സംസ്കൃതഭാഷയിലാണ് ലോകത്ത് ആദ്യമായിത്തന്നെ ഭാഷാപഠനത്തിന് നാന്ദി കുറിക്കപ്പെട്ടത്. വേദങ്ങളുടെഭാഗമായി രൂപപ്പെട്ട വേദാംഗങ്ങളുടെ ശാഖ എന്ന നിലയിലാണ് സംസ്കൃത ഭാഷയിൽ ഭാഷാപഠനം ആരംഭിക്കുന്നത്.വർണ്ണസ്ഥാനങ്ങളെപ്പറ്റിപ്രതിപാദിക്കുന്ന ശിക്ഷ, അർത്ഥജ്ഞാനത്തിനുതകുന്ന നിരുക്തം, ഭാഷാമർമ്മം വെളിപ്പെടുത്തുന്ന വ്യാകരണം എന്നിങ്ങനെയുള്ള മൂന്നു വേദാംഗങ്ങൾ ഭാഷയുടെ നേരിട്ടുള്ള പഠനംതന്നെയാണ്. വേദസ്വരൂപജ്ഞാനത്തിന്റെ ഏകമാർഗ്ഗമെന്ന നിലയിൽ ഇക്കൂട്ടത്തിൽ വ്യാകരണത്തിന് മുഖ്യസ്ഥാനമാണുള്ളത്.'പ്രധാനം ച ഷഡംഗേഷു വ്യാകരണം' എന്ന് മഹാഭാഷ്യത്തിൽ രേഖപ്പെടുത്തിക്കാണുന്നു. 'വേദസ്യമുഖം വ്യാകരണം സ്മൃതം'(വേദത്തിറ്റെ മുഖം വ്യാകരണമാണ്)എന്ന കീർത്തിയും ഭാഷാപഠനത്തിന് വൈദികജനത കല്പിച്ച പ്രാമാണികതക്ക് നിദർശനമാണ്.'പ്രഥമം ഛന്ദസാമംഗം പ്രാഹുർവ്യാകരണം ബുധാഃ'(വേദത്തിന്റെ അർത്ഥാവബോധത്തിന് പ്രധാന ഉപകാരി വ്യാകരണശാസ്ത്രമാണ്)എന്ന് ഭർതൃഹരിയും പറയുന്നുണ്ട്. 
പാണിനിമഹർഷിരചിച്ച അഷ്ടാദ്ധ്യായി എന്ന വ്യാകരണ ഗ്രന്ഥമാണ് ലോകത്തിലെതന്നെ പ്രഥമവും പ്രധാനവുമായ വ്യാകരണ ഗ്രന്ഥം. ബി സി 350നും 250നും ഇടയിൽ രചിക്കപ്പെട്ട ഈ വ്യാകരണഗ്രന്ഥത്തെ' മനുഷ്യബുദ്ധിയുടെ ഏറ്റവും മഹത്തായ സ്മാരകങ്ങളിലൊന്ന് 'എന്നാണ് വിഖ്യാത വിവരണത്മക ഭാഷാശസ്ത്രജ്ഞനായ ബ്ലൂംഫീൽഡ് വിശേഷിപ്പിച്ചത്.വിവരണാത്മക വ്യാകരണത്തിന്റെ മഹനീയമായ ഈ മാതൃകാഗ്രന്ഥം ലോകഭാഷാപഠനത്തിന്റെ ഗതി തിരിച്ചുവിടുന്നതിൽ ഗണനീയമായ പങ്കുവഹിച്ചു.എന്നുമാത്രമല്ല ലോകഭാഷകളുടെ മാതാവാണ് സംസ്കൃതം എന്നൊരു വിശ്വാസം ഭാരതീയപണ്ഡിതന്മാർക്കിടയിൽ ഉണ്ടാക്കിയെടുക്കുന്നതിൽ പാണിനീയത്തിന്റെ വിവരണത്മകമായ പൂർണ്ണത വലിയൊരു കാരണമായിത്തീർന്നു.
സൂത്രരൂപത്തിൽ രചിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ള അഷ്ടാദ്ധ്യായി മനസ്സിലാക്കുക വളരെ ശ്രമകരമാണ്. അതുകൊണ്ട് അതിന് നിരവധി വാർത്തികങ്ങളുണ്ടായി. അവയിൽ കാത്ത്യായനന്റെ വാർത്തികം ഏറ്റവും ശ്രദ്ധേയമായിത്തീർന്നു.ഈ വാർത്തികത്തിന് മഹാഭാഷ്യം എന്നൊരു വ്യാഖ്യാനം രചിച്ച മഹർഷിയാണ് പതഞ്ജലി.സംസ്കൃതഭാഷാപഠനത്തിന് പതഞ്ജലി നൽകിയിട്ടുള്ള സംഭാവനയുടെ സ്വാധീനം ഇന്നും തുടർന്നുപോരുന്നുണ്ട്. 
പാണിനിക്കുമുൻപും ശേഷവും പല വൈയ്യാകരണന്മാരും ഉണ്ടായിട്ടുണ്ടെങ്കിലും പാണിനീയത്തെ വെല്ലുന്ന ഒരു വ്യാകരണകൃതി ഇന്ത്യയിലുണ്ടായിട്ടില്ലെന്ന് നിസ്സംശയം പറയാം. വ്യാഡി എന്നും സ്ഫോടായനൻ എന്നും അറിയപ്പെട്ടിരുന്ന മറ്റൊരു ഭാഷാദാർശനികൻ ഉണ്ടായിരുന്നെങ്കിലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ സംഗ്രഹം എന്ന കൃതിയോ മറ്റു രചനകളോ ഒന്നും കണ്ടുകിട്ടിയിട്ടില്ല.പതഞ്ജലിയുടെ മഹാഭാഷ്യത്തിൽ ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ ലക്ഷം ശ്ലോകങ്ങളുള്ള വ്യാകരണഗ്രന്ഥത്തെപ്പറ്റി സൂചനകളുണ്ട്.'അവങ് സ്ഫോടായനസ്യ'(6/1/123)എന്ന പാണിനീയസൂത്രത്തിൽ പാണിനി വ്യാഡിയെപ്പറ്റി പരാമർശിക്കുന്നുണ്ട്. എന്നാൽ വ്യാഡിയുടെ സ്വാധീനം തികച്ചും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത് ഭർതൃഹരിയിലാണ് . അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്യപദീയം എന്ന വ്യാകരണശാസ്ത്ര ഗ്രന്ഥം വ്യാകരണത്തെ ഒരു ഭാഷാദർശനമായി വികസിപ്പിച്ചു.വ്യാഡിയുടെ സംഗ്രഹത്തിന്റെ ചുരുക്കമോ ആശ്രിതരൂപമോ ആകാം ഭർതൃഹരിയുടെ വാക്യപദീയമെന്ന് പണ്ഡിതന്മാർ വിസ്വസിക്കുന്നു. വിവരണാത്മകവ്യാകരണത്തിന്റെ മഹാമാതൃക എന്ന നിലയിൽ അഷ്ടാദ്ധ്യായിയും വ്യാകരണദർശനമെന്നനിലയിൽ സ്ഫോടദർശനവും ഭാരതീയ ഭാഷാപഠനപാരമ്പര്യത്തിന്റെ മഹനീയതയാണ് കാണിക്കുന്നത്. യാസ്കമുനിയുടെ നിരുക്തം ആകട്ടെ അർത്ഥവിജ്ഞാനീയത്തിന്റെ മേഖലയിൽ ഭാരതം കൈവരിച്ച വലിയ നേട്ടത്തെ വിളംബരംചെയ്യുന്നു.അമരസിംഹന്റെ അമരകോശം പദകോശങ്ങളുടെ പഠനത്തിലും ആനന്ദവർദ്ധനന്റെ ധ്വനിസിദ്ധാന്തം അർത്ഥവിജ്ഞാനീയരംഗത്തും വലിയ മുന്നേറ്റങ്ങൾക്കു വഴിതെളിച്ചു.
ഭാഷാപഠനത്തിലെ മതസ്വാധീനം
ഭാഷാന്വേഷണത്തിന്റെ യൂറോപ്യൻ പ്രാരംഭം
ഭാഷാപഠനത്തിന്റെ ഭാരതീയ പാരമ്പര്യം
റോമൻ മാർഗ്ഗം