മനസ്സിന്റെ സ്വാഭാവികമായ ശ്വാസഗതിയെ ശാന്തമായി നിരീക്ഷിച്ച്, അതിലെ മാലിന്യങ്ങളെ പുറം തള്ളി, മനസ്സിനെ ശാന്ത - സുദൃഡമാക്കാൻ സഹായിക്കുന്ന വിപാസന എന്ന ധ്യാന സമ്പ്രദായം ബൗദ്ധായന സമ്പ്രദായത്തിലെ അനുഷ്ഠാന ക്രമത്തിൽ നിന്നും ഉരുത്തിരിഞ്ഞ് വന്നതാണ്. വിപസ്സന എന്ന വാക്കിന്റെ അർത്ഥം വസ്തുക്കളെ/വസ്തുതകളെ യഥാതഥമായി കാണുക എന്നതാണ്.

ജീവിത ദു:ഖങ്ങളുടെ കാരണം തേടിയലഞ്ഞ ഗൗതമ സിദ്ധാർത്ഥൻ എന്ന രാജകുമാരനെ ശ്രീബുദ്ധനാക്കി, ജീവിത ദുരിതങ്ങളുടെ യഥാർത്ഥ കാരണമെന്തെന്ന് വെളിവാക്കിക്കൊടുത്തത് വിപാസന ധ്യാന പരിശീലനമാണ്. ബുദ്ധൻ അനേകരെ ഈ വിദ്യ പഠിപ്പിച്ച് ഭവസാഗരത്തിൽ നിന്ന് വിമുക്തരാക്കി. മ്യാൻമാർ, ടിബെറ്റ്‌, നേപ്പാൾ, ഇന്ത്യ എന്നീ രാജ്യങ്ങളിൽ ഏറെ പ്രചരിക്കപ്പെട്ട ഈ വിദ്യ പിന്നീട് കാലപ്രവാഹത്തിന്റെ കുത്തൊഴുക്കിൽപ്പെട്ട് മണ്ണടിഞ്ഞു. 
വിപാസന കേരളത്തിൽ
മൊഴിമുത്തുകൾ
ചരിത്രം
അഭ്യസക്രമം