പ്രതിഭാശാലിയും, തീക്ഷ്ണബുദ്ധിയും, സംഭാഷണചരുരനും, വിജ്ഞാനകുതുകിയും ആയിരുന്ന റിസാലിന്, ആഴവും ദൃഢതയുമുള്ള ധാരാളം സൗഹൃദങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവചരിത്രരചനയിൽ ഏറ്റവും വിലപ്പെട്ട രേഖകളായിരിക്കുന്നത് ഓസ്ട്രിയൻ പണ്ഡിതനും ഗവേഷകനും ആയിരുന്ന ഫെർഡിനാന്റ് ബ്ലൂമെൻട്രിറ്റിന് എഴുതിയ കത്തുകളാണ്. ബ്രിട്ടീഷ് മ്യൂസിയത്തിലെ പണ്ഡിതൻ റീൻഹോൾഡ് റോസ്റ്റ് ആയിരുന്നു റിസാലിന്റെ മറ്റൊരു സുഹൃത്ത്. റിസാലുമായി ബൗദ്ധികകൗതുകങ്ങൾ പങ്കുവച്ച ഇവർ, അദ്ദേഹവുമായി പലകാര്യങ്ങളിലും വിയോജിച്ചപ്പോഴും, അദ്ദേഹത്തെ അങ്ങേയറ്റം ബഹുമാനിച്ചിരുന്നു. "രത്നം പോലുള്ള മനുഷ്യൻ" എന്നാണ് റീൻഹോൾഡ് റോസ്റ്റ് റിസാലിനെ വിശേഷിപ്പിച്ചത്.

റിസാലിന്റെ ആകർഷകമായ വ്യക്തിത്വവും നാടോടിജീവിതവും ഒട്ടേറെ സ്ത്രീസൗഹൃദങ്ങൾക്കും അവസരമൊരുക്കി. ജീവചരിത്രകാരന്മാർ 12 പ്രണയങ്ങൾ എണ്ണുമ്പോൾ അവയിൽ 9 എണ്ണത്തിലെ നായികമാർ തിരിച്ചറിയപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ കൗമാരകൗതുകത്തിനു വിഷയമായ ഫിലിപ്പീൻസുകാരി സെഗുണ്ടാ കാത്തിൻബാക്ക്, ജപ്പാനിലെ ജീവിതകാലത്ത് പരിചയപ്പെട്ട ഓ-സീ സാൻ, ദീർഘകാലകാമുകിയും ഒട്ടേറെ പ്രണയലേഖനങ്ങളുടെ ലക്ഷ്യവും ആയിരുന്ന ലിയോനോർ റിവേര, മതപരമായ ബോദ്ധ്യങ്ങളുടെ കാര്യത്തിൽ റിസാലുമായുള്ള പൊരുത്തക്കേടുകൾ മൂലം അദ്ദേഹത്തെ വിവാഹം ചെയ്യാൻ വിസമ്മതിച്ച, ഇംഗ്ലീഷ്-ഐബീരിയൻ സമ്മിശ്രപശ്ചാത്തലമുള്ള നെല്ലി ബൗസ്റ്റീഡ്, അവസാനവർഷങ്ങളിൽ റിസാലിന്റെ പങ്കാളി ആയിരുന്ന ഐറിഷ് പശ്ചാത്തലമുള്ള ജോസഫൈൻ ബ്രാക്കാൺ എന്നിവർ ഇവരിൽ ചിലരാണ്.

കാത്തിപ്പൂനാൻ കലാപം
കുറിപ്പുകൾ
കൃതികൾ
സൗഹൃദങ്ങൾ