ആദ്യകാലത്തുതന്നെ ഭദ്രാചലത്ത് ഒരു ക്ഷേത്രമുണ്ടായിരുന്നുവെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ, അതിന്റേതായ യാതൊരു ലക്ഷണവും ഇന്നില്ല. ബ്രഹ്മപുരാണത്തിൽ ക്ഷേത്രത്തെക്കുറിച്ചും അതിന്റെ പ്രാധാന്യത്തെക്കുറിച്ചും പരാമർശമുണ്ട്. തന്നെ ഭജിയ്ക്കുന്നവർക്കെല്ലാം വൈകുണ്ഠരാമൻ അറിവു നൽകുമെന്ന് അതിൽ പറയുന്നു. ആദി ശങ്കരാചാര്യരും തിരുമങ്കൈ ആഴ്വാരും ക്ഷേത്രത്തിൽ വന്നതായും പറയപ്പെടുന്നു. പിന്നീടേതോ കാലത്ത് വൈദേശികാക്രമണം മൂലമോ മറ്റോ ആകണം ആദ്യക്ഷേത്രം നശിച്ചുപോയിട്ടുണ്ടാകുക. 

നിലവിലുള്ള ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ചരിത്രം തുടങ്ങുന്നത് പതിനേഴാം നൂറ്റാണ്ടിലാണ്. ചിതലരിച്ചുകിടക്കുകയായിരുന്നു അപ്പോൾ വിഗ്രഹങ്ങൾ. പോകാല ദമ്മക്ക എന്നുപറയുന്ന ആദിവാസി സ്ത്രീ ചിതൽപ്പുറ്റിൽ അസാധാരണമായ എന്തോ തെളിയുന്നതായി കാണുകയും അന്വേഷിച്ചുനോക്കിയപ്പോൾ അവ ദൈവവിഗ്രഹങ്ങളാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കുകയും ചെയ്തു. തുടർന്ന്, നദിയിൽ നിന്ന് വെള്ളം കൊണ്ടുവന്ന് അവർ ചിതൽപ്പുറ്റ് അലിയിച്ച് വിഗ്രഹങ്ങൾ വീണ്ടെടുത്തു. പിന്നീട് അവർ പ്രതിഷ്ഠകൾക്ക് ഒരു മണ്ഡപവും പണിതു. അവരും മറ്റ് ആദിവാസികളും വിഗ്രഹത്തിൽ തങ്ങളുടേതായ രീതിയിൽ പൂജ നടത്തിപ്പോന്നു. ഗോൽക്കൊണ്ട സുൽത്താൻ അബ്ദുഹസ്സൻ താനിഷായുടെ ഭരണകാലത്ത്, ഭദ്രാചലത്തെ തഹസിൽദാരായിരുന്ന കഞ്ചർല ഗോപണ്ണ ഹിന്ദുക്കളിൽ നിന്ന് ജസിയ നികുതി പിരിയ്ക്കുന്നതിന്റെ ഭാഗമായി സഞ്ചാരം നടത്തുന്നതിനിടയിൽ, അദ്ദേഹം മണ്ഡപത്തോടുകൂടിയ ശ്രീരാമ-സീതാ-ലക്ഷ്മണവിഗ്രഹങ്ങൾ കാണുകയുണ്ടായി. തികഞ്ഞ രാമഭക്തനായിരുന്ന ഗോപണ്ണ നികുതി പിരിച്ചുകിട്ടിയ കാശുകൊണ്ട് ഇഷ്ടദേവന് ക്ഷേത്രം നിർമ്മിയ്ക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. ആദ്യകാലത്ത് നാട്ടുകാരായ ഹിന്ദുക്കളുടെ കയ്യിൽ നിന്ന് കടുത്ത വിമർശനം ഏറ്റുവാങ്ങിയ ഗോപണ്ണ, എന്നാൽ എങ്ങനെയും ക്ഷേത്രം പണിതീർക്കണമെന്ന ഉദ്ദേശ്യത്തോടെ നികുതി പിരിയ്ക്കുകയും രാമക്ഷേത്രം പണിതുതീർക്കുകയും ചെയ്തു. ശ്രീരാമനെക്കൂടാതെ മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ നാലാമത്തെ അവതാരമായ നരസിംഹമൂർത്തി, രംഗനാഥസ്വാമി, ഗോവിന്ദരാജസ്വാമി, ഹനുമാൻ, ഗണപതി, ശിവൻ തുടങ്ങിയവർക്കും ക്ഷേത്രങ്ങൾ പണിതു. ഗോപണ്ണയുടെ ഭക്തിയിൽ പ്രസന്നനായ സ്ഥലത്തെ മുസ്ലിം സിദ്ധനായിരുന്ന കബീർദാസ് (പതിനഞ്ചാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ഇതേ പേരും ആശയവുമായി ജീവിച്ച ഉത്തരേന്ത്യൻ സിദ്ധനല്ല), അദ്ദേഹത്തിന് 'രാമദാസ്' എന്ന പേര് സമ്മാനിച്ചു.

ക്ഷേത്രനിർമ്മാണത്തിന് ഏകദേശം ആറുലക്ഷം വരാഹം തുക ചെലവായി. നികുതിപ്പണം വഴിവിട്ട് ചെലവഴിച്ച രാമദാസിനെ താനിഷാ ജോലിയിൽ നിന്ന് പുറത്താക്കുകയും അദ്ദേഹത്തെ ജയിലിൽ അടയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. പന്ത്രണ്ടുവർഷം കഠിനതടവാണ് അദ്ദേഹത്തിന് വിധിച്ചത്. പന്ത്രണ്ടുവർഷത്തിനുള്ളിൽ തുക തിരിച്ചടച്ചില്ലെങ്കിൽ രാമദാസിനെ തൂക്കിക്കൊല്ലാനും താനിഷാ വിധിച്ചു. പന്ത്രണ്ടുവർഷം തികയുന്നതിന്റെ തലേന്ന് രാത്രി ശ്രീരാമനും ലക്ഷ്മണനും താനിഷായുടെ സ്വപ്നത്തിൽ വരികയും തുക തിരിച്ചടയ്ക്കുകയും ചെയ്തു എന്നാണ് കഥ. താനിഷാ ഉണർന്നുനോക്കിയപ്പോൾ അദ്ദേഹം യഥാർത്ഥ സ്വർണ്ണനാണയങ്ങൾ കാണുകയും രാമദാസിനെ വിട്ടയയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. തുടർന്ന് അദ്ദേഹം രാമദാസിന് പെൻഷൻ അനുവദിയ്ക്കുകയും ഭദ്രാചലം ക്ഷേത്രത്തിന് പ്രത്യേക സമർപ്പണങ്ങൾ നടത്തുകയും ചെയ്തു. 

രാമദാസിന്റെ കാലം കഴിഞ്ഞ് വർഷങ്ങൾക്കുശേഷം, ക്ഷേത്രം കാഞ്ചീപുരം സ്വദേശിയായിരുന്ന വരദ രാമദാസിന്റെയും ഗുണ്ടൂർ സ്വദേശിയായിരുന്ന ലക്ഷ്മീനരസിംഹദാസിന്റെയും ഉടമസ്ഥതയിലായി. നിരവധി കാലം അവർ ഇവിടെ ഭജന നടത്തിക്കഴിഞ്ഞുകൂടി. വരദ രാമദാസിന്റെ മരണശേഷം ലക്ഷ്മീനരസിംഹദാസ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മൃതദേഹവുമായി ഗോദാവരീനദിയിൽ ഇറങ്ങുകയും ആത്മഹത്യ ചെയ്യുകയും ചെയ്തു.

1956-ൽ ആന്ധ്രാപ്രദേശ് സംസ്ഥാനത്തിന്റെ വികസനം വരും വരെ ഗോദാവരി ജില്ലയുടെ ഭാഗമായിരുന്നു ഭദ്രാചലം. ആന്ധ്രാപ്രദേശ് വികസനത്തിനുശേഷം ഖമ്മം ജില്ലയുടെ ഭാഗമായി ഭദ്രാചലം മാറി. 1958-ൽ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഉടമസ്ഥാവകാശം ആന്ധ്രാപ്രദേശ് ദേവസ്വം വകുപ്പ് ഏറ്റെടുത്തു. 1960-ൽ അന്നത്തെ ആന്ധ്രാപ്രദേശ് ദേവസ്വം മന്ത്രി കല്ലൂരി ചന്ദ്രമൗലിയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ ക്ഷേത്രത്തിൽ വൻ തോതിൽ നവീകരണപ്രവൃത്തികൾ നടത്തി. ഭദ്രാചലത്തെ ശ്രീരാമനവമിയുടെ മുഖ്യപ്രായോജകരായും സർക്കാർ മാറുകയുണ്ടായി.

1986 ഓഗസ്റ്റിൽ ഗോദാവരീനദിയിലുണ്ടായ വെള്ളപ്പൊക്കത്തിൽ ക്ഷേത്രത്തിന് വൻ ഭീഷണിയുണ്ടായി. ക്ഷേത്രത്തിനടുത്തുള്ള തെരുവുകളും കടകളും വീടുകളുമെല്ലാം അഞ്ചുദിവസം വെള്ളത്തിലായി. പലരും സാധനങ്ങളുമായി ക്ഷേത്രത്തിൽ അഭയം തേടി. ക്ഷേത്രത്തിലെ കല്യാണമണ്ഡപം വെള്ളപ്പൊക്കത്തിൽ തകർന്നുപോയി. എന്നാൽ, ക്ഷേത്രത്തിലെ മുഖ്യപൂജാരിയായിരുന്ന പി. ശേഷാചാര്യലുവും മറ്റ് പൂജാരിമാരും യാതൊരു മുടക്കവും കൂടാതെ പൂജകൾ നടത്തിപ്പോന്നു.

2009 മുതൽ 2014 വരെ ആഞ്ഞടിച്ച തെലങ്കാന പ്രക്ഷോഭത്തിൽ ഇരുസംസ്ഥാനക്കാരും ഭദ്രാചലത്തിനുവേണ്ടി മുറവിളി കൂട്ടി. പിന്നീട്, തെലങ്കാനയുടെ ആദ്യ മുഖ്യമന്ത്രിയായി മാറിയ കെ. ചന്ദ്രശേഖർ റാവു അടക്കമുള്ള പ്രമുഖ നേതാക്കന്മാർ ഭദ്രാചലം വിട്ടുകൊടുക്കില്ല എന്ന വാദത്തിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുകയും ഒടുവിൽ തെലങ്കാനയുടെ ഭാഗമായി ഭദ്രാചലം മാറുകയും ചെയ്തു. 2016 ഒക്ടോബറിൽ ഖമ്മം ജില്ല വിഭജിച്ച് ഭദ്രാദ്രി കോത്തഗുഡം ജില്ല രൂപവത്കരിച്ചപ്പോൾ ക്ഷേത്രം അതിന്റെ ഭാഗമായി..

ക്ഷേത്രനിർമ്മിതി
ഐതിഹ്യം
ചരിത്രം
ക്ഷേത്രപരിസരവും മതിലകവും