അന്യാപദേശം (Allegory) എന്നും പ്രതികാത്മകവാദം (Symbolism) എന്നും പറയുന്നതിന്റെ വിഭജനരേഖ ഏതാണ്ട് സുനിർവചിതമാണ്. അന്യാപദേശങ്ങൾ അപ്രകൃതമായ ഒന്നിനെ കൈക്കൊണ്ടുകൊണ്ട് പ്രകൃതമായ ഒന്നിനെ ഭംഗ്യന്തരേണ സമർഥിക്കാൻ ശ്രമിക്കുമ്പോൾ സാഹിത്യത്തിലെ - മറ്റു കലകളിലേയും - പ്രതീകാത്മക പ്രസ്ഥാനം കലാകാരനിലുള്ള അതീന്ദ്രിയ യാഥാർഥ്യത്തെ ഉദാത്തമായ ഭാവചിന്തകളിലൂടെ, രഹസ്യവാദപ്രസ്ഥാനത്തിന് സാഹോദര്യം വഹിക്കുന്ന ആവിഷ്കരണരീതിയിൽ, പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നതിലാണ് ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നത്. 19-ആം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ അവസാനത്തിൽ ഫ്രാൻസിൽ രൂപംകൊണ്ട സിംബോളിക് പ്രസ്ഥാനത്തിലെ കലാകാരൻമാർ എല്ലാവരും തന്നെ "കല കലയ്ക്കുവേണ്ടി" എന്ന വാദത്തിൽ മുറുകെപ്പിടിച്ചവരായിരുന്നു. കവിയുടെ "ആന്തരികസ്വപ്നം" (inner dream) അഭിവ്യഞ്ജിപ്പിക്കുന്ന അതിസൂക്ഷ്മമായ പ്രതീകങ്ങളാണ് ഇവരുടെ ആശയപ്രകാശനത്തിന് തുണ നിന്നിട്ടുള്ളത്. ആധ്യാത്മികവും മതപരവും ഐസ്വരവുമായ ഊന്നൽ തങ്ങളുടെ സൃഷ്ടികൾക്ക് നൽകാൻ ഇവർ ശ്രമിച്ചു. കവികളുടെ ഉള്ളിലും കവികളിലൂടെ മാത്രവും നിലനില്ക്കുന്ന പ്രപഞ്ചത്തെപ്പറ്റിയുള്ള അതിഭൌതിക സങ്കല്പത്തിന്റെ കാഹളവാദികളായ ഇവർ ആദർശവാദികളായ സൌന്ദര്യാരാധകരും അതീന്ദ്രിയ സാക്ഷാത്കാരങ്ങളിൽ മാത്രം സത്യം ദർശിക്കുന്നവരുമായിരുന്നു. "ഭാവനാദീപ്തമായ ആന്തരികാനുഭവത്തിന്റെ പ്രകാശത്തെ, അത് വ്യഞ്ജിപ്പിക്കാൻ നിപുണമായ പ്രതീകകേന്ദ്രത്തിൽ പ്രതിഫലിപ്പിച്ച് ഹൃദയംഗമമാക്കുന്ന" പ്രകാശനസരണിക്കാണ് സിംബലിസം, പ്രതീകാത്മകരീതി, ഛായാവാദം, പ്രതിരൂപാത്മകപ്രസ്ഥാനം എന്നൊക്കെ പേരുവീണിട്ടുള്ളതെന്ന് ജി.ശങ്കരക്കുറുപ്പ് പറയുന്നു.

എന്നാൽ, കഥാവസ്തുവോ സന്ദർഭമോ അറിയാവുന്ന ഒരാൾക്ക് അന്യാപദേശപരാമർശങ്ങൾ അനായാസമായി ഗ്രഹിക്കാൻ കഴിയുന്നു. മേലുദ്ധരിച്ച ഗ്രാമത്തിൽകോയിത്തമ്പുരാന്റെ പദ്യത്തിലെ തെങ്ങ് ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ ഉത്തമർണന് പകരം നിൽക്കുന്നു. വളരെ ഔന്നത്യത്തിൽ നിൽക്കുന്ന ജനോപകാരപ്രദമായ ഈ വൃക്ഷം ഒരു ചെറുകാറ്റടിക്കുമ്പോൾ-തുച്ഛമായ ഒരു തുകയെക്കുറിച്ച് ഓർക്കുമ്പോൾ - ഉലയുന്നതിന്റെ പരിഹാസരസികതനിറഞ്ഞ സ്ഥിതിയെക്കുറിച്ച് ഈ അപ്രകൃതപരാമർശം നല്ല ഒരു ഭാഷ്യം ചമയ്ക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

ഭാരതീയ വേദോപനിഷത്തുകളിലെ പല സൂചനകളെയും അന്യാപദേശങ്ങളായും പ്രതീകങ്ങളായും വ്യാഖ്യാനിക്കാനുള്ള ഒരു പ്രവണത ആധുനികകാലത്ത് സാർവത്രികമായി കണ്ടുവരുന്നുണ്ട്. ചില നാടൻപാട്ടുകളിൽ കൂടി പ്രതീകാത്മകത്വം ദർശിക്കാനുള്ള ശ്രമത്തിന്റെ നല്ല ഒരു ഉദാഹരണമാണ്.

എന്ന ഗാനത്തിൽ "പാരത്രിക ജീവിതസുഖത്തിൽ വിശ്വാസമർപ്പിച്ച് ഈ ലോകത്തിൽ അതിനെ നോക്കിയും കണ്ണുനീരിൽ നനച്ചും കഴിയുന്ന അധ്യാത്മവാദിയായ ഏതോ കേരളീയന്റെ ഭാവന"യെ ദർശിക്കുന്ന വിമർശകന്റെ വീക്ഷണം. കുമാരനാശാന്റെ ജീവിതത്തിലെ നിർണായകമായ ചില ഘട്ടങ്ങളിൽ ഇദ്ദേഹം രചിച്ചിട്ടുള്ള വീണപൂവ്, ഒരു സിംഹപ്രസവം, ഗ്രാമവൃക്ഷത്തിലെ കുയിൽ തുടങ്ങിയ കവിതകൾ സിംബലിസത്തോടെന്നതിനെക്കാൾ അന്യാപദേശത്തോടാണ് അടുത്തുനിൽക്കുന്നത്.

പാശ്ചാത്യ സാഹിത്യത്തിൽ
കേരളത്തിൽ
അന്യാപദേശവും പ്രതീകാത്മകകവിതയും
ഭാരതീയസാഹിത്യങ്ങളിൽ