വഹാബിപ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ നേതാവ് മുഹമ്മദ്ഇബ്നു അബ്ദുൽവഹാബ് (1703-92) ആയിരുന്നു. ഇദ്ദേഹം അൽഉയയ്നയിൽ ജനിച്ചു. മധ്യപൂർവദേശത്തെ പലരാജ്യങ്ങളിലും സഞ്ചരിച്ച വഹാബ് ഉയയ്നയിൽ തന്റെ മതശുദ്ധീകരണ പ്രസ്ഥാനം ആരംഭിച്ചു. അവിടത്തെ ഭരണാധികാരിയായിരുന്ന ഉസ്മാൻ ഇബ്നുമുഅമ്മർ ഈ നവീകരണപ്രസ്ഥാനത്തെ പിന്താങ്ങി. എന്നാൽ അൽഹാസയിലെ ഭരണാധികാരി ഈ പ്രസ്ഥാനത്തിനെതിരായിരുന്നതിനാൽ, വഹാബിനെ ഉയയ്നയിൽനിന്നു ബഹിഷ്കരിക്കാൻ ഉസ്മാൻ നിർബന്ധിതനായി. മുഹമ്മദ് ഇബ്നുവഹാബ് ദരിയയിൽ എത്തി, മുഹമ്മദ് ഇബ്നു സവൂദിന്റെ സംരക്ഷണത്തിൽ തന്റെ പ്രസ്ഥാനം പ്രചരിപ്പിച്ചു. ഈ രാഷ്ട്രീയപ്രസ്ഥാനം ശക്തി പ്രാപിക്കുകയും അൽഹാസയും അൽഉയയ്നയും വഹാബികളുടെ നിയന്ത്രണത്തിലാകുകയും ചെയ്തു. 20 വർഷത്തെ ചെറുത്തുനില്പിനു ശേഷമാണ് റിയാദും മൻഫുഹയും വഹാബിപ്രസ്ഥാനത്തിനു കീഴടങ്ങിയത്. മുഹമ്മദു ഇബ്നു സവൂദിന്റെ മരണഘട്ടത്തിൽ (1765) അറേബ്യയുടെ മധ്യകിഴക്കൻ പ്രദേശങ്ങൾ വഹാബി ഭരണത്തിൻകീഴിലായി. മുഹമ്മദ് ഇബ്നു സവൂദിന്റെ പുത്രനായ അബ്ദുൽ അസീസ് I, വഹാബിപ്രസ്ഥാനത്തെ പ്രോത്സാഹിപ്പിച്ചു. വഹാബിഭരണത്തിനെതിരായിരുന്ന തുർക്കികൾ അൽഹാസ ആക്രമിച്ചെങ്കിലും (1798) അവർക്കു പിന്തിരിയേണ്ടി വന്നു. വഹാബികൾ ഷിയാ വിഭാഗത്തിന്റെ കർബല (ഇറാക്ക്) യിലെ പള്ളി നശിപ്പിച്ചു. അബ്ദുൽ അസീസ് I-ന്റെ പുത്രനായ സവൂദ് II തുർക്കിയുടെ അധീനതയിലിരുന്ന ഹിജാസ് ആക്രമിക്കുകയും മക്ക പിടിച്ചടക്കുകയും ചെയ്തു. അബ്ദുൽ അസീസ് I-നെ ദരിയയിലെ പള്ളിയിൽ വച്ച് ഒരു ഷിയാമുസ്ലിം വധിച്ചു. സവൂദ് II 1804-ൽ മദീന കീഴടക്കി വഹാബി സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ വിസ്തൃതിയും യശസ്സും വർധിപ്പിച്ചു. യെമെൻ മുതൽ ഒമാൻ വരെയുള്ള പ്രദേശങ്ങൾ അവരുടെ അധീനതയിലായി.

ഉസ്മാനിയസുൽത്താൻ, ഈജിപ്തിലെ വൈസ്രോയിയായിരുന്ന മുഹമ്മദലിയെ വഹാബികളെ അമർച്ചചെയ്യാനായി നിയോഗിച്ചു. മുഹമ്മദലിയുടെ പുത്രനായ തുസൂൻ സൈന്യസമേതം ഹിജാസിൽ എത്തി. സവൂദ് II, തുർക്കികളുമായുള്ള യുദ്ധത്തിൽ ആദ്യം വിജയിച്ചെങ്കിലും മക്കയും മദീനയും തുസൂൻ, വഹാബികളിൽനിന്ന് പിടിച്ചെടുത്തു. 1814-ൽ സവൂദ് II നിര്യാതനായി. അനന്തരം ഭരണത്തിലെത്തിയ അബ്ദുല്ല I ഈജിപ്തുമായി സന്ധിസംഭാഷണത്തിനു തയ്യാറായി (1815); ഈജിപ്തുമായുളള സമാധാനപരമായ നിലപാട് നീണ്ടുനിന്നില്ല. മുഹമ്മദലിയുടെ മറ്റൊരു പുത്രനായ ഇബ്രാഹിം പാഷയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ വീണ്ടും ഒരു ഈജിപ്ഷ്യൻ സേന അറേബ്യയിലെത്തുകയും വഹാബിസാമ്രാജ്യത്തിന്റെ തലസ്ഥാനം കീഴടക്കുകയും ചെയ്തു. കീഴടങ്ങിയ അബ്ദുല്ല I-നെ കോൺസ്റ്റാന്റിനോപ്പിളിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയി. അവിടെവച്ച് അദ്ദേഹം വധിക്കപ്പെട്ടു. സൗദികുടുംബാംഗങ്ങളിൽ വളരെപ്പേർ യുദ്ധത്തിൽ മരിച്ചു; വഹാബിഭരണം നാമാവശേഷമായി.

മുഹമ്മദ്ഇബ്നു സവൂദിന്റെ ഒരു പൗത്രനായ തുർക്കി, 1824-ൽ റിയാദ് കീഴടക്കി; അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്ന ഈജിപ്ഷ്യൻ പട്ടാളത്തെ ബഹിഷ്കരിച്ചു. ഈജിപ്തിന്റെ നാമമാത്രമായ അധീശാധികാരം അംഗീകരിച്ചുകൊണ്ട് വഹാബിഭരണം അറേബ്യയിൽ വീണ്ടും സജീവമായി. റിയാദ് ആയിരുന്നു തലസ്ഥാനം. സവൂദ് II-ന്റെ പുത്രനായ മിഷാരി തുർക്കിയെ വധിച്ചു. തുർക്കിയുടെ പുത്രനായ ഫൈസൽ, മിഷാരിയെ വധിച്ചശേഷം ഭരണാധികാരിയായി. ഫൈസൽ ഈജിപ്തിനു നൽകേണ്ടിയിരുന്ന കപ്പംകൊടുക്കാൻ വിസമ്മതിച്ചതിനെത്തുടർന്നു വീണ്ടും ഈജിപ്ഷ്യൻസേനകൾ റിയാദ് ആക്രമിച്ചു. അവർ ഫൈസലിനെ തടവുകാരനാക്കിശേഷം സവൂദ് II-ന്റെ ഒരു പുത്രനായ ഖാലിദിനെ നെജ്ദിലെ ഭരണാധികാരിയാക്കി. താമസിയാതെ ഖാലിദിനെയും ഈജിപ്ഷ്യൻസേനകൾ തടവുകാരാക്കി. എന്നാൽ ഫൈസൽ തടവിൽനിന്നു രക്ഷപ്പെട്ട് അറേബ്യയിൽ എത്തി വഹാബിഭരണം പുനഃസ്ഥാപിക്കാനുള്ള ശ്രമങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ടു. ഈജിപ്തിന്റെ അധീശാധികാരം അംഗീകരിക്കാമെന്നുള്ള വ്യവസ്ഥയിൽ ഖാലിദ് വിമോചിതനായി. ഫൈസൽ വീണ്ടും ഈജിപ്തിൽ തടവുകാരനാക്കപ്പെട്ടു. ഈജിപ്തിനു വിധേയമായുള്ള ഖാലിദിന്റെ ഭരണം, വഹാബി പക്ഷക്കാരായ അറബിജനതയുടെ എതിർപ്പിനു വഴിതെളിച്ചു. ഖാലിദിന്റെ കുടുംബത്തിൽ പ്പെട്ട അബ്ദുല്ല ഇബ്നുതുനൈയാൻ റിയാദിലെ ഭരണം പിടിച്ചെടുത്തു (1841). ഖാലിദ് ജിദ്ദയിലേക്കു രക്ഷപ്പെട്ടു. 1843-ൽ ഫൈസൽ വീണ്ടും ഈജിപ്തിൽനിന്നു അറേബ്യയിലെത്തി. അബ്ദുല്ല ഇബ്നു തുനൈയാനെ വധിച്ചശേഷം റിയാദിലെ ഭരണാധിപനായി. 1865-ൽ നിര്യാതനാകുന്നതുവരെ തന്റെ ഭരണം നിലനിർത്തി. ഹിജാസ് തുർക്കികളുടെ അധികാരസീമയിലും ഉത്തരഅറേബ്യ (ജബൽഷമ്മാർ) നാമമാത്രമായി റിയാദിന്റെ പരമാധികാരത്തിൻകീഴിലുള്ള ഒരു അർധ സ്വതന്ത്രരാജ്യമായും തുടർന്നു. ഫൈസലിന്റെ നിര്യാണത്തിനുശേഷം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഒരു പുത്രനായ അബ്ദുല്ല ഭരണാധികാരമേറ്റു. അദ്ദേഹത്തിനു സഹോദരനായ സവൂദ് III-മായി നിരന്തരം യുദ്ധം ചെയ്യേണ്ടിവന്നു. അധികാരത്തിനുവേണ്ടി സഹോദരന്മാരും കുടുംബാംഗങ്ങളും തമ്മിൽ നിരന്തരമായ യുദ്ധം നടന്നു. സിംഹാസനം ആ കുടുംബത്തിൽ പ്പെട്ട പലരും മാറിമാറി കൈവശമാക്കി. അബ്ദുല്ലയുടെ അഭ്യർഥന അനുസരിച്ച് ബാഗ്ദാദിലെ തുർക്കികൾ അറേബ്യയിൽ എത്തി. അവർ അൽ ഹാസാ പ്രദേശം കൈവശമാക്കി. 

ചരിത്രം
പ്രാദേശിക വിഭാഗങ്ങൾ
വഹാബികൾ
ഭൂപ്രകൃതി