ഭാഷകളെ മതപരമായ ആവശ്യങ്ങൾക്കുവേണ്ടി ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ ഭാഷാപരമായ പരിണാമങ്ങൾ മതപരമായ ആവശ്യങ്ങളെ ചിലപ്പോൾ അവ്യവസ്ഥയിലാക്കും. അതിനാൽ സമൂഹത്തെയെന്ന പോലെ ഭാഷയേയും നിയന്ത്രിക്കേണ്ടത് മതപൗരോഹിത്യത്തിന്റെ ആവശ്യമായിത്തീരുക സ്വാഭാവികമാണ്. കാലികമായ ഭാഷാപരിണാമത്തിന്റെ പിടിയിൽ നിന്ന് വൈദികമന്ത്രങ്ങളെ രക്ഷിക്കുക എന്ന ദൗത്യത്തിൽനിന്നാണ് ഭാഷയുടെ വ്യാകരണചരിത്രം ആരംഭിക്കുന്നത്. ഈ പ്രവണതയുടെ ലഭ്യമായ ഏറ്റവും വലിയ തെളിവ് പാണിനിയുടെ അഷ്ടാധ്യായിയാണ്.. ഇതേ പാത പിന്തുടർന്നാണ് എ. ഡി. എട്ടാം നൂറ്റാണ്ടിൽ അറബിഭാഷയിൽ നിഘണ്ടുനിർമ്മാണവും വ്യാകരണ ചിന്തയും ആരംഭിച്ചത്. ഖുറാൻ വിവർത്തനം ആദ്യകാലത്ത് തികച്ചും നിഷിദ്ധമായിരുന്നു. അതിനാൽ സ്വദേശികളേക്കാൾ ഖുറാന്റെ അന്തഃസത്ത മനസ്സിലാക്കാനായി ലോകമൊട്ടാകെയുള്ള മുസ്ലീങ്ങൾക്ക് അറബിഭാഷ നേരിട്ട് പഠിക്കേണ്ടിവന്നു. തന്മൂലം പിന്നീടുള്ള നൂറ്റാണ്ടുകളിൽ അറബിഭാഷയുടെ ചരിത്രത്തിനും വ്യാകരണത്തിനും വലിയ വളർച്ചയും അംഗീകാരവും ലഭിച്ചു..ഹീബ്രു മുതലായ ഭാഷകളുടെ വളർച്ചയിൽ ജൂതമതത്തിനുള്ളപ്രാധാന്യവും ശ്രദ്ധേയമാണ്. ഈ പ്രവണത യൂറോപ്യന്മാരുടെ ലോകപര്യടനവും ക്രിസ്തുമതപ്രചാരണവുമായും ബന്ധപ്പെടുത്തിയാൽ മതപരമായ ആവശ്യങ്ങളാണ് ആദ്യകാലത്തെന്നപോലെ പിൽക്കാലത്തും ഭാഷപഠനത്തിന്റെ വളർച്ചക്ക് വലിയ പങ്ക് വഹിച്ചതെന്ന് കാണാം. ഖുറാൻ വിവർത്തനം ചെയ്യാൻ പാടില്ലെന്ന വിലക്കിലൂടെയായിരുന്നു ആദ്യകാല ഇസ്ലാമിക ഭരണകൂടങ്ങൾ അറബി ഭാഷയെ വളർത്തിയെടുത്തത്. എന്നാൽ ക്രിസ്തുമത പ്രചാരണത്തിന്റെ ഭാഗമായി ആദ്യകാലത്ത് ലത്തീൻ ഭാഷയെഅവർ അകമഴിഞ്ഞ് പ്രോത്സാഹിപ്പിച്ചിരുന്നെങ്കിലും പിന്നീട് പ്രാദേശിക ഭാഷകളിലൂടെ വിവർത്തനരൂപത്തിൽ ബൈബിൾ പ്രചരിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിച്ചത് അതത് പ്രദേശങ്ങളിലെ ഭാഷകളുടെ വളർച്ചക്ക് കാരണമായി. മാത്രമല്ല ഭാഷാപഠനത്തിന് സാർവലൗകികമായ ഒരടിസ്ഥാനം സൃഷ്ടിച്ചു കൊടുക്കുന്നതിനും അത് നിമിത്തമായി. ലോകത്തിലെ പ്രമുഖ മതങ്ങളുടെ ഉത്പത്തി കേന്ദ്രം ഏഷ്യയാണെന്നതുപോലെത്തന്നെ ഭാഷാപഠനത്തിന്റേയും ഉല്പത്തി കേന്ദ്രം ഏഷ്യയാണ്. ഭാഷാപഠനവും മതബോധവും തമ്മിലുള്ള പാരസ്പര്യത്തിന്റെ തെളിവാണിത്. ഒരു മതഭാഷ എന്ന നിലയിൽ (ദേവഭാഷ) സംസ്കൃതം ഇന്ത്യയിലെ പ്രാദേശികഭാഷയുടെ വളർച്ചയ്ക് വഹിച്ചിട്ടുള്ള പങ്കും ഇവിടെ പരാമർശിക്കാവുന്നതാണ്.

ഭാഷാപഠനത്തിലെ മതസ്വാധീനം
ഭാഷാന്വേഷണത്തിന്റെ യൂറോപ്യൻ പ്രാരംഭം
ഭാഷാപഠനത്തിന്റെ സംക്ഷിപ്തചരിത്രം
ഭാഷാപഠനത്തിന്റെ ഗ്രീക്-റോമൻ വഴിത്താരകൾ