ബുദ്ധമതം മദ്ധ്യ ഏഷ്യയിൽ ബുദ്ധന്റെ കാലം മുതൽക്കേ വ്യാപിച്ചിരുന്നു. പാലിയിലെ ഇതിഹാസമനുസരിച്ച്, തേറവട കാനണണിന്റെ ഭാഷ, ബക്ത്രിയായിലെ രണ്ട് വ്യാപാരികളായ തപസ്സുവും ഭാലികയും ബുദ്ധനെ സന്ദർശിച്ചിരുന്നുവെന്നും ബുദ്ധന്റെ ശിഷ്യത്വം സ്വീകരിച്ചിരുന്നുവെന്നും പറയപ്പെട്ടിരുന്നു. പിന്നീട് അവർ ബക്ത്രിയായിലേക്ക് മടങ്ങിപ്പോവുകയും അവിടെ ബുദ്ധവിഹാരങ്ങൾ പണിയുകയും ചെയ്തു (ഫോൾസ്)

മുൻപുള്ള കാലം മുതൽക്കേ മദ്ധ്യ ഏഷ്യയായിരുന്നു ചൈനയുടേയും ഇന്ത്യയുടേയും പേർഷ്യടേയും സമ്മേളനവേദി. രണ്ടാം നൂറ്റാണ്ട് ബി.സി. യിൽ, ഫോർമർ ഹാനിന്റെ സാമ്രാജ്യം പടിഞ്ഞാറിലേക്ക് വ്യാപിച്ചപ്പോൾ, ഹെലനസിറ്റിക്ക് പാരമ്പര്യവുമായി, പ്രത്യേകിച്ച് ഗ്രെകോ-ബാക്ത്രിയൻ രാജ്യങ്ങളുമായി സമ്പർക്കം സ്ഥാപിച്ചു. അതിനുശേഷം, ബുദ്ധമതതിന്റെ വടക്കോട്ടുള്ള വ്യാ‍പ്തി, ബുദ്ധ സമൂഹങ്ങളും, ബുദ്ധസാമ്രാജ്യങ്ങളും മദ്ധ്യ ഏഷ്യയിൽ സ്ഥാപിച്ചെടുക്കാൻ സഹായിച്ചു. ചില പട്ട് നൂൽ വഴിയിലുള്ള രാജ്യങ്ങളിൽ മൊത്തം ബുദ്ധ സ്തൂപങ്ങളും സന്യാസിമഠങ്ങളും സ്ഥാപിച്ചിരുന്നു. മിക്കതും കിഴക്കോട്ടും പടിഞ്ഞാറോട്ടുമുള്ള യാത്രക്കാർക്കുള്ള വിശ്രമസങ്കേതങ്ങളായിരുന്നു.

ഹുനായൻ പാരമ്പര്യം ആദ്യം പടർന്നത് തുർക്കി ഗോത്രവർഗ്ഗക്കാരിൽ ആയിരുന്നു.രണ്ടും ക്രിസ്തുവർഷത്തിനു മുൻപുള്ള മൂന്നും നൂറ്റാണുണ്ടുകളിൽ ഇത് മഹായാന ബുദ്ധമതവുമായി സംയോജിച്ച് ഇപ്പോഴുള്ള പാകിസ്താൻ, കാശ്മീർ, അഫ്ഗാനിസ്ഥാൻ, കിഴക്കൻ നദിതീര ഇറാൻ, ഉസ്ബെസ്കിസ്ഥാൻ, തുർക്കമെനിസ്ഥാൻ, തജാകിസ്ഥാൻ എന്നീ സ്ഥലങ്ങളിലും വ്യാപിച്ചു. പുരാതന രാജ്യങ്ങളായ ഗാന്ധാര, ബാക്ത്രിയ, പാർത്തിയ, സോഗ്ദിയ - ഇവയിൽ നിന്നും പിന്നീട് മൂന്നാം നൂറ്റാണ്ട് ബി.സി. ഇ ചൈനയിലേക്കും വ്യാപിച്ചു. പക്ഷേ ഇവിടങ്ങളിൽ ബുദ്ധമതം മാത്രമല്ലാതെ മറ്റു മതങ്ങളും ഉണ്ടായിരുന്നു. ബുദ്ധവിശ്വാസികളെ കൂടാതെ, സൊരാഷ്ട്രിയന്മാർ, ഹിന്ദുക്കൾ, നെസ്ത്രോയിൻ ക്രിസ്ത്യാനികൾ, ജൂതന്മാർ, മാനിഷ്യേന്മാർ, ഷാമനിസത്തിന്റെ വിശ്വാസികൾ, തെംഗരിസം, അങ്ങനെ സ്വദേശിയായ സംഘടിതമല്ലാത്ത പല മതങ്ങളും ഉണ്ടായിരുന്നു. 

ഏഴാം നൂറ്റാണ്ട് സി.ഇ വരെ പല നികായ പാഠശാലകൾ മദ്ധ്യഏഷ്യയിൽ ചൈനയിലും ഉണ്ടായിരുന്നു. ഈ കാലങ്ങളിൽ മഹായാന ബുദ്ധിസം ശക്തിപ്രാപിച്ചിരുന്നുവെങ്കിലും, വിശ്വാസം നികായാ പോലെയല്ലാത്തതിനാലും, സാർവാസ്റ്റിവാദിനും ധർമ്മഗുപ്തകളും മദ്ധ്യ ഏഷ്യയിലെ സന്യസമഠങ്ങളിൾ തിരഞ്ഞെടുത്തിരുന്നു.

മദ്ധ്യ ഏഷ്യയിൽ ബുദ്ധ സാമ്രാജ്യങ്ങൾ പലതും സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുകയും വ്യാപിക്കുകയും അവയെല്ലാം ഇന്ത്യൻ ഉപഭൂഖണ്ഡത്തിലേക്ക് പടരുകയും ചെയ്തിരുന്നു. മിഹിർകുല രാജാവിന്റെ കീഴിലുണ്ടായിരുന്ന വെള്ള ഹണിന്റെ ആക്രമത്തിനു മുൻപുള്ള കുഷാൻ സാമ്രജ്യത്തിൽ ബുദ്ധമതക്കാരെ വളരെയധികം പീഡിപ്പിച്ചിരുന്നു.

ഏഴാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ഇസ്ലാമിന്റെ വരവോടു കൂടി മദ്ധ്യ ഏഷ്യയിലെ ബുദ്ധമതം താഴോട്ട്പോവുകയും, പല ബുദ്ധസ്തൂപങ്ങളും തകർക്കപ്പെടുകയും ചെയ്തു. ബുദ്ധ വിശ്വാസികൾക്ക് ദിമ്മികൾ എന്ന നാമധേയം നൽകുകയും, വേദ പുസ്തകളുള്ള മതവിശ്വാസികളായ ക്രിസ്ത്യാനികൾ, ജൂ‍തമാർ, ആൽ-ബ്രൂണി എന്നിവർ ബുദ്ധനെ “ബുർക്സാൻ” പ്രവാചകൻ എന്നു വിളിക്കുകയും ചെയ്തു.

മംഗോളുകാരനായ ജെംഗിസ് ഖാന്റെ വരവോടു കൂടെ ബുദ്ധിസം പിന്നീടും ശക്തിപ്രാപിച്ചുവെങ്കിലും, പിന്നീട് നൂറ് വർഷങ്ങൾക്ക് ശേഷം മോംഗോളുകാർ ഇസ്ലാം മതവിശ്വാസികളായി തീരുകയും ചെയ്തിരുന്നു. ബുദ്ധവിശ്വാസികളായ മോഗോളുകാരാണ് ഇൽ-കനാറ്റെ ചാഗതി കനാറ്റെ പോലുള്ളവ പതിമൂന്നാം നൂറ്റാണ്ടിൽ സ്ഥാപിച്ചിരുന്നത്.
ഇസ്ലാം മതവിശ്വാസം പിന്നീട് ഏഷ്യയിലേക്കും വ്യപിപ്പിച്ചത് മംഗോളുകാരായിരുന്നു.

പാശ്ചാത്യ ലോകത്തുള്ള ബുദ്ധമതത്തിന്റെ വികാസം
മദ്ധ്യ ഏഷ്യ
രണ്ടാം ബുദ്ധമത കാര്യസമിതി
ഖെമർ (Khmer)സാമ്രാജ്യം (9-13 നൂറ്റാണ്ട്‌)