉലച്ചിൽ ഉണ്ടായിട്ടുണ്ട്; അഥവാ, ഉദ്ഗ്രഥനഫലമായുളവാകുന്ന കേന്ദ്രശക്തി ഏതെങ്കിലും വിധത്തിൽ ഘടകരാഷ്ട്രത്തിന്റെ പരമാധികാരത്തിനുള്ളിൽ കടക്കാൻ ശ്രമിച്ചാൽ അതു ശിഥിലീകരണത്തിലേ കലാശിക്കുകയുള്ളു.

പ്രശ്നങ്ങൾ
അന്താരാഷ്ട്രീയോദ്ഗ്രഥനം
അന്താരാഷ്ട്ര-രാഷ്ട്രതന്ത്രവും ഉദ്ഗ്രഥനവും
പ്രാദേശികോദ്ഗ്രഥനം