പത്തു പുസ്തകങ്ങളായുള്ള ആദ്യപ്രസാധനത്തിനു ശേഷം, റോമൻ കവി വിർജിലിന്റെ ഇതിഹാസകാവ്യമായ ഇനൈഡിന്റെ മാതൃകയിൽ പറുദീസനഷ്ടം പന്ത്രണ്ടു പുസ്തകങ്ങളായി പുനർ‌വിഭജിക്കപ്പെട്ടു. ഈ പുസ്തകങ്ങൾ വ്യത്യസ്ത വലിപ്പമുള്ളവയാണ്‌. ഏറ്റവും ദൈർഘ്യമുള്ള ഒൻപതാം പുസ്തകം 1189 വരികൾ അടങ്ങിയതും ഏറ്റവും വലിപ്പം കുറഞ്ഞ ഏഴാം പുസ്തകം 640 വരികൾ അടങ്ങിയതുമാണ്‌. രണ്ടാം പതിപ്പുമുതൽ, ഓരോ പുസ്തകത്തിന്റേയും തുടക്കത്തിൽ വാദം(argument) എന്ന പേരിൽ ഒരു കഥാസംഗ്രഹവും ഉൾപ്പെടുത്തി. കഥാമദ്ധ്യത്തിൽ(medias res) കഥനം തുടങ്ങിയശേഷം കഥയുടെ തുടക്കം പിൻ‌കാഴ്ചയായി അവതരിപ്പിക്കുന്ന ഇതിഹാസ ശൈലിയാണ്‌ മിൽട്ടൺ പിന്തുടരുന്നത്. കാഥാരംഭം ചിത്രീകരിക്കപ്പെടുന്നത് അഞ്ചും ആറും പുസ്തകങ്ങളിലാണ്‌.

മിൽട്ടന്റെ കഥയ്ക്ക് രണ്ട് അർത്ഥവൃത്തങ്ങൾ(arcs) ഉണ്ട്: ഒന്നിൽ സാത്താനെന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്ന ലൂസിഫറും രണ്ടാമത്തേതിൽ സെമറ്റിക മതപാരമ്പര്യത്തിലെ ആദിമാതാപിതാക്കളായ ആദം-ഹവ്വാമാരുമാണ്‌. സാത്താന്റെ കഥ ഇതിഹാസസമ്പ്രദായത്തിലുള്ള മഹായുദ്ധത്തിന്റേതാണ്‌. സ്വർഗ്ഗത്തിൽ കലാപമുയർത്തിയ സാത്താനേയും അവന്റെ അനുയായികളായ വാനാരൂപികളേയും ദൈവം പരാജയപ്പെടുത്തി നരകത്തിൽ തള്ളുന്നതിനെ തുടർന്നാണ്‌ ആ കഥയുടെ തുടക്കം. നരകത്തിൽ സാത്താൻ തന്റെ കൊട്ടാരമായ പാൻഡമോണിയത്തിൽ വച്ച്, വാക്‌ചാതുരിയുടെ സഹായത്തോടെ അനുയായികളെ സംഘടിപ്പിക്കുന്നു; ഇക്കാര്യത്തിൽ, മാമ്മോൻ, ബീൽസബബ് എന്നീ സഹായികളുടെ പിന്തുണ അയാൾക്കു കിട്ടി. 'ബേലിയൽ', 'മോളേച്ച്' എന്നീ ദുഷ്ടാരൂപികളും അയാൾക്കൊപ്പം ഉണ്ടായിരുന്നു. അവിടെ നടക്കുന്ന ചർച്ചകൾക്കൊടുവിൽ, നവസൃഷ്ടമായ ഭൂമിയെ വിഷലിപ്തമാക്കുന്ന ചുമതല സാത്താൻ സ്വയം ഏറ്റെടുക്കുന്നു. ഹോമറിന്റെ ഓഡീസിയിലെ നായകന്റേയും വിർജിലിന്റെ എനിയസിന്റേയും സാഹസങ്ങളെ അനുസ്മരിപ്പിക്കും വിധം, നരകത്തിനു ചുറ്റുമുള്ള 'അബിസ്;(Abyss) എന്ന മഹാഗർത്തത്തിന്റെ അപകടങ്ങളെ അയാൾ തരണം ചെയ്യുന്നു.
ആദം-ഹവ്വാമാരുടെ പതനത്തിന്റെ കഥ പരമ്പാരാഗതശൈലിയിൽ നിന്ന് മൗലികമായ വ്യത്യസ്തതകളുള്ള ഒരു പുതിയതരം ഇതിഹാസമാണ്‌: അതൊരു കുടുംബേതിഹാസമാണ്‌. പാപത്തിൽ നിപതിക്കുന്നതിനു മുൻപേതന്നെ ശാരീരികവേഴ്ച പുലർത്തുന്നവരായി ആദം-ഹവ്വാമാരെ ക്രിസ്തീയസാഹിത്യത്തിൽ ആദ്യം അവതരിപ്പിച്ചത് മിൽട്ടനാണ്‌. അഭിനിവേശങ്ങളും വ്യത്യസ്തമായ വ്യക്തിത്വങ്ങളും ഉള്ളവരായാണ്‌ അദ്ദേഹം അവരെ ചിത്രീകരിക്കുന്നത്‌. ഹവ്വായെ സാത്താൻ പ്രലോഭിപ്പിക്കുന്നത് തന്റെ നയചാതുര്യം ഉപയോഗിച്ച് അവളുടെ വൻ‌ഭാവം മുതലെടുത്താണ്‌. അവൾ പാപം ചെയ്തു എന്നു മനസ്സിലാക്കിയ ആദം അറിഞ്ഞുകൊണ്ടു തന്നെ അതേ തെറ്റു ചെയ്യുന്നു. ഒരേ മാംസത്തിൽ നിന്ന് ഉരുവാക്കപ്പെട്ടവരെന്ന നിലയിൽ തങ്ങളിരുവരും പരസ്പരബന്ധിതരാകയാൽ, അവൾ മരിക്കുമ്പോൾ താനും മരിക്കണം എന്നായിരുന്നു അയാളുടെ ന്യായവാദം. മിൽട്ടന്റെ ഈ ചിത്രീകരണത്തിൽ ആദം ഒരു നായകപാത്രവും(heroic figure) ഒപ്പം, പൂർണ്ണമായ അറിവോടെ തിന്മചെയ്യുന്ന വലിയ പാപിയും ആയിത്തീരുന്നു.
വിലക്കപ്പെട്ട കനിതിന്നതിനു ശേഷം ആദവും ഹവ്വായും ഇണചേർന്നു. അവരുടെ വിഷയലിപ്തമായ ആദ്യത്തെ വേഴ്ചയായിരുന്നു അത്. കനിയുടെ ഗുണത്തികവിനെക്കുറിച്ചുള്ള സാത്താന്റെ അവകാശവാദം സത്യമായിരുന്നെന്ന് അപ്പോൾ ആദത്തിനു തോന്നി. എന്നാൽ താമസിയാതെ നിദ്രയിലായ അവരെ ഭീകരസ്വപ്നങ്ങൾ വലച്ചു. ഉണർച്ചയിൽ അവർക്ക് ആദ്യമായി കുറ്റബോധവും ലജ്ജയും അനുഭവപ്പെട്ടു. ദൈവത്തിനെതിരെ തങ്ങൾ മഹാപാപം ചെയ്തു എന്നു തിരിച്ചറിഞ്ഞ അവർ അതോടെ പരസ്പരം കുറ്റാരോപണം നടത്താൻ തുടങ്ങി. 
എന്നാൽ ഹവ്വായുടെ അനുനയശ്രമം ആ ആദിദമ്പതിമാരെ ഒരു തരം രമ്യതയിൽ എത്തിച്ചു. യാചനയിൽ മടങ്ങിയ മുട്ടുമായി ദൈവത്തെ സമീപിക്കാൻ ആദത്തെ പ്രേരിപ്പിച്ചതും ഹവ്വയായിരുന്നു. ദൈവകൃപനേടിയ ആദം, ഒരു മാലാഖയുടെ അകമ്പടിയോടെ നടത്തിയ സങ്കല്പയാത്രയിൽ തന്റെ സന്തതികളായ മനുഷ്യർ ചെയ്യാനിരിക്കുന്ന പാപങ്ങളും അതിനു ശിക്ഷയായി വരാനിരിക്കുന്ന ജലപ്രളയത്തിന്റെ ഭീകരതയും ദർശിച്ചു. ദൈവം വിലക്കിയിരുന്ന കനി തിന്ന താൻ ഭൂമിയിൽ വരുത്തിവച്ച തിന്മയുടെ വലിപ്പം അറിഞ്ഞു ആദം ദുഖിച്ചു. എന്നാൽ അതേ ദർശനത്തിൽ യേശുക്രിസ്തു വഴി വരാനിരിക്കുന്ന രക്ഷയുടെ സാധ്യത കണ്ട് അയാൾ ആശ്വസിച്ചു. തുടർന്ന് മുഖ്യദൂതനായ മിഖായേൽ അവരെ ഭൗമികപറുദീസയായ ഏദേൻ തോട്ടത്തിൽ നിന്നു ബഹിഷ്കരിക്കുന്നു. "ദൂരദേശത്ത്, തനിക്കുള്ളിൽ തന്നെ പറുദീസ കണ്ടെത്താൻ" (A paradise within thee, happier far) ആണ്‌ മിഖായേൽ ആദത്തെ ഉപദേശിച്ചത്. ഏദേൻ തോട്ടത്തിൽ അവരുടെ പിതാവായി മുന്നിൽ വ്യക്തതയോടെ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടിരുന്ന ദൈവം അതോടെ അവർക്കു നഷ്ടപ്പെട്ടു. സർ‌വവ്യാപിയായ ദൈവവുമായുള്ള അവരുടെ സംസർഗ്ഗം അവ്യക്തവും ദൂരസ്ഥവുമായി പരിണമിച്ചു.

കഥാസംഗ്രഹം
പുസ്തകം 9
കഥാപാത്രങ്ങൾ
പുസ്തകം 7