"സീസർ മനുഷ്യനാണ്, മനുഷ്യരെല്ലാം മരിക്കും, അതിനാൽ സീസറും മരിക്കും" എന്ന സില്ലോഗിസം ഇവാൻ ഇല്ലിച്ച് കേട്ടിരുന്നെങ്കിലും അത് സീസറേയും മറ്റു മനുഷ്യരേയും മാത്രം ബാധിക്കുന്ന നിയമമാണെന്നാണ് കരുതിയുരുന്നത്. രോഗം തുടങ്ങി മൂന്നു മാസം ആയതോടെ ഇവാൻ ഇല്ലിച്ചിന്റെ കാര്യത്തിൽ എല്ലാവർക്കുമുള്ള താത്പര്യം എന്നു മരിക്കുമെന്നത് മാത്രമാണെന്ന് വ്യക്തമായി. ആർക്കും അയാളോട് ആത്മാർഥതയോ സഹതാപമോ ഇല്ലായിരുന്നു. ഇതിന് ഒരപവാദമായിരുന്നത്, വിസർജ്ജനം പോലെയുള്ള സ്വകാര്യതകളിൽ പോലും നിസ്സഹായത വന്ന അയാൾക്ക്, സഹായത്തിനു കിട്ടിയ ജെറാസിം എന്ന കർ‍ഷകയുവാവ് ആയിരുന്നു. രോഗത്തിന്റേയും മരണത്തിന്റേയും അനിവാര്യത അറിഞ്ഞിരുന്ന അവൻ അയാളെ സഹതാപപൂർ‌വം സഹായിച്ചു. അയാൾ മരിക്കുകയല്ല ഭേദമായിക്കൊണ്ടിരിക്കുകയാണെന്ന് ഭാവിച്ച ബന്ധുക്കളുടേയും പരിചയക്കാരുടേയും നുണയും വഞ്ചനയും ആണ് ഇവാൻ ഇല്ലിച്ചിനെ ഏറ്റവും വേദനിപ്പിച്ചത്. ആ നുണയിൽ പങ്കുചേരാൻ അവർ രോഗിയെ നിർബ്ബന്ധിച്ചു. ഒരോ സന്ദർശനത്തിലും സാധാരണമട്ടിൽ വിപുലമായ പരിശോധനകൾക്ക് അയാളെ വിധേയനാക്കിയ ഡോക്ടറോട്, "നുണപറയുന്നതിൽ ലജ്ജയില്ലേ" എന്നു ചോദിക്കണമെന്നു തോന്നി അയാൾക്ക്. മരണത്തെ അശ്ലീലമാക്കുകയായിരുന്നു അവരെല്ലാം. ജെറാസിം മാത്രം നുണ പറഞ്ഞില്ല. ഇവാൻ ഇല്ലിച്ചിന്റെ ലജ്ജാശീലനായ മകനും പിതാവിനെ ഇടക്ക് സഹതാപപൂർ‌വം നോക്കി.

അതുവരെ, താൻ ജീവിച്ചിരുന്നത് ശരിയായ രീതിയിലാണ് എന്നു കരുതിയിരുന്ന ഇവാൻ ഇല്ലിച്ചിനെ ചിലപ്പോൾ സംശയങ്ങൾ പിടികൂടിയെങ്കിലും അവയെ അയാൾ മനസ്സിൽ നിന്ന് തുരത്തി. പകരം, ഒറ്റക്കാകുമ്പോൾ, അർഹിക്കാത്ത ഈ വിധി തനിക്ക് തന്ന ദൈവത്തോട് ഇല്ലിച്ച് ന്യായവാദം നടത്തി. തന്റെ സഹനത്തിന് എന്തെങ്കിലും അർത്ഥമോ വിശദീകരണമോ കണ്ടെത്താൻ അയാൾ‍ക്കായില്ല. എല്ലാവരേയും അയാൾ വെറുത്തു. തന്റെ നിസ്സഹായതയും ഏകാന്തതയും, മനുഷ്യന്റേയും ദൈവത്തിന്റേയും ക്രൂരതയും, ദൈവത്തിന്റെ അസാന്നിദ്ധ്യവും ഓർത്ത് ഇവാൻ ഇല്ലിച്ച് ഒരു കുഞ്ഞിനെപ്പോലെ കരഞ്ഞു. ഇടക്ക് ഭാര്യയുടെ നിർബ്ബന്ധത്തിനു വഴങ്ങി അയാൾ കുമ്പസാരിച്ച് കുർബ്ബാന സ്വീകരിച്ചു. അപ്പോൾ, ആശ്വാസം തോന്നുന്നില്ലേ എന്നു ഭാര്യയുടെ അന്വേഷണത്തിന് ഇവാൻ ഇല്ലിച്ച്, മനസ്സില്ലാതെയാണെങ്കിലും ആദ്യം ഉണ്ടെന്ന് മറുപടി പറഞ്ഞു. എന്നാൽ അങ്ങനെ പറഞ്ഞ ഉടനെ തന്നെ അയാൾ, അലറിക്കരയാൻ തുടങ്ങി. മൂന്നു ദിവസം തുടർച്ചയായി അയാൾ അലറിക്കൊണ്ടിരുന്നു. ആ അലർച്ച അകലെ കേൾക്കാമായിരുന്നു. കൊലക്കുവിധിക്കപ്പെട്ടവൻ ആരാച്ചാരുമായി മൽ‌പ്പിടിത്തം നടത്തുന്നതു പോലെയായിരുന്നു അത്. തനിക്കു കടന്നു ചെല്ലാൻ പറ്റാത്ത ഇരുട്ടുനിറഞ്ഞ ഒരു കുഴിയിലേക്ക് ആരോ തന്നെ ബലം പ്രയോഗിച്ച് ഇറക്കുകയാണെന്ന് ഇവാൻ ഇല്ലിച്ചിന് തോന്നി. തന്റെ ജീവിതം നല്ലതായിരുന്നു എന്ന അയാളുടെ വിശ്വാസമാണ് അതിലേക്ക് കടക്കാൻ അയാളെ അനുവദിക്കാതിരുന്നത്.

വിലയിരുത്തൽ
ഭയാനകമായ സാധാരണജീവിതം
മരണവുമായി മുഖാമുഖം
രോഗം