ഡീയിസം ഒരു പ്രത്യയശാസ്ത്രം എന്ന നിലയിലാണ് അറിയപ്പെട്ടിരുന്നത്. എങ്കിലും ഡീയിസം എന്ന ലേബലിൽ മതപരവും തത്ത്വശാസ്ത്രപരവും ആയ അനേകം പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ രംഗ പ്രവേശം ചെയ്തിരുന്നു. ദൈവവും പ്രപഞ്ചവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെപ്പറ്റി പരമ്പരാഗതമായി നിലവിലുണ്ടായിരുന്ന ആശയങ്ങളെ ഈ പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ പൊതുവേ ചോദ്യം ചെയ്തു. ദൈവം ഇല്ലായ്മയിൽ നിന്നാണ് പ്രപഞ്ചത്തെ സൃഷ്ടിച്ചതെന്ന് ഒരുകൂട്ടം ഡീയിസ്റ്റുകൾ കരുതുമ്പോൾ, അതല്ല, നേരത്തേതന്നെ നിലവിലുണ്ടായിരുന്ന താറുമാറായ ഒരു അവസ്ഥയിൽ നിന്നുമാണ് ദൈവം പ്രപഞ്ചത്തെ സൃഷ്ടിച്ചതെന്ന് മറ്റൊരു കൂട്ടം ഡീയിസ്റ്റുകൾ വിശ്വസിച്ചു. പ്രപഞ്ചത്തിലുള്ള സർവതും ദൈവിക പരിപാലനയ്ക്കു വിധേയമാണെന്ന് ഇക്കൂട്ടർ കരുതി. മനുഷ്യർക്കു മരണാനന്തര ജീവിതമുണ്ടെന്നും ഈ ഘട്ടത്തിൽ സുകൃതികൾക്കു നൽവരങ്ങളും, ദുഷ്ടർക്കു ശിക്ഷാവരങ്ങളും ലഭിക്കുമെന്നും അവർ പഠിപ്പിച്ചു. ദൈവത്തിലൂടെ മനുഷ്യർക്കു വെളിപാടുകൾ ലഭിക്കുന്നു എന്ന ആശയത്തോട് അവർ യോജിച്ചിരുന്നില്ല. ദൈവത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പ്, ദൈവത്തിന്റെ സ്വഭാവം, മനുഷ്യന്റെ സദാചാരധർമങ്ങൾ എന്നിവയെക്കുറിച്ചു മനുഷ്യർ മനസ്സിലാക്കേത് അവരുടെ സ്വന്തം ബുദ്ധിയിലൂടെയും യുക്തിയിലൂടെയും ആയിരിക്കണം. വേറൊരു വിഭാഗം ഡീയിസ്റ്റുകൾ മരണാനന്തര ജീവിതത്തിൽ വിശ്വസിച്ചിരുന്നില്ല. മനുഷ്യരുടെ കർമങ്ങൾക്കുള്ള പ്രതിഫലം - സൽകർമം ചെയ്യുന്നവർക്കു നൽവരവും ദുഷ്കർമം ചെയ്യുന്നവർക്കു ശിക്ഷാവരവും - ഈ ജന്മത്തിൽത്തന്നെ ലഭിക്കുന്നുവെന്നാണ് ഇക്കൂട്ടരുടെ വിശ്വാസം. മനുഷ്യരുടെ സാന്മാർഗിക പ്രവർത്തനമണ്ഡലം ദൈവിക പരിപാലനത്തിന്റെ വ്യാപ്തിയിൽ വരുന്നില്ലെന്നും മനുഷ്യർ ജീവിച്ചിരുന്ന കാലത്ത് അനുഭവിക്കുന്ന ദുഃഖങ്ങളും സന്തോഷങ്ങളും ദൈവവിധി അനുസരിച്ചുള്ളതല്ല, പ്രത്യുത അവരവരുടെ സ്വന്തം ഇച്ഛയുടേയും പ്രവൃത്തിയുടേയും ഫലമാണെന്നും വിശ്വസിക്കുന്ന ഡീയിസ്റ്റുകളുമുണ്ട്.

തീവ്രവാദികളായ (extreme) ഡീയിസ്റ്റുകളുടെ അഭിപ്രായം ഇപ്രകാരമാണ്. ബുദ്ധിമാനും സർവശക്തനും ആയ ദൈവം പ്രപഞ്ചത്തെ സൃഷ്ടിച്ചു. മുൻപു നിലവിലുണ്ടായിരുന്ന ഒരു സംവിധാനത്തിനും പുനർക്രമീകരണം നൽകിക്കൊണ്ട് പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പിനാവശ്യമായ പ്രകൃതി നിയമങ്ങൾ രൂപീകരിച്ചതു ദൈവമാണ്. എന്നാൽ സൃഷ്ടികർമത്തിനുശേഷം പ്രപഞ്ചത്തിലെ എല്ലാ കാര്യങ്ങളിലും ദൈവം ഇടപെടുന്നില്ല. ദിവ്യാത്ഭുതം (Miracle) എന്നൊരു പ്രതിഭാസം ഇല്ല. മനുഷ്യന്റെ വ്യക്തിപരമായ കാര്യങ്ങളിൽ ദൈവം ഇടപെടുന്നില്ല. എന്നാൽ മനുഷ്യൻ സ്രഷ്ടാവായ ദൈവത്തെ അംഗീകരിക്കുകയും, ബഹുമാനിക്കുകയും, അതോടൊപ്പം തന്നെ തന്റെ സഹമനുഷ്യനോട് നീതി പൂർവകമാംവിധം പെരുമാറുകയും ചെയ്താൽ മാത്രമേ അവനു സന്തോഷം കൈവരുകയുള്ളു. ദൈവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഇത്തരം ചിന്താഗതികൾ വിദ്യാസമ്പന്നരായ ആൾക്കാർക്കു മാത്രമേ ഉൾക്കൊള്ളുവാൻ കഴിയുകയുള്ളു എന്ന് വോൾട്ടയർ തുടങ്ങിയ ഡീയിസ്റ്റു ചിന്തകന്മാർ അനുഭവത്തിൽനിന്നു മനസ്സിലാക്കിയിരുന്നു. അവരുടെ അഭിപ്രായത്തിൽ സാധാരണക്കാരുടെ ഇടയിൽ സദാചാരബോധം വളർത്തുന്നതിന് പരമ്പരാഗതമായ മതവിശ്വാസം - വിശേഷിച്ചും മരണാനന്തര ജീവിതത്തിലെ അന്ത്യവിധി, നരകത്തിലെ യാതനകൾ, സന്മാർഗജീവിതം നയിച്ചില്ലെങ്കിൽ ദൈവം ശിക്ഷിക്കുമെന്ന ഭയം തുടങ്ങിയവ - അത്യന്താപേക്ഷിതമാണ്.

ക്രിസ്തുമതത്തെ രൂക്ഷമാംവിധം വിമർശിച്ചിരുന്ന ഡീയിസ്റ്റുകളെ ദോഷദർശികളായ (Critical) ഡീയിസ്റ്റുകൾ എന്നു വിളിച്ചിരുന്നു. ബൈബിളിന്റെ ചരിത്രയാഥാർഥ്യത്തെ (Historicity) അവർ ചോദ്യം ചെയ്തു. കൂദാശകളെന്നാൽ അർഥശൂന്യമായ - മനുഷ്യരെ കബളിപ്പിക്കുന്നതിനുള്ള - കാര്യങ്ങളാണെന്ന് അവർ പഠിപ്പിച്ചു. ബൈബിളിന്മേലുള്ള അതിശയോക്തിപരമായ വ്യാഖ്യാനങ്ങൾ, ദിവ്യാത്ഭുതങ്ങളെ (Miracles)ക്കുറിച്ചുള്ള അതിശയോക്തി കലർന്ന വർണനകൾ, കൂദാശകളുടെ യാന്ത്രികമാംവിധമുള്ള സ്വീകരണം തുടങ്ങിയ കാര്യങ്ങളെ ഇക്കൂട്ടർ എതിർത്തു. കാപട്യങ്ങൾ കോർത്തിണക്കിയ വഞ്ചനാപരമായൊരു ഗ്രന്ഥമായി ബൈബിളിനെ അവർ കരുതി.

ഡീയിസത്തിലെ വൈവിധ്യങ്ങൾ
ഡീയിസത്തിന്റെ ഉദ്ഭവം
ഡീയിസത്തിന്റെ തിരോധാനം
ഡീയിസം ഇംഗ്ലണ്ടിൽ