1890-കളുടെ മധ്യത്തിൽ കൽക്കട്ടയിലെ പരുത്തിത്തുണി മില്ലുകളിൽ നടന്ന ലഹളകളെത്തുടർന്നാണ് ഇന്ത്യയിൽ ട്രേഡ് യൂണിയൻ പ്രസ്ഥാനം ആവിർഭവിക്കുന്നത്. അക്കാലത്ത് ബോംബെയിലേയും കൽക്കട്ടയിലേയും തുണിമില്ലുകളിലെ തൊഴിൽ സാഹചര്യം മനുഷ്യത്വരഹിതമായിരുന്നു. 1881-ലേയും 1891-ലേയും ഫാക്ടറി ആക്റ്റുകളിലെ വ്യവസ്ഥകൾ മിക്ക മില്ലുടമകളും നടപ്പാക്കിയിരുന്നില്ല. ഒരു ദിവസം 15 മുതൽ 18 വരെ മണിക്കൂർ പണിയെടുക്കാൻ തൊഴിലാളികൾ നിർബന്ധിതരായിരുന്നു. ഈ വർഷങ്ങളിൽ ബോംബെ, കൽക്കട്ട, അഹമ്മദാബാദ്, സൂററ്റ്, മദ്രാസ്, കോയമ്പത്തൂർ എന്നീ സ്ഥലങ്ങളിൽ പ്രവർത്തിച്ചിരുന്ന തുണിമില്ലുകൾ, റെയിൽവേ, തോട്ടങ്ങൾ, പോസ്റ്റ് ആൻഡ് ടെലഗ്രാഫ് തുടങ്ങിയ സ്ഥാപനങ്ങളിലെ തൊഴിലാളികൾ പല തരത്തിലുള്ള പ്രക്ഷോഭങ്ങൾ നടത്തിയിരുന്നു. സാമൂഹിക പരിഷ്കർത്താവായിരുന്ന, ഫൂലെയുടെ അനുയായിയായിരുന്ന എൻ.എം. ലോക്കാ 1880-ൽ "ദീനബന്ധു" എന്ന പേരിൽ ഒരു വാരിക ആരംഭിക്കുകയും തൊഴിലാളികളുടെ പ്രശ്നങ്ങൾ പ്രചരിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. തൊഴിൽ സമയം കുറയ്ക്കണമെന്നാവശ്യപ്പെടുന്ന യോഗങ്ങൾ സംഘടിപ്പിക്കുകയും 1890-ൽ "ബോംബെ മിൽ ഹാൻഡ്സ് അസോസിയേഷൻ" രൂപീകരിക്കുകയും ചെയ്തു. തന്നെ സമീപിക്കുന്നവർക്ക് ഉപദേശങ്ങൾ നൽകുന്നതിനുവേണ്ടി ലോക്കാ ഒരു ഓഫീസ് തുറന്നു പ്രവർത്തിപ്പിച്ചു. ബ്രഹ്മസമാജം}ബ്രഹ്മസമാജ പ്രവർത്തകനായിരുന്ന ശശിപാദ ബാനർജി ബംഗാളിലെ തുണിമിൽ തൊഴിലാളികൾക്കിടയിൽ സമാന പ്രവർത്തനങ്ങൾ ആരംഭിച്ചു. തൊഴിലാളികൾക്കിടയിൽ അവകാശബോധം വളർത്തുന്നതിനുവേണ്ടി അദ്ദേഹം 1874-ൽ "ഭാരത് ശ്രമജീവി" എന്നൊരു പ്രസിദ്ധീകരണം ആരംഭിക്കുകയും ചെയ്തു. തേയിലത്തോട്ടങ്ങളിലെ അടിമത്തപരമായ തൊഴിൽ സാഹചര്യങ്ങൾക്കെതിരായി ബംഗാളി ബുദ്ധിജീവിയായ ദ്വാരക്നാഥ് ഗാംഗുലിയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ 1880-ൽ വമ്പിച്ച പ്രചാരണം നടന്നു. 1882-നും 1890-നുമിടയിൽ മദ്രാസിലും ബോംബെയിലും ചെറുതും വലുതുമായ 25-ഓളം പണിമുടക്കുകൾ നടന്നതായി രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. 1899-ൽ [ഇന്ത്യൻ റെയിൽവേ|റെയിൽവേയിലാണ്]] ആദ്യമായി സംഘടിതവും രാജ്യവ്യാപകവുമായ പണിമുടക്കു നടന്നത്. [ബാല ഗംഗാധര തിലകൻ|ബാലഗംഗാധര തിലകന്റെ]] പത്രാധിപത്യത്തിലുണ്ടായിരുന്ന മറാത്ത, കേസരി തുടങ്ങിയ മാസികകൾ പണിമുടക്കിനെ പിന്തുണച്ചിരുന്നു. ബംഗാളിലെ സ്വദേശിപ്രസ്ഥാനം ട്രേഡ് യൂണിയൻ പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ വളർച്ചയ്ക്ക് ഗണ്യമായ സംഭാവന നൽകിയിട്ടുണ്ട്. 

സോവിയറ്റ്‌ യൂണിയൻ
ചരിത്രം
ട്രേഡ് യൂണിയനുകൾ ഇന്ത്യയിൽ
തുടക്കം