കിഴക്കൻ ചാലൂക്യരുമായി ചോളരുടെ വിവാഹ, രാഷ്ട്രീയ ബന്ധങ്ങൾ രാജരാജ ചോളന്റെ കാലത്ത്, അദ്ദേഹം വെങ്ങി ആക്രമിച്ച കാലത്താണ്‌ തുടങ്ങിയത്. രാജരാജ ചോളന്റെ മകൾ ചാലൂക്യ രാജാവായ വിമലാദിത്യനെ വിവാഹം ചെയ്തു. രാജേന്ദ്ര ചോളന്റെ മകളും വിവാഹം ചെയ്തത് ഒരു കിഴക്കൻ ചാലൂക്യ രാജാവായ രാജരാജ നരേന്ദ്രനെ ആയിരുന്നു.

വീരരാജേന്ദ്ര ചോളന്റെ മകൻ അതിരാജേന്ദ്ര ചോളൻ ഒരു ആഭ്യന്തര കലഹത്തിൽ, 1070-ൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു, രാജരാജ നരേന്ദ്രന്റെ മകനായ കുലോത്തുംഗ ചോളൻ ഒന്നാമൻ ചോളരാജാവായി. ഇത് പിൽക്കാല ചോള രാജവംശത്തിന്റെ തുടക്കം കുറിച്ചു.

പിൽക്കാല ചോളരിൽ കുലോത്തുംഗചോളൻ ഒന്നാമൻ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ മകനായ വിക്രമ ചോളൻ, മറ്റ് പിന്തുടർച്ചക്കാരായ രാജരാജചോളൻ രണ്ടാമൻ, രാജാധിരാജ ചോളൻ രണ്ടാമൻ, കലിങ്കം, ഈഴം, കടാഹം എന്നിവ കീഴടക്കിയ മഹാനായ കുലോത്തുംഗചോളൻ മൂന്നാമൻ, തുടങ്ങിയ പ്രഗല്ഭരായ ഭരണാധികാരികൾ ഉണ്ടായിരുന്നു. എന്നാൽ പിൽക്കാല ചോളരുടെ ഭരണം രാജേന്ദ്ര ചോളൻ രണ്ടാമൻ വരെയുള്ള ചക്രവർത്തിമാരോളം ശക്തരായിരുന്നില്ല. കുലോത്തുംഗചോളൻ മൂന്നാമന്റെ ഭരണം ക്രി.വ. 1215 വരെ സുദൃഢവും സമ്പൽസമൃദ്ധവും ആയിരുന്നെങ്കിലും ചോള ശക്തിയുടെ പതനം കുലോത്തുംഗചോളൻ മൂന്നാമന്റെ കാ‍ലത്ത്, മാരവർമ്മൻ സുന്ദരപാണ്ഡ്യൻ രണ്ടാമൻ ക്രി.വ. 1215-16-ൽ അദ്ദേഹത്തെ പരാജയപ്പെടുത്തിയപ്പോൾ മുതൽ ആരംഭിച്ചു. ചോളർക്ക് ലങ്കൻ ദ്വീപിന്റെ നിയന്ത്രണം നഷ്ടമായി - സിംഹള ശക്തിയുടെ തിരിച്ചുവരവിൽ ചോളർ നിഷ്കാസിതരായി. ക്രി.വ. 1118-ഓടെ ചോളരിൽ നിന്നും വെങ്ങി പടിഞ്ഞാറൻ ചാലൂക്യരും, ഗംഗാവദി (തെക്കൻ മൈസൂർ ജില്ലകൾ) ഹൊയ്സാലരും പിടിച്ചടക്കി. എന്നാൽ ഇവ താൽക്കാലിക തിരിച്ചടികളായിരുന്നു; കുലോത്തുംഗചോളൻ ഒന്നാമന്റെ പിന്തുടർച്ചയായി വന്ന വിക്രമചോളൻ അധികാരമേറ്റതിനു പിന്നാലെ, ചാലൂക്യ സോമേശ്വരൻ മൂന്നാമനെ പരാജയപ്പെടുത്തി ചോളർ വെങ്ങി പ്രവിശ്യയും, ഹൊയ്സാലരെ പരാജയപ്പെടുത്തി ഗംഗാവദിയും തിരിച്ചുപിടിച്ചു. പാണ്ഡ്യ പ്രവിശ്യകളിൽ, ശക്തമായ നിയന്ത്രണമുള്ള ഒരു കേന്ദ്രീകൃത ഭരണകൂടത്തിന്റെ അഭാവം പലരും പാണ്ഡ്യ സിംഹാസനത്തിന് അവകാശം ഉന്നയിക്കുന്നതിനും, ചോളരും സിംഹളരും പിന്നിൽ നിന്നു പ്രവർത്തിച്ച ഒരു ആഭ്യന്തര യുദ്ധത്തിനും കാരണമായി. പിൽക്കാല ചോള രാജാവായ കുലോത്തുംഗചോളൻ മൂന്നാമൻ മധുര, കരുവുർ (കാരൂർ), ഈഴം (ശ്രീലങ്ക), ധ്രക്ഷാരാമ, വെങ്ങി, എന്നിവയുടെ നിയന്ത്രണം പിടിച്ചടക്കി. ആദ്യം ചാലൂക്യർക്ക് എതിരായും പിന്നീട് കലചൂരികൾക്ക് എതിരായും ഹൊയ്സാല രാജാവായ വീര ബെല്ലാല രണ്ടാമനെ സഹായിച്ചതുകൊണ്ട്, കുലോത്തുംഗചോളൻ മൂന്നാമൻ ‘ഹൊയ്സാല പുരവരധീശ്വരൻ’ എന്ന പട്ടം തന്റെ ലിഖിതങ്ങളിൽ ഉപയോഗിച്ചു. 

രാജരാജചോളൻ മൂന്നാമന്റെയും, അദ്ദേഹത്തിന്റെ പിൻഗാമിയായ രാജേന്ദ്രചോളൻ മൂന്നാമന്റെയും കീഴിൽ ചോളർ വളരെ ദുർബലരായിരുന്നു, അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഇവർ തുടർച്ചയായി പ്രശ്നങ്ങൾ അഭിമുഖീകരിച്ചു. ഒരു സാമന്തനായ കടവ തലവൻ കൊപേരുഞ്ചിങ്കൻ ഒന്നാമൻ രാജരാജ ചോളൻ മൂന്നാമനെ കുറച്ചുകാലം ബന്ദിയാക്കുകപോലും ചെയ്തു. 12-ആം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ അവസാനത്തോടെ ഹൊയ്സാല സ്വാധീനം വർദ്ധിച്ചു, കന്നഡ രാജ്യത്ത് ശക്തിക്ഷയിച്ചുവന്ന ചാലൂക്യരെ പിന്തള്ളി ഹൊയ്സാലർ പ്രബല ശക്തിയായി, പക്ഷേ ഇവർക്കും ശ്യൂനരിൽ നിന്നും കലചൂരികളിൽ നിന്നും നിരന്തരമായ എതിർപ്പ് നേരിടേണ്ടിവന്നു, ചാലൂക്യ തലസ്ഥാനം കയ്യേറിയ ശ്യൂനരും കലചൂരികളും ഹൊയ്സാലരുടെ പ്രധാന ശത്രുക്കളായി. ഇതിനാൽ ഹൊയ്സാല രാജാവായ വീര ബല്ലാല രണ്ടാമനെ പരാജയപ്പെടുത്തിയ കുലോത്തുംഗചോളൻ മൂന്നാമന്റെ കാലം മുതൽതന്നെ ഹൊയ്സാലർ ചോളരുമായി സുഹൃദ്ബന്ധങ്ങൾ ഉണ്ടാവുന്നത് ഗുണകരമായി കണ്ടു. പിന്നീട് ചോള രാജാവുമായി വീരബല്ലാല രണ്ടാമൻ വിവാഹബന്ധം സ്ഥാപിച്ചു. ഈ സൗഹൃദവും വിവാഹബന്ധങ്ങളും പിന്നീട് കുലോത്തുംഗചോളൻ മൂന്നാമന്റെ മകനും പിൻ‌ഗാമിയുമായ രാജരാജചോളൻ മൂന്നാമന്റെ കാലത്തും തുടർന്നു. 

പാണ്ഡ്യർ തെക്ക് ഒരു വൻശക്തിയായി ഉയർന്നു. ഇവർ ചോളരുടെ സുഹൃത്തുക്കളായ ഹൊയ്സാലരെ തമിഴ് രാജ്യത്തുനിന്നും എന്നെന്നേയ്ക്കുമായി പുറത്താക്കി, പാണ്ഡ്യർ ക്രി.വ.1279-ഓടെ ചോളരുടെ അന്ത്യം കുറിച്ചു. മാരവർമ്മൻ സുന്ദരപാണ്ഡ്യൻ രണ്ടാമന്റെയും പിന്നീട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ കഴിവുറ്റ പിൻ‌ഗാമിയായ ജാതവർമ്മൻ സുന്ദരപാണ്ഡ്യന്റെയും കീഴിൽ പാണ്ഡ്യർ ആദ്യം ശ്രീലങ്ക, ചേര രാജ്യം, തെലുങ്ക് രാജ്യം എന്നിവിടങ്ങളിലെ പ്രദേശങ്ങളുടെയും തമിഴ് രാജ്യത്തിന്റെയും നിയന്ത്രണം പടിപടിയായി പിടിച്ചടക്കി. ഇതിനു ശേഷം രാജരാജചോളൻ മൂന്നാമൻ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ പിൻ‌ഗാമിയായ രാജേന്ദ്രചോളൻ മൂന്നാമൻ, എന്നിവരുടെ കീഴിലുള്ള ചോളരും, സോമേശ്വരൻ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ മകനായ രാമനാഥൻ എന്നിവരുടെ കീഴിലുള്ള ഹൊയ്സാലരും ഒത്തുചേർന്ന സംയുക്ത സൈന്യങ്ങളിലെ പാണ്ഡ്യർ പലതവണ പരാജയപ്പെടുത്തി.ക്രി.വ. 1215-ഓടെ തമിഴ് രാജ്യത്ത് ഒരു പ്രബല ശക്തിയായി ഉയർന്ന പാണ്ഡ്യരുടെ തുടർച്ചയായി അഭിവൃദ്ധി പ്രാപിക്കുന്ന ശക്തിയെ പ്രതിരോധിക്കാൻ രാജേന്ദ്രൻ മൂന്നാമൻ കടവ പല്ലവരുമായും ഹൊയ്സാലരുമായും കൂട്ടുചേർന്നു. പാണ്ഡ്യർ സമർത്ഥമായി മധുര-രാമേശ്വരം-ഈഴം-ചേരനാട്, കന്യാകുമാരി പ്രദേശങ്ങളിൽ തങ്ങളുടെ നില ശക്തമാക്കി, കാവേരി പ്രദേശത്ത് ഡിണ്ടിഗൽ-തിരുച്ചി-കാരൂർ-സത്യമംഗലത്തിനും, കാവേരീ തടത്തിനും (തഞ്ചാവൂർ-മയൂരം-ചിദംബരം-വൃദ്ധാചലം-കാഞ്ചി) ഇടയ്ക്കുള്ള പ്രദേശങ്ങളിൽ ക്രമേണ തങ്ങളുടെ നിയന്ത്രണം വർദ്ധിപ്പിച്ചു. ഒടുവിൽ ക്രി.വ. 1250-ഓടെ ആർക്കോട്ട്-തിരുമലൈ-നെല്ലോർ-വിജയവാഡ-വെങ്ങി-കലിംഗം പ്രദേശങ്ങൾ പിടിച്ചടക്കി.

പാണ്ഡ്യർ ഹൊയ്സാലരെയും ചോളരെയും തുടർച്ചയായി തോൽ‌പ്പിച്ചു. ജാതവർമ്മൻ സുന്ദരപാണ്ഡ്യന്റെ കീഴിൽ, കണ്ണനൂർ കുപ്പത്തുവെച്ച്, തമിഴ് രാജ്യത്തെ രാഷ്ട്രീയത്തിൽ ഇടപെട്ടുകൊണ്ടിരുന്ന ഹൊയ്സാലരെ പാണ്ഡ്യർ തോൽ‌പ്പിച്ചു. ഇവരെ മൈസൂർ പീഠഭൂമിവരെ തുരത്തിയതിനു ശേഷമേ യുദ്ധം അവസാനിപ്പിച്ചുള്ളൂ. രാജേന്ദ്ര ചോളന്റെ ഭരണത്തിനുശേഷം, പാണ്ഡ്യ സാമ്രാജ്യം അതിന്റെ ഉന്നതിയിലെത്തുകയും വിദേശികളുടെ കണ്ണിൽ ചോള സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ സ്ഥാനം ഏറ്റെടുക്കുകയും ചെയ്തു. രാജേന്ദ്രൻ മൂന്നാമനെക്കുറിച്ചുള്ള അവസാന ലിഖിത വിവരങ്ങൾ ക്രി.വ. 1279-ൽ ആണ്. രാജേന്ദ്രനു പിന്നാലെ മറ്റൊരു ചോള രാജാവ് വന്നു എന്നതിന് തെളിവുകൾ ഇല്ല. ഹൊയ്സാലരെ കണ്ണനൂർ കുപ്പത്തിൽ നിന്നും തുരത്തിയത് ക്രി.വ. 1279-നു അടുത്താണ്. ഇതേ യുദ്ധത്തിൽ അവസാന ചോളരാജാവായ രാജേന്ദ്രൻ മൂന്നാമൻ തോൽ‌പ്പിക്കപ്പെട്ടു, ചോള സാമ്രാജ്യം ഇതോടെ അസ്തമിച്ചു. അങ്ങനെ ചോള സാമ്രാജ്യം പൂർണ്ണമായും പാണ്ഡ്യ സാമ്രാജ്യത്താൽ തമസ്കരിക്കപ്പെട്ടു, 13-ആം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ അവസാനത്തോടെ ചോളസാമ്രാജ്യം അവസാനിച്ചു.

പ്രാദേശിക ഭരണം
മതം
സാഹിത്യം
പിൽക്കാല ചോളർ