ന്യായദർശനത്തിൽ സകല ദുരിതങ്ങളിൽ നിന്നുമുള്ള സ്ഥിരമായ മോചനം ആണ് അപവർഗം. ആത്മാവിന്റെ ശരീരത്തിൽ നിന്നും ഇന്ദ്രീയങ്ങളിൽ നിന്നും ശാശ്വതമായ വിടുതലാണത്. അതിന് ആത്മാവിനെക്കുറിച്ചും മറ്റു വസ്തുക്കളെക്കുറിച്ചും ശരിയായ അറിവു നേടണം. ദിവ്യഗ്രന്ഥങ്ങൾ ശ്രവണം ചെയ്തും, മനനം ചെയ്തും, ധ്യാനം ചെയ്തും ആണ് അതു സാധിക്കുന്നത്. 'ഞാൻ, എന്റെ ശരീരവും മനസും മാത്രമാണ്' എന്ന മിഥ്യാജ്ഞാനം അപ്പോൾ ഇല്ലാതാവുന്നു. ആഗ്രഹങ്ങളാൽ, ചിത്തദോഷങ്ങളാൽ ചെയ്യുന്ന പ്രവൃത്തികളിൽ നിന്ന് മോചനം നേടുന്നു. നിഷ്കാമമായി ചെയ്യുന്ന പ്രവൃത്തികൾ ബാധിക്കാതെയാവുന്നു. മുജ്ജന്മകർമ്മഫലം ബാധിക്കാതെയാവുന്നു. പുനർജ്ജന്മത്തിൽ നിന്ന് മുക്തി ലഭിക്കുന്നു. സകല ദുഃഖത്തിൽ നിന്നും മോചനം നേടുന്നു. ന്യായദർശനത്തിലെ ഏറ്റവും പുരാതനമായ ഗ്രന്ഥമായ ന്യായസൂത്രത്തിൽ ഈശ്വരനെപ്പറ്റി നേരിയതോതിൽ മാത്രമാണ് പ്രതിപാദിക്കുന്നത്. വൈശേഷികസൂത്രത്തിലും അപ്രകാരമാണ്. എന്നാൽ അതിലെ ചില സൂത്രങ്ങൾ സ്വേശ്വരങ്ങളാണെന്ന് ചില വ്യഖ്യാനങ്ങളുണ്ട്. എന്നാൽ പിന്നീട് ന്യായ-വൈശേഷികദർശനം, ദുഃഖത്തിൽ നിന്നുള്ള മോചനത്തെ ഈശ്വരാനുഗ്രഹമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നുണ്ട്. ലോകവാസ്തവത്തെക്കുറിച്ചും മറ്റും അറിയാൻ കഴിയുമെങ്കിലും, ഈശ്വരാനുഗ്രഹമില്ലാതെ മോചനം സാധ്യമല്ലെന്ന് അവർ വാദിക്കുന്നു.

ന്യായദർശനത്തിൽ, ഈശ്വരൻ, പ്രപഞ്ചസ്രഷ്ടാവും, പരിപാലകനും, സംഹാരകനും ആണ്; ഏകനും, നിത്യനും, അനന്തനും, സര്വ്വജ്ഞാനിയും, സർവ്വശകതനും ആണ്. ഭൗതികമായ കണങ്ങൾ, ദിക്ക്, സമയം, ആകാശം, മനസ്, ആത്മാവ് തുടങ്ങിയ ശാശ്വതവസ്തുക്കൾ ഉപയോഗിച്ച്, ധർമ്മാർത്ഥം ലോകം സൃഷ്ടിച്ചിരിക്കുന്നു. ലോകത്തിലെ ജീവാത്മാക്കൾ അവരവരുടെ കർമ്മഫലം അനുസരിച്ച് സുഖദുഃഖങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്നു. കർമ്മഫലങ്ങളുടെ പ്രയോജകകർത്താവും, സുഖദുഃഖങ്ങളുടെ അന്തിമവിധികർത്താവും ആണ് ഈശ്വരൻ.

ഈശ്വരാസ്തിത്വത്തിന് പത്തോളം തെളിവുകൾ ന്യായവാദികൾ നിരത്തുന്നു. അവയിൽ പ്രധാനപ്പെട്ടവ ഇവയാണ്: (1) ലോകത്തിലെ സകലസങ്കീര്ണ്ണമായ വസ്തുക്കളും നിർമ്മിച്ചിരിക്കുന്നത് ഘടകവസ്തുക്കളാൾ കൊണ്ടാണ്; കണങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ചാണ്. അത് ക്രമബദ്ധമായി യോജിപ്പിക്കാൻ അനന്തമായ ബോധമുള്ള ഒരു കർത്താവു വേണം. പാശ്ചാത്യദാർശനികരായ പോൾ ജാനെ, ഹെമൻ ലോത്സെ, ജെയിംസ് മർട്ടിനെ തുടങ്ങിയവരുടെ വാദവുമായി സാദൃശ്യമുള്ളതാണ് ഈ വാദം. (൨) നിത്യജീവിതത്തിൽ നാമനുഭവിക്കുന്ന സുഖദുഃഖങ്ങൾ അകാരണമായി സംഭവിക്കുന്നവയല്ല. എല്ലാറ്റിനും എന്തെങ്കിലും കാരണം വേണം. എന്നാൽ ആ കാരണങ്ങൾ ഈ ജന്മത്തിൽ തന്നെ കണ്ടെത്താൻ കഴിയില്ല. മുജ്ജന്മകർമ്മഫലങ്ങളാണ് ആ കാരണങ്ങൾ. പൂർവ്വജന്മത്തിലെ പുണ്യപാപങ്ങളുടെ സഞ്ചയം (അദൃഷ്ടം) ഈ ജീവിതത്തിലെ സുഖദു:ഖങ്ങളെ സ്വാധീനിക്കുന്നു. അദൃഷ്ടം നടപ്പാക്കാൻ ഒരാൾ വേണം. അത് ഈശ്വരനാണ്. ഇമ്മാനുവൽ കാന്റിന്റെ വാദങ്ങളോടു യോജിപ്പുള്ളതാണ് ഈ വാദം. (൩) നമുക്ക് നിരവധി വേദഗ്രന്ഥങ്ങൾ ഉണ്ട്. അതിന്റെ ആധികാരികത, അതിന്റെ രചയിതാവിൽ നിന്നുമാണ് ഉത്ഭവിക്കുന്നത്. അതിൽ പറയുന്ന കാര്യങ്ങൾ അസാധണങ്ങളാണ് (Supramundane); അതിലെ തത്ത്വങ്ങൾ, അതിശയിക്കുന്നതുമാണ് (Transcendant) അവ, സാധാരണക്കാരനു സാധ്യമാകുന്നതല്ല. സർവ്വജ്ഞാനിയായ, ത്രികാലജ്ജാനിയായ ഒരാൾക്കേ കഴിയൂ. അത് ഈശ്വരനാണ്. (൪) വേദഗ്രന്ഥങ്ങളിൽത്തന്നെ ഈശ്വരനുണ്ടെന്ന് പലയിടത്തും വ്യക്തമാക്കിയിട്ടുൺട്. അതും മറ്റൊരു തെളിവാണ്.

ഈ വാദങ്ങളിൽ അവസാനത്തെ രണ്ടെണ്ണം ഒരുതരം വർത്തുളവാദമാണെന്ന് (Circular Argument; Petitio Principii) എന്ന ആക്ഷേപം ന്യായവാദികൾ നേരിടുന്നുണ്ട്. അസ്തിത്വം, ജ്ഞാനം എന്നിവയുടെ ക്രമങ്ങളിലുള്ള വിപരീതബന്ധം മാത്രമാണ് അത് എന്നാണ് ന്യായവാദം. അതായത്, വേദങ്ങൾ വന്നത് ഈശ്വരനുശേഷമാണ്; എന്നാൽ, നമുക്ക് ഈശ്വരനെക്കുറിച്ച് അറിവുകിട്ടുന്നത് ആദ്യം വേദങ്ങളിൽ നിന്നാണ്. ഇത് വിപരീതബന്ധം വർത്തുളവാദമല്ല. അതുപോലെ, ശരീരമില്ലാത്ത ഈശ്വരന് ലോകസൃഷ്ടി സാധ്യമേയല്ല എന്ന വാദവും ന്യായവാദികൾ എതിർക്കുന്നു: ആ വാദം വൈരുദ്ധ്യത്തിനെ ഇരുകൊമ്പുകളിൽ കുരുങ്ങിക്കിടക്കുന്നു എന്നാണ് അവരുടെ എതിർവാദം - ഈശ്വരാസ്തിത്വം വേദങ്ങൾ തെളിയിക്കുന്നു എങ്കിൽ ഈ ചോദ്യം ഉദിക്കുന്നതേയില്ല; തെളിയിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ ഈ ചോദ്യം (ഇല്ലാത്ത ദൈവത്തിനു ശരീരമുണ്ടോ എന്ന ചോദ്യം) പ്രസക്തവുമല്ല. ഈശ്വരാസ്തിത്വത്തിനെതിരായ മറ്റോരു വാദം ഇങ്ങനെയാണ്: 'ഈശ്വരൻ ലോകം സൃഷ്ടിച്ചത് എന്ത് ഉദ്ദേശ്യത്തോടെയാണ് ? പൂർത്തീകരിക്കാത്ത, ഏതെങ്കിലും സ്വന്തം ആഗ്രഹം സാധിക്കുന്നതിനാണ് എന്നു വിചാരിക്കാനാവില്ല; എന്തെന്നാൽ ഈശ്വരൻ പൂർണ്ണനാണ്. മറ്റാരുടേയൊ ആഗ്രഹം സാധിക്കുന്നതിനായി പ്രയത്നിക്കുന്നു എന്നും പറയാൻ കഴിയില്ല; എന്തെന്നാൽ അത്തരം ഒരാൾ വിവേകശാലിയാണെന്നു പറയാനാവില്ല. കരുണയാൽ പ്രചോദിതനായാണ് ലോകസൃഷ്ടി എന്നാണെങ്കിൽ, സന്തോഷം മാത്രമുള്ള ഒരു ലോകം സൃഷ്ടിക്കാമായിരുന്നു. ലോകത്തിൽ ദുരിതങ്ങൾ ഉണ്ടാവരുതായിരുന്നു. ഇതെല്ലാം കാണിക്കുന്നത് ഈശ്വരൻ ഇല്ല എന്നാണ്.' നൈയായികരുടെ പ്രതികരണം ഇപ്രകാരമാണ്: 'കരുണയാൽ പ്രചോദിതനായാണ് ലോകം സൃഷ്ടിച്ചത് എന്നതു തീർച്ചയാണ്. എന്നാൽ, സന്തോഷം മാത്രമുള്ള ലോകം എന്നത് വസ്തുക്കളുടെ നൈസർഗ്ഗികസ്വഭാവവും ആയി യോജിക്കുന്നതല്ല. ജീവികളുടെ പുണ്യപാപപ്രവൃത്തികളുടെ ഫലമായും സന്തോഷവും ദുരിതവും വരാം. പക്ഷേ, ഈശ്വരൻ സൃഷ്ടിച്ച ലോകം അദ്ദേഹത്തിന്റെ കഴിവുകളെ തന്നെ ഒരിക്കലും പരിമിതപ്പെടുത്തുന്നില്ല, തടസപ്പെടുത്തുന്നില്ല; മറിച്ച്, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ധർമ്മപരമായ ലക്‌ഷ്യങ്ങലളെ, യുക്തിപരമായ ഉദ്ദേശ്യങ്ങളെ സാധ്യമാക്കുന്നതിൽ സഹായിക്കുകയണു ചെയ്യുന്നത്.'

ഉപമാനം (Comparison)
ജ്ഞാനശാസ്ത്രം (Epistemology)
അവലംബം
ധർമ്മശാസ്ത്രം (Ethics)