ഒരു ജീവി പരിണമിച്ച് അതിന്റെ സാഹചര്യത്തോട് കൂടുതൽ ഇണങ്ങുന്നതായിത്തീരുന്നതിന് അനുകൂലനം (adaptation) എന്ന് പറയുന്നു. അങ്ങനെ നേടിയ സ്വഭാവവിശേഷത്തിനും ഇങ്ങനെ പറയും. പുല്ലു ചവയ്ക്കാൻ യോജിച്ച പശുവിന്റെ പല്ലുകൾ ഉദാഹരണമാണ്. പ്രകൃതി നിർദ്ധാരണം വഴിയാണ് പ്രകൃതിയിൽ അനുകൂലനങ്ങൾ ഉണ്ടാവുക.

അനുകൂലനം വഴി പുതിയ ഗുണകരമായ സവിശേഷതകൾ ഉണ്ടാവാം, അല്ലെങ്കിൽ ദോഷകരമായ പൂർവിക സവിശേഷതകൾ ഇല്ലാതാവാം. ബാക്ടീരിയയിലെ ആൻറി-ബയോട്ടിക് പ്രതിരോധം രണ്ടിനും ഉദാഹരണം തരുന്നു. കോശത്തിൽ നിന്നും ആൻറി-ബയോട്ടിക്കിനെ നീക്കം ചെയ്യാനുള്ള പമ്പിംഗ് മെക്കാനിസങ്ങൾ കൂടുതൽ വികാസം പ്രാപിക്കുന്നതാണ് ഒന്ന്. രണ്ടാമത് ആൻറി-ബയോട്ടിക്കുകൾ ലക്‌ഷ്യം വയ്ക്കുന്ന കോശഭാഗത്തിന് മാറ്റം വരുന്നത്. ദീർഘകാല ലബോറട്ടറി പരീക്ഷണങ്ങളിൽ ഇ. കോളി ബാക്ടീരിയ സിട്രിക് ആസിഡ് ഭക്ഷിക്കാനുള്ള കഴിവ് നേടിയത് പ്രശസ്തമായ മറ്റൊരു ഉദാഹരണമാണ്. വ്യാവസായിക നൈലോൺ നിർമ്മാണത്തിൽ പുറന്തള്ളപ്പെടുന്ന കെമിക്കലുകളിൽ വളരാനായി ഫ്ലാവോബാക്ടീരിയത്തിൽ (Flavobacterium) പുതിയ എൻസൈം ഉണ്ടായതും മണ്ണിൽ കാണപ്പെടുന്ന സ്ഫിന്ഗോബിയം (Sphingobium) ബാക്റ്റീരിയത്തിൽ പെൻറക്ലോറോഫീനോൾ എന്ന കൃത്രിമ കീടനാശിനിയെ വിഘടിപ്പിക്കാനായി പുതിയ ദഹനഘടന ഉണ്ടായതും കൂടുതൽ ഉദാഹരണങ്ങളാണ്.
അനുകൂലനം ഉണ്ടാകുന്നത് നിലവിലുള്ള ശാരീരിക ഘടനകളുടെ ക്രമേണയുള്ള മാറ്റം മൂലമാണ്. തമ്മിൽ ബന്ധമുള്ള ജീവികളിൽ സമാനമായ ശാരീരികഘടനകൾ തന്നെ വിവിധ ഉപയോഗങ്ങൾ ഉള്ളതായിക്കാണുന്നതിനു കാരണവും ഇതാണ്. പൊതുപൂർവിക ജീവിയിലെ ഒരു ഘടന ക്രമേണ ഓരോ ജീവിയുടെയും പ്രത്യേക സാഹചര്യത്തിനുതകുന്ന വിവിധ ഉപയോഗങ്ങൾക്കായി മാറ്റപ്പെടുന്നു. ഉദാഹരണത്തിന് വവ്വാലിൻറെ ചിറകുകളിലെ എല്ലുകൾ എലിയുടെ കാലിൻറെയും മനുഷ്യൻറെ കയ്യുടെയും എല്ലുകൾക്ക് സമാനമാകാൻ കാരണം സസ്തനിയായ പൊതുപൂർവികനിൽ ഇങ്ങനെ ഒരു ഘടന ഉണ്ടായിരുന്നത് വിവിധ പുത്രീശാഖകളിൽ വിവിധ രീതിയിൽ മാറ്റപ്പെട്ടതിനാലാണ്. ഈ സമാനതയ്ക്ക് ഹോമോളജി എന്ന് പറയുന്നു. പ്രകടമായ ഘടനാസാദൃശ്യം ഇല്ലാത്തപ്പോഴും ഷഡ്പദ, നീരാളി, സസ്തനി വിഭാഗങ്ങളുടെ കണ്ണുകൾ തമ്മിൽ ഉള്ളത് പോലെ വികാസത്തിനും പ്രവർത്തനത്തിനും പൊതുവായ ചില ജീനുകളെ ആശ്രയിക്കുന്നതിന്‌ ഡീപ്പ് ഹോമോളജി എന്ന് പറയുന്നു. 

പരിണാമവഴിയിൽ ചില ഘടനകൾ പ്രവർത്തനശേഷി നഷ്ടപ്പെട്ട് അവശിഷ്ട ഘടനകൾ (vestigial structures) ആകുന്നു. ഇത്തരം ഘടനകൾക്ക് ആ സ്പീഷീസിൽ നിസ്സാരമോ ശൂന്യമോ ആയ ഉപയോഗം മാത്രം ആകുമ്പോൾ അവയുടെ പൂർവിക സ്പീഷീസുകളിലും അടുത്ത ബന്ധമുള്ള സ്പീഷീസുകളിലും വ്യക്തമായ ഉപയോഗം ഉണ്ടെന്ന് കാണാം. ഗുഹകളിൽ കാണുന്ന അന്ധ മത്സ്യങ്ങളിലെ കണ്ണുകളുടെ ഉപയോഗശൂന്യമായ അവശിഷ്ടങ്ങൾ, പറക്കാത്ത പക്ഷികളുടെ ചിറകുകൾ, കാലില്ലാത്ത പാമ്പുകളിലെയും തിമിംഗിലങ്ങളിലെയും തുടയെല്ലുകൾ, സ്യൂഡോജീനുകൾ ഇവയൊക്കെ ഉദാഹരണമാണ്. 

മനുഷ്യരിലെ അവശിഷ്ട ഘടനകൾക്ക് ഉദാഹരണമാണ് വിസ്ഡം ടീത്ത്, കോക്സിക്സ്, അപ്പെൻഡിക്സ്, സ്വഭാവപരമായി രോമാഞ്ചം, പ്രാകൃത റിഫ്ലെക്സുകൾ എന്നിവ.

പരിണാമപ്രക്രിയകളുടെ അനന്തര ഫലങ്ങൾ
അനുകൂലനം
പൊതുവായ പാരമ്പര്യം
ജനിതക വ്യതിയാനങ്ങളുടെ കാരണങ്ങൾ