വർക്കല പട്ടണത്തിന്റെ പടിഞ്ഞാറുഭാഗത്ത് പാപനാശം ബീച്ചിനടുത്ത് സമുദ്രനിരപ്പിൽ നിന്ന് ഏകദേശം 200 അടി ഉയരമുള്ള ഒരു കുന്നിന്റെ മുകളിലാണ് ക്ഷേത്രം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത്. കിഴക്കോട്ടാണ് ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ദർശനം. കിഴക്കേ നടയിൽ നിന്ന് മുകളിലെത്താൻ ഏതാണ്ട് അൻപതിനടുത്ത് പടിക്കെട്ടുകളുണ്ട്. കേരളീയ ശൈലിയിൽ പണിത ക്ഷേത്രത്തിന്റെ കിഴക്കേ ഗോപുരം പ്രൗഢിയോടെ നിലകൊള്ളുന്നു. 'ചക്രതീർത്ഥം' എന്ന് പേരുള്ള ക്ഷേത്രക്കുളം വടക്കുഭാഗത്ത് നീണ്ടുനിവർന്നുകിടക്കുന്നു. ഐതിഹ്യപ്രകാരം മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ സുദർശനചക്രം കൊണ്ടുണ്ടായ കുളമാണിത്. അതിനാലാണ് 'ചക്രതീർത്ഥം' എന്ന പേര്. ചക്രതീർത്ഥത്തിന്റെ കിഴക്കേക്കരയിൽ ഒരു ചെറിയ ഹനുമാൻ ക്ഷേത്രവുമുണ്ട്. വളരെ ചെറിയൊരു ക്ഷേത്രമാണിത്. ഈയടുത്ത കാലത്താണ് ഇത് നവീകരിച്ചത്. വടക്ക്, തെക്ക് വശങ്ങളിലും പടിക്കെട്ടുകളോടുകൂടിയ പ്രവേശനകവാടങ്ങൾ കാണാം. വടക്കേ പ്രവേശനകവാടത്തിന്റെ താഴെ ക്ഷേത്രക്കുളത്തിനും റോഡിനുമിടയിൽ ഭഗവാന്റെ പാദതീർത്ഥം എന്ന സങ്കല്പത്തിൽ ഒരു ചെറിയ കുളവും കാണാം. അതിന് തൊട്ടടുത്ത് ഒരു ശാസ്താക്ഷേത്രവുമുണ്ട്. 'ചെറിയ കുളത്തൂപ്പുഴ ധർമ്മശാസ്താക്ഷേത്രം' എന്നാണ് ഇതിന്റെ പേര്. വളരെ ചെറിയൊരു ക്ഷേത്രമാണിത്. വടക്കേ പ്രവേശനകവാടത്തിൽ ശ്രീദേവീ-ഭൂമീദേവീസമേതനായ ജനാർദ്ദനസ്വാമിയുടെ രൂപം കൊത്തിവച്ചിട്ടുണ്ട്. ഇരുവശവുമായി ഗരുഡന്റെയും ഹനുമാന്റെയും രൂപങ്ങളും കാണാം. ക്ഷേത്രത്തിന്റെ പടിഞ്ഞാറുഭാഗം മറ്റ് പ്രദേശങ്ങളെ അപേക്ഷിച്ച് ഉയർന്നതാണ്. അതിനാൽ, അവിടെ പടിക്കെട്ടുകളില്ല. 

കിഴക്കേ ഗോപുരത്തിലൂടെ അകത്തുകടന്നാൽ ഒരു പടുകൂറ്റൻ അരയാൽമരം കാണാം. സാധാരണയായി ഗോപുരത്തിന് പുറത്ത് കാണാറുള്ള അരയാൽ ഇവിടെ അകത്തുവന്നത് അത്ഭുതമാണ്. ഹൈന്ദവവിശ്വാസപ്രകാരം പുണ്യവൃക്ഷമായ അരയാലിന്റെ മുകളിൽ ബ്രഹ്മാവും നടുക്ക് വിഷ്ണുവും അടിയിൽ ശിവനും കുടികൊള്ളുന്നു. അതായത്, അരയാൽ ത്രിമൂർത്തീസ്വരൂപമാകുന്നു. ദിവസവും രാവിലെ അരയാലിനെ ഏഴുവലം വയ്ക്കുന്നത് പുണ്യകരമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. അരയാലിന്റെ ചുവട്ടിൽ തന്നെയാണ് നാഗദൈവങ്ങളുടെ പ്രതിഷ്ഠകളും. നാഗരാജാവായി അനന്തനും നാഗയക്ഷിയും നാഗചാമുണ്ഡിയും നാഗകന്യകയുമടക്കമുള്ള പരിവാരങ്ങളുമടങ്ങുന്നതാണ് ഇവിടത്തെ പ്രതിഷ്ഠ. ഇതിനടുത്താണ്, ക്ഷേത്രത്തിലെ ആനക്കൊട്ടിൽ. സാമാന്യം വലിയ ആനക്കൊട്ടിലാണ് ഇവിടെയുള്ളത്. ചോറൂണ്, വിവാഹം, ഭജന തുടങ്ങിയവയ്ക്ക് ഇത് ഉപയോഗിയ്ക്കുന്നു. ആനക്കൊട്ടിലിനപ്പുറമാണ്, ഭഗവദ്വാഹനമായ ഗരുഡനെ ശിരസ്സിലേറ്റുന്ന സ്വർണ്ണക്കൊടിമരം. അമ്പതടി ഉയരം വരും ഈ കൊടിമരത്തിന്. കൊടിമരത്തിനപ്പുറം ക്ഷേത്രത്തിലെ ബലിക്കൽപ്പുരയാണ്. വലിയ ബലിക്കല്ല് ഇവിടെ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. സാമാന്യം വലിപ്പമുള്ള ബലിക്കല്ലാണിത്. അതിനാൽ, പുറത്തുനിന്ന് നോക്കിയാൽ വിഗ്രഹം കാണാൻ സാധിയ്ക്കില്ല. ശീവേലിസമയത്ത് ഇവിടെയാണ് അവസാനം ബലി തൂകുന്നത്. ബലിക്കൽപ്പുരയുടെ മുകളിൽ ശ്രീദേവീ-ഭൂദേവീസമേതനായ ജനാർദ്ദനസ്വാമിയുടെയും ഗരുഡ-ഹനുമാന്മാരുടെയും രൂപങ്ങൾ കൊത്തിവച്ചിട്ടുണ്ട്.

ക്ഷേത്രത്തിന്റെ തെക്കുഭാഗത്ത് നീളത്തിൽ ക്ഷേത്രം വക ഓഡിറ്റോറിയമാണ്. ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിലെ മേൽപ്പത്തൂർ ഓഡിറ്റോറിയം പോലെ ഇതും തുറന്ന ഓഡിറ്റോറിയമാണ്. ഇവിടെ ക്ഷേത്രം ഉപദേശകസമിതിയുടെയും മറ്റും ഓഫീസുകൾ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. വിശേഷദിവസങ്ങളിൽ ഇവിടെ പ്രഭാഷണങ്ങളും കലാപരിപാടികളും നടക്കുന്നു. കൂടാതെ, വേദങ്ങൾ, പുരാണങ്ങൾ, ഉപനിഷത്തുകൾ, ഭഗവദ് ഗീത തുടങ്ങിയ ഹൈന്ദവപുണ്യഗ്രന്ഥങ്ങൾ പഠിപ്പിയ്ക്കാനും ഇവിടം ചെലവഴിയ്ക്കാറുണ്ട്. തെക്കുപടിഞ്ഞാറുഭാഗത്ത് കിഴക്കോട്ട് ദർശനമായി ഗണപതിഭഗവാൻ കുടികൊള്ളുന്നു. ചതുരാകൃതിയിൽ തീർത്ത ഒരു കൊച്ചു ശ്രീകോവിലാണ് ഗണപതിയുടേത്. ഇതിന്റെ മുന്നിൽ ഒരു ഹോമമണ്ഡപമുണ്ട്. ഇവിടെ നിത്യേന രാവിലെ ഗണപതിഹോമം നടത്തിവരുന്നു. ഗണപതിശ്രീകോവിലിന് തൊട്ടടുത്ത് മറ്റൊരു ശ്രീകോവിലിൽ കിഴക്കോട്ട് ദർശനമായി അയ്യപ്പസ്വാമി കുടികൊള്ളുന്നു. ഗണപതിയുടെ ശ്രീകോവിലുമായി രൂപത്തിൽ വളരെ സാമ്യമുണ്ട് അയ്യപ്പന്റെ ശ്രീകോവിലിന്. എന്നാൽ, കുറച്ചുകൂടി വലുതാണ് അയ്യപ്പന്റേത്. അയ്യപ്പശ്രീകോവിലിന് മുന്നിലും മണ്ഡപമുണ്ട്. ഇവിടെ എള്ളുതിരി സ്റ്റാൻഡുണ്ട്. ശബരിമല തീർത്ഥാടകർ മാലയിടുന്നതും കെട്ടുനിറയ്ക്കുന്നതും ഇവിടെ വച്ചാണ്. ഇരുശ്രീകോവിലുകളും തമിഴ്-കേരള ശൈലികളുടെ സമന്വയമാണ്. 

ഈ ശ്രീകോവിലുകൾക്കടുത്ത് കിഴക്കോട്ട് ദർശനമായി ചെറിയൊരു തറയിൽ നാഗരാജാവിന്റെ പ്രതിഷ്ഠയുണ്ട്. അനന്തനായാണ് സങ്കല്പം. മേൽക്കൂരയില്ലാത്ത തറയാണിത്. ഇവിടെ നിത്യേന പൂജയുണ്ട്. പടിഞ്ഞാറുഭാഗത്തെ പ്രവേശനകവാടത്തിന് മുകളിൽ ഗജലക്ഷ്മീരൂപം കാണാം. വടക്കുവശത്താണ് വർക്കല ദേവസ്വത്തിന്റെയും വർക്കല ഗ്രൂപ്പിന്റെയും ക്ഷേത്ര ഉപദേശകസമിതിയുടെയും ഓഫീസുകളുള്ളത്. തിരുവിതാംകൂർ ദേവസ്വം ബോർഡിനുകീഴിലുള്ള ഒരു സ്പെഷ്യൽ ഗ്രേഡ് ദേവസ്വമാണ് വർക്കല ദേവസ്വം. എക്സിക്യൂട്ടീവ് ഓഫീസറാണ് അധികാരി. വടക്കുകിഴക്കുഭാഗത്താണ് ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രധാന ഉപക്ഷേത്രമുള്ളത്. ശിവനാണ് ഇവിടെ പ്രതിഷ്ഠ. പാർവ്വതീസമേതഭാവത്തിലാണ് ശിവൻ ഇവിടെയുള്ളത്. പടിഞ്ഞാറോട്ടാണ് ദർശനം. സാമാന്യം വലിപ്പമുള്ള ശിവലിംഗമാണ് ഇവിടെയുള്ളത്. ഉപദേവതാക്ഷേത്രങ്ങളിൽ ഏറ്റവും വലുത് ഇതാണ്. ശില്പാലംകൃതമായ ശ്രീകോവിലിന്റെ മുകൾനിലയിൽ നിരവധി ദേവതാരൂപങ്ങൾ കാണാം. ശിവന്റെ നടയ്ക്കുമുന്നിൽ മണ്ഡപമുണ്ട്. ഈ മണ്ഡപത്തിൽ ഭഗവദ്വാഹനമായ നന്ദിയുടെ വിഗ്രഹം കാണാം. ഭക്തർ നന്ദിയുടെ ചെവിയിൽ ആഗ്രഹങ്ങൾ പറയുന്നത് ഇവിടത്തെ സ്ഥിരം കാഴ്ചയാണ്. ശിവക്ഷേത്രത്തിൽ പൂർണ്ണപ്രദക്ഷിണം അനുവദിച്ചിട്ടില്ല. വടക്കുവശത്ത് ഓവുവരെ മാത്രമാണ് പ്രദക്ഷിണം. ഓവുതാങ്ങിയായി പതിവുപോലെ ചണ്ഡികേശ്വരനും കുടികൊള്ളുന്നു. ശിവക്ഷേത്രത്തിനടുത്ത് ഒരു പാലമരമുണ്ട്. ഇവിടെ മക്കളില്ലാത്ത ദമ്പതികൾ സമർപ്പിച്ചുപോയ പാവകൾ ആണിയടിച്ചുവച്ചിട്ടുള്ളത് കാണാം. ഇതിനടുത്ത് മറ്റൊരു വഴിപാട് കൗണ്ടറുണ്ട്.

ശ്രീകോവിൽ
സ്ഥലനാമം
ക്ഷേത്രപരിസരവും മതിലകവും
ക്ഷേത്രനിർമ്മിതി