ചരക്കുകൾക്കും സേവനങ്ങൾക്കുമുള്ള പ്രചോദനത്തിന്റെ വർധനമൂലമുണ്ടാകുന്ന വിലവർധനയെ ചോദനപ്രേരക വിലവർധന (Demand Full Inflation)യെന്നു പറയുന്നു. വരുമാനത്തിലോ പണത്തിന്റെ പരിമാണത്തിലോ ഉള്ള വർധനമൂലം ചരക്കുകൾക്കുള്ള ചോദനം അവയുടെ പ്രദാനത്തെക്കാൾ വേഗതയിൽ വർധിക്കുകയും വില വർധനയ്ക്കിടയാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ചില കാലയളവിൽ ചോദനത്തെ ഉയർത്തുകയും ഉയർന്ന നിരക്കിൽ നിലനിർത്തുകയും ചെയ്യുന്ന ചില ഘടകങ്ങളുണ്ട്. യുദ്ധത്തിനോ സാമ്പത്തിക വളർച്ചയ്ക്കോ ആവശ്യമായ ഭാരിച്ച സർക്കാർവ്യയം ചംക്രമണത്തിലുള്ള പണത്തിന്റെ പരിമാണത്തെ വർധിപ്പിക്കുകയും ചോദനപ്രേരകമായ വിലവർധനവുണ്ടാകുകയും ചെയ്യുന്നു. എന്നാൽ ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ ഉത്പാദനച്ചെലവുകളുടെ വർധനമൂലം വിലവർധിച്ചുവെന്നുവരാം, പണിമുടക്കുകളിലൂടെ, തൊഴിലാളിസംഘടനകൾ നേടിയെടുക്കുന്ന വേതനവർധനവ് ഉത്പാദനച്ചെലവ് വർധിപ്പിക്കുന്നു. കുത്തകവ്യവസായികളുടെ പ്രവർത്തനംമൂലവും ഉത്പാദനച്ചെലവ് കൂടിയെന്നുവരാം. ഗവൺമെന്റ് പുതിയ നികുതികൾ ചുമത്തുകയും നിലവിലുള്ള പരോക്ഷനികുതികളുടെ നിരക്കുകൾ വർധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോഴും ഉത്പാദനച്ചെലവ് വർധിക്കും. ഇങ്ങനെ ഉത്പാദനച്ചെലവ് വർധിക്കുമ്പോൾ വ്യവസായികൾ ചരക്കുവിലകളും വർധിപ്പിക്കും. ഇത്തരത്തിലുള്ള വിലവർധനയെ ചെലവ് പ്രേരകവിലവർധന (Costs push inflation)യെന്നു പറയുന്നു.

വേതനങ്ങളും വിലകളും മൊത്തം ചോദനവും എല്ലാം വർധിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന കാലങ്ങളിൽ ഇവയിലേതാണ് വിലവർധനയുണ്ടാക്കുന്ന സജീവഹേതുവെന്ന് വ്യക്തമായി പറയുവാൻ സാധ്യമല്ല. വിലകൾ വർധിക്കുന്നതുകൊണ്ട് ജീവിതച്ചെലവ് നിർവഹിക്കുവാൻ കൂടുതൽ വേതനം വേണമെന്ന് തൊഴിലാളികൾ സ്വാഭാവികമായും ആവശ്യപ്പെടും. വേതനങ്ങൾ വർധിക്കുമ്പോൾ ഉത്പാദനച്ചെലവുകൾ വർധിക്കുകയും വിലവർധനയിലേക്കു നയിക്കുകയും ചെയ്യും. ചോദനത്തിലുള്ള വർധനയും കൂട്ടത്തിൽ ചേർന്നാൽ, വില വർധനയ്ക്ക് ഒരു കാരണം കൂടിയാകാം. മിക്കപ്പോഴും വിലവർധന ചോദനപ്രേരകം മാത്രമോ ചെലവ് പ്രേരകം മാത്രമോ ആയിരിക്കുകയില്ല. രണ്ടുംകൂടിയായിരിക്കും.

വിലകൾ തടസ്സം കൂടാതെ വർധിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുകയാണെങ്കിൽ, അത് പരസ്യമായ വിലവർധനയാണ് (Open inflation). ചിലപ്പോൾ, വിലനിയന്ത്രണങ്ങളും റേഷനിങ്ങുംകൊണ്ട് വിലനിലവാരം ഉയരുന്നത് ഗവൺമെന്റ് തടയുന്നു. അപ്പോൾ, അത് മർദിതമായ വിലവർധനയാണ് (Suppressed inflation). മർദ്ദിതവിലവർധന, ചോദനത്തെ ഭാവിയിലേക്കു മാറ്റിവയ്ക്കാൻ ആളുകളെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു. ചിലപ്പോൾ അതിന്റെ ഫലമായി ചോദനം രണ്ടുതരത്തിലുള്ള ചരക്കുകളിൽ നിന്ന് മറ്റൊരുതരത്തിലുള്ളവയിലേക്കു മാറുന്നു. വിലനിയന്ത്രണത്തിനും റേഷനിങ്ങിനും വിധേയമായ ചരക്കുകൾക്കു പകരം ആളുകൾ, അങ്ങനെ അല്ലാത്ത ചരക്കുകൾ ആവശ്യപ്പെടുന്നു. മർദിതവിലവർധനയ്ക്ക് ചില ആപത്സാധ്യതകളുണ്ട്. ഒന്നാമതായി, നിയന്ത്രണവും റേഷനിങ്ങും കാര്യക്ഷമമായി നടപ്പിൽവരുത്തുന്നതിൽ ഭരണപരമായ പല പ്രശ്നങ്ങളും നേരിടേണ്ടിവരുന്നു. രണ്ടാമതായി, അഴിമതിയും കരിഞ്ചന്തയും പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. മൂന്നാമതായി, വിഭവങ്ങൾ വിലനിയന്ത്രണത്തിനു വിധേയമായ അവശ്യസാധനങ്ങളുടെ ഉത്പാദനത്തിൽ നിന്ന് വിലനിയന്ത്രിക്കപ്പെടാത്ത സാധനങ്ങളുടെ ഉത്പാദനത്തിലേക്കു മാറ്റപ്പെടുന്നു.
വിലവർധനയുടെ തുടക്കത്തിൽ, വിലകൾ സാധാരണയായി സാവധാനത്തിൽ മാത്രമേ ഉയരുകയുള്ളൂ. ഇതിന് ഇഴയുന്ന വിലവർധന (creeping inflation) എന്നു പറയുന്നു. കുറേക്കഴിയുമ്പോൾ വിലനിലവാരത്തിന്റെ ഉയർച്ചയ്ക്ക് വേഗം കൂടുന്നു. ഇതിന് ഓടുന്ന വിലവർധന (running inflation) എന്നു പറയുന്നു. ചിലപ്പോൾ, ഈ ഘട്ടവും കടന്ന്, വിലകൾ വാണംപോലെ കുതിച്ചുകയറുവാൻ തുടങ്ങുന്നു. ഇത് കുതിക്കുന്ന വിലവർധന (galloping inflation)യെന്നറിയപ്പെടുന്നു.

നാണയപ്പെരുപ്പത്തിന്റെ ഫലങ്ങൾ
നാണയപ്പെരുപ്പ വിടവ്
ചോദനപ്രേരകവും ചെലവുപ്രേരകവുമായ വിലവർധന
പണപ്പെരുപ്പം അവികസിതരാജ്യങ്ങളിൽ