1950 ൽ മണ്ടേല എ.എൻ.സിയുടെ ദേശീയ എക്സിക്യുട്ടീവിലേക്ക് തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ടു. അക്കൊല്ലം ജോഹന്നസ്ബർഗിൽ നടന്ന ഒരു കൺവെൻഷനെ തുടർന്ന് ദക്ഷിണാഫ്രിക്കയിലെ വർണ്ണവിവേചനത്തിനെതിരേ സമാന ലക്ഷ്യങ്ങളുള്ള സംഘടനകൾ ഒരു സമരം നടത്തുകയുണ്ടായി. മണ്ടേല ഈ സമരത്തിനെതിരായിരുന്നു. ഈ സമരം ആഫ്രിക്കൻ നാഷണൽ കോൺഗ്രസ്സിന്റെ നേതൃത്വത്തിലുള്ളതല്ലായിരുന്നു. കൂടാതെ സമരത്തെ അടിച്ചമർത്താൻ സർക്കാൻ എന്തു നടപടിയും സ്വീകരിച്ചേക്കാമെന്നും മണ്ടേലക്കറിയാമായിരുന്നു. ഈ സമരത്തിനെ തുടർന്ന് സർക്കാർ ആന്റി കമ്മ്യൂണിസം സപ്രഷൻ ആക്ട് കൊണ്ടു വന്നു. ഇതുപ്രകാരം എല്ലാത്തരം സമരങ്ങളും നിരോധിക്കപ്പെട്ടു. 1951 ൽ നടന്ന ദേശീയ സമ്മേളനത്തിൽ വച്ച് മണ്ടേല, ആഫ്രിക്കൻ നാഷണൽ കോൺഗ്രസ്സിന്റെ ദേശീയ പ്രസിഡന്റായി തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ടു. കറുത്ത വർഗ്ഗക്കാരുടെ ഒരു മുന്നണി രൂപീകരിക്കുന്നതിനെക്കുറിച്ച് മണ്ടേല ആലോചിച്ചിരുന്നുവെങ്കിലും വേണ്ടത്ര പിന്തുണ കിട്ടാതിരുന്നതുകൊണ്ട് ആ ആശയം നടപ്പിലായില്ല.

ഇക്കാലത്ത് കമ്മ്യൂണിസത്തെ കൂടുതൽ അടുത്തറിയാനായി മണ്ടേല ശ്രമിച്ചു. കാൾ മാർക്സ്, ഫ്രെഡറിക് ഏംഗൽസ്, ലെനിൻ, മാവോ സേതൂങ് തുടങ്ങിയവരുടെ രചനകൾ അദ്ദേഹം വായിച്ചു മനസ്സിലാക്കാൻ തുടങ്ങി. വൈരുദ്ധ്യാത്മക ഭൗതികവാദം എന്ന ആശയത്തിൽ മണ്ടേല വളരെധികം ആകൃഷ്ടനായിരുന്നു. 1952 ൽ മണ്ടേല, ഒരു നിയമസഹായസ്ഥാപനത്തിൽ ഉദ്യോഗം ആരംഭിക്കുകയും, അതോടൊപ്പം തന്നെ രാഷ്ട്രീയപ്രവർത്തനത്തിൽ സജീവമാകാനും തുടങ്ങി. 

1952ൽ വർണ്ണവിവേചനത്തിനെതിരേ പോരാടുന്ന ചില ഇന്ത്യൻ സംഘടനകളോടും, കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പ്രസ്ഥാനങ്ങളോടുമൊപ്പം സഹകരിച്ച് ഒരു നിയമലംഘന മുന്നേറ്റത്തിന് എ.എൻ.സി രൂപം കൊടുക്കുകയുണ്ടായി. ഇന്ത്യയിൽ ഗാന്ധി കൊണ്ടു വന്ന അക്രമരഹിത സമരമാർഗ്ഗമാണ് എ.എൻ.സി. തങ്ങളുടെ പുതിയ സമരരീതിയായി സ്വീകരിച്ചത്. ചില വിമർശനങ്ങൾ ഉയർന്നുവെന്നാലും, തികച്ചും പ്രായോഗികമായ രീതി ഇതുതന്നെയാണെന്ന് മണ്ടേല ഉറച്ചു വിശ്വസിച്ചു. 1952 ജൂൺ 22 ന് ഡർബനിലെ ഒരു റാലിയിൽ പങ്കെടുത്ത് സംസാരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കവെ മണ്ടേലയെ പോലീസ് അറസ്റ്റ് ചെയ്തു. വിചാരണക്കുശേഷം, മാർഷൽ സ്ക്വയറിലെ ജയിലിലടച്ചു. എ.എൻ.സി.യുടെ അംഗബലം ദ്രുതഗതിയിൽ വർദ്ധിക്കുകയായിരുന്നു. പോലീസിന്റെ ഭാഗത്തുനുന്ന് പ്രതികാരനടപടികളും അറസ്റ്റും അതോടൊപ്പം തന്നെ വർദ്ധിച്ചു. പ്രക്ഷോഭങ്ങളെ നേരിടാനും, അമർച്ച ചെയ്യാനും ഏതാനും കരിനിയമങ്ങളും സർക്കാർ തിടുക്കത്തിൽ പാസ്സാക്കി.ട്രാൻസ്വാൾ എ.എൻ.സി.പ്രസിഡന്റായിരുന്നു ജെ.ബി.മാർക്സിനെ സർക്കാർ പൊതുചടങ്ങുകളിൽ പങ്കെടുക്കുന്നതിൽ നിന്നും വിലക്കി. പാർട്ടിക്കുവേണ്ടി പൊതുരംഗത്ത് പ്രവർത്തിക്കാൻ കഴിയാതിരുന്ന മാർക്സ് തന്റെ സ്ഥാനത്തേക്ക് മണ്ടേലയുടെ പേര് ശുപാർശ ചെയ്തു. ഒക്ടോബർ മുതൽ മണ്ടേല, ട്രാൻസ്വാൾ എ.എൻ.സി പ്രസിഡന്റിന്റെ സ്ഥാനം കൂടി ഏറ്റെടുത്തു.

ഈ സമയത്ത്‌ മണ്ടേല ഒളിവർ തംബുവിനോടൊപ്പം, കറുത്ത വർഗ്ഗക്കാർക്ക്‌ തുഛമായ ചിലവിലോ, സൗജന്യമായോ നിയമസഹായം നൽകാനായി, മണ്ടേല ആന്റ്‌ തംബൊ എന്ന സ്ഥാപനം രൂപവത്കരിച്ചു. 1952 - 1959 കാലത്ത്‌ നാഷനൽ പാർട്ടിക്കെതിരായി കൂടുതൽ കടുത്ത സമരമുറകൾക്കായി ആഫ്രിക്കൻ നാഷണൽ കോൺഗ്രസ്സിലെ പുതിയ തലമുറയിൽ‌പ്പെട്ടവർ ആവശ്യപ്പെടാൻ തുടങ്ങി. ഏ എൻ സിയുടെ നേതാക്കളായ ആൽബർട്ട്‌ ലിതൂലി, ഒലിവർ ടാംബോ, വാൾട്ടർ സിസുലു എന്നിവർക്ക്‌ കാര്യങ്ങൾ വളരെ വേഗത്തിലാണ്‌ നീങ്ങുന്നതെന്നും അവരുടെ നേതൃസ്ഥാനപദവികൾതന്നെ ചോദ്യം ചെയ്യപ്പെടുന്നുവെന്നും‌ തോന്നാൻ തുടങ്ങി. അതിനാൽ അവർ ഇന്ത്യൻ വംശജർ, വർണ്ണവിവേചനത്തിനെതിരെ നിന്ന വളരെ ചെറിയ വിഭാഗം വെള്ളക്കാർ എന്നിവരുമായി വ്യാപകമായ ഒരു സഖ്യമുണ്ടാക്കി. 1959-ൽ തീവ്രവാദികളായ പല ആളുകളും ഘാന, ട്രാൻസ്‌വാൾ ആസ്ഥാനമായുള്ള ബസോതോ എന്നിവയുടെ സഹായത്താൽ, റോബർട്ട്‌ സൊബൂകെ, പോട്ട്‌ലാക്കോ ലെബാല്ലോ എന്നിവരുടെ നേതൃത്വത്തിൽ, പാൻ ആഫ്രിക്കനിസ്റ്റ്‌ കോൺഗ്രസ്‌ എന്ന സംഘടന രൂപവത്കരിച്ചു.

മൂന്നാം വിവാഹം
നിയമലംഘന പ്രസ്ഥാനം
റോബൻ ദ്വീപ് 1964–1982
ലോക്കർബി വിചാരണ