പ്രാചീനകാലത്ത് "അപഭ്രംശ" ശബ്ദത്തിന് ചില സവിശേഷാർഥങ്ങളുണ്ടായിരുന്നിരിക്കണം. കാലാന്തരത്തിൽ അത് ഒരു പ്രത്യേക ഭാഷയുടെ പേരായി മാറി. ബി.സി. രണ്ടാം നൂറ്റാണ്ടിൽ പതഞ്ജലി രചിച്ച മഹാഭാഷ്യത്തിൽ, ദേശഭാഷാരൂപങ്ങളായി രൂപാന്തരപ്പെട്ട സംസ്കൃതപദങ്ങൾക്ക് "അപഭ്രംശം" എന്നു നാമകരണം ചെയ്തിരുന്നതായി രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. "ഗൌഃ" എന്ന സംസ്കൃതപദത്തിന്റെ സമാനരൂപങ്ങളായി നാടോടിഭാഷയിൽ പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്ന "ഗാവീ", "ഗോണി", "ഗോതാ", "ഗോപോതലികാ" എന്നിവ അപഭ്രംശ ശബ്ദങ്ങളാണ് ("ഗൌരിത്യസ്യ ഗാവീ ഗോണീ ഗോതാ ഗോപോതലികേത്യേവമാദയോ?പഭ്രംശാ" മഹാഭാഷ്യം, അ. പാ. ആഹ്നിക) എന്ന് പതഞ്ജലി അഭിപ്രായപ്പെടുന്നു.

ഭാരതത്തിന്റെ ഹൃദയഭാഗമായ മധ്യദേശത്തിന്റെ ഭാഷയാണ് കാലക്രമേണ ദേശീയഭാഷയായി പ്രതിഷ്ഠനേടിയത്. പിൽക്കാലത്ത് ഛാന്ദസം, സംസ്കൃതം, പാലി, ശൌരസേനി, പ്രാകൃതം, അപഭ്രംശം എന്നീ പേരുകളിൽ പ്രസിദ്ധങ്ങളായിത്തീർന്ന ഭാഷകളെല്ലാം തന്നെ മധ്യപ്രദേശത്ത് ഉദ്ഭവിച്ച് ഇതരഭാഗങ്ങളിലേക്ക് പ്രചരിച്ചവയാണ്. ഇന്നു രാഷ്ട്രഭാഷയായിത്തീർന്നിരിക്കുന്ന ഹിന്ദിയുടെയും സ്ഥിതി ഇതുതന്നെ. ഇവിടെ മധ്യപ്രദേശം എന്നുദ്ദേശിക്കുന്നത് മനുസ്മൃതിയിൽ (അ.2, ശ്ലോ. 21) വിവരിക്കുന്നതുപോലെ, ഹിമാലയത്തിനും വിന്ധ്യപർവതത്തിനും മധ്യേ, കുരുക്ഷേത്രത്തിനു കിഴക്കും പ്രയാഗയ്ക്കു പടിഞ്ഞാറുമായി പരന്നുകിടക്കുന്ന ഭൂവിഭാഗത്തെയാണ്.

വിനയപിടക മഹാവർഗ(5-13, 12)മനുസരിച്ച് ബിഹാറിൽ ഭഗൽപൂർ വരെയുള്ള പ്രദേശമാണ് മധ്യപ്രദേശം. ഗരുഡപുരാണമനുസരിച്ച് (1-15) മധ്യദേശത്തിന്റെ പരിധിയിൽ മത്സ്യം, അശ്വകൂടം, കുല്യം, കുന്തളം, കാശി, കോസലം, അർക്കലിംഗം, മലയം, വൃകപ്രദേശം എന്നീ രാജ്യങ്ങൾ ഉൾപ്പെടുന്നുണ്ട്. അപഭ്രംശം ഈ മധ്യപ്രദേശത്തിലെ ജനഭാഷയും സാഹിത്യഭാഷയും ആയിരുന്നു. എ.ഡി. 600 മുതൽ 1000 വരെ ഈ ഭാഷ വ്യവഹാരത്തിലിരുന്നുവെന്നതിന് ചരിത്രപരമായ തെളിവുകൾ ലഭിച്ചിട്ടുണ്ട്.

നാഗര അപഭ്രംശം
ചരിത്രപശ്ചാത്തലം
അപഭ്രംശത്തിന്റെ ഉപവിഭാഗങ്ങൾ
മധ്യദേശത്തിലെ മൂന്നു ഭാഷാഭേദങ്ങൾ