സ്വാതന്ത്ര്യപൂർവ ഇന്ത്യയെ ഒറ്റഗണമെന്ന നിലയ്ക്കു പരിഗണിക്കാനാവില്ല. അത് വിവിധ നാട്ടുരാജ്യങ്ങളായി വിഭജിക്കപ്പെട്ടതായിരുന്നു. വിവിധ മതദർശനങ്ങൾ ഇവരുടെ നിയമങ്ങൾക്ക് പ്രേരകശക്തിയായിരുന്നു. എങ്കിലും പലനാട്ടുരാജ്യങ്ങളും ചാതുർവർണ്യത്തെ അടിസ്ഥാനപ്പെടുത്തിയ സവർണ ഹൈന്ദവ നിയമാവലികൾ പിന്തുടർന്നതായി കാണാം. പ്രധാനമായും സവർണ വരേണ്യരുടെ ചതുർകർമങ്ങളെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ളതാണിത്. ധർമാർഥകാമമോക്ഷങ്ങൾ എന്ന് അവയെ പരമാർശിക്കാം. മോക്ഷം എന്ന പരമമായ ലക്ഷ്യപ്രാപ്തിക്കായി ധർമ മാർഗ്ഗത്തിൽ ചരിക്കുന്ന ഓരോ വ്യക്തിയും പാലിച്ചിരിക്കേണ്ടുന്ന അർഥ-കാമ വ്യവസ്ഥാപനമാണ് ഇതിന്റെ ആത്യന്തിക ഉള്ളടക്കം. കാമാർഥങ്ങൾ ധർമത്തിന് വിധേയപ്പെട്ട് വർത്തിക്കുകയാണിവിടെ. ധർമത്തിന് വ്യവഹാരധർമമെന്നും രാജ്യധർമമെന്നും രണ്ട് ഉപവിഭാഗങ്ങളുണ്ട്. ഒന്നാമത്തേത് വ്യക്തിഗതാവകാശ പരിപാലനത്തിനും രണ്ടാമത്തേത് രാഷ്ട്ര ഭരണ-സാമൂഹിക നിലനില്പിനുവേണ്ടിയുമാണ് നിർദ്ദേശിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്. ഇവയുടെ അടിത്തറ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത് ജാതിവ്യവസ്ഥയുടെ മനുഷ്യത്വരഹിതമായ വിവേചനങ്ങൾക്കുമേലാണ്. ശ്രുതികൾ അഥവാ വേദങ്ങൾ, സ്മൃതികൾ അഥവാ ആഖ്യാനങ്ങൾ, മീമാംസകൾ അഥവാ വ്യാഖ്യാനങ്ങൾ, നിബന്ധങ്ങൾ അഥവാ ഉപാഖ്യാനങ്ങൾ, ഉപനിഷത്തുക്കൾ, ധർമസൂത്രങ്ങൾ, നീതിസാരങ്ങൾ, അർഥശാസ്ത്രങ്ങൾ, രാജ്യശാസനകൾ എന്നിവയെല്ലാം ഇന്ത്യയിലെ നിയമസംവിധാനത്തിന്റെ പ്രാചീന സ്രോതസ്സുകളായി കരുതപ്പെടുന്നു.

വ്യവഹാരധർമത്തിന്റെ ഭാഗമായി കരാറുകൾ, ക്രയ-വിക്രയങ്ങൾ, ജാമ്യവ്യവസ്ഥകൾ, പണയ-പാട്ട വ്യവസ്ഥകൾ, നിക്ഷേപങ്ങൾ, കട-വായ്പകൾ, സ്ഥാവര-ജംഗമ ഉടമസ്ഥതകൾ, കൈമാറ്റങ്ങൾ, കൈവശാവകാശങ്ങൾ, ദാനവ്യവസ്ഥകൾ, ദായക്രമങ്ങൾ, സംയുക്തസംരംഭകത്വവ്യവസ്ഥകൾ, സേവന-വേതന വ്യവസ്ഥകൾ, തൊഴിലാളി-തൊഴിലുടമ വ്യവസ്ഥകൾ, സ്വത്ത്-വസ്തു അവകാശ അതിർത്തി വ്യവസ്ഥകൾ, സ്വത്ത് വിഭജന-സ്വത്ത് വിതരണ വ്യവസ്ഥകൾ, ദാമ്പത്യാവകാശ-ഉത്തരവാദിത്ത വ്യവസ്ഥകൾ, ചൂതാട്ടം-ഭാഗ്യപരീക്ഷണം തുടങ്ങിയവ സംബന്ധിച്ച വ്യവസ്ഥകൾ മുതലായവ ഉൾപ്പെടുന്നു. ഇതിനുപുറമേ വ്യാപാര-വാണിജ്യകാര്യം, നിലനിർത്തവകാശം, നികുതി-നിരക്ക് നടത്തിപ്പ് സംബന്ധമായ വ്യവസ്ഥകൾ (ഉടമസ്ഥത-കൈവശം-കൈമാറ്റം), കാരണങ്ങൾ സംബന്ധിച്ച വ്യവസ്ഥകൾ മുതലായവയും വ്യവഹാരവിഭാഗത്തിൽ ഉൾപ്പെടുത്തപ്പെടുന്നു.

രാജധർമസംബന്ധിയായി നിയമക്രമസമാധാനം, നിയമലംഘനം, നിയമനിഷേധം, വിചാരണവ്യവസ്ഥകൾ, തെളിവുവ്യവസ്ഥകൾ, കുറ്റകൃത്യങ്ങളുടെ വിഭാഗങ്ങൾ, ശിക്ഷാശാസനങ്ങൾ എന്നിവയാണ് മുഖ്യമായും പരാമർശിച്ചിട്ടുള്ളത്. മീമാംസകളിലാവട്ടെ നിയമ-ന്യായ വ്യാഖ്യാനങ്ങൾ, ഖണ്ഡനപരവും മണ്ഡനപരവുമായ വിശകലനങ്ങൾ, നിരീക്ഷണ-നിഗമനങ്ങൾ, പരിഷ്കരണശിപാർശകൾ എന്നിവയെല്ലാം ഉൾപ്പെടുന്നു. നീതിനിർവഹണാർഥമുള്ള നീതി-ന്യായ വ്യവഹാര നടപടിക്രമം, വിചാരണാനടപടിക്രമം, വിധിതീർപ്പ് നടപടിക്രമം, വിധിനടത്ത് നടപടിക്രമം, പുനഃപരിശോധന, അപ്പീലധികാര നടത്തിപ്പ് മുതലായവയും ഇതിന്റെ തുടർച്ചയായി നിർണയിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

എന്നാൽ വൈദേശികാധിപത്യത്തിന്റെയും ദീർഘകാലത്തെ മാറ്റങ്ങളുടെയും ഫലമായി ഇന്ത്യൻ നിയമസംവിധാനം പില്ക്കാലത്ത് ഒരു സങ്കര വ്യവസ്ഥയായി പരിണമിച്ചതായി കാണാം. പ്രത്യേകിച്ച്, മുസ്ലിം ഭരണാധികാരികൾ പാശ്ചാത്യ ഭരണാധികാരികൾ എന്നിവരുടെ കോയ്മയ്ക്കു കീഴിൽ ഒട്ടേറെ കൂട്ടിച്ചേർക്കലുകൾക്കും ഒഴിവാക്കലുകൾക്കും ഇന്ത്യൻ നിയമസംവിധാനം വിധേയമായി.

ബ്രിട്ടീഷ് ഈസ്റ്റ്ഇന്ത്യാകമ്പനിയുടെ വരവോടെ ഇംഗ്ലീഷ്-ഇന്ത്യൻ സംയുക്തനിയമ-നീതി സംവിധാനം ഉടലെടുക്കുന്നതായി കാണാം. ഇംഗ്ലീഷ് വ്യാപാരസമുച്ചയമായ കോട്ടകൾ, ഇംഗ്ളീഷ് ഭരണാധികാരികൾക്ക് കീഴിൽ മെഫ്യൂസിൽ ഭരണക്രമം, റവന്യൂ-ക്രമസമാധാന-സിവിൽ ഭരണ സംവിധാനങ്ങളുടെ വ്യവസ്ഥാപനം, ബ്രിട്ടീഷ് രാജാധികാരത്തിന്റെയും പാർലമെന്റിന്റെയും അധികാരവ്യാപനം, നിയമ-ചട്ടങ്ങളുടെ ക്രോഡീകരണവും സംഹിതവത്കരണവും, മുസ്ലിം-ക്രിസ്ത്യൻ-ഹിന്ദുവിഭാഗ കോഡുകളുടെ പ്രയോഗം, ലോകമ്മിഷനുകളുടെ ആവിർഭാവവും സ്വാധീനവും ഇവയൊക്കെ ഇന്ത്യൻ നിയമസംവിധാനത്തിന്റെ ആധുനികവത്കരണത്തിൽ കാണാം. ഇതിന്റെ ഭാഗമായാണ് സിവിൽ-ക്രിമിനൽ നീതിന്യായ സംവിധാനവും പ്രാദേശിക-പ്രോവിൻഷ്യൽ-പരമോന്നത തലങ്ങളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന കോടതി സംവിധാനങ്ങളും നിലവിൽ വന്നത്. പില്ക്കാല ഇന്ത്യൻ നിയമവ്യവസ്ഥയുടെ പരിണാമ വികാസം ഇന്ത്യൻ സ്വാതന്ത്ര്യസമരചരിത്രത്തിനൊപ്പം കൂട്ടിവായിക്കാവുന്നതാണ്.

1781-ലെ സെറ്റിൽമെന്റ് ആക്റ്റ്, 1793, 1885 എന്നീ ചാർട്ടർ ആക്റ്റുകൾ, പ്രിവികൗൺസിൽ വ്യവസ്ഥകൾ, 1773-ലെ റഗുലേറ്റിങ് ആക്റ്റ്, 1858-ലെ ഗവൺമെന്റ് ഒഫ് ഇന്ത്യ ആക്റ്റ്, 1892-ലെ ഇന്ത്യൻ കൗൺസിൽ ആക്റ്റ്, 1915, 1935 എന്നീ വർഷങ്ങളിലെ ഗവൺമെന്റ് ഒഫ് ഇന്ത്യ ആക്റ്റ്, 1947-ലെ ഇന്ത്യൻ ഇൻഡിപെൻഡന്റ് ആക്റ്റ്, 1949-ലെ ഇന്ത്യൻ ഭരണഘടനാ നിയമം എന്നിവയെല്ലാം ഈ പരിണാമത്തിലെ നിർണായ ഘടകങ്ങളായി കരുതാവുന്നതാണ്.

പുരാതന ഭാരതത്തിൽ നിലനിന്ന നിയമവ്യവസ്ഥയുടെ അവശേഷിപ്പുകളും വൈദേശികാധിപത്യത്തിൻകീഴിൽ രൂപപ്പെട്ട് വികസിച്ച വ്യവസ്ഥാപിത ഘടകങ്ങളും ഏകോപിപ്പിച്ചാണ് ഇന്ന് ഇന്ത്യയിലെ നിയമസംവിധാനം തുടരുന്നത്. നിയമവാഴ്ചയുടെ ആധാരമായ ഭരണഘടനയിലധിഷ്ഠിതമായ രാഷ്ട്രഘടനയും തുല്യത-സ്വാതന്ത്ര്യം-നീതി എന്നിവയിലടിയുറച്ച പൌരാവകാശവും സാഹോദര്യം-അഖണ്ഡത-സമഭാവന എന്നിവ പ്രകടമാക്കുന്ന സമൂഹക്രമവും ആണ് സമകാലിക ഇന്ത്യൻ നിയമസംവിധാനത്തിന്റെ പ്രത്യക്ഷസ്വഭാവം. ഇതിനുതകുന്ന ജനാധിപത്യ-മതനിരപേക്ഷ-സ്ഥിതിസമത്വ-പരമാധികാര റിപ്പബ്ലിക്കായും അത് പാലിക്കപ്പെടുന്നതിനുള്ള നിയമനിർമ്മാണ-കാര്യനിർവഹണ-നീതിന്യായ ഘടകങ്ങളായും അതിൽത്തന്നെ അധികാര-ഉത്തരവാദിത്ത വിതരണത്തിനായി കേന്ദ്ര-സംസ്ഥാന-തദ്ദേശഭരണസ്ഥാപന സംവിധാനമായും ഇന്ത്യൻ നിയമനിർവഹണ സംവിധാനം ഇന്ന് വ്യവസ്ഥാപിതമായിരിക്കുന്നു. ഭരണഘടന, നിർമിതനിയമങ്ങൾ, പരമോന്നതവിധി തീർപ്പുകൾ, വഴക്കങ്ങൾ, അംഗീകൃതാചാരക്രമങ്ങൾ, ഉപനിയമാവലികൾ എന്നിവയെല്ലാം ഈ നിയമസംവിധാന പാലനത്തിനായി നാം ഉപയോഗപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു.

അന്താരാഷ്ട്ര നിയമം
ഇന്ത്യൻ നിയമ സംവിധാനം
നിയമത്തിന്റെ ശാഖകൾ
നിയമത്തിന്റെ ഉപയോഗം