ജനാധിപത്യത്തിനെതിരെയുള്ള പ്ലേറ്റോയുടെ നിലപാട് പ്രസിദ്ധമാണ്. ആധുനികാലത്ത് പ്ലേറ്റോ ഏറ്റവുമേറെ വിമർശിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളതും അതിന്റെ പേരിലാണ്. ഇത്തരം വിമർശനങ്ങളിൽ ഏറ്റവും മൗലികവും നിശിതവുമായത് ബ്രിട്ടീഷ് തത്ത്വചിന്തകൻ കാൾ പോപ്പർ (1902-1994) 1945-ൽ പ്രസിദ്ധീകരിച്ച തുറന്ന സമൂഹവും അതിന്റെ ശത്രുക്കളും (Open Society and Its Enemies) എന്ന പുസ്തകത്തിൽ നടത്തിയതാണ്. പ്ലേറ്റോയുടെ സങ്കല്പത്തിലെ രാഷ്ട്രം, പ്രയോഗത്തിൽ, നുണപ്രചരണത്തിന്റേയും മൃഗീയശക്തിയുടേയും അടിത്തറയിൽ നിലനിൽക്കുന്ന ആധുനിക സ്വേഛാധിപത്യങ്ങളേപോലെയായിരിക്കുമെന്നാണ് യൂറോപ്പിനെ ഗ്രസിച്ച നാസി ഭീകരതയുടെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ എഴുതിയ ആ കൃതിയിൽ പോപ്പർ പറഞ്ഞത്. പ്ലേറ്റോയുടെ ധിഷണയുടെ പ്രഭാവത്തിൽ മയങ്ങി, എല്ലാക്കാലത്തേയും വ്യാഖ്യാതാക്കൾ, അദ്ദേഹം വിഭാവന ചെയ്ത സമൂഹത്തിന്റെ ബീഭത്സത തിരിച്ചറിയാതെ പോയി എന്നും പോപ്പർ കുറ്റപ്പെടുത്തി.
സോക്രട്ടീസ് പ്രധാനപങ്കാളിയായിരുന്ന ആശയസം‌വാദങ്ങളുടെ ചിത്രീകരണം എന്ന മട്ടിലാണ് പ്ലേറ്റോയുടെ ഡയലോഗുകളെല്ലാം തന്നെ എഴുതപെട്ടിരിക്കുന്നത്. എന്നാൽ പ്ലേറ്റോയുടെ പേന വരച്ചുകാട്ടുന്ന സോക്രട്ടീസിനെ പരിചയപ്പെട്ടവരെയൊക്കെ കുഴക്കുന്ന പ്രശ്നം ആ ചിത്രീകരണം ഏതളവോളം ചരിത്രത്തിലെ സോക്രട്ടീസിന്റെ ആശയങ്ങളോടും വ്യക്തിത്ത്വത്തോടു തന്നെയും നീതിപുലർത്തുന്നുണ്ടെന്നതാണ്. സ്വേഛാധിപത്യത്തെപിന്തുണച്ച്, സോക്രട്ടീസിന്റേതെന്ന മട്ടിൽ പ്ലേറ്റോ പ്രകടിപ്പിക്കുന്ന അഭിപ്രായങ്ങൾ സോക്രട്ടീസിന്റേതായിരിക്കാൻ വഴിയില്ലെന്ന് പോപ്പർ പറയുന്നുണ്ട്. ഇതേക്കുറിച്ച് ശ്രദ്ധേയമായ ഒരു നിരീക്ഷണം ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിലെ പ്രഖ്യാതതത്ത്വചിന്തകൻ ബെർട്രാൻഡ് റസ്സൽ നടത്തിയിട്ടുണ്ട്.
തന്റെ ചിത്രീകരണത്തിലെ സോക്രട്ടീസ് ഏതളവുവരെ ചരിത്രത്തിലെ സോക്രട്ടീസായിരിക്കാൻ പ്ലേറ്റോ അനുവദിച്ചുവെന്നോ ഏതളവുവരെ ഡയലോഗുകളിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത് പ്ലേറ്റോയുടെ അഭിപ്രായങ്ങൾ ഏറ്റുപറയുന്ന സോക്രട്ടീസ് എന്നു പേരുള്ള കഥാപാത്രം മാത്രമാണെന്നോ വ്യക്തമല്ല. പ്ലേറ്റോ, തത്ത്വചിന്തകനെന്നതിനപ്പുറം അസാമാന്യമാം വിധം ഭാവനാശാലിയായ ഒരെഴുത്തുകാരൻ കൂടിയായിരുന്നു. പ്ലേറ്റോയുടെ കല്പനാചാതുര്യമാണ് ഒരു ചരിത്രകാരനെന്ന നിലയിലുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിശ്വസനീയതയിൽ നിഴൽ വീഴ്ത്തുന്നത്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ സോക്രട്ടീസിന്റേത് യുക്തിഭംഗങ്ങളൊന്നുമില്ലാതെ, അസാമാന്യമാംവിധം ആകർഷണീയത കാട്ടുന്ന ഒരു വ്യക്തിത്ത്വമാണ്. അത്തരമൊരു വ്യക്തിത്ത്വം സങ്കല്പിച്ചെടുക്കുകയെന്നത്, മിക്കവാറും മനുഷ്യരുടെ കഴിവിനപ്പുറമാണ്. പക്ഷേ പ്ലേറ്റോക്ക് അതിനുള്ള കഴിവുണ്ടായിരുന്നുവെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു. പ്ലേറ്റോ ആ കഴിവ് ഉപയോഗിച്ചോ എന്നത് മറ്റൊരു ചോദ്യമാണ്

കുറിപ്പുകൾ
കൃതികൾ
അക്കാദമി
വിമർശനം, വിലയിരുത്തൽ