"പ്രോട്ടോസോവ" മുതൽ നട്ടെല്ലുള്ള ജീവികളുടെ അത്യുന്നതിയിൽ നില്ക്കുന്ന സസ്തനികളിൽവരെ ലഘുവായും സങ്കീർണമായും ഉള്ള അണ്ഡാശയങ്ങൾ കാണപ്പെടുന്നു. പ്രോട്ടോസോവയിൽ അണ്ഡാശയം എന്നു വിളിക്കത്തക്ക ഘടനയില്ലെങ്കിലും ചിലതിൽ അണ്ഡം ഏറെക്കുറെ വ്യതിരിക്തമായി കാണുന്നുണ്ട്. വോൾവൊക്കെയിൽസ് (Volvocales) വിഭാഗത്തിലെ ക്ലാമിഡോമോണാസ് (Chlamydomonas) തുടങ്ങിയവയിൽ ബീജവും അണ്ഡവും ഏതാണ്ട് സമമാണെങ്കിലും വോൾവോക്സിൽ (Volvox) അണ്ഡം ബീജത്തിൽനിന്നും തികച്ചും വിഭിന്നമാണ്. സ്പോഞ്ചുകളിൽ (Sponges) കോളർ (collar) കോശങ്ങളോട് ചേർന്നാണ് അണ്ഡകോശങ്ങൾ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത്. അവ വ്യതിരിക്തമാകുന്ന പ്രഥമഘട്ടത്തിൽ പോഷകകോശങ്ങളാൽ (nutritive cells) ആവരണം ചെയ്യപ്പെട്ടിരിക്കും. ക്രമേണ പോഷക പദാർഥങ്ങളുൾക്കൊണ്ട് അവ പൂർണവളർച്ചയെത്തുന്നു. സീലന്ററേറ്റ (Coelenterata)യിൽ അണ്ഡാശയം ലളിതരൂപത്തിലാണ്. ബാഹ്യചർമത്തിനും മീസോഗ്ലിയയ്ക്കുമിടയിലുളള ചില നിശ്ചിത സ്ഥാനങ്ങളിൽ അന്തരാളീകോശങ്ങൾ (interstitical cells) പെരുകിയതിൽ ഒരെണ്ണം അണ്ഡമായി വളർച്ച പ്രാപിക്കുന്നു. മറ്റുള്ളവ പോഷകകോശങ്ങളായും പ്രവർത്തിക്കുന്നു. അലൈംഗിക-ലൈംഗിക പ്രത്യുത്പാദനരീതികൾ സീലന്ററേറ്റയിൽ പൊതുവേ കാണപ്പെടുന്നു. അങ്ങനെയുള്ള പരമ്പരകൾ ഇടവിട്ടാണുണ്ടാകുക. ലൈംഗിക പരമ്പരയായ മെഡൂസകളിൽ അണ്ഡാശയം നിശ്ചിത സ്ഥാനങ്ങളിലാണ് വളരുന്നത്. നാടവിരകളിലും അതിനോടു ബന്ധപ്പെട്ട ഇതരജീവികളിലും കുറേ വിപുലമായ രീതിയിലാണ് അണ്ഡാശയഘടന. പ്രത്യേകിച്ചും പരോപജീവികളിൽ അണ്ഡാശയത്തോടനുബദ്ധമായി പീതകം (yolk) ഉത്പാദിപ്പിക്കുന്ന ഗ്രന്ഥികളും അതാവാഹിച്ച് അണ്ഡാശയത്തോടു ബന്ധപ്പെടുത്തുന്ന വാഹിനികളും ബീജസങ്കലനം കഴിഞ്ഞ അണ്ഡസഹസ്രങ്ങൾ സംഭരിക്കാനുള്ള അണ്ഡസഞ്ചി(uterous)യുമുണ്ട്. ഒരു ജോടി നാരുകൾപോലെയാണ് വിരകളിൽ (Nema-todes) അണ്ഡാശയം കാണപ്പെടുന്നത്. നത്തക്ക (Pila), കക്കകൾ (Bivalves), കണവ (Cephalopods) തുടങ്ങിയ മൊളസ്കുകളിൽ (Mollusca) ലിംഗവിഭജനം പൂർണമായുണ്ടെങ്കിലും ഒച്ചുവംശത്തിൽപ്പെട്ട പലതിലും അണ്ഡ-ബീജോത്പാദനാവയവം പൊതുവായുള്ളതാണ്. ആദ്യഘട്ടത്തിൽ ബീജോത്പാദനവും അനന്തരഘട്ടത്തിൽ അണ്ഡോത്പാദനവുമാണ് നടക്കുന്നത്. മണ്ണിര തുടങ്ങിയ ജീവികൾ ഉഭയലിംഗികൾ (hermaphrodites) ആണെങ്കിലും അണ്ഡാശയം ബീജോത്പാദനാവയവങ്ങളിൽ നിന്നും വ്യതിരിക്തമായി ഒരു നിശ്ചിത ഖണ്ഡത്തിലാണ് (segment) സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത്. നീറിസ് (Neries) മുതലായ പോളിക്കീറ്റുകളിൽ ലിംഗവ്യത്യാസം പ്രകടമാണ്. പെൺജീവികളുടെ പലഖണ്ഡങ്ങളിലും ജോടി ജോടിയായി സീലോമിക ഉപകല (coelomic epithelium) കേന്ദ്രീകരിച്ച് അണ്ഡാശയമായി വർത്തിക്കുന്നു. വളർച്ചയെത്തിയ അണ്ഡങ്ങൾ ദേഹഗുഹയിൽ (body cavity) പതിക്കുകയും അണ്ഡവാഹിനിക്കുഴലുകളിലൂടെയോ, പ്രസ്തുത ഖണ്ഡങ്ങളിൽ താത്കാലികമായുണ്ടാകുന്ന ദ്വാരങ്ങൾ വഴിയോ ബഹിർഗമനം സാധിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

അണ്ഡാശയം വിവിധ ജീവജാലങ്ങളിൽ
അണ്ഡാശയ രോഗങ്ങൾ
മനുഷ്യനിലെ അണ്ഡാശയം
പ്രവർത്തനങ്ങൾ