കശേരുകികളിൽ ഏറ്റവും പ്രാധാന്യം അർഹിക്കുന്ന അന്തഃസ്രാവി പിറ്റ്യൂറ്ററിയാണ്(Pituitary). ഇത് ഒൻപത് പ്രധാന ഹോർമോണുകൾ സ്രവിക്കുന്നു. മുൻപിറ്റ്യൂറ്ററി (അഡിനോഹൈപ്പോഫൈസിസ്)യുടെ ഒരു ഭാഗമായ പാഴ്സ് ഇന്റർമീഡിയ (pars intermedia) സ്രവിക്കുന്ന ഹോർമോൺ ആണ് ഇന്റർമെഡിൻ. ഇത് ചർമത്തിലുള്ള മെലനോഫോറുകളെ (melanophores) വികസിപ്പിച്ച് തൊലിക്ക് പൊതുവേ ഒരു കറുപ്പുനിറം നൽകുന്നു. ചില സമയത്ത് ഇത് മെലാനിൻ (melanin) ഉത്പാദിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യാറുണ്ട്. ഇന്റർമെഡിന്റെ പ്രക്രിയ കൂടുതൽ പ്രകടമായി കാണുന്നത് ഉഭയജീവികളിൽ (amphibia) ആണ്.

അഡിനോഹൈപ്പോഫൈസിസിന്റെ ഭാഗമായ പാഴ്സ്ഡിസ്റ്റാലിസ് (pars distalis) ആറു ഹോർമോണുകൾ സ്രവിക്കുന്നു. ഇവയിൽ ഒന്നാമത്തേതായ വളർച്ചാഹോർമോൺ അഥവാ സൊമാറ്റോട്രോപ്പിൻ (STH) വളർച്ചയെ (പ്രത്യേകിച്ച് എല്ലുകളുടേയും മാംസപേശികളുടേയും) ഉത്തേജിപ്പിക്കുകയും നൈട്രജൻ വിസർജനം കുറയ്ക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇത് രക്തത്തിലുള്ള ഗ്ലൂക്കോസിന്റെ അളവ് കൂട്ടുന്ന (ഹൈപ്പർഗ്ളൈസീമിയ) ഗ്ലൂക്കഗോൺ (glucagon) എന്ന ഹോർമോൺ സ്രവിക്കാൻ പാൻക്രിയാസിലെ ആൽഫാ കോശങ്ങളെ (alpha cells) ഉത്തേജിപ്പിക്കുന്നു.

പാഴ്സ് ഡിസ്റ്റാലിസ് സ്രവിക്കുന്ന അഡ്രിനോ കോർട്ടിക്കോ ട്രോപ്പിക്ക് ഹോർമോൺ (ACTH) അഡ്രിനൽ കോർട്ടക്സിനെ (adrenal cortex) ഉത്തേജിപ്പിച്ച് അതിന്റെ കോശങ്ങളെ വലുതാക്കുകയും അതിൽനിന്ന് കൂടുതൽ ഹോർമോൺ സ്രവിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. എ.സി.റ്റി.എച്ചിന്റെ രക്തത്തിലേക്കുള്ള പ്രവാഹം ഒരു പുനർനിവിഷ്ഠ പ്രക്രിയ (Feed back process) വഴി നിയന്ത്രിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. രക്തത്തിൽ അഡ്രിനോ കോർട്ടിക് ഹോർമോണിന്റെ അളവു കൂടുമ്പോൾ പിറ്റ്യൂറ്ററിയിൽനിന്നുള്ള എ.സി.റ്റി.എച്ചിന്റെ പ്രവാഹം കുറയുന്നു; അതുപോലെതന്നെ മറിച്ചും. എ.സി.റ്റി.എച്ചിന്റെ പ്രവാഹം കുറയുന്നതോടൊപ്പം അഡ്രിനോ കോർട്ടിക് ഹോർമോണിന്റെ അഥവാ ഹോർമോണുകളുടെ രക്തത്തിലേക്കുള്ള പ്രവാഹവും കുറയുന്നു. അസാധാരണമായുള്ള പ്രചോദനങ്ങളും എ.സി.റ്റി.എച്ചിന്റെ സ്രവണത്തെ ഉത്തേജിപ്പിക്കാറുണ്ട്. മത്സ്യങ്ങളിൽ എ.സി.റ്റി.എച്ചിന്റെ മറ്റൊരു കർത്തവ്യം മെലാനിൻ നിക്ഷേപത്തെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുകയെന്നതാണ്.

പാഴ്സ് ഡിസ്റ്റാലിസിൽനിന്നുള്ള മൂന്നാമത്തെ ഹോർമോണാണ് തൈറോട്രോപ്പിക് ഹോർമോൺ (Thyroid Stimulating Hormone-TSH). ഇത് തൈറോയ്ഡ് ഗ്രന്ഥിയുടെ വളർച്ചയേയും തൈറോക്സിന്റെ (thyroxine) സ്രവണത്തേയും പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നു. രക്തത്തിലുള്ള തൈറോക്സിന്റെ അളവു കൂടുമ്പോൾ റ്റി.എസ്.എച്ചിന്റെ സ്രവണം നിലയ്ക്കുന്നു. പിറ്റ്യൂറ്ററിയിൽനിന്നുള്ള റ്റി.എസ്.എച്ചിന്റെ സ്രവണത്തിൽ ഒരു ന്യൂറോ-എൻഡോക്രൈൻ മെക്കാനിസം കൂടി ഉള്ളതായി അറിവായിട്ടുണ്ട്. അന്തരീക്ഷത്തിന്റെ ചൂടു കുറയുമ്പോൾ ഹൈപ്പോതലാമസ്-ഹൈപ്പോഫൈസിയൽ പാത, മീഡിയൻ എമിനൻസ്, ഹൈപ്പോഫൈസിയൽ പോർട്ടൽ സിസ്റ്റം ഇവ വഴി അഡിനോഹൈപ്പോഫൈസിസിലേക്ക് റ്റി.എസ്.എച്ച്. സ്രവണത്തിനാവശ്യമായ പ്രചോദനം അയയ്ക്കുകയും തത്ഫലമായി തൈറോക്സിന്റെ അളവ് രക്തത്തിൽ കൂടുകയും ചെയ്യുന്നു.

പാഴ്സ് ഡിസ്റ്റാലിസ് സ്രവിക്കുന്ന മറ്റൊരു ഹോർമോണാണ് ഫോളിക്കിൾ സ്റ്റിമുലേറ്റിങ് ഹോർമോൺ (FSH). ഇത് അണ്ഡാശയത്തിലുള്ള (ovary) ഫോളിക്കിളുകളുടേയും പുരുഷബീജത്തെ (sperm) ഉത്പാദിപ്പിക്കുന്ന ട്യൂബുകളുടേയും വളർച്ചയെ ഉത്തേജിപ്പിക്കുന്നു. ഒരു പുനർനിവിഷ്ഠ പ്രക്രിയവഴിയാണ് ഇതിന്റേയും സ്രവണം നിയന്ത്രിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്. രക്തത്തിലുള്ള ലൈംഗിക ഹോർമോണുകളുടെ (sex hormones) അളവു കൂടുന്നതോടെ എഫ്.എസ്.എച്ചിന്റെ സ്രവണം നിലയ്ക്കുന്നു. പക്ഷികളിൽ ഒരു ന്യൂറോ-എൻഡോക്രൈൻ റിഫ്ലക്സ് മൂലമാണ് എഫ്.എസ്.എച്ചിന്റെ സ്രവണനിയന്ത്രണം. പകലിന്റെ ദൈർഘ്യം കൂടുമ്പോൾ കണ്ണിലുള്ള സംവേദക കേന്ദ്രങ്ങൾക്ക് (sensory centre) കൂടുതൽ പ്രചോദനം ലഭിക്കുന്നു. ഈ പ്രചോദനങ്ങൾ ഹൈപോതലാമസ്-മീഡിയൻ എമിനൻസ് വഴി എഫ്.എസ്.എച്ച്. സ്രവിക്കുന്ന കോശങ്ങളിൽ എത്തുകയും അവ ഹോർമോൺ സ്രവിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

പാഴ്സ് ഡിസ്റ്റാലിസിൽ നിന്നുള്ള മറ്റൊരു ഹോർമോണായ ലൂട്ടിനൈസിങ് ഹോർമോണും എൽ.എച്ച്. അന്തരാളീകോശങ്ങളെ പ്രചോദിപ്പിക്കുന്ന ഐ.സി.എസ്.എച്ച്. (interstitial cell stimulating hormone-ICSH)-ഉം ഒന്നുതന്നെയാണെന്നു കരുതപ്പെടുന്നു. പിറ്റ്യൂറ്ററി എടുത്തുമാറ്റിയ സസ്തനികളിൽ എൽ.എച്ച്. ജനനഗ്രന്ഥികളിലെ അന്തരാളീ കോശങ്ങളുടെ നിലനില്പിനു സഹായകമാകുന്നു. മാത്രമല്ല എൽ.എച്ച്. അണ്ഡോത്സർഗത്തെ (ovulation) പ്രേരിപ്പിക്കുകയും അണ്ഡാശയഫോളിക്കിളിനെ ലൂട്ടിനൈസ് ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നു. പക്ഷികളിൽ എൽ.എച്ചിന് തൂവലുകളുടെ വർണവിതാനത്തിൽ ഒരു പങ്കുണ്ടെന്ന് തെളിയിച്ചിട്ടുണ്ട്. എൽ.എച്ചിന്റെ സ്രവണത്തെ ഈസ്ട്രജൻ (oestrogen) പ്രചോദിപ്പിക്കുന്നു. ഒരു ന്യൂറോ-എൻഡോക്രൈൻ റിഫ്ലക്സ് മൂലവും എൽ.എച്ച്. സ്രവിപ്പിക്കാൻ കഴിയുമെന്നു സ്ഥാപിച്ചിട്ടുണ്ട്. മുയലുകളിൽ സംയോഗം നടക്കുമ്പോഴുണ്ടാകുന്ന പ്രചോദനം തലച്ചോറിലേക്ക് ചെല്ലുന്നു. ഇതിന്റെ ഫലമായി എൽ.എച്ച് രക്തത്തിലേക്ക് പ്രവഹിക്കുകയും അണ്ഡോത്സർഗം നടക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അണ്ഡത്തിന്റെ സേകസാധ്യത ഇതിനാൽ ഉറപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ലാക്ടോജനിക് ഹോർമോൺ (ലൂട്ടിയോ ട്രോപ്പിക് ഹോർമോൺ എൽ.റ്റി.എച്ച്. അഥവാ മാമോട്രോപ്പിക് ഹോർമോൺ എം.എച്ച് പാഴ്സ് ഡിസ്റ്റാലിസിൽനിന്നുദ്ഭവിക്കുന്ന പ്രധാനപ്പെട്ട വേറൊരു ഹോർമോണാണ്. ഇത് സ്തനങ്ങളിൽ ക്ഷീരോത്പാദനത്തെ പ്രചോദിപ്പിക്കുന്നു. കോർപ്പസ് ലൂട്ടിയത്തിൽനിന്ന് പ്രോജിസ്റ്ററോൺ സ്രവിക്കുന്നതും ഈ ഹോർമോണിന്റെ പ്രവർത്തനഫലമായാണ്. കരയിൽ ജീവിക്കുന്ന സാലമാൻഡറുകളിൽ പ്രായപൂർത്തിയായവ പ്രദർശിപ്പിക്കുന്ന "വാട്ടർഡ്രൈവ്" അഥവാ വെള്ളത്തിലേക്കുള്ള പാച്ചിൽ ഈ ഹോർമോൺ മൂലമാകുന്നു. ഹൈപ്പോതലാമസാണ് എൽ.റ്റി.എച്ചിന്റെ സ്രവണത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്നത്.

ഓക്സിടോസിനും, പ്രതിമൂത്രസംവർധക ഹോർമോണും (Anti diuretic Hormone- എ.ഡി.എച്ച്.) ആണ് പിറ്റ്യൂറ്ററി (ന്യൂറോഹൈപ്പോഫൈസിസ്)യിൽനിന്ന് പുറപ്പെടുന്ന രണ്ടു പ്രധാനപ്പെട്ട ഹോർമോണുകൾ. ഇവ ഉത്പാദിപ്പിക്കുന്ന കോശങ്ങൾ തലച്ചോറിൽ ഹൈപ്പോതലാമസിനുള്ളിലായി സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നു. ഈ ഹോർമോണുകൾ നാലു വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങളിൽ വേർതിരിച്ചെടുത്തിട്ടുണ്ട്. ഇതിൽ ലൈസിൻ വാസോപ്രസിൻ, ആർജിനിൻ വാസോപ്രസിൻ എന്നിവ എ.ഡി.എച്ചിന്റെ രണ്ടു രൂപങ്ങളും, ഓക്സിടോസിനും ആർജിനിൻ വാസോടോസിനും ഓക്സിടോസിന്റെ രണ്ടു രൂപങ്ങളുമാണ്. ഇവയെല്ലാം തന്നെ രക്തസമ്മർദത്തെ പലവിധത്തിൽ ബാധിക്കുന്നതായി കണ്ടിട്ടുണ്ട്. ഓരോ ജന്തുവിഭാഗത്തിലും ഇവയുടെ പ്രവർത്തനരീതി വ്യത്യസ്തമാണ്. ഓക്സിടോസിന് സ്തനങ്ങളിൽനിന്ന് പാല് പുറത്തേക്കു പ്രവഹിപ്പിക്കാനുള്ള കഴിവുകൂടി ഉണ്ട്. പ്രസവത്തിലും അണ്ഡാശയനാളികളിൽകൂടി മുൻപോട്ടുള്ള പുംബീജചലനത്തിലും ഓക്സിടോസിനു പങ്കുണ്ടെന്നു തെളിയിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്.

പാൻക്രിയാസ് (ആഗ്നേയഗ്രന്ഥി)
അഡ്രിനൽ
പാരാതൈറോയ്ഡ്
പിറ്റ്യൂറ്ററി