ജനവർഗങ്ങൾ രാഷ്ട്രജീവിതത്തിലേക്കു പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ നദീതീരങ്ങളിൽ രൂപംകൊണ്ട രാഷ്ട്രങ്ങൾ വളരെ ചെറുതായിരുന്നു. നാലായിരം വർഷങ്ങൾക്കുമുമ്പ് ഗംഗാനദിക്കരയിൽ മഗധ, കാശി, അവന്തി, വത്സലം, വിദർഭ, വിദേഹം, പാഞ്ചാലം തുടങ്ങിയ അനേകം കൊച്ചു രാഷ്ട്രങ്ങൾ ചരിത്രത്തിൽ ഇടം തേടിയിട്ടുണ്ട്. കാലാന്തരത്തിൽ ഇത്തരം കൊച്ചുരാഷ്ട്രങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള സമരങ്ങൾ ആരംഭിച്ചു. ഈ സമരങ്ങളിൽ ശക്തരായ രാഷ്ട്രങ്ങൾ സമീപത്തുള്ള ദുർബലരാഷ്ട്രങ്ങളെ ആക്രമിച്ചു കീഴടക്കി; സാമ്രാജ്യങ്ങൾ പിറന്നു. ഈജിപ്ത്, സുമേറിയ തുടങ്ങിയവയായിരുന്നു ആദ്യകാലനദീതട സാമ്രാജ്യങ്ങൾ. ബി.സി. 753-ൽ ഇറ്റലിയിലെ ടെമ്പർ നദീതീരത്തു നിലവിൽവന്ന റോം എന്ന കൊച്ചു രാഷ്ട്രം എ.ഡി. ഒന്നാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ ആരംഭത്തിൽ റോമാ സാമ്രാജ്യമായിമാറി. ദക്ഷിണേന്ത്യയിൽ തുംഗഭദ്രാ നദീതീരത്ത് ഹരിഹരൻ, ബുക്കൻ എന്നീ സഹോദരന്മാർ ചേർന്നു രൂപീകരിച്ച വിജയനഗരം എന്ന ചെറിയ രാഷ്ട്രം പില്ക്കാലത്ത് വിജയനഗര സാമ്രാജ്യമായിമാറി. പരമ്പരാഗതമായി അധികാരത്തിൽവന്ന ചക്രവർത്തിമാരായിരുന്നു ഇത്തരം സാമ്രാജ്യങ്ങളിലെ ഭരണാധികാരികൾ. ഭരണപരവും മതപരവും ആയ അധികാരങ്ങൾ അവരിൽ കേന്ദ്രീകരിച്ചിരുന്നു. ചക്രവർത്തി നിർമിച്ചതും മതങ്ങൾ അംഗീകരിച്ചിരുന്നവയും ആയിരുന്നു അക്കാലത്തെ സാമ്രാജ്യത്തിലെ നിയമങ്ങൾ. സാമ്രാജ്യത്തിലെ അംഗങ്ങളായിരുന്ന പ്രജകൾക്ക് ഭരണാധികാരിയെ അനുസരിക്കുകയെന്ന ചുമതലമാത്രമേ ഉണ്ടായിരുന്നുള്ളു. അവർ തങ്ങളുടെ അവകാശങ്ങളെക്കുറിച്ച് ബോധവാന്മാരായിരുന്നില്ല. തങ്ങളുടെ കൈകളിൽ കേന്ദ്രീകരിച്ചിരുന്ന വമ്പിച്ച സമ്പത്തും, സൈനികബലവുംകൊണ്ട് ഈ ചക്രവർത്തിമാർ പ്രജകളെ അടക്കിഭരിച്ചു. അപൂർവം ചില ഭരണാധികാരികൾ മാത്രം പ്രജാക്ഷേമത്തിൽ തത്പരരായിരുന്ന ദയാലുക്കളായ സ്വേച്ഛാധിപതികൾ ആയിരുന്നു. ഈ ചക്രവർത്തിമാർ ദയാലുക്കളായി മാറിയത് പ്രജകളിൽ നിന്നുമുള്ള സമ്മർദംകൊണ്ടല്ല, പ്രത്യുത തങ്ങളുടെ ഇച്ഛകൊണ്ടുമാത്രമായിരുന്നു. ചക്രവർത്തിമാർ അയൽരാഷ്ട്രങ്ങളെ ആക്രമിച്ചു കീഴടക്കുക പതിവായിരുന്നതിനാൽ കീഴടക്കപ്പെട്ട ജനങ്ങൾ സംഘടിച്ച് വിപ്ലവം നടത്തുന്ന പതിവ് അക്കാലത്തുണ്ടായിരുന്നു. പുരാതന റോമൻ സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ ഭാഗമായിരുന്ന ഇസ്രായേലി യഹൂദന്മാർ സംഘടിച്ച് റോമൻ പട്ടാളക്കാർക്കെതിരെ പോരാടിയിരുന്ന കാര്യം ബൈബിളിൽ രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്.

പല പ്രാദേശിക ജനവിഭാഗങ്ങളെയും ഒരുമിച്ചുകൂട്ടിയായിരുന്നു പുരാതന നദീതടസാമ്രാജ്യങ്ങൾ സംഘടിപ്പിച്ചിരുന്നത്. അതിനാൽ ഇത്തരം സാമ്രാജ്യങ്ങളിലെ ജനങ്ങളിൽ ഐകമത്യമനോഭാവവും ദേശീയബോധവും കുറവായിരുന്നുവെന്നുവേണം കരുതാൻ. പലപ്പോഴും ഭരണാധികാരിയും വിവിധ ദേശങ്ങളിലെ ജനങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ബന്ധങ്ങൾ നികുതിപിരിവിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങിനിന്നിരുന്നു. പല സാമ്രാജ്യങ്ങളിലും പിൻതുടർച്ചാവകാശത്തെ സംബന്ധിച്ച വ്യക്തമായ നിയമങ്ങളൊന്നും ഇല്ലാതിരുന്നതിനാൽ ഒരു സമ്രാട്ടു മരിക്കുമ്പോൾ അവകാശികൾ തമ്മിൽ അധികാരത്തിനുവേണ്ടിയുള്ള മത്സരങ്ങൾ നടത്തിയിരുന്നു.

ഓരോ നദീതട സാമ്രാജ്യവും വളരെ സമ്പന്നമായിരുന്നു. ധനവും സൈനികബലവും ആയിരുന്നു സമ്രാട്ടിന്റെ അധികാരത്തിനാധാരം. രാഷ്ട്രത്തിലെ സമ്പത്തിന്റെ അധികഭാഗവും ചക്രവർത്തിയുടെയും കുറെ പ്രഭുക്കന്മാരുടെയും കൈകളിലാണു കേന്ദ്രീകരിച്ചിരുന്നത്. സമ്പന്നർ കൂടുതൽ ശക്തിയാർജിച്ചു. സാമ്രാജ്യപ്രഭുക്കന്മാരും തങ്ങളുടെ ഭൂസംബന്ധങ്ങൾ വർധിപ്പിക്കുന്നതിനുവേണ്ടി സാധാരണ കർഷകരിൽ നിന്ന് വളരെയേറെ നികുതികൾ പിരിച്ചെടുത്തിരുന്നു. രാജ്യങ്ങളുടെ ക്ഷേമം സംരക്ഷിക്കുന്നതിലല്ല, പ്രത്യുത പ്രജകളെ അടിച്ചമർത്തുന്നതിലായിരുന്നു സമ്രാട്ടിന്റെയും പ്രഭുക്കന്മാരുടെയും ശ്രദ്ധ.

രാഷ്ട്രസംവിധാനം
ഉദ്ഭവവും വളർച്ചയും
സമ്പദ്ഘടന
സാമൂഹിക ഘടന