മഹാത്മാ ഗാന്ധി രക്തസാക്ഷിയായി മൂന്നാഴ്ചകഴിഞ്ഞു് 1948 ഫെബ്രുവരി 21,22തീയതികളിൽ‍ നവദില്ലിയിൽ‍ ചേർ‍ന്ന എ ഐ സി സി സമ്മേളനത്തോടെ കോൺഗ്രസ്സ് ഭരണഘടനയിൽ ഭേദഗതിവരുത്തി കോൺഗ്രസ്സിനുള്ളിലെ മറ്റു് കക്ഷികളെ പുറന്തള്ളുകയും കോൺഗ്രസ്സ് സാധാരണ രാഷ്ട്രീയ കക്ഷിയായി മാറുകയും ചെയ്തു. അതേത്തുടർ‍ന്നു് കക്ഷിരാഷ്ട്രീയ താൽ‍പര്യമില്ലാത്ത ഗാന്ധിയൻമാർ സർവ സേവാ സംഘം രൂപവൽക്കരിച്ചും കാങ്ഗ്രസ്സ് സോഷ്യലിസ്റ്റ് പാർട്ടിക്കാർ സോഷ്യലിസ്റ്റ് പാർട്ടി രൂപവൽക്കരിച്ചും കോൺഗ്രസ്സിനു് പുറത്തായി.

1948 ഡിസംബർ വരെ ആചാര്യ ജെ.ബി. കൃപലാനിയായിരുന്നു കോൺഗ്രസ്സ് പ്രസിഡന്റ്. തുടർന്നു് പട്ടാഭി സീതാരാമയ്യ പ്രസിഡന്റായി. കോൺഗ്രസ്സിൽ മഹാത്മാഗാന്ധിയുടെ ആദർശങ്ങൾ പിന്തള്ളപ്പെടുകയാണെന്നു് പ്രസ്താവിച്ചുകൊണ്ടു് 1949ൽ ആചാര്യ ജെ ബി കൃപലാനിയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ ഒരുവിഭാഗം കോൺഗ്രസ്സ് വിട്ടു് കിസാൻ മസ്ദൂർ പ്രജാ പാർ‍ട്ടിക്കു് രൂപം നല്കി. 

1950 സർദാർ പട്ടേലിന്റെ മരണവും സംഭവിച്ചതിനുശേഷം കോൺഗ്രസിലെ അനിഷേധ്യ നേതാവ് നെഹ്രു മാത്രമായി. 1952ലെ പൊതു തിരഞ്ഞെടുപ്പിൽ നെഹ്രു കോൺഗ്രസിനെ വൻഭൂരിപക്ഷത്തിലേക്കു് നയിച്ചു. വിഭജനത്തിന്റെയും അതിനോടനുബന്ധിച്ച ഇതര പ്രതിസന്ധികളുടെയും നാളുകളിൽ സ്വാതന്ത്ര്യ സമരത്തിന്റെ മുൻ നിരയിലുണ്ടായിരുന്ന ഒരു പ്രസ്ഥാനം എന്ന ഖ്യാതി കോൺഗ്രസിനുണ്ടായിരുന്നത് ഒരുതരത്തിൽ ഗുണകരമായി. 

1953-54-ൽ കിസാൻ മസ്ദൂർ പ്രജാപാർ‍ട്ടിയും സോഷ്യലിസ്റ്റ് പാർട്ടിയും ലയിച്ചു് പ്രജാ സോഷ്യലിസ്റ്റ് പാർ‍ട്ടിയായത് കോൺഗ്രസ്സിനു് വെല്ലുവിളിയുയർ‍ത്തി. അതിനെ കോൺഗ്രസ്സ് നേരിട്ടതു് 1955-ലെ ആവടിസമ്മേളനത്തിലൂടെയായിരുന്നു. സോഷ്യലിസ്റ്റ് മാതൃകയിലുള്ള സമൂഹമാണു് കോൺഗ്രസ്സിന്റെ ലക്ഷ്യമെന്നു് 1955-ലെ ആവടിസമ്മേളനം പ്രഖ്യാപിച്ചു. പ്രജാ സോഷ്യലിസ്റ്റ് പാർ‍ട്ടിയിൽ ഭിന്നിപ്പുണ്ടാക്കാനും അതിന്റെ പ്രധാനനേതാക്കളിലൊരാളായ അശോക മേത്തയെ കോൺഗ്രസ്സിലേയ്ക്കു് കൊണ്ടുവരാനും നെഹ്രുവിനു് കഴിഞ്ഞു.

ഇതിനിടെ 1957-ലെ പൊതു തിരഞ്ഞെടുപ്പിൽ വൻവിജയം നേടിയ കോൺഗ്രസിനു് 1959-ൽ സി രാജഗോപാലാചാരിയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ ഒരു വിഭാഗം കോൺഗ്രസ്സ് വിട്ടു് സ്വതന്ത്ര പാർട്ടിയുണ്ടാക്കിയതു് അടുത്ത വെല്ലുവിളിയായി. പക്ഷേ, 1962-ലെ പൊതു തിരഞ്ഞെടുപ്പിലും വിജയം ആവർ‍ത്തിക്കാൻ കോൺഗ്രസിനു് കഴിഞ്ഞു.

1964-ൽ നെഹ്രു അന്തരിച്ചു. പലപേരുകളും പരിഗണിക്കപ്പെട്ടെങ്കിലും ഒത്തുതീർപ്പു സ്ഥാനാർത്ഥി എന്ന നിലയിൽ ലാൽ ബഹാദൂർ ശാസ്ത്രി പാർ‍ലമെന്ററി പാർ‍ട്ടി അദ്ധ്യക്ഷസ്ഥാനത്തേക്കു് തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ടു് പ്രധാനമന്ത്രിയായി ചുമതലയേറ്റു . എന്നാൽ പെട്ടെന്നുതന്നെ 1966-ൽ ശാസ്ത്രി മരണമടഞ്ഞതു് അനിശ്ചിതത്വമുണ്ടാക്കി.

മഹാത്മാ ഗാന്ധി
ആധുനിക കാലഘട്ടം
നെഹ്റു / ശാസ്ത്രി കാലഘട്ടം (1947-66)
ചരിത്രം