അലക്സാണ്ടർ ചക്രവർത്തിയുടെ പടയോട്ടങ്ങളും റോമാസാമ്രാജ്യത്തിന്റെ വികാസവും വഴി രൂപപ്പെട്ട സംയോജിത ധാർമ്മികതയാണ് (syncretism) പ്ലോട്ടിനസിന്റെ നവപ്ലേറ്റോണിസത്തിൽ പ്രകടമായതെന്ന് സർവ്വേപ്പള്ളി രാധാകൃഷ്ണൻ അഭിപ്രായപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. യവന മതവിഭാഗങ്ങളുടെ യോഗാത്മകതയെ പുനരുജ്ജീവിപ്പിച്ച അതിന് അലക്സാണ്ട്രിയൻ യഹൂദമതവുമായും വേദാന്തദർശനവുമായും സമാനതകളുണ്ടെന്നും അദ്ദേഹം കരുതി. 

പാശ്ചാത്യറോമാസാമ്രാജ്യം പ്രാകൃതഗോത്രങ്ങളുടെ ആക്രമണത്തിൽ ശിഥിലമായിക്കൊണ്ടിരുന്ന ചരിത്രസന്ധിയുടെ നിരാശയിൽ, പേഗൻ-ക്രൈസ്തവ സരണികളിൽ പെട്ട ഇതരചിന്തകന്മാരെപ്പോലെ ആന്തർമുഖമായ ആത്മീയതയ്ക്ക് പ്രാധാന്യം കല്പിക്കുന്ന ഒരു തത്ത്വചിന്ത അവതരിപ്പിക്കുകയാണ് പ്ലോട്ടിനസ് ചെയ്തത്. സാമൂഹ്യരംഗത്തു നിന്ന് മതത്തിലേക്കും രാഷ്ട്രത്തിൽ നിന്നു ദൈവത്തിലേക്കും പിൻവലിയാനുള്ള സമകാലീനരായ മറ്റു സംസ്കൃതമനസ്കരുടെ പൊതുപ്രവണത പിന്തുടരുകയായിരുന്നു അദ്ദേഹം. ക്രൈസ്തവേതര പേഗൻ ചിന്തകനായ പ്ലോട്ടിനസിൽ യവനദർശനത്തിന്റെ അന്ത്യവും ക്രിസ്തീയദർശനത്തിന്റെ തുടക്കവും സമ്മേളിക്കുന്നു. ക്രിസ്തുവിനെ സ്വീകരിക്കാതെ ക്രിസ്ത്യാനിയായ ഈ ചിന്തകനെ ക്രിസ്തുമതം പൂർണ്ണമായിത്തന്നെ സ്വീകരിച്ചു. ഹിപ്പോയിലെ അഗസ്റ്റിനെപ്പോലുള്ള ക്രൈസ്തവചിന്തകന്മാർ പ്ലോട്ടിനസിന്റെ ദർശനത്തെ ഉത്സാഹപൂർവം ഉൾക്കൊണ്ട്, ക്രൈസ്തവചിന്തയുടെ ഭാഗമാക്കി. അഗസ്റ്റിന്റെ രചനകളുടെ പുറങ്ങളിൽ പ്ലോട്ടിനസിന്റെ യോഗാത്മദർശനത്തിന്റെ ആനന്ദനിർവൃതി പ്രതിഭലിച്ചു കാണാം. അലക്സാണ്ട്രിയയിലെ ഫിലോയും, സുവിശേഷകനായ യോഹന്നാനും, പ്ലോട്ടിനസും, അഗസ്റ്റിനും വഴി പ്ലേറ്റോ അരിസ്റ്റോട്ടിലിനെ തോല്പിച്ച് ക്രൈസ്തവദൈവശാസ്ത്രത്തിന്റെ ഭാഗമായി. അങ്ങനെ തത്ത്വചിന്തയും മതവും തമ്മിലുള്ള വേർതിരിവ് ഇല്ലാതായപ്പോൾ യുക്തി ഒരു സഹസ്രാബ്ദക്കാലത്തെക്ക് ദൈവശാസ്ത്രത്തിന്റെ ദാസ്യത്തിലായെന്ന് വിൽ ഡുറാന്റ് നിരീക്ഷിക്കുന്നു.

ലോകവിരക്തിയിൽ ഊന്നിയ ഒരു ധാർമ്മികത അവതരിപ്പിച്ചെങ്കിലും പ്ലോട്ടിനസ് ദൃശ്യപ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സൗന്ദര്യത്തെ നിഷേധിക്കുകയോ ജ്ഞാനവാദികളെപ്പോലെ അതിനെ ദുഷ്ടദൈവത്തിന്റെ സൃഷ്ടിയും തിന്മയും ആയി കാണുകയോ ചെയ്തില്ല. പ്ലോട്ടിനസിന്റെ തത്ത്വചിന്തയിലെ ആശയങ്ങൾ തിരസ്കരിച്ചവർ പോലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിതവിശുദ്ധിയും ആത്മാർത്ഥതയും, ചിന്താവ്യവസ്ഥയുടേയും ശൈലിയുടേയും അസാമാന്യമായ സൗന്ദര്യവും അംഗീകരിച്ചിട്ടുണ്ട്.

സന്തുഷ്ടി
ജീവിതം
ദർശനം
വിലയിരുത്തൽ