1856 ആരംഭമായപ്പോൾ, അണ്ഡങ്ങൾക്കും വിത്തുകൾക്കും മഹാസമുദ്രങ്ങൾ കടക്കാൻ ഉപ്പുവെള്ളത്തിലൊഴുകിയുള്ള ദീർഘയാത്രയെ അതിജീവിക്കാനാകുമോ എന്ന് അന്വേഷിക്കുകയായിരുന്നു ഡാർവിൻ. ജീവിവംശങ്ങൾ മാറ്റമില്ലാതെ നിലനിൽക്കുന്നവയാണെന്ന പരമ്പരാഗതവാദത്ത ഹുക്കർ വർദ്ധിച്ച സംശയത്തോടെ വീക്ഷിക്കാൻ തുടങ്ങി. എന്നാൽ ഡാർവിന്റെ യുവസുഹൃത്തായിരുന്ന തോമസ് ഹെൻ‌റി ഹക്സ്ലി, പരിണാമവാദത്തോടുള്ള എതിർപ്പ് തുടർന്നു. ഡാർവിന്റെ അന്വേഷണങ്ങളുടെ വ്യാപ്തി മനസ്സിലാക്കാതിരുന്ന ലില്ലിന് അവ ചിന്താക്കുഴപ്പമുണ്ടാക്കി. ജീവിവർഗങ്ങളുടെ തുടക്കത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ആഫ്രഡ് റസ്സൽ വാലേസിന്റെ പ്രബന്ധം വായിച്ചപ്പോൾ ഡാർവിന്റെ ചിന്തകളുമായി അതിന് സാമ്യമുണ്ടെന്ന് കണ്ടെത്തിയ ലിൽ, പ്രാഥമകിത ഉറപ്പാക്കാനായി സ്വന്തം സിദ്ധാന്തം ഉടൻ പ്രസിദ്ധീകരിക്കാൻ ഡാർവിനോട് ആവശ്യപ്പെട്ടു. വാലേസിനെ തനിക്ക് വെല്ലുവിളിയായൊന്നും കണ്ടില്ലെങ്കിലും, ഡാർവിൻ വൈകാതെ പ്രസിദ്ധീകരിക്കാൻ സാധിക്കുന്ന ഒരു ലഘുപ്രബന്ധത്തിന്റെ പണിയിൽ മുഴുകി. ബുദ്ധിമുട്ടുള്ള പല പ്രശ്നങ്ങളുടെയും ഉത്തരം കണ്ടെത്തേണ്ടി വന്നത് പ്രബന്ധരചനയുടെ വേഗതയെ ബാധിച്ചു. ചെറിയ പ്രബന്ധത്തിനാണ് ആദ്യം പദ്ധതിയിട്ടതെങ്കിലും ക്രമേണ അത് വിപുലീകരിക്കപ്പെടുകയാൽ ജീവിവംശങ്ങളെക്കുറിച്ച് പ്രകൃതിനിർദ്ധാരണം എന്ന പേരിലുള്ള ഒരു വലിയ ഗ്രന്ഥത്തിന്റെ രചനയായി ഡാർവിന്റെ ലക്‌ഷ്യം. ഗവേഷണത്തിനുവേണ്ട വിവരങ്ങളും മാതൃകകളും സമാഹരിക്കുന്നതിൽ ഡാർവിൻ ലോകമെമ്പാടുമുള്ള പ്രകൃതിശാസ്ത്രജ്ഞന്മാരുടെ സഹായം തേടി. അപ്പോൾ ബോർണിയോയിലായിരുന്ന വാലേസിന്റെ സഹായവും ഡാർവിന് കിട്ടി. 1857 ഡിസംബറിൽ, ഡാർവിന് വാലേസിന്റെ ഒരു കത്തു കിട്ടി. ഡാർവിൻ എഴുതിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന പുസ്തകത്തിൽ മനുഷ്യന്റെ ഉല്പത്തി ചരിത്രം പരിഗണിക്കപ്പെടുന്നുണ്ടോയെന്നാണ് വാലേസ് അതിൽ അന്വേഷിച്ചത്. മുൻവിധികൾ കൊണ്ടു മൂടിക്കിടക്കുന്ന ആ വിഷയത്തിൽ നിന്ന് തൽക്കാലം താൻ ഒഴിഞ്ഞുനിൽക്കുമെന്നായിരുന്നു ഡാർവിന്റെ മറുപടി. വാലേസിന്റെ തത്ത്വവിചാരങ്ങളെ പ്രോത്സാഹിപ്പിച്ചതിനൊപ്പം തന്നെ തന്റെ അന്വേഷണത്തിന്റെ മേഖല വാലേസിന്റേതിനേക്കാൽ വിശാലമായതാണെന്നും ഡാർവിൻ എഴുതി.

ഡാർവിന്റെ പുസ്തകം പകുതിയായപ്പോൾ വാലേസ് അദ്ദേഹത്തിന് പ്രകൃതിനിർദ്ധാരണത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു പ്രബന്ധം അയച്ചുകൊടുത്തു. തന്റേതിന് സമാനമായ അതിലെ നിഗമനങ്ങൾ കണ്ടപ്പോൾ താൻ മറികടക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നുവെന്ന തോന്നൽ ഡാർവിനെ ഞെട്ടിച്ചു. എങ്കിലും ഡാർവിൻ, വാലേസ് അഭ്യർഥിച്ചതുപോലെ പ്രബന്ധം ലില്ലിന് അയച്ചുകൊടുത്തു. വാലേസ് തെരഞ്ഞെടുക്കുന്ന ഏതെങ്കിലുമൊരു പ്രസിദ്ധീകരണത്തിന് പ്രബന്ധം അയച്ചുകൊടുക്കാനുള്ള സന്നദ്ധതയും ഡാർവിൻ വാലേസിനെ അറിയിച്ചു. അപ്പോൾ ഒരു ഗാർഹിക പ്രതിസന്ധിയുടെ നടുവിലായിരുന്നു ഡാർവിൻ. നാട്ടിൻപുറത്തെ വീട്ടിൽ സ്കാർലറ്റ് ജ്വരം പിടിപെട്ട് മക്കൾ മരണവുമായി മല്ലടിക്കുകയായിരുന്നു. അതുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം, തീരുമാനങ്ങൾ ഹുക്കർക്കും ലില്ലിനും വിട്ടുകൊടുത്തു. ജൂലൈ ഒന്നാം തിയതി ലിന്നേയൻ സഭക്കമുൻപാകെ രണ്ടുപേരുടേയും സിദ്ധാന്തങ്ങൾ ഒന്നിച്ച് അവതരിപ്പിക്കാനാണ് അവർ തീരുമാനിച്ചത്. "ജീവിജാതികളിലെ വ്യതിയാന പ്രവണതയും പ്രകൃതിനിർദ്ധാരണം വഴി പുതിയ ജാതികളുടെ ആവിർഭാവവും" എന്നതായിരുന്നു അവതരണത്തിന് വിഷയമായി തെരഞ്ഞെടുത്തത്. എന്നാൽ ഇതിനിടെ ഇളയ മകൻ സ്കാർലറ്റ് ജ്വരം ബാധിച്ച് മരിച്ചതിനാൽ ദുഃഖാർത്തനായിരുന്ന ഡാർവിന്റെ അസാന്നിദ്ധ്യത്തിലാണ് അവതരണം നടന്നത്.

ഏതായാലും ലിന്നേയൻ സഭയിലെ അവതരണം വലിയ വാർത്തയൊന്നും ആയില്ല. സഭയുടെ പത്രികയുടെ ഓഗസ്റ്റ് പതിപ്പിൽ വന്ന വാർത്തയോടുള്ള പ്രതികരണം ഏതാനും നിരൂപണങ്ങളിലും കത്തുകളിലും ഒതുങ്ങി. പോയ വർഷം ശ്രദ്ധേയമായ കണ്ടുപിടിത്തങ്ങളൊന്നും ഉണ്ടായില്ലെന്നാണ് 1859 മേയ് മാസം ലിന്നേയൻ സഭയുടെ അദ്ധ്യക്ഷൻ നടത്തിയ നിരീക്ഷണം. ഡബ്ലിലെ പ്രൊഫസർ സാമുവൽ ഹാട്ടന്റെ നിരൂപണം മാത്രമാണ് ഡാർവിന് പിന്നീടും ഓർമ്മ വക്കാൻ മാത്രം പ്രകോപനപരമായിരുന്നത്. സിദ്ധാന്തത്തിൽ "പുതിയതായിട്ടുള്ളതത്രയും നുണയും നുണയല്ലാത്തതത്രയും പഴയതും" ആണെന്നായിരുന്നു ഹാട്ടന്റെ വിലയിരുത്തൽ. താൻ പദ്ധതിയിട്ട "വലിയ പുസ്തകത്തിന്റെ" ഒരു ചെറിയ പതിപ്പ് രൂപപ്പെടുത്താനായി ഡാർവിൻ പതിമൂന്നു മാസം കഷ്ടപ്പെട്ടു. അരോഗ്യ സംബന്ധമായ പ്രശ്നങ്ങൾ നിരന്തരം അലട്ടിയിരുന്നെങ്കിലും ശാസ്ത്രലോകത്തിലെ സുഹൃത്തുക്കളുടെ നിരന്തരമായ പിന്തുണ അദ്ദേഹത്തിന് ആശ്വാസമായി. ജോൺ മുറേ എന്ന സ്ഥാപനം വഴിയുള്ള അതിന്റെ പ്രസിദ്ധീകരണം ഏർപ്പാടാക്കിയത് ലിൽ ആണ്.

"പ്രകൃതിനിർദ്ധാണം വഴിയുള്ള വംശോല്പത്തി അല്ലെങ്കിൽ ജീവിതസമരത്തിൽ ആനുകൂലിതവർഗ്ഗങ്ങളുടെ അതിജീവനം" എന്നായിരുന്നു ഗ്രന്ഥനാമം. 'വംശോല്പത്തി' എന്ന ചുരുക്കപ്പേരിൽ സാധാരണ അറിയപ്പെടുന്ന ആ പുസ്തകം തുടക്കത്തിൽ തന്നെ വലിയ വിജയമായി. 1859 നവംബർ 22-ന് പുസ്തകശാലകളിൽ എത്തുന്നതിനുമുൻപേ ആദ്യപതിപ്പിലെ 1250 പ്രതികളും വിറ്റഴിഞ്ഞിരുന്നു. വിശദമായ നിരീക്ഷണങ്ങളും നിഗമനങ്ങളും, മുൻകൂട്ടി കണ്ട എതിർപ്പുകളുടെ പരിഗണനയും എല്ലാമായി, ഒരു ദീർഘസം‌വാദമായിരുന്നു ആ കൃതി. "മനുഷ്യന്റെ ചരിത്രത്തിലേക്കും അത് വെളിച്ചം വീശിയേക്കാം" എന്ന പതിഞ്ഞ നിരീക്ഷണമാണ് നരവംശസംബന്ധിയായി അതിൽ ആകെയുണ്ടായിരുന്നത്. ആമുഖത്തിൽ സിദ്ധാന്തം ചുരുക്കി അവതരിപ്പിച്ചിരുന്നത് ഇങ്ങനെയായിരുന്നു:

ജീവിവർഗ്ഗങ്ങളുടെ പൈതൃകം പൊതുവാണെന്ന് ശക്തമായി വാദിച്ചെങ്കിലും‍ പരിണാമം എന്ന വാക്ക് ഉപയോഗിക്കുന്നതിൽ നിന്ന് ഡാർവിൻ പൊതുവേ ഒഴിഞ്ഞുനിന്നു. പുസ്തകത്തിന്റെ അവസാനഭാഗത്തെ നിരീക്ഷണം ഇതായിരുന്നു:

മനുഷ്യന്റെ വഴി, ലൈംഗികനിർദ്ധാരണം, സസ്യശാസ്ത്രം
പ്രകൃതിനിർദ്ധാരണസിദ്ധാന്തത്തിന്റെ പ്രസിദ്ധീകരണം
രചനകൾ
ഡാർവിന്റെ മതവീക്ഷണം