റോമിലും ഗ്രീസിലുമാണ് അടിമത്ത സമ്പ്രദായം അതിന്റെ മൂർദ്ധന്യ ദശയിൽ എത്തിയത്. 'ലാറ്റിഫുണ്ടിയ' എന്നറിയപ്പെടുന്ന വലിയ കൃഷിസ്ഥലങ്ങളിലെ അടിമകളുടെ അധ്വാനം ചൂഷണം ചെയ്ത് സമ്പന്നരായ ഉടമകൾക്ക് കാലക്രമേണ പ്രതിസന്ധികൾ നേരിട്ടു. മർദ്ദനം വർദ്ധിക്കുന്തോറും ജോലിചെയ്യാനുള്ള അടിമകളുടെ താല്പര്യവും കുറഞ്ഞു. കൂടുതൽ പ്രദേശങ്ങളെ കീഴടക്കി അടിമകളുടെ എണ്ണം വർധിപ്പിക്കാനുള്ള സാധ്യതയും ഇല്ലാതായി. ക്രൂരതകൾക്കെതിരായി അടിമകളുടെ ലഹളകൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. അടിമകളെക്കൊണ്ട് പണിയെടുപ്പിക്കുന്നത് ആദായകരമല്ലാതായി. കൃഷിഭൂമിയെ ഉടമകൾ ചെറിയ ഭാഗങ്ങളായി വിഭജിച്ചു കൃഷിക്കാർക്ക് നല്കി. അവർ നൽകുന്ന പ്രതിഫലം കൊണ്ട് ജീവിക്കുകയാണ് ഫലപ്രദമെന്ന് കണ്ടു. വിവിധ സംസ്ഥാനങ്ങളിലെ സേനാനായകർ തമ്മിൽ അധികാരത്തിനായി മത്സരവും ആരംഭിച്ചു. ഇതോടൊപ്പം ജർമ്മൻ ട്രൈബുകളുടെ ആക്രമണവും തുടർന്നുണ്ടായ അരാജകത്വവും നാടുവാഴി വ്യവസ്ഥിതിയുടെ വളർച്ചയിലേക്ക് റോമാസാമ്രാജ്യത്തെ നയിച്ചു. ക്രിസ്തുവർഷം 5 - ആം നൂറ്റാണ്ടായപ്പോഴേക്കും റോമൻ സാമ്രാജ്യത്തിൽ അടിമവ്യവസ്ഥ ക്ഷയിച്ചു. 
ബ്രിട്ടനിലാകട്ടെ, ഗോത്രവ്യവസ്ഥയുടെ അവസാനമായപ്പോഴേക്കും നിലങ്ങൾ കുടുംബാംഗങ്ങൾക്ക് ഭാഗിച്ചുകൊടുക്കുന്ന സമ്പ്രദായം നിലവിൽ വന്നു. ഒരു കുടുംബത്തിന്റെ കൈവശമുള്ള നിലത്തിന് ഹൈഡ് (Hide) എന്നാണ് പറയുന്നത്. ഹൈഡുകൾ സ്വകാര്യസ്വത്തുക്കളായിരുന്നില്ല. അവിടേയും നാടുവാഴികൾ ഉയർന്നുവന്നു.

ഭൂപരിഷ്കരണ ശ്രമങ്ങൾ
കേരള ഭൂപരിഷ്കരണനിയമം
അടിമത്തത്തിലേക്ക്
ജന്മിത്തം