പതിമൂന്നാം നൂറ്റാണ്ടിനും പതിനെട്ടാം നൂറ്റാണ്ടിനും ഇടയിൽ ബംഗാളിൽ രചിച്ച മാനസ പോലുള്ള പ്രാദേശിക ദേവതകളോടുള്ള ഭക്തിഗാനമായിരുന്നു മംഗളകാവ്യങ്ങൾ. ബിജയ് ഗുപ്തയുടെ മാനസ മംഗളകാവ്യയും ബിപ്രദാസ് പിപിലായ് രചിച്ച മാനസ വിജയയും (1495) ദേവിയുടെ ഉത്ഭവവും ഐതിഹ്യങ്ങളും കണ്ടെത്തുന്നു. എന്നിരുന്നാലും പുരാണ പരാമർശങ്ങളിൽ നിന്ന് ഇവ കൂടുതൽ വ്യതിചലിക്കുന്നത് സൃഷ്ടിപരമായ സ്വാതന്ത്യ്രം ഉപയോഗിച്ചതാകാം. 

സർപ്പമായ വാസുകിയുടെ അമ്മ ശിൽപപ്പെടുത്തിയ പെൺകുട്ടിയുടെ പ്രതിമ ശിവൻ തൊട്ടപ്പോഴാണ് മാനസ ജനിച്ചതെന്ന് മാനസ വിജയ പറയുന്നു. വാസുകി മാനസയെ തന്റെ സഹോദരിയായി സ്വീകരിച്ചു. പൃഥു രാജാവ് ഭൂമിയെ ഒരു പശുവായി കണ്ട് പാൽ കുടിച്ചപ്പോൾ ഉണ്ടായ വിഷത്തിന്റെ ചുമതല അവൾക്ക് നൽകി. ശിവൻ മാനസയെ കണ്ടപ്പോൾ, ശിവൻ പിതാവാണെന്ന് അവൾ തെളിയിച്ചു. ശിവൻ മാനസയെ തന്റെ വീട്ടിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയി. അവിടെ ഭാര്യ ചണ്ടിക, മാനസയെ ശിവന്റെ വെപ്പാട്ടിയോ സഹഭാര്യയോ ആണെന്ന് സംശയിക്കുകയും അപമാനിക്കുകയും അവളുടെ കണ്ണുകളിലൊന്ന് കത്തിക്കുകയും ചെയ്തു. പിന്നീട്, ഒരു അവസരത്തിൽ, ചണ്ടിക അവളെ ചവിട്ടിയപ്പോൾ, മാനസ അവളുടെ വിഷം ക്ഷണദീപ്‌തിയിൽ നിരർത്ഥകമാക്കി. ഒടുവിൽ, മാനസയും ചണ്ടികയും തമ്മിലുള്ള വഴക്കുകളിൽ മടുത്ത ശിവൻ ഒരു വൃക്ഷത്തിൻ കീഴിൽ മാനസയെ ഉപേക്ഷിച്ചു. പക്ഷേ ശിവന്റെ അനുതാപ കണ്ണുനീരിൽ നിന്ന് അവൾക്കായി നെറ്റോ അല്ലെങ്കിൽ നെറ്റെ എന്ന് വിളിക്കുന്ന ഒരു കൂട്ടുകാരിയെ സൃഷ്ടിച്ചു.പിന്നീട് ജരത്കരു മുനി മാനസയെ വിവാഹം കഴിച്ചുവെങ്കിലും ചണ്ടിക മാനസയുടെ വിവാഹ രാത്രി നശിപ്പിച്ചു. പാമ്പിന്റെ ആഭരണങ്ങൾ ധരിക്കാൻ ചണ്ടിക മാനസയെ ഉപദേശിക്കുകയും തുടർന്ന് ഒരു തവളയെ വധുവിന്റെ അറയിൽ എറിയുകയും പാമ്പുകൾ അറയ്ക്ക് ചുറ്റും ഓടുകയും ചെയ്തു. പരിണതഫലമായി പരിഭ്രാന്തരായ ജരത്കരു വീട്ടിൽ നിന്ന് ഓടിപ്പോയി. കുറച്ച് ദിവസങ്ങൾക്ക് ശേഷം അദ്ദേഹം മടങ്ങി. തുടർന്ന് അവരുടെ മകൻ അസ്തിക ജനിച്ചു.
അവളുടെ ഉപദേശകനായ നെറ്റോയ്‌ക്കൊപ്പം മാനസ മനുഷ്യ ഭക്തരെ കാണാൻ ഭൂമിയിലേക്ക് ഇറങ്ങി. തുടക്കത്തിൽ ആളുകൾ അവളെ പരിഹസിച്ചിരുന്നുവെങ്കിലും തന്റെ അധികാരം നിഷേധിച്ചവർക്ക് വിപത്ത് പെയ്തുകൊണ്ട് അവളെ ആരാധിക്കാൻ മാനസ അവരെ നിർബന്ധിച്ചു. മുസ്ലീം ഭരണാധികാരി ഹസൻ ഉൾപ്പെടെ വിവിധ മേഖലകളിൽ നിന്നുള്ള ആളുകളെ മതപരിവർത്തനം ചെയ്യാൻ മാനസക്ക് കഴിഞ്ഞു. പക്ഷേ ചാന്ദ് സഡാഗറിനെ പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്നതിൽ അവൾ പരാജയപ്പെട്ടു. ലക്ഷ്മിയെയോ സരസ്വതിയെയോ പോലുള്ള ദേവതയാകാൻ മാനസ ആഗ്രഹിച്ചു. ആ ലക്ഷ്യത്തിലെത്താൻ അവൾക്ക് മാനസയെ ആരാധിക്കില്ലയെന്ന് ശപഥം ചെയ്ത അചഞ്ചലനായ ചന്ദ് സഡാഗറിന്റെ ആരാധന നേടേണ്ടതുണ്ടായിരുന്നു. അതിനായി ഭയവും അരക്ഷിതാവസ്ഥയും സൃഷ്ടിക്കാൻ മാനസ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആറ് ആൺമക്കളെ ഓരോരുത്തരെയായി കൊന്നു. പരസ്പരം സ്നേഹിച്ച ഇന്ദ്രന്റെ സദസ്സിലെ രണ്ട് നർത്തകരായ അനിരുദ്ധനും ഉഷയ്ക്കും എതിരെ മാനസ ഗൂഢാലോചന നടത്തി. അനിരുദ്ധന് ചണ്ടികയുടെയും സനകയുടെയും ഏഴാമത്തെ മകൻ ലഖിന്ദറായി ജനിക്കേണ്ടി വന്നു. ഉഷ ബെഹുലയായി ജനിച്ച് അനിരുദ്ധനെ വിവാഹം കഴിച്ചു. മാനസ അവനെ കൊന്നെങ്കിലും ബെഹുല തന്റെ ഭർത്താവിന്റെ മൃതദേഹവുമായി ഒൻപത് മാസത്തോളം വെള്ളത്തിൽ പൊങ്ങിക്കിടന്നു. ഒടുവിൽ ഏഴു ആൺമക്കളുടെ ജീവിതവും ചാന്ദിന്റെ നഷ്ടപ്പെട്ട സമൃദ്ധിയും തിരികെ കൊണ്ടുവന്നു. അവസാനം, ചാന്ദ് മാനസ ദേവിയെ നോക്കാതെ ഇടതു കൈകൊണ്ട് ഒരു പുഷ്പം അർപ്പിച്ചു അദ്ദേഹം വണങ്ങി. ഈ ആംഗ്യം മാനസയെ വളരെയധികം സന്തോഷിപ്പിച്ചു. അവൾ ചാന്ദിന്റെ എല്ലാ പുത്രന്മാരെയും ഉയിർത്തെഴുന്നേൽപ്പിക്കുകയും അവന്റെ പ്രശസ്തിയും ഭാഗ്യവും പുനഃസ്ഥാപിക്കുകയും ചെയ്തു. ഇതിനുശേഷം ചാന്ദ് മാനസയെ എന്നെന്നേക്കുമായി ആരാധിച്ചിരുന്നുവെന്ന് മംഗളകാവ്യങ്ങൾ പറയുന്നു.

മുൻ ജീവിതത്തിൽ ചാന്ദിന് നൽകിയ അന്യായമായ ശാപം മനസയ്ക്ക് ഭക്തരെ ആകർഷിക്കുന്നതിൽ ബുദ്ധിമുട്ടുണ്ടെന്ന് മംഗളകാവ്യയിൽ ആരോപിക്കുന്നു. പിന്നീട് ഒരു ശാപത്തോടെ ചാന്ദ് അവളെ ആരാധിച്ചില്ലെങ്കിൽ അവളെ ഭൂമിയിൽ ആരാധിക്കുന്നത് പ്രചാരത്തിലാകില്ലെന്ന് തിരിച്ചടിച്ചു. മിഥ്യയുടെ പല അവതരണങ്ങളിലും, ആശയങ്ങൾക്കും ധാർമ്മിക പിന്തുണയ്ക്കുമായി നെത (പരമ്പരാഗതമായി ഒരു വാഷർ വുമൺ ആയി സങ്കൽപ്പിക്കപ്പെടുന്നു) മാനസയെ തികച്ചും ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. വാസ്തവത്തിൽ, രണ്ടുപേരിൽ, മാനസ പലപ്പോഴും വിവേകശൂന്യയാണ്. നരവംശ രൂപത്തിന്റെ കൗതുകകരമായ ഉദാഹരണം.

ഏഷ്യാറ്റിക് സമൂഹത്തിലെ മൈക്കീനിയൻ തലം പോലെ പഴക്കമുള്ള ചാന്ദ് സഡാഗറിന്റെയും മാനസ ദേവിയുടെയും ഇതിഹാസം ശൈവമതവും ബംഗാളിലെ സ്ത്രീ പ്രാദേശിക ദേവതകളും തമ്മിലുള്ള പോരാട്ടത്തെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നതായി ആനന്ദ കെ. കുമാരസ്വാമിയും സിസ്റ്റർ നിവേദിതയും പറയുന്നു. അതിനുശേഷം മാനസ അല്ലെങ്കിൽ പത്മ ശക്തിയുടെ ഒരു രൂപമായി അംഗീകരിക്കപ്പെട്ടു. അവളുടെ ആരാധനയെ ശൈവന്മാർ സ്വീകരിച്ചു. അമ്മ-ദിവ്യത്വത്തിന്റെ ഒരു ഘട്ടമായി മാനസ അനേകം ആരാധകർക്ക് വിദൂരവും അരൂപിയായ ശിവനേക്കാൾ കൂടുതൽ അടുപ്പവും പ്രിയങ്കരവുമാണ് ... ".

മംഗളകാവ്യങ്ങൾ
ഉത്ഭവം
ഐതിഹ്യങ്ങൾ
പുരാണങ്ങൾ