ഏതെങ്കിലും ഒരു പ്രത്യേക പ്രതിരോധകോശത്തിന്റെ മധ്യസ്ഥമോ മുൻ‌കൈയ്യോ ഇല്ലാതെ തന്നെ സ്വന്തം കോശസ്തരത്തിലുള്ള പ്രതിജനകങ്ങളെ ടി-ലസികാണുക്കൾക്ക് മുന്നിൽ അവതരിപ്പിക്കുന്ന പ്രക്രിയയാണിത്. ജന്തുശരീരത്തിൽ കോശകേന്ദ്രം (nucleus) ഉള്ള എല്ലാ കോശങ്ങളും ഏറിയോ കുറഞ്ഞോ ഇത്തരത്തിൽ പ്രതിജനകാവതരണം നടത്തുന്നുണ്ട്. ഏതെങ്കിലും രോഗാണുവിന്റെ പ്രതിജനകത്തെ സംസ്കരിച്ചു അവതരിപ്പിക്കുകയല്ല ഇവിടെ കോശങ്ങൾ ചെയ്യുന്നത് എന്നതുകൊണ്ടാണ് “പ്രതിജനകരഹിതാവതരണം” എന്നു വിളിക്കുന്നത്. തങ്ങളുടെ സ്വന്തം മാംസ്യതന്മാത്രകളെ ഊതകസംയോജ്യ തന്മാത്ര വർഗ്ഗം-I-നോട് ചേർത്താണു ശരീരകോശങ്ങൾ സ്തരോപരിതലത്തിൽ പ്രദർശിപ്പിക്കുക. വർഗ്ഗം-I ഊതകസംയോജ്യ തന്മാത്രകൾ അരുണരക്താണുക്കളിലൊഴിച്ച് ഏതാ‍ണ്ട് എല്ലാ കോശങ്ങളിലും കാണപ്പെടുന്ന പ്രതിജനക തന്മാത്രയാണ്. ഇവയുടെ സാന്നിധ്യം മൂലമാണു കോശവിഷകാരി ടി-ലസികാണുക്കൾ സ്വശരീരത്തിലെ കോശങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുന്നതും നശിപ്പിക്കാതെ “വെറുതേ വിടുന്നതും”. സ്വന്തകോശങ്ങളെ ആക്രമിക്കാനുള്ള വ്യഗ്രത കാണിക്കുന്ന ലസികാണുക്കളെ അവ പരിപക്വപ്പെടുന്ന മജ്ജയിലും തൈമസ് ഗ്രന്ഥിയിലും ലസികാഭകലകളിലും വച്ചുതന്നെ ക്ലോണിക നിർധാരണം വഴി വിലോപനം (deletion) നടത്തി സംഹരിക്കുന്നു. 

ഈ പ്രതിജനകാവതരണരീതി കൊണ്ട് ലസികാണുക്കൾക്ക് ആരോഗ്യമുള്ള സ്വന്തം കോശങ്ങളെ മാത്രമല്ല തിരിച്ചറിയാനാവുക, ഏതെങ്കിലും അണുബാധയുടെ സന്ദർഭത്തിൽ അണുക്കളാൽ ആക്രമിക്കപ്പെട്ട “സ്വന്ത”കോശങ്ങളെയും തിരിച്ചറിയാൻ ഇതു സഹായിക്കുന്നു. ഉദാഹരണത്തിനു ഒരു കോശം വൈറസുകളാൽ ആക്രമിക്കപ്പെട്ടു എന്നിരിക്കട്ടെ. വൈറസുകൾ കോശത്തിനുള്ളിൽ പെറ്റുപെരുകുന്ന സമയത്ത് പല കഷ്ണങ്ങളായി നിർമ്മിച്ചാണ് “കുട്ടിവൈറസു”കളെ കോശത്തിനുള്ളിൽ വച്ച് പൂർണരൂപത്തിൽ തയ്യാറാക്കി (viral assembly) പുറത്തേക്കുവിടുന്നത്. ഇങ്ങനെ വൈറസുകൾ, തങ്ങൾ ആക്രമിച്ച കോശത്തിന്റെ തന്നെ സംവിധാനങ്ങളുപയോഗിച്ച് പ്രജനനം നടത്തുമ്പോൾ അവയുടെ പല കോശഭാഗങ്ങളും മാംസ്യതന്മാത്രകളും ആക്രമിക്കപ്പെട്ട കോശത്തിനുള്ളിൽ നിക്ഷേപിക്കപ്പെടുന്നുണ്ട്. കോശത്തിന്റേതായ പ്രതിരോധ സംവിധാനം വഴി ഈ വൈറൽ മാംസ്യതന്മാത്രകളെ ഊതകസംയോജ്യ തന്മാത്ര വർഗ്ഗം-I-നോട് ചേർത്ത് കോശപ്രതലത്തിൽ പ്രദർശിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. വൈറൽ മാംസ്യങ്ങളെ അന്യപ്രതിജനകങ്ങളായി തിരിച്ചറിയുന്ന സിഡി 8+ സംവർഗ്ഗത്തിലെ കോശവിഷകാരി ടി-ലസികാണുക്കൾ വൈറൽ ആക്രമണമുണ്ടായ കോശത്തെ പ്രതിരോധപ്രക്രിയയുടെ ഭാഗമായി നശിപ്പിക്കുന്നു. അത്ര സാധാരണമല്ലെങ്കിലും ബാക്റ്റീരിയ മൂലമുള്ള അണുബാധയിലും ഇപ്രകാരമുള്ള പ്രതിജനകാവതരണം നടക്കാറുണ്ട്. ബാക്റ്റീരിയാ കോശഭാഗങ്ങളെ ഭാഗികമായി ദഹിപ്പിക്കുന്നതിലൂടെ കിട്ടുന്ന പ്രതിജനകങ്ങളെയാണ് കോശത്തിനുള്ളിൽ നിന്ന് ഊതകസംയോജ്യ തന്മാത്രയ്ക്കൊപ്പം സ്തരോപരിതലത്തിലേയ്ക്ക് എത്തിക്കുകയും ടി-ലസികാണുക്കൾക്കായി പ്രദർശിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നത്.

അണുബാധയുണ്ടായ കോശങ്ങളെ നശിപ്പിക്കുന്ന അതേ രീതിയിൽ തന്നെ സിഡി 8+ ടി-ലസികാണുക്കൾ അർബുദ കോശങ്ങളെയും നശിപ്പിക്കാറുണ്ട്. അർബുദം ബാധിച്ച കോശത്തിനുണ്ടാകുന്ന ജനിതകവ്യതിയാനങ്ങൾ മൂലം പ്രസ്തുതകോശങ്ങളുടെ സ്തരോപരിതല മാംസ്യതന്മാത്രകൾക്ക് രൂപമാറ്റം സംഭവിക്കുന്നു. ഈ രൂപാന്തരണം സംഭവിച്ച മാംസ്യങ്ങളെ അന്യപ്രതിജനകമായി (foreign antigen) ടി-ലസികാണു തിരിച്ചറിയുന്നത്. ഇതേത്തുടർന്ന് ക്യാൻസർ കോശത്തെ “അന്യ”വസ്തുവായി അടയാളപ്പെടുത്തി നശിപ്പിക്കാൻ ടി-ലസികാണുക്കൾ നേതൃത്വം നൽകുന്നു.

അന്യവ്യക്തിയുടെ അവയവം മറ്റൊരാളിലേക്ക് മാറ്റിവയ്ക്കുമ്പോഴും “അന്യ”കോശങ്ങളുടെ മാംസ്യങ്ങൾ പ്രതിജനകങ്ങളായി വർത്തിക്കുന്ന അവസ്ഥയുണ്ടാകാം. കോശവിഷകാരി ടി-ലസികാണുക്കൾ തന്നെ അവിടെയും മാറ്റിവയ്ക്കപ്പെട്ട അവയവത്തിനെതിരേ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ നൈസർഗ്ഗികമായുള്ള പ്രതിജനകാവതരണം മാറ്റിവയ്ക്കപ്പെട്ട അവയവത്തെ തള്ളിക്കളയാനും (transplant rejection) കാരണമാകുന്നു. ഊതകസംയോജ്യ തന്മാത്ര വർഗ്ഗം-Iന്റെ സാന്നിധ്യം ശരീരത്തിലെ ഒട്ടുമിക്ക കോശങ്ങളിലും ഉള്ളതുകൊണ്ട് ഇവയെ മുൻ‌നിർത്തിയുള്ള പ്രതിജനകാവതരണമാണ് ടി-ലസികാണുക്കളെ “അന്യ”അവയവത്തെ ആക്രമിക്കാൻ പ്രേരണയാകുന്നത്.

കോശമാധ്യസ്ഥ പ്രതിജനകാവതരണം
പശ്ചാത്തലം
പ്രതിജനകരഹിതാവതരണം
അന്തഃകോശ പ്രതിജനകവും കോശബാഹ്യപ്രതിജനകവും