യവന സംസ്കാരത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ വികസിച്ചുവന്ന ഗ്രീക്ക് ക്രിസ്തീയതിൽ നിന്ന് ഭിന്നമായിരുന്നു തെർത്തുല്യന്റെ ക്രിസ്തുമതം. അത് തത്ത്വചിന്തയ്ക്കെതിരെ മുഖം തിരിച്ചു നിന്നു. തത്ത്വചിന്തകന്മാരെ തെർത്തുല്യൻ "പാക്ഷണ്ഡികളുടെ പാത്രിയർക്കീസുമാർ" (Patriarchs of the heretics) എന്നു വിളിച്ചു. തത്ത്വചിന്ത സുവിശേഷത്തിന്റെ മുന്നോടിയും(praeparatio evangelica), പഴയനിയമം വഴിയുള്ള ദൈവവെളിപാടിനു സമവുമാണെന്ന അലക്സാണ്ട്ട്രിയയിലെ ക്ലെമന്റിന്റെ സിദ്ധാന്തത്തെ അദ്ദേഹം നിശിതമായി വിമർശിച്ചു. "ഏഥൻസിന് യെരുശലേമുമായി എന്തുബന്ധമാണ് സാധ്യമായത്; അക്കാദമിയും പള്ളിയും തമ്മിൽ എന്തു ബന്ധം?" എന്നൊക്കെ അദ്ദേഹം അത്ഭുതപ്പെട്ടു. ഗ്രീക്ക് ക്രിസ്തീയത, ദൈവശാസ്ത്രത്തിനും തത്ത്വമീമാംസയ്ക്കും യോഗാത്മകതയ്ക്കും പ്രാധാന്യം കൊടുത്തപ്പോൾ, തെർത്തുല്യന്റെ ലത്തീൻ ക്രിസ്തീയത സന്മാർഗ്ഗികതയ്ക്കും, നിയമനിഷ്ഠക്കും പ്രായോഗികതയ്ക്കും മുഖ്യസ്ഥാനം നൽകി. ദൈവവെളിപാടുമായി ബന്ധമില്ലാത്ത എല്ലാ യുക്തിചിന്തയേയും തെർത്തുല്യൻ തിരസ്കരിച്ചു. മനുഷ്യാത്മാവിന്റെ അടിസ്ഥാനസ്വഭാവം ക്രിസ്തീയമാണെന്നും ആ ആത്മാവ് വിളിച്ചുപറയുന്ന തെളിവിന് ചെവി തുറക്കുകയേ വേണ്ടൂ എന്നും അദ്ദേഹം വാദിച്ചു. താൻ സ്വീകരിച്ച വിശ്വാസത്തിന്റെ അവിശ്വസനീയതയിൽ ആവേശഭരിതനായി തെർത്തുല്യൻ ഇങ്ങനെ ഘോഷിച്ചു: 

സാമ്രാജ്യവുമായുള്ള തർക്കങ്ങളിൽ ക്രിസ്തുമതത്തിന്റെ നിലപാടുകളെ ന്യായീകരിക്കാൻ തെർത്തുല്യൻ തന്റെ തർക്കപാടവും മുഴുവൻ വിനിയോഗിച്ചു. ക്രിസ്ത്യാനികൾ സൈന്യത്തിൽ ചേരുന്നതിന് അദ്ദേഹം എതിരായിരുന്നു. എന്നാൽ ചക്രവർത്തിയുടെ ക്ഷേമത്തിനും, രാജവംശത്തിന്റെ സുരക്ഷക്കും, സൈന്യത്തിന്റെ രണവീര്യത്തിനും, സെനറ്റിന്റെ വിശ്വസ്തതയ്ക്കും, ലോകത്തിന്റെ ശാന്തിക്കും വേണ്ടി ക്രിസ്ത്യാനികൾ എപ്പോഴും പ്രാർത്ഥിക്കുന്നുണ്ടെന്ന് അദ്ദേഹം 'അപ്പോളജറ്റിക്കസ്' എന്ന പ്രഖ്യാത കൃതിയിൽ എഴുതി. എന്നാൽ കാലക്രമത്തിൽ കൂടുതൽ കർക്കശമായ നിലപാടുകൾ സ്വീകരിച്ച തെർത്തുല്യൻ, റോമിലെ തിയേറ്ററുകളെ അശ്ലീലതയുടെ കോട്ടകളായും, സർക്കസുകളെ മനുഷ്യനോട് മനുഷ്യനു കാട്ടാവുന്ന ക്രൂരതയുടെ അങ്ങേയറ്റമായും വിശേഷിപ്പിച്ചു. ഇത്തരം വിനോദങ്ങളിൽ ഏർപ്പെടുന്നവരെ കാത്തിരിക്കുന്ന ദൈവകോപത്തിന്റെ ചിത്രം വരച്ചുകാട്ടാൻ അദ്ദേഹം തന്റെ ഭാവന മുഴുവൻ ഉപയോഗിച്ചു:-

ക്രമേണ കൂടുതൽ കഠിനമായ നിലപാടുകൾ സ്വീകരിച്ച തെർത്തുല്യൻ വിവാഹജീവിതത്തെ വ്യഭിചാരസമമായ തിന്മയെന്നു വിളിച്ചു. വ്യഭിചാരവും വിവാഹബന്ധവും വ്യത്യസ്തമായിരിക്കുന്നത് നിയമം അവയെ വ്യത്യസ്തമായി ചിത്രീകരിക്കുന്നതുകൊണ്ടാണെന്നും വ്യത്യസ്ത അളവുകളിലാണെങ്കിലും, രണ്ടും അവിഹിതമാണെന്നുമായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ പക്ഷം. സ്ത്രീകളെ തെർത്തുല്യൻ "ചെകുത്താന്റെ പടിവാതിൽ" എന്നു വിശേഷിപ്പിച്ചു. യേശുവിന്റെ മരണത്തിനു കാരണം സ്ത്രീയുടെ പാപമാണെന്ന് അദ്ദേഹം കുറ്റപ്പെടുത്തി. സൈന്യത്തിലും, കലയുടെ രംഗത്തും, സർക്കാർ സേവനത്തിലും മറ്റും പ്രവേശിച്ച ക്രിസ്ത്യാനികളേയും പെൺമക്കളെ മുഖാവരണം ധരിപ്പിക്കാത്ത മാതാപിതാക്കളേയും അദ്ദേഹം വിമർശിച്ചു. റോമിലെ മാർപ്പാപ്പയെ തെർത്തുല്യൻ വിശേഷിപ്പിച്ചത് "വ്യഭിചാരികളുടെ ഇടയൻ" എന്നാണ്.

ജീവിതം
രചനകൾ
ഭാഷ
ആശയങ്ങൾ