നീലേശ്വരത്തിന്റെ സാംസ്കാരിക ചരിത്രം ക്രിസ്ത്വബ്ദം എട്ടാം നൂറ്റാണ്ടോടുകൂടിയേ വ്യക്തമാകുന്നുള്ളു. ഈ കാലയളവിൽ നീലേശ്വരവും പരിസരപ്രദേശങ്ങളും രണ്ടാം ചേരസാമ്രാജ്യത്തിന്റെ ഭാഗമായിരുന്നു. നീല മഹർഷി തപസ്സിരുന്ന സ്ഥലമായിരുന്നതിനാൽ നീലേശ്വരം എന്ന പേർ വന്നു എന്നൊരു ഐതിഹ്യമുണ്ട്. ഈ പ്രദേശത്തെ പ്രസിദ്ധമായ തളി ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രതിഷ്ഠയായ നീല കണ്ഠേശ്വരനിൽ (ശിവൻ) നിന്ന് നീല കണ്ഠേശ്വരം എന്ന സ്ഥലനാമം ഉരുത്തിരിഞ്ഞ് നീലേശ്വരമായി രൂപാന്തരപ്പെട്ടതാണെന്നും പറയപ്പെടുന്നു. നീലേശ്വരത്തിന്റെ സാംസ്കാരിക ചരിത്രം നീലേശ്വരം രാജവംശത്തിന്റെ സാംസ്കാരിക പൈതൃകവുമായി ഇഴചേർന്നു നിൽക്കുന്നു. കോലത്തിരി രാജവംശത്തിന്റെയും സാമൂതിരി രാജവംശത്തിന്റെയും സങ്കലനമാണ് നീലേശ്വരം രാജവംശം. കോലത്തിരി രാജവംശത്തിലെ അഭ്യാസ നിപുണനായ ഒരു രാജകുമാരൻ ഔദ്യോഗിക സന്ദർശനാർത്ഥം സാമൂതിരിയുടെ കൊട്ടാരത്തിലെത്തിയപ്പോൾ സാമൂതിരി രാജാവിന്റെ മരുമകളുമായി അനുരാഗത്തിലാവുകയും ഇതറിഞ്ഞ സാമൂതിരി കോലത്തിരിയുമായുള്ള രാഷ്ട്രീയ ചങ്ങാത്തം അവസാനിപ്പിച്ച് സൈനികാക്രമണം തുടങ്ങുകയും ചെയ്തു. നവദമ്പതിമാരോട് സാമൂതിരിക്കുള്ള ശത്രുത മനസ്സിലാക്കിയ കോലത്തിരി തന്റെ അധീനതയിലുള്ള കോലത്തു നാടിന്റെ വടക്കേ അറ്റത്ത് നീലേശ്വരം ആസ്ഥാനമായുള്ള ഗ്രാമങ്ങൾ ഇവർക്ക് നൽകി മൂവായിരം പടയാളികളെ സംരക്ഷണത്തിനായി നിയോഗിക്കുകയും ചെയ്തു. നീലേശ്വരം രാജവംശത്തിന്റെ ചരിത്രം ഇവിടെ നിന്ന് ആരംഭിക്കുന്നു. കോഴിക്കോട് തളിയിൽ ശിവ ക്ഷേത്രത്തിൽ ആരാധന നടത്തി ശീലിച്ച രാജകുമാരിക്കുവേണ്ടി ആചാരാനുഷ്ഠാനങ്ങളുമായി നീലേശ്വരം തളിയിൽ ശിവക്ഷേത്രം നിർമ്മിക്കുകയും ചെയ്തു. വിജയനഗര സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ തകർച്ചയോടെ കർണ്ണാടകത്തിൽ ഇക്കേരി നായ്ക്കൻമാർ പ്രബല രാഷ്ട്രീയ ശക്തികളായി മാറി. അവർ തുടർച്ചയായി നീലേശ്വരം ആക്രമിച്ചപ്പോൾ ഇക്കേരി ഭരണാധികാരി ശിവപ്പനായ്ക്കിന് കപ്പം കൊടുക്കുവാൻ നീലേശ്വരം രാജാവ് നിർബന്ധിതനാവുകയും ചെയ്തു. ശിവപ്പനായ്ക്കിനുശേഷം അധികാരമേറ്റെടുത്ത സോമശേഖര നായ്ക്ക് 1735-ഓടെ നീലേശ്വരം പൂർണ്ണമായും കീഴടക്കി. ഐതിഹാസികമായ ഈ വിജയത്തിന്റെ സ്മരണയ്ക്കായി ഇക്കേരി രാജാവ് ഒരു വിജയസ്തംഭം സ്ഥാപിക്കുകയും ചെയ്തു. മൈസൂർ പ്രദേശത്ത് ഹൈദരാലിയുടെ രാഷ്ട്രീയാധിപത്യത്തോടെ നീലേശ്വരം പ്രദേശം മൈസൂർ സുൽത്താനായ ഹൈദരാലിയുടേയും പിന്നീട് ടിപ്പു സുൽത്താന്റെയും അധീനതയിലായി. ശ്രീരംഗപട്ടണഉടമ്പടി പ്രകാരം കവ്വായിപ്പുഴ വരെയുള്ള മലബാർ പ്രദേശം ടിപ്പു സുൽത്താൻ ഇംഗ്ലീഷ് ഈസ്റ്റ് ഇന്ത്യാ കമ്പനിക്ക് 1792-ൽ വിട്ടുകൊടുത്തുവെങ്കിലും 1799-ൽ ടിപ്പു സുൽത്താന്റെ വീരമൃത്യുവിനുശേഷം മാത്രമേ നീലേശ്വരവും മറ്റു പ്രദേശങ്ങളും ഇംഗ്ലീഷുകാരുടെ അധീനതയിൽ വന്നു ചേർന്നുള്ളു. ഇവിടത്തെ ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ ക്ഷേത്രപാലൻ, വൈരജാതൻ, മന്ദംപുറത്ത് ഭഗവതി, ആര്യക്കര ഭഗവതി, മുച്ചിലോട്ട് ഭഗവതി, മൂവാളംകുഴി ചാമുണ്ഡി, കേണമംഗലത്ത് ഭഗവതി, പാലോട്ട് ദൈവം, വിഷ്ണുമൂർത്തി, പുതിയ ഭഗവതി, പുലിയുർ കണ്ണൻ, പുലിയുർ കാളി, ചാമുണ്ഡി, രക്ത ചാമുണ്ഡി, പൊട്ടൻ ദൈവം, ഗുളികൻ, കാലിച്ചാൻ തെയ്യം, മുത്തപ്പൻ, തിരുവപ്പന, പാലന്തായി കണ്ണൻ തുടങ്ങിയ തെയ്യക്കോലങ്ങൾ കെട്ടിയാടാറുണ്ട്. നീലേശ്വരം പള്ളിക്കരയിലെ ജന്മിയായിരുന്ന കുറുവാടൻ നായനാരുടെ കാലിച്ചെറുക്കനായ ഈഴവനായ കണ്ണൻ തെയ്യക്കോലമായി മാറിയ കഥ ഈ പ്രദേശത്തെ ഈഴവരുടെ സാമൂഹ്യചരിത്രവുമായി അഭേദ്യമായി കെട്ടു പിണഞ്ഞു കിടക്കുന്നു. ഇന്ത്യൻ ദേശീയ പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ ഒരു പ്രവർത്തന കേന്ദ്രം കൂടിയായിരുന്നു നീലേശ്വരം. 1927 ഒക്ടോബർ 28-ന് മംഗലാപുരത്തേക്കുള്ള യാത്രാമദ്ധ്യേ മഹാത്മാഗാന്ധിക്ക് നീലേശ്വരം റെയിൽവെ സ്റ്റേഷനിൽ രാജാസ് ഹൈസ്കൂൾ വിദ്യാർത്ഥികളും അദ്ധ്യാപകരും നാട്ടുകാരും ഊഷ്മളമായ സ്വീകരണം നൽകിയിരുന്നു. അതിന് നന്ദി പ്രകാശിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് മഹാത്മജി തീവണ്ടിയിൽ വെച്ച് സ്വന്തം കൈപ്പടയിൽ എഴുതി കൈമാറിയ ആശംസ നീലേശ്വരത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ ചരിത്രത്തിലെ ഒരു സുവർണ്ണരേഖയാണ്. വിത്തിട്ടവർ വിളയെടുക്കണം എന്ന മുദ്രാവാക്യം ഉയർത്തിയ കർഷകസംഘം പാലായി എന്ന സ്ഥലത്ത് നടത്തിയ കർഷക സമരമായിരുന്നു പാലായി വിളവെടുപ്പ് സമരം (1940). ഈ കർഷക പ്രക്ഷോഭം തന്നെയാണ് കയ്യൂർ കർഷകസമരത്തിന് വഴി തെളിച്ചത്. 1949 ഏപ്രിലിൽ നീലേശ്വരത്ത് നടന്ന ഇരുപതാമത് സമസ്ത കേരള സാഹിത്യ പരിഷത്ത് സമ്മേളനം ഈ പ്രദേശത്തിന്റെ സാംസ്ക്കാരിക ചരിത്രത്തിലെ ഒരു വഴിത്തിരിവായിരുന്നു. സമ്മേളന നഗരിയെ നോക്കി നീലേശ്വരത്തെ ധവളേശ്വരം എന്ന് കവികൾ വിശേഷിപ്പിക്കുകയുണ്ടായി. 1980-ൽ നീലേശ്വരത്ത് നടന്ന മഹാകവി കുട്ടമത്ത് ജന്മശതാബ്ദി ആഘോഷപരിപാടികളും 1970-ൽ നടന്ന വടയന്തൂർ കഴകംപെരുങ്കളിയാട്ടവും, 1990-ൽ നടന്ന പള്ളിക്കര കേണമംഗലം കഴകം പെരുങ്കളിയാട്ടവും എല്ലാം നീലേശ്വരത്തിന്റെ സാംസ്ക്കാരിക ചരിത്രത്തിലെ നാഴികക്കല്ലുകളായി നിലനിൽക്കുന്നു. 1957-ൽ ലോകത്തിലാദ്യമായി ഒരു കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് മന്ത്രിസഭ ബാലറ്റുപേപ്പറിലൂടെ അധികാരത്തിലേറിയപ്പോൾ അതിന്റെ അമരക്കാരനായിരുന്ന ഇ.എം.എസിനെ തെരഞ്ഞെടുത്തയച്ച നിയോജക മണ്ഡലം (നീലേശ്വരം ദ്വയാംഗമണ്ഡലം) എന്ന നിലയിൽ നീലേശ്വരം അന്താരാഷ്ട്ര പ്രശസ്തി കൈവരിച്ചിട്ടുണ്ട്
ഏ.ഡി 1293-നു മുമ്പു തന്നെ ഇവിടെ വാണിജ്യബന്ധങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നതായി രേഖകൾ പറയുന്നു. 

ചരിത്രം
ആലകീഴിൽ
സാംസ്കാരികചരിത്രം
അവലംബം