ഇതിൽ മനുഷ്യന്റെ ഒരു വ്യവഹാരത്തിൽ വരുന്ന മാറ്റം മറ്റൊന്നിൽ എന്ത് മാറ്റമുണ്ടാക്കുന്നു എന്നു പഠിക്കുന്നു. ഇതിൽ ആദ്യത്തെ ഘടകത്തെ സ്വതന്ത്രവ്യതിരേകം (independent variable) എന്നും രണ്ടാമത്തെ ഘടകത്തെ പരതന്ത്രവ്യതിരേകം (dependent variable) എന്നും പറയുന്നു. രണ്ടാമത്തെ ഘടകത്തിൽ വരുന്ന മാറ്റത്തെ അതിനെ നേരിട്ട് വ്യക്തമാക്കുന്ന ഏതെങ്കിലും വ്യവഹാരത്തിൽ വരുന്ന മാറ്റത്തിലൂടെ അളന്നെടുക്കുന്നു.
പരീക്ഷണം നടത്തുന്നതിനായി വ്യക്തികളെ രണ്ടു ഗ്രൂപ്പുകളാക്കുന്നു. ആദ്യഗ്രൂപ്പിനെ പരീക്ഷണഗ്രൂപ്പായും രണ്ടാമത്തെ ഗ്രൂപ്പിനെ നിയന്ത്രിതഗ്രൂപ്പായും കണക്കാക്കുന്നു. പരീക്ഷണഗ്രൂപ്പിൽ വരുന്ന മാറ്റത്തെ നിയന്ത്രിതഗ്രൂപ്പിന്റെ മാറ്റവുമായി താരതമ്യം ചെയ്യുന്നു. അതിലൂടെ പരീക്ഷണഫലം നിർണയിക്കുന്നു.
പരീക്ഷണരീതി ( experimental method)
ക്രിയാഗവേഷണം ( action research)
സഞ്ചിതരേഖാരീതി ( cumulative record)
ഉപാഖ്യാനരീതി ( anecdotal method)