സർഗാത്മക സാഹിത്യത്തോടൊപ്പം സമ്പന്നമായ ഒരു നിരൂപണസാഹിത്യവും അമേരിക്കയിൽ രൂപംകൊണ്ടിട്ടുണ്ട്. ഹ്യൂമനിസവും നാച്വറലിസവും ചേരിതിരിഞ്ഞുനിന്നാണ് അമേരിക്കൻ നിരൂപണസാഹിത്യം ഏറെക്കാലം പ്രവർത്തനം നടത്തിയത്. ഹ്യൂമനിസത്തിന്റെ പക്ഷത്തിലുള്ള പ്രധാന എഴുത്തുകാർ യാഥാസ്ഥിതികരായ ജെ.ജെ. ചാപ്മാൻ (1862-1933), പോൾ എൽമർ മൂർ (1864-1936), ജോർജ് വുഡ്ബെറി (1855-1930), ഇർവിങ് ബാബിറ്റ് (1865-1933), സ്റ്റുവർട്ട് ഷെർമൻ (1881-1926) എന്നിവരാണ്. നാച്വറലിസ്റ്റു ചിന്താഗതിക്കാരായ വാൻ വൈക് ബ്രൂക്സ്, ഏണസ്റ്റ് ബോയിഡ് (1887-1946), എച്ച്.എൽ. മെൻകൻ (1880-1956) എന്നിവരും ഉന്നതശീർഷരായ നിരൂപകന്മാരായിരുന്നു. സാഹിത്യാസ്വാദനത്തിന്റെ നിലവാരം ഉയർത്തുന്നതിൽ ശ്രദ്ധേയമായ പങ്കുവഹിച്ച നിരൂപകനാണ് ഡബ്ള്യു.സി. ബ്രൗണൽ (1851-1928). ഇംപ്രഷണിസ്റ്റിക് നിരൂപണമാണ് ജെയിംസ് ഹുനേക്കറു (1860-1921)ടേത്. 

ദാർശനിക സാഹിത്യത്തിന്റെ രംഗത്ത് അമേരിക്കയുടെ പ്രതിനിധികൾ വില്യം ജെയിംസും (1842-1910) ജോർജ് സന്തായനയും (1863-1952) ആണ്. അവരുടെ ദാർശനിക കൃതികൾ അമേരിക്കയുടെ ബുദ്ധിപരമായ ജീവിതത്തെ ഗണ്യമായ നിലയിൽ ഗുണപുഷ്കലമാക്കിയിട്ടുണ്ട്. ഉപന്യാസങ്ങളുടെ രംഗത്ത് ഹെന്റി ബ്രുക് ആഡംസ് (1838-1918), വുഡ്രോ വിൽസൻ (1856-1926) എന്നീ പേരുകൾ അവിസ്മരണീയങ്ങളാണ്. 

അമേരിക്കൻ പാരമ്പര്യം എന്ന വസ്തുതയിലൂന്നിനിന്ന് ഗ്രന്ഥരചന നടത്തിയ വാൻ വിക് ബ്രൂക്സ് (1886-1963) സ്വയം ഒരു പ്രസ്ഥാനമായി തലയുയർത്തി നില്ക്കുന്നു. ഹ്യൂമനിസ്റ്റുകളെയും കാർഷിക വാദികളെയുംപോലെ ഇദ്ദേഹവും പാരമ്പര്യത്തെ മനുഷ്യജീവിതത്തിലെ നിർണായക ഘടകമായി കാണുകയുണ്ടായി. പ്യൂരിറ്റന്മാരുടെ വീഞ്ഞ് (1908), അമേരിക്കയുടെ പ്രായപൂർത്തി (1915), സാഹിത്യവും നേതൃത്വവും (1918) എന്നീ ആദ്യകാലകൃതികളിൽ അമേരിക്കൻ സാഹിത്യത്തിന്റെ വന്ധ്യാവസ്ഥയെക്കുറിച്ച് വിലപിച്ച ഇദ്ദേഹം സാഹിത്യത്തെ ഗൗരവബുദ്ധിയോടെ വീക്ഷിക്കാൻ അമേരിക്കക്കാരെ ആഹ്വാനം ചെയ്തു. മാർക്ക് റ്റ്വയിനിന്റെ കഠിനപരീക്ഷണം (1920), ഹെന്റി ജെയിംസിന്റെ തീർഥാടനം (1925) എന്നീ കൃതികളിൽ മാനസികാപഗ്രഥന തത്ത്വങ്ങളുടെ വിദഗ്ദ്ധമായ പ്രയോഗം കാണാം. അമേരിക്കയിലെ എഴുത്തുകാരന്റെ ചരിത്രം 1850-1915 എന്ന അഞ്ചു വാല്യങ്ങളുള്ള ഗ്രന്ഥം ഇദ്ദേഹത്തിന് അമേരിക്കൻ സാഹിത്യ ചരിത്രത്തിൽ സ്ഥിരപ്രതിഷ്ഠ നേടിക്കൊടുത്തു. 

സാമൂഹിക ശാസ്ത്രാധിഷ്ഠിത നിരൂപണ ഗ്രന്ഥങ്ങൾ രചിച്ച എഡ്മൺഡ് വിൽസൻ (1895-1972), സാന്മാർഗിക മൂല്യങ്ങൾക്ക് ഊന്നൽ നല്കിയ എഫ്.ഓ. മഥീസൻ (1902-50), മനഃശാസ്ത്രതത്ത്വങ്ങൾ മാർഗദർശകമായി സ്വീകരിച്ച ലെസ്ളി ഫീഡ്ലർ (1917-2003) എന്നിവരാണ് മറ്റു നിരൂപകരിൽ പ്രാധാന്യമർഹിക്കുന്നത്. എഡ്മൺഡ് വിൽസൻ 1931-ൽ പ്രസിദ്ധീകരിച്ച ആക്സൽസ് കാസിൽ എന്ന ഗ്രന്ഥം സിംബലിസ്റ്റ് സാഹിത്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ആദ്യകാല ആധികാരിക ഗ്രന്ഥങ്ങളുടെ കൂട്ടത്തിൽ പ്രമുഖ സ്ഥാനമർഹിക്കുന്നു. 1938-ൽ പ്രസിദ്ധീകരിച്ച ദ ട്രിപ്പിൾ തിങ്കേഴ്സ് എന്ന ഗ്രന്ഥത്തിലെ ഇസ് വേഴ്സ് എ ഡൈയിങ് റ്റെക്നിക് എന്ന ലേഖനത്തിൽ പദ്യത്തിന് - അതായത് കവിതയ്ക്ക് - ഭാവിയില്ലെന്ന് അദ്ദേഹം അഭിപ്രായപ്പെട്ടത് മലയാളസാഹിത്യ നിരൂപണരംഗത്തുപോലും അനുരണനം സൃഷ്ടിക്കുകയുണ്ടായി. മിഷലെ മുതൽ ലെനിനും ട്രോട്സ്കിയും വരെയുള്ള യൂറോപ്യൻ വിപ്ളവപാരമ്പര്യത്തിന്റെ രൂപരേഖ വരച്ചുകാട്ടുന്ന "റ്റു ദ ഫിൻലൻഡ് സ്റ്റെയ്ഷൻ (1940), ഫ്രോയ്ഡിയൻ" സാഹിത്യസിദ്ധാന്തത്തെയും സാഹിത്യത്തിനു മാർക്സിസവും ചരിത്രവിശകലനവുമായുള്ള ബന്ധത്തെയും പരിചയപ്പെടുത്തുന്ന "ദ വൂൺഡ് ആൻഡ് ദ ബൗ (1941)", ആധുനിക കാലിഫോർണിയൻ സാഹിത്യകാരന്മാരെക്കുറിച്ചുള്ള "ദ ബോയ്സ് ഇൻ ദ ഡാർക് റൂം (1941)", അമേരിക്കൻ ആഭ്യന്തരയുദ്ധകാലത്തെ സാഹിത്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പഠനങ്ങളുൾക്കൊള്ളുന്ന പാട്രിയോട്ടിക് ഗോർ (1962), റഷ്യൻ സാഹിത്യത്തെയും ഭാഷയെയും കുറിച്ചുള്ള "എ വിൻഡോ ഓൺ റഷ്യ (1972)" എന്നിവയാണ് ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ മറ്റു ഗ്രന്ഥങ്ങളിൽ പ്രധാനം. തികഞ്ഞ ലിബറൽ ചിന്താഗതിക്കാരനും മതഭക്തനുമായിരുന്ന മഥിസൻ സാഹിത്യമൂല്യനിർണയത്തിൽ കർക്കശമായ നിലപാടെടുത്തിരുന്ന ആളാണ്. "ദി അച്ചീവ്മെന്റ് ഒഫ് റ്റി.എസ്. എലിയറ്റ് (1935), അമേരിക്കൻ റെനെയ്സൻസ് (1941), ഹെന്റി ജെയംസ്; ദ മേജർ ഫെയ്സ് (1944)" എന്നിവ ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ കൃതികളുടെ കൂട്ടത്തിൽ മികച്ചു നില്ക്കുന്നു. 

1930-കളുടെ അന്ത്യത്തിൽ രൂപംകൊണ്ട് 1940 കളിൽ നിരൂപണരംഗത്ത് പ്രാമുഖ്യം നേടിയ 'നവനിരൂപണ' പദ്ധതി (New Criticism)യെക്കുറിച്ചാണ് ഇനി ചിന്തിക്കാനുള്ളത്. ചരിത്രം, ജീവചരിത്രം തുടങ്ങിയ സാഹിത്യബാഹ്യപരിഗണനകൾ ഉപേക്ഷിച്ച് ഒരു സാഹിത്യകൃതിയെ ഒരു ജൈവസ്വരൂപമായി (Organic Unit) കാണുക എന്നതാണ് ഈ പദ്ധതിയുടെ മുഖ്യസവിശേഷത. കൃതിയുടെ പാഠ്യാംശത്തിന്റെ (text) സൂക്ഷ്മമായ അപഗ്രഥനത്തിലൂടെ കവിഹൃദയം കണ്ടെത്തുന്ന ഈ സമ്പ്രദായം പാഠനിരൂപണവിഭാഗത്തിൽ (textual criticism) പെടുന്നു. ടി.എസ്. എലിയറ്റും ഇംഗ്ളീഷ് വിമർശകനായ ഐ.എ. റിച്ചാഡ്സ്, വില്യം എംപ്സൻ എന്നിവരുമാണ് ഇക്കൂട്ടർക്ക് വഴികാട്ടികളായത്. 1938-ൽ ക്ളെയന്ത് ബ്രൂക്സും റോബർട്ട് പെൻ വാറനും ചേർന്നു പ്രസിദ്ധപ്പെടുത്തിയ അൺഡർസ്റ്റാൻഡിങ് പോയട്രി എന്ന ഗ്രന്ഥത്തോടെ ഈ നിരൂപണ പദ്ധതി ഔപചാരികമായി ഉദ്ഘാടനം ചെയ്യപ്പെട്ടതായി കണക്കാക്കാം. മൂന്നു വർഷത്തിനുശേഷം 1941-ൽ ജോൺ ക്രോ റാൻസം രചിച്ച "ന്യൂ ക്രിട്ടിസിസം" എന്ന ഗ്രന്ഥം ഈ സമ്പ്രദായത്തിനു സ്ഥിരപ്രതിഷ്ഠ നേടിക്കൊടുത്തു. അലൻ റ്റെയ്റ്റ് (1899-1978), ഐവർ വിന്റേഴ്സ് (1900-68), ആർ.പി. ബ്ളാക്മൂർ (1904-65), കെന്നത്ത് ബർക് (1897-1993), സ്റ്റാൻലി എഡ്ഗർ ഹൈമൻ എന്നിവരാണ് മറ്റു നവനിരൂപകരിൽ പ്രമുഖർ.

സാഹിത്യവിമർശനം
കഥാസാഹിത്യം ഇടക്കാലത്ത്
ഉത്തരാധുനികത
ചെറുകഥ