സന്ധിയില്ലാത്ത സമരമായിരുന്നു നേതാജിയുടെ രീതി. അതിനദ്ദേഹം കെട്ടിപ്പടുത്തതാണ് ഫോർവേഡ് ബ്ലോക്ക്.

ത്രിപുരി കോൺഗ്രസ് സമ്മേളനം കഴിഞ്ഞതോടെ കോൺഗ്രസ്സിനുള്ളിൽതന്നെ സുസംഘടിതവും സുശിക്ഷിതവുമായ ഒരു ഇടതുപക്ഷചേരി വേണം എന്ന കാര്യം നേതാജിക്ക് ബോധ്യമായി. ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പ്രസിഡണ്ട് സ്ഥാനം ഒഴിയുംമുമ്പേ അദ്ദേഹം കോൺഗ്രസ്സിനുള്ളിലെ ഉത്പതിഷ്ണുക്കളായ പുരോഗമനവാദികളെ ഒന്നിച്ചണിനിരത്തിക്കൊണ്ട് ഒരു ഇടതുപക്ഷ ബ്ലോക്ക് രൂപീകരിക്കാനുള്ള ശ്രമങ്ങൾ തുടങ്ങി. ഇതാണ് 'ഫോർവേഡ് ബ്ലോക്ക്' ആയത്.

1939 മെയ്മാസം മുതൽ ഫോർവേഡ് ബ്ലോക്ക് പ്രവർത്തനങ്ങൾ രാജ്യമെങ്ങും സജീവമായി. കോൺഗ്രസ്സിന്റെ നയങ്ങളെ അത് നിശിതമായി വിമർശിച്ചു. ഇത്തരം പ്രവർത്തനങ്ങൾ തുടരരുത് എന്നു പുതിയ കോൺഗ്രസ് പ്രസിഡണ്ട് ഡോ. രാജേന്ദ്രപ്രസാദ് നേതാജിയോട് പറഞ്ഞു. ആ നിർദ്ദേശം ജനാധിപത്യവിരുദ്ധമായി തോന്നിയതുകൊണ്ട് അനുസരിക്കാൻ നേതാജി വിസമ്മതിച്ചു. ഇതിന്റെ ശിക്ഷാനടപടിയായി അദ്ദേഹത്തിനെ മൂന്നു കൊല്ലക്കാലത്തേക്ക് പാർട്ടിയിൽ ഏതെങ്കിലും അധികാരസ്ഥാനം വഹിക്കുന്നതിൽനിന്നും അയോഗ്യനാക്കി.

1939 സപ്തംബർ 3ന് മദ്രാസിലെ കടപ്പുറത്ത് ഫോർവേഡ് ബ്ലോക്കിന്റെ വൻ പൊതുയോഗത്തിൽ സംസാരിക്കവേയാണ് ബ്രിട്ടനും ജർമനിയും തമ്മിൽ യുദ്ധമാരംഭിച്ച കാര്യം നേതാ ജി അറിയുന്നത്. അദ്ദേഹം പ്രസംഗത്തിൽ പറഞ്ഞു: 'ഇന്ത്യയുടെ സുവർണാവസരം സമാഗതമായിരിക്കുന്നു. സ്വാതന്ത്ര്യത്തിനുവേണ്ടി അധീശശക്തിയുടെ നേർക്ക് നാം ഉടനെ ആഞ്ഞടിക്കണം'.

1939 ജൂൺ 22ന് ബോംബെയിൽ വച്ചാണ് ഫോർവേഡ് ബ്ലോക്കിന്റെ ഒന്നാം അഖിലേന്ത്യാ സമ്മേളനം നടന്നത്. സ്വന്തം കക്ഷികൾ പിരിച്ചുവിട്ട് ഫോർവേഡ് ബ്ലോക്കിൽ ലയിക്കണം എന്ന നേതാജിയുടെ അഭ്യർഥനയോട് മറ്റു ഇടതുപാർട്ടികൾ യോജിച്ചില്ല. കോൺഗ്രസ് സോഷ്യലിസ്റ്റ് പാർട്ടി എം.എൻ. റോയിയുടെ റാഡിക്കൽ ഡെമോക്രാറ്റിക് പാർട്ടി, നാഷണൽ ഫ്രണ്ട് എന്നിവർ ചേർന്ന് നേതാജി യെ ചെയർമാനാക്കിക്കൊണ്ട് ഒരു ഏകീകരണ കമ്മിറ്റി രൂപീകരിച്ചു. പക്ഷേ ഈ കക്ഷികൾക്കിടയിലുണ്ടായ യോജിപ്പില്ലായ്മ ഇടതുപക്ഷഏകീകരണകമ്മിറ്റിയേയും കോൺഗ്രസ്സിന്റെ ദുർബലഅനുകരണമാക്കിത്തീർത്തു. അങ്ങനെ യുദ്ധവിരുദ്ധപ്രവർത്തനവും തീക്ഷ്ണമായ സമരത്തിനുവേണ്ടിയുള്ള പ്രചാരണവും നേതാജിയുടേയും ഫോർവേഡ് ബ്ലോക്കിന്റെയും ചുമതലയിലായി.

1940ൽ ബീഹാറിലെ രാംഖറിൽവച്ച് 'അഖിലേന്ത്യാ അനുരഞ്ജന വിരുദ്ധ സമ്മേളനം' എന്ന പേരിൽ ഫോർവേഡ് ബ്ലോക്ക് പ്രവർത്തകരും സ്വാമി സഹജനാനന്ദ് സരസ്വതിയുടെ നേതൃത്വത്തിലുള്ള കിസാൻ സഭയിലെ അംഗങ്ങളും ചേർന്ന് ഒരു പരിപാടി സംഘടിപ്പിച്ചു. അതേസമയത്ത് അതേ സ്ഥലത്ത് കൂടിയിരുന്ന കോൺഗ്രസ് വാർഷികസമ്മേളനത്തേക്കാൾ ബൃഹത്തായിരുന്നു ഇത്.

1939 ആഗസ്ത് മാസത്തിൽ സ്വന്തം പത്രാധിപത്യത്തിൽ ഫോർവേഡ് ബ്ലോക്ക് എന്ന വാരിക നേതാജി തുടങ്ങി. അതിൽ നേതാജിഎഴുതിയ മുഖപ്രസംഗങ്ങളും ലേഖനങ്ങളും ഒരു കാലഘട്ടത്തെ പിടിച്ചുകുലുക്കിയവയായിരുന്നു.

അനുരഞ്ജനവിരുദ്ധസമ്മേളനത്തിനുശേഷം ബ്രിട്ടീഷ് സർക്കാർ ഫോർവേഡ് ബ്ലോക്ക് പ്രവർത്തകരെ വേട്ടയാടി. അവയൊന്നും കൂസാതെ 1940 ജൂണിൽ നേതാജി നാഗ്പൂരിൽ ഫോർവേഡ് ബ്ലോക്കിന്റെ രണ്ടാം സമ്മേളനം സംഘടിപ്പിച്ചു. 'എല്ലാ അധികാരങ്ങളും ഇന്ത്യൻ ജനതയിലേക്ക്' എന്ന മുദ്രാവാക്യം അദ്ദേഹം അപ്പോൾ പറഞ്ഞതാണ്.അധിക" 1942 ഓഗസ്റ്റിൽ ക്വിറ്റ് ഇന്ത്യാപ്രമേയം പാസായതിന് തൊട്ടുപിന്നാലെ ഫോർവേഡ് ബ്ലോക്കിനെ സർക്കാർ നിരോധിച്ചു. നേതാക്കളെ അറസ്റ്റ് ചെയ്ത് തുറുങ്കിലടച്ചു.നേതാജിയെ അറസ്റ്റ് ചെയ്ത് ജയിലിലും പിന്നീട് വീട്ട് തടങ്കലിലും പാർപ്പിച്ചു.

ഇന്ത്യൻ ഉപഭൂഖണ്ഡത്തിൽ ബ്രിട്ടീഷ് കൊളോണിയൽ അധിനിവേശത്തിനെതിരെ നടന്ന ഏറ്റവും വലിയ സായുധ ഇടപെടലായിരുന്നു ഇന്ത്യൻ നാഷണൽ ആർമി (ഐ.എൻ.എ)യുടേത്. വിമോചനത്തിന് യുദ്ധം മാർഗ്ഗമായി സ്വീകരിച്ച സംഘടനയും അതിൻെറ തന്ത്രങ്ങളും പിന്നീടുണ്ടായ ചരിത്ര സംഭവങ്ങളിൽ തട്ടി തകർന്നു .

ക്യാപ്റ്റൻ ലക്ഷ്മി  അടക്കം കൈവിരലിലെണ്ണാവുന്ന മലയാളികളേ ഐ.എൻ.എയുടെ ഇതുവരെ എഴുതപ്പെട്ട ചരിത്രത്തിൽ വന്നിട്ടുള്ളൂ. പക്ഷേ, അതല്ല വാസ്തവം. തുടക്കം മുതൽ അവസാനം വരെ എല്ലാ അർത്ഥത്തിലും മലയാളി പങ്കാളിത്തത്താൽ നിറഞ്ഞതാണ് ഐ.എൻ.എ. രൂപീകരണം, പോരാട്ടമുഖങ്ങൾ, സൈദ്ധാന്തിക-രാഷ്ട്രീയ നേതൃത്വം, സംഘാടനം തുടങ്ങി എല്ലാ മേഖലകളിലും മലയാളികൾ സജീവ സാന്നിദ്ധ്യമായിരുന്നു. ഐ.എൻ.എ തെറ്റിധരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നത് മലയായിലും ബർമയിലും സിംഗപ്പുരിലും വിവിധ തൊഴിൽ ചെയ്തിരുന്ന മലയാളികളുടെ കൂട്ടമായ പങ്കാളിത്തമെന്ന നിലയികൂടിയാണ്. ഈ സ്ഥലങ്ങളിൽ എസ്റ്റേറ്റ് ജീവനക്കാരായും ബ്രിട്ടീഷ് സൈന്യത്തിലെ ശിപായികളും, മറ്റ് തൊഴിൽമേഖലയിൽ വ്യാപരിച്ചിരുന്നവരും ഐ.എൻ.എയിൽ ചേർന്നു എന്നത് സത്യം തന്നെയാണ്. പക്ഷേ, ഇങ്ങ് കേരളത്തിലും ഐ.എൻ.എ സജീവമായ പ്രവർത്തനം ഏറ്റെടുത്ത്, ആളുകളെ സൈന്യത്തിലേക്കും ഫോർഫേഡ് ബ്ളോക്കിലേക്കും റിക്രൂട്ടും ചെയ്തിരുന്നു. 

സമരത്തിന്റെ 'ഫോർവേഡ് ബ്ലോക്ക്'
ഫോർവേഡ് ബ്ലോക്കിനെതിരെ കേരളത്തിലെ കമ്യൂണിസ്റ്റ് നിലപാടുകൾ
രൂപികരണം
ഫോർവേഡ് ബ്ലോക്കിൻറെ കേരളത്തിലെ പ്രവത്തനങ്ങളും,ഭരണകൂടം കണ്ടുകെട്ടിയ പ്രകടനപത്രികയും