അവയവങ്ങൾ, വിശേഷിച്ചും മൃഗങ്ങളിൽ, ഘടനയുടെ കാര്യത്തിൽ വൈവിധ്യം നിറഞ്ഞവയാണ്. തലമുറകളിലൂടെ ആവർത്തിക്കപ്പെട്ട പ്രകൃതിനിർധാരണത്തിന്റെ (natural selection) ഫലമാണിത്. അവയവങ്ങൾ കുറവും ലളിതവുമായിരിക്കുമ്പോൾ ഒരേ അവയവത്തിനു പല ധർമങ്ങളുണ്ടായിരിക്കുക സ്വാഭാവികമാണ്. എന്നാൽ സാധാരണഗതിയിൽ ഓരോ പ്രത്യേകധർമത്തിനും പ്രത്യേകാവയവങ്ങളോ അവയവഭാഗങ്ങളോ ഉള്ളതായാണ് കണ്ടുവരുന്നത്. പരിണാമചരിത്രത്തിൽ ഏറ്റവും മുകളിലത്തെ പടിയിൽ എത്തിനില്ക്കുന്ന മനുഷ്യനെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം ഇതു വളരെ ശരിയായിരിക്കുന്നു. ദഹനേന്ദ്രിയത്തിന്റെ ഏറ്റവും ലളിതമായ രൂപമാണ് അമീബയിലും മറ്റു പ്രോട്ടോസോവ(Protozoa)കളിലും കാണുന്നത്. സ്പോഞ്ചുകളിലും (Sponges) മണ്ണിരകളിലും ഇതു കുറേക്കൂടി പുരോഗമിച്ചിരിക്കുന്നു. പരിണാമഫലമായി ഉയർന്ന ജന്തുക്കളിലും മനുഷ്യനിലും വിവിധഭാഗങ്ങളുള്ള ഭിന്നാവയവങ്ങൾ ചേർന്നാണ് ദഹനേന്ദ്രിയവ്യൂഹം രൂപംകൊണ്ടിരിക്കുന്നത്. 

ശരീരത്തിൽ അവയവങ്ങളുടെ സ്ഥാനം അവയുടെ ധർമത്തിന് ഏറ്റവും അനുയോജ്യമായവിധത്തിലായിരിക്കും. അവയവങ്ങളുടെ ആകൃതി, ഘടന, രൂപം എന്നിവ നിർണയിക്കുന്നതും പ്രധാനമായി അവയുടെ ധർമംതന്നെ. അണ്ഡവിഭജനാരംഭത്തോടെ പ്രാവർത്തികമാകുന്ന പല യാന്ത്രികതത്ത്വങ്ങളും തുടർച്ചയായ പ്രകൃതിനിർധാരണത്തിലൂടെ ജീവജാലങ്ങളുടെ സമമിതിയെയും ക്രമീകരണത്തെയും നിയന്ത്രിച്ചുവരുന്നു. സമമിതി രണ്ടുതരമുണ്ട്: സസ്യങ്ങളിലും താഴ്ന്നതരം ജീവികളിലും കാണപ്പെടുന്ന ആരീയസമമിതിയും (radial or axial symmetry), ആർത്രോപ്പോഡുകളിലും കശേരുകികളിലും (Vertebrates) കാണപ്പെടുന്ന ദ്വിപാർശ്വസമമിതിയും (bilateral symmetry). എന്നാൽ ബാഹ്യമായി കാണുന്ന ദ്വിപാർശ്വസമമിതി പലപ്പോഴും ആന്തരികാവയവങ്ങളെ ബാധിക്കാറില്ല. ചില പ്രോട്ടോസോവകളിൽ ഗോളാകാര (spherical) സമമിതിയും കാണുന്നുണ്ട്. 

വിവിധതരം അവയവങ്ങൾ
അവശോഷാവയവങ്ങൾ
അവയവവ്യൂഹങ്ങൾ
പരിണാമം