ഭരണഘടനയിൽ വിഭാവന ചെയ്തിട്ടുള്ള രണ്ടാമത്തെ അടിയന്തരാവസ്ഥ സംസ്ഥാനത്തെ ബാഹ്യമായ ആക്രമണത്തിലും ആഭ്യന്തരകലാപത്തിലും നിന്ന് സംരക്ഷിക്കേണ്ട ചുമതല യൂണിയൻ ഗവൺമെന്റിൽ നിക്ഷിപ്തമാക്കിക്കൊണ്ടുള്ളതാണ്. സംസ്ഥാനഭരണം ഭരണഘടനാ വ്യവസ്ഥകൾക്കനുസൃതമായി നിർവഹിക്കപ്പെടുന്നുവെന്ന് ഉറപ്പുവരുത്താനുള്ള ചുമതലയും യൂണിയൻ ഗവൺമെന്റിനാണ്.

ഏതെങ്കിലും ഒരു സംസ്ഥാനത്ത് ഭരണഘടനയിലെ വ്യവസ്ഥകൾക്കനുസരണമായി ശക്തവും സുസ്ഥിരവുമായ ഭരണം നടത്താൻ സാധ്യമാകാത്ത സ്ഥിതിവിശേഷം ഉണ്ടായിരിക്കുന്നതായി പ്രസിഡന്റിന് ബോധ്യമായാൽ, സംസ്ഥാന ഗവർണറുടെ ഉപദേശമനുസരിച്ചോ, അല്ലാതെയോ, പ്രസിഡന്റിന് പ്രസ്തുത സംസ്ഥാനത്ത് അടിയന്തരാവസ്ഥ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നതിനും അവിടത്തെ ഭരണം ഏറ്റെടുക്കുന്നതിനും ഭരണഘടന 356-ാം വകുപ്പിൽ വ്യവസ്ഥചെയ്യുന്നു. ഇതോടെ, ഹൈക്കോടതിയുടെ അധികാരം ഒഴികെ, സംസ്ഥാനത്തെ ഗവൺമെന്റിൽ നിക്ഷിപ്തമായിരിക്കുന്നതോ ഗവർണർമുഖേന നടത്തേണ്ടതോ ആയ എല്ലാ അധികാരങ്ങളും സ്വയം ഏറ്റെടുക്കുന്നതിന് പ്രസിഡന്റിന് അധികാരം ലഭിക്കുന്നു. ആയതിലേക്ക് ഗവർണറെയും പ്രത്യേക ഭരണോപദേഷ്ടാക്കളെയും നിയമിക്കുന്നതായിരിക്കും. സംസ്ഥാന നിയമസഭകൾ പിരിച്ചുവിടുന്നതിനും അവയുടെ പ്രവർത്തനം താത്കാലികമായി നിർത്തിവയ്ക്കുന്നതിനും പ്രസിഡന്റിന് അധികാരമുണ്ട്. പ്രസിഡന്റ് ഭരണത്തിലിരിക്കുന്ന സംസ്ഥാനങ്ങളുടെ നിയമനിർമ്മാണാധികാരം കേന്ദ്രപാർലമെന്റിലാണ് നിക്ഷിപ്തമായിരിക്കുന്നത്. പ്രസിഡന്റിനെ ഉപദേശിക്കുവാൻ പാർലമെന്റ് അംഗങ്ങളടങ്ങിയ ഒരു ഉപദേശകസമിതിയും ഉണ്ടായിരിക്കും.

ഇത്തരത്തിലുള്ള വിളംബരം പാർലമെന്റിന്റെ ഇരു സഭകളിലും സമർപ്പിക്കേണ്ടതുണ്ട്. പ്രമേയങ്ങൾ വഴി ഈ വിളംബരം അംഗീകരിക്കാത്തപക്ഷം പുറപ്പെടുവിച്ച തീയതി മുതൽ രണ്ടു മാസത്തിനുശേഷം ഇത് സ്വയം ദുർബലമായിത്തീരുന്നതാണ്. ഇപ്രകാരം ഒരു വിളംബരം പുറപ്പെടുവിക്കുന്നത് പാർലമെന്റ് സമ്മേളിക്കാത്ത സമയത്താണെങ്കിൽ അതിന് പ്രത്യേകവ്യവസ്ഥകളുണ്ട്. ഈ വിളംബരം പാർലമെന്റ് പ്രമേയംവഴി അംഗീകരിക്കുന്ന തീയതി മുതൽ ആറുമാസത്തെ കാലാവധിക്കുശേഷം, അതിനുമുൻപായി പിൻവലിക്കപ്പെടാത്ത പക്ഷമോ, വീണ്ടും ആറുമാസത്തേക്ക് പാർലമെന്റ് ആ വിളംബരത്തിന്റെ കാലാവധി തുടർന്നു നീട്ടാത്തപക്ഷമോ, പ്രവർത്തനരഹിതമായിത്തീരുന്നു. പ്രസിഡന്റുഭരണം ഒരു വർഷത്തിൽ കൂടുതൽ നീട്ടണമെങ്കിൽ രണ്ട് ഉപാധികൾ നിറവേറ്റേണ്ടതുണ്ട്. ദേശവ്യാപകമായോ ഏതെങ്കിലും സംസ്ഥാനങ്ങളിലോ അടിയന്തരാവസ്ഥ നിലനിൽക്കുക; തെരഞ്ഞെടുപ്പ് നടത്താനുള്ള സാഹചര്യം പ്രസ്തുത സംസ്ഥാനത്ത് നിലവിലില്ലെന്ന് ദേശീയ തെരഞ്ഞെടുപ്പു കമ്മീഷൻ സാക്ഷ്യപ്പെടുത്തുക. എന്നാൽ അത്തരം ഒരു വിളംബരവും മൂന്നു കൊല്ലത്തിനു ശേഷം ഒരു കാരണവശാലും നിലനില്ക്കുന്നതല്ല.

352-ഉം 356-ഉം വകുപ്പുകൾ പ്രകാരമുള്ള അടിയന്തരാവസ്ഥകൾക്ക് ചില കാതലായ വ്യത്യാസങ്ങൾ ഉണ്ട്. 352-ാം വകുപ്പ് പ്രകാരം ഏതെങ്കിലും ഒരു സംസ്ഥാനത്തിന്റെ ഭരണം ഏറ്റെടുക്കാൻ പ്രസിഡന്റിന് അധികാരമില്ല. എന്നാൽ 356-ാം വകുപ്പ് പ്രകാരം ഈ അധികാരം അദ്ദേഹത്തിൽ നിക്ഷിപ്തമാണ്. മറ്റൊന്ന് ദേശീയാടിയന്തിരാവസ്ഥ മൌലികാവകാശങ്ങളെ സാരമായി ബാധിക്കുമ്പോൾ പ്രസിഡന്റു ഭരണം അപ്രകാരം ചെയ്യുന്നില്ല എന്നതാണ്. മാത്രമല്ല 356-ാം വകുപ്പ് പ്രകാരമുള്ള വിളംബരത്തിന് മൂന്ന് കൊല്ലത്തിനപ്പുറം നിലനില്പ്പില്ല. എന്നാൽ ഇത്തരം സമയപരിധി ദേശീയാടിയന്തിരാവസ്ഥയ്ക്ക് ഭരണഘടന ബാധകമാക്കിയിട്ടില്ല. തന്നെയുമല്ല ഇത്തരം അടിയന്തരാവസ്ഥ പ്രാബല്യത്തിൽ വരാൻ, പാർലമെന്റിന്റെ ഓരോ സഭയുടെയും മൊത്തം അംഗസംഖ്യയിൽ ഭൂരിപക്ഷവും (Majority of the total membership of the House), വോട്ടെടുപ്പു നടക്കുന്ന സമയത്ത് ഹാജരായിരിക്കുന്ന അംഗങ്ങളുടെ മൂന്നിൽ രണ്ടും (Two -third of members present and voting) പ്രമേയത്തിനെ അനുകൂലിക്കേണ്ടിയിരിക്കുന്നു. എന്നാൽ പ്രസിഡന്റുഭരണത്തെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം ഇത്തരമൊരു സാങ്കേതികത്ത്വം ഇല്ല. വിളംബരം വോട്ടിന് ഇടുമ്പോൾ ഹാജരായിരിക്കുന്ന അംഗങ്ങളുടെ ഭൂരിപക്ഷം അതിനെ അനുകൂലിച്ചാൽ മതിയാകും.

ഇന്ത്യയിൽ ഏറ്റവുമധികം ഉപയോഗിച്ചിട്ടുള്ള ഒന്നാണ് 356-ാം വകുപ്പ്. ഇതിനോടകം, നൂറിലധികം തവണ അത് ഉപയോഗിച്ചിട്ടുണ്ട്. കേരളത്തിൽ മാത്രം അത് ഒൻപതു പ്രാവശ്യം പ്രയോഗിച്ചിട്ടുണ്ട്; 1956-ൽ രണ്ടു പ്രാവശ്യവും തുടർന്ന് 1959, 1964, 1965, 1970, 1979, 1981, 1982 എന്നീ വർഷങ്ങളിൽ ഓരോ പ്രാവശ്യവും. ഒരുവേള, ഇന്ത്യയിൽ ഏറ്റവുമധികം തവണ 356-ാം വകുപ്പിന്റെ പ്രയോഗത്തിന് പാത്രീഭവിച്ച സംസ്ഥാനവും കേരളം തന്നെ.

ദേശീയ രാഷ്ട്രീയത്തിൽ അനേകം വിവാദങ്ങൾക്ക് കളമൊരുക്കിയ ഒന്നാണ് പ്രസിഡന്റുഭരണം. കേന്ദ്ര-സംസ്ഥാന ബന്ധങ്ങളെ സംഘർഷഭരിതമാക്കിയതും മറ്റൊന്നല്ല. ഇതുനിമിത്തം, സർക്കാരിയ കമ്മീഷനും 1994-ൽ എസ്.ആർ. ബൊമ്മൈ കേസിൽ സുപ്രിംകോടതിയും 356-ാം വകുപ്പിന്റെ ഉപയോഗത്തെ നിയന്ത്രിക്കാനാവശ്യമായ ചില മാർഗനിർദ്ദേശങ്ങൾ മുന്നോട്ടു വയ്ക്കുകയുണ്ടായി.

ഇന്ത്യയിൽ
മറ്റു രാജ്യങ്ങളിൽ
ദേശീയാടിയന്തിരാവസ്ഥ
സംസ്ഥാനാടിയന്തിരാവസ്ഥ അഥവാ രാഷ്ട്രപതിഭരണം