പ്രശസ്തിയിൽ ഈശത്തെപ്പോലും വെല്ലുന്ന ഉപനിഷത്തെന്ന് കഠം വിശേഷിപ്പിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. ഗൗതമബുദ്ധന്റെ ജീവിതത്തെക്കുറിച്ചുള്ള "പൗരസ്ത്യദീപം" എന്നകൃതിയുടെ കർത്താവായ എഡ്വിൻ ആർനോൾഡ്, മാക്സ് മുള്ളർ തുടങ്ങിയ പാശ്ചാത്യപണ്ഡിതന്മാർ അതിനെ ഏറെ മാനിച്ചു. എന്നാൽ കഠോപനിഷത്തിന്റെ ഏറ്റവും അറിയപ്പെടുന്ന ആരാധകൻ പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ അന്ത്യപാദത്തിൽ ഭാരതീയ നവോത്ഥാനത്തിന്റെ മുൻനിരനേതാക്കളിലൊരാളായിരുന്ന വിവേകാനന്ദൻ ആണ്. "ഉപനിഷത്തുകളിൽ ഏറ്റവും സുന്ദരമായത്" ("that most beautiful of all Upanishads") എന്ന് അതിനെ അദ്ദേഹം വിശേഷിപ്പിച്ചു. കഠത്തിലെ നായകൻ നചികേതസ്സ് വിവേകാനന്ദന്റെ ഹൃദയം കവർന്നു. ഉത്തമനായ ഗുരുവും ഉത്തനായ ശിഷ്യനും തമ്മിലുള്ള മുഖാമുഖത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലം ഈ ഉപനിഷത്തിനെ ഏറെ ഹൃദ്യമാക്കുന്നു. 
പുണ്യം മോഹിച്ച്, ആത്മാർത്ഥതയില്ലാത്ത ദാനധർമ്മം നടത്തിയ അച്ഛനെ അമ്പരപ്പോടെ നോക്കുന്ന നചികേതസ്സിന്റെ ചിത്രം ആരേയും പിടിച്ചുനിർത്തുന്നതാണ്. ജനിമൃതികളുടെ മൗലികസമസ്യകളെ മറച്ചുവയ്കാനുള്ള ഗൂഢതന്ത്രമായി മാറിയ സാമൂഹ്യമര്യാദകളെ, കാപട്യത്തിനു മുൻപിൽ മിണ്ടടക്കം പാലിക്കുകയെന്ന "അടിസ്ഥാനമാന്യത"(rudimentary grace of civilized existence) ശീലിച്ചിട്ടാല്ലാത്ത ഒരു ബാലനെ നായകനാക്കി മറികടക്കുകയാണ് ഈ ഉപനിഷത്തെന്ന് ഏകനാഥ് ഈശ്വരൻ ചൂണ്ടിക്കാണിച്ചിട്ടുണ്ട്. എന്നാൽ ഇതിലെ നായകൻ കലഹം മാത്രം സ്വഭാവമാക്കിയ സാധാരണ വിമതൻ അല്ല. അന്വേഷണത്തിന്റെ ഒരു ഘട്ടത്തിലും നചികേതസ്സ് ബഹുമാനം വിടുന്നില്ല. ഉപരിതലത്തെ മാത്രം സ്പർശിച്ചുപോകുന്ന ധാർമ്മികത കൊണ്ട് തൃപ്തിപ്പെടാതെ, മതത്തിന്റെ ആവശ്യങ്ങളെ കാര്യമായെടുക്കുന്നുവെന്നതാണ് അവനെ വ്യത്യസ്തനാക്കുന്നത്.

രണ്ടാം അദ്ധ്യായം
മൂന്നാം വല്ലി
വിലയിരുത്തൽ
അക്ഷരബ്രഹ്മം