വേംസിൽ നിന്നു വിറ്റൻബർഗ്ഗിലേക്കുള്ള മടക്കത്തിനിടെ ലൂഥർ അപ്രത്യക്ഷനായി. ലൂഥറിന്റെ വിമുഖസമ്മതത്തോടെ, സാക്സണിയിലെ ഭരണാധികാരി ഫ്രെഡറിക്കിന്റെ നിർദ്ദേശാനുസരണം, വേഷപ്രച്ഛന്നരായ അശ്വാരൂഢർ അദ്ദേഹത്തെ തട്ടിയെടുത്ത് ഐസനാക്കിലെ വാർട്ട്ബർഗ് കോട്ടയിലേക്കു കൊണ്ടുപോവുകയാണു ചെയ്തത്. തന്റെ പാത്മോസ് എന്നു ലൂഥർ വിശേഷിപ്പിച്ച ഈ സ്ഥലത്തെ താമസക്കാലത്ത്, ലൂഥർ പുതിയ നിയമം ഗ്രീക്കിൽ നിന്ന് ജർമ്മൻ ഭാഷയിലേക്കു പരിഭാഷപ്പെടുത്തിയതിനു പുറമേ സൈദ്ധന്തികവും സംവാദപരവുമായ മറ്റു രചനകളിലും ഏർപ്പെട്ടു. ഇക്കാലത്ത് ലൂഥർ നടത്തിയ ആക്രമണം, മായിൻസിലെ മെത്രാപ്പോലീത്ത ആൽബർട്ടിനെ, തന്റെ അധികാരസീമയിൽ ദണ്ഡവിമോചനങ്ങളുടെ വിപണനം നിർത്തൽ ചെയ്യാൻ നിർബ്ബന്ധിതനാക്കി. 

"ലാറ്റോമസിനു മറുപടി" എന്ന കൃതിയായിരുന്നു ഇക്കാലത്തെ മറ്റൊരു രചന. യാഥാസ്ഥിതിക ദൈവശാസ്ത്രജ്ഞനായ ജാക്കോബസ് ലാറ്റോമസിന്റെ വാദങ്ങൾക്കു മറുപടി പറഞ്ഞ ഈ രചനയിൽ ലൂഥർ, വിശ്വാസത്തിലൂടെ മാത്രമുള്ള നീതീകരണത്തെക്കുറിച്ചുള്ള തന്റെ സിദ്ധാന്തം സമഗ്രമായി അവതരിപ്പിച്ചു. ലൂഥറുടെ വിശ്വാസത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഉറച്ചപ്രഖ്യാപനങ്ങളിലൊന്നായ ഈ രചനയിൽ അദ്ദേഹം, ദൈവത്തിന്റെ കൃപ ലക്ഷ്യമാക്കി ചെയ്യുന്ന ഓരോ സല്പവൃത്തിയും പാപമാണെന്നു വാദിച്ചു. എല്ലാ മനുഷ്യരും പാപികളാണെന്നതിനാൽ, അവകാശമായല്ലാതെ കിട്ടുന്ന ദൈവകൃപമാത്രമാണ് അവരെ നീതീകരിക്കുന്നത്. 1521 ആഗസ്റ്റ് 1-ന് ലൂഥർ തന്റെ പണ്ഡിതസുഹൃത്ത് മെലാഞ്ച്തണും ഇതേ വിഷയത്തിൽ എഴുതി: "പാപിയായിരിക്കുക, നിന്റെ പാപങ്ങൾ ശക്തിയുള്ളവയാകട്ടെ; എന്നാൽ ദൈവത്തിലുള്ള നിന്റെ ശരണവും ശക്തമായിരിക്കട്ടെ. പാപത്തേയും മരണത്തേയും ലോകത്തേയും പരാജയപ്പെടുത്തിയ ക്രിസ്തുവിൽ ആനന്ദിക്കുക. ഇവിടെയായിരിക്കെ നമുക്ക് പാപം ചെയ്യാതിരിക്കുക വയ്യ; എന്തെന്നാൽ, ഈ ജീവിതം നീതിയുടെ വാസസ്ഥാനമല്ല.

1521 വേനൽക്കാലമായപ്പോൾ, ലൂഥർ വ്യക്തിപരമായ ഭക്ത്യഭ്യാസങ്ങളേയും കടന്ന് സഭയുടെ അടിസ്ഥാനസിദ്ധാന്തങ്ങളിൽ പലതിനേയും ചോദ്യം ചെയ്യാൻ തുടങ്ങി. "സ്വകാര്യക്കുർബാന നിർത്തൽ ചെയ്യുന്നതിനെക്കുറിച്ച്", എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധീകരിച്ച രചനയിൽ അദ്ദേഹം, വിശുദ്ധ കുർബാന ഒരു ബലിയാണെന്ന ആശയത്തെ ചോദ്യം ചെയ്തു. മുഴുവൻ വിശ്വാസിസമൂഹവും നന്ദിയോടെ സ്വീകരിക്കേണ്ട ഒരു സമ്മാനമാണതെന്ന് അദ്ദേഹം വാദിച്ചു. "കുമ്പസാരം: അതിനു നിർബ്ബന്ധിക്കാൻ മാർപ്പാപ്പയ്ക്ക് അധികാരമുണ്ടോ" എന്ന പ്രബന്ധത്തിൽ അദ്ദേഹം നിർബ്ബന്ധിതകുമ്പസാരത്തെ തള്ളിപ്പറയുകയും, എല്ലാ ക്രിസ്ത്യാനിയും കുമ്പസാരക്കാരനാണെന്ന ന്യായത്തിൽ സ്വകാര്യമായ പാപസങ്കീർത്തനത്തേയും പാപപ്പൊറുതിയേയും പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. ആ വർഷം നവംബറിൽ ലൂഥർ, "സന്യാവ്രതങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള മാർട്ടിൻ ലൂഥറുടെ വിലയിരുത്തൽ" എന്ന കൃതി എഴുതി. സന്യാസവ്രതങ്ങൾ അവിഹിതവും, നിത്യരക്ഷ നൽകാൻ അസമർത്ഥവുമാണെന്നതിനാൽ, പാപഭയം കൂടാതെ അവ ലംഘിക്കാവുന്നതാണെന്ന് ആ രചനയിൽ അദ്ദേഹം സന്യാസികൾക്കും സന്യാസിനികൾക്കും ഉറപ്പുകൊടുത്തു.

ഇതിനിടെ, തന്റെ അസാന്നിദ്ധ്യത്തിൽ വിറ്റൻബർഗ്ഗിൽ കാര്യങ്ങൾ മറ്റൊരു വഴിക്കും നീങ്ങുന്ന കാര്യം ലൂഥർ അറിയുന്നുണ്ടായിരുന്നു. അവിടെ, ആന്ദ്രേ കാൾസ്റ്റാഡ്റ്റ് എന്നയാൾ മുൻ അഗസ്റ്റീനിയൻ സന്യാസിയായ ഗബ്രിയേൽ സ്വില്ലിങ്ങിന്റെ സഹായത്തോടെ, ലൂഥറിന്റെ സങ്കല്പങ്ങളെയെല്ലാം അതിലംഘിക്കുന്ന തരം നാടകീയമായ ഒരു മതസാമൂഹ്യനവീകരണത്തിനു ശ്രമിക്കുകയായിരുന്നു. അവയുടെ ഫലമായി, അഗസ്റ്റീനിയൻ സന്യാസിമാർ അവരുടെ ശ്രേഷ്ഠന്മാർക്കെതിരെ തിരിയുകയും, ദേവാലയങ്ങളിലെ രൂപങ്ങൾ നശിപ്പിക്കപ്പെടുകയും, സിവിൽ അധികാരികളെ ജനങ്ങൾ അനുസരിക്കാതിരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന സ്ഥിതിയായി. 1521 ഡിസംബർ മാസം രഹസ്യമായി വിറ്റൻബർഗ്ഗ് സന്ദർശിച്ച ലുഥർ "അട്ടിമറിക്കും, കലാപത്തിനുമെതിരെ ജാഗ്രതപുലർത്താൻ എല്ലാ ക്രിസ്ത്യാനികളോടുമുള്ള മാർട്ടിൻ ലൂഥറുടെ ആത്മാർത്ഥമായ ആഹ്വാനം" എന്ന കൃതി പ്രസിദ്ധീകരിച്ചു. ക്രിസ്മസ് കാലത്ത് സ്വിക്കാവ് പ്രവാചകന്മാർ എന്ന പേരിൽ നഗരത്തിലെത്തിയ സ്വപ്നജീവികളായ ഒരുകൂട്ടം തീവ്രവാദികൾ, എല്ലാ മനുഷ്യരുടേയും സമത്വം, പ്രായപൂർത്തിക്കുശേഷം മാത്രമുള്ള ജ്ഞാനസ്നാനം, ക്രിസ്തുവിന്റെ അത്യാസന്നമായ രണ്ടാം വരവ്, തുടങ്ങിയ ആശയങ്ങൾ പ്രചരിപ്പിക്കുക കൂടി ചെയ്തപ്പോൾ വിറ്റൻബർഗിലെ സ്ഥിതി കൂടുതൽ മോശമായി. ഒടുവിൽ വിറ്റൻബർഗ്ഗിലെ നഗരസഭ തിരിച്ചുവരാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടപ്പോൾ, അനുസരിക്കുക തന്റെ കടമായി ലൂഥർ കരുതി.

തീവ്രരൂപം
ജൂതവിരോധം
വാർട്ട്ബർഗ് കോട്ടയിൽ
'പാനോപചാരങ്ങൾ'