ഈ കാവ്യത്തിൽ ആദ്യം കടന്നുവരുന്ന കഥാപാത്രം സാത്താനാണ്‌. സുന്ദരനായൊരു യുവാവായ അയാൾ ഒരു ദുരന്തകഥാപാത്രമാണ്‌. "നരകത്തിലെ വാഴ്ചയാണ്‌ സ്വർഗ്ഗത്തിലെ അടിമത്തത്തേക്കാൾ അഭികാമ്യം" എന്ന നിലപാടിൽ അയാളുടെ സ്വഭാവം തെളിഞ്ഞുനിൽക്കുന്നു‌. ദൈവത്തിൽ നിന്ന് സ്വർഗ്ഗത്തിന്റെ ഭരണം പിടിച്ചെടുക്കാനുള്ള ശ്രമത്തിന്റെ പരാജയമാണ്‌ അയാളെ നരകത്തിൽ എത്തിച്ചത്. സമസ്തഭൂതങ്ങളും സ്വാതന്ത്ര്യം അർഹിക്കുന്നവായാണെന്ന നിലപാടെടുത്ത സാത്താൻ, മാലാഖമാർ "സ്വയം സൃഷ്ടങ്ങളും സ്വയം ഭൂക്കളും" ആണെന്നു പഖ്യാപിച്ച് സ്രഷ്ടാവെന്ന നിലയിൽ ദൈവം അവകാശപ്പെട്ട അധികാരത്തെ വെല്ലുവിളിച്ചു. 

മിൽട്ടന്റെ സാത്താൻ മാസ്മരികതയും നയചാതുര്യവും ഉള്ളവനാണ്‌. ദൈവത്തെ അട്ടിമറിക്കാനുള്ള ശ്രമത്തിൽ വലിയൊരു പറ്റം മാലാഖമാരുടെ പിന്തുണ നേടിയെടുത്തപ്പോഴാണ്‌ അവന്റെ നയചാതുര്യം ആദ്യം പ്രകടമായത്. ദൈവത്തിനൊപ്പം അവകാശങ്ങൾ അവർക്കും ഉണ്ടാകേണ്ടതാണെന്നും സ്വർഗ്ഗത്തിലെ ദൈവത്തിന്റെ വാഴ്ച അസമത്വത്തിൽ അടിയുറച്ചതാണെന്നും അവൻ വാദിച്ചു. "ശക്തിയിലും മഹത്ത്വത്തിലും തനിക്കു തുല്യരല്ലെങ്കിലും ജീവിക്കാനുള്ള അവകാശത്തിൽ തുല്യരായിരിക്കുന്നവരുടെ മേലുള്ള ദൈവത്തിന്റെ വാഴ്ച; നിയമില്ലാതെ തന്നെ ശരിയായതു ചെയ്യുന്നവരുടെ മേൽ നിയമങ്ങൾ അടിച്ചേല്പിക്കുന്നത്; രാജഗുണം സൂചിപ്പിക്കുന്ന സ്ഥാനപ്പേരുകളുള്ളവരിൽ നിന്ന് ആരാധന പ്രതീക്ഷിക്കുന്നത്; ഇതൊക്കെ നീതിയാണെന്ന് ആർക്കു പറായാനാകും" എന്നാണ്‌ സാത്താൻ അനുയായികളോട് ചോദിച്ചത്. "

സർപ്പത്തിന്റെ ആകാരം സ്വീകരിച്ച് ഹവ്വായെ സമീപിക്കുന്ന സാത്താൻ അറിവിന്റെ വൃക്ഷത്തിന്റെ കനിഭക്ഷിക്കാൻ അവളെ സമ്മതിപ്പിക്കുമ്പോഴും അയാളുടെ വാക്‌ചാതുരി തെളിവായി കാണുന്നു. ആദ്യം അയാൾ കണക്കറ്റ പ്രശംസ കൊണ്ട് അവളുടെ വിശ്വാസം പിടിച്ചുപറ്റുന്നു. സംസാരശേഷിയുള്ള ഒരു സർപ്പത്തെ കണ്ട് അത്ഭുതപ്പെട്ട അവളോട്, അറിവിന്റെ വൃക്ഷത്തിന്റെ ഫലം ഭക്ഷിച്ചാണ്‌ സർപ്പമായ താൻ സംസാരശേഷി നേടിയതെന്നും, വൃക്ഷഫലം ഭക്ഷിച്ചാൽ അവൾ ദൈവത്തെപ്പോലെയാകുമെന്നും അവൻ പറയുന്നു. ഫലം തിന്നാൽ അവൾ മരിക്കുകയില്ലെന്നും ദൈവം അതിന്‌ അവളോടു കോപിക്കയില്ലെന്നും കൂടി അയാൾ പറയുന്നു. ദൈവത്തിന്റെ സർ‌വശക്തിയെ നിഷേധിക്കുന്ന വാദങ്ങളും അയാൾ നിരത്തുന്നുണ്ട്. അറിവിന്റെ വൃക്ഷത്തിന്റെ ഫലം തിന്നരുതെന്ന ദൈവത്തിന്റെ വിലക്കിനു കാരണമെന്തെന്നു ചോദിച്ച് അയാൾ സ്വയം ഇങ്ങനെ മറുപടി പറയുന്നു: 

തന്റെ മാത്രം അസ്തിത്വത്തിൽ വിശ്വസിക്കുന്നിടത്തോളം എത്തുന്ന ആത്മപ്രേമം സാത്താൻ പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു. വലിയ കാര്യങ്ങൾ ലക്ഷ്യം വയ്ക്കാനും നേടാനും ഉപകരിച്ച സാത്താന്റെ അഹംഭാവം അയാളുടെ ഏറ്റവും വലിയ ശക്തിയും വലിയ ബലഹീനതയുമാണ്‌. അതിരുവിട്ട ആത്മവിശ്വാസം അയാൾക്ക് തുടരെ വിനയാകുന്നു. സ്വന്തം പ്രതിരൂപത്തിൽ അഭിനിവേശം തോന്നാൻ മാത്രം ആത്മപ്രേമിയാണയാൾ. തന്റെ തന്നെ സ്ത്രീരൂപമാണ്‌ പാപമെന്നു കണ്ട അയാൾ അവളിൽ അനുരക്തനാകുന്നെങ്കിലും ഒടുവിൽ അവൾ തന്റെ തന്നെ മകളാണെന്നു തിരിച്ചറിയുന്നു. 

ഹവ്വായെ കബളിപ്പിക്കുന്നതിനു മുൻപ് മിൽട്ടന്റെ സാത്താന്‌, തന്റെ കൃത്യം നിഷ്കളങ്കരുടെ ശാപത്തിനു കാരണമാകുമെന്ന ചിന്തയിൽ ആശങ്കയും കുറ്റബോധവും തോന്നുന്നുണ്ട്. ദൗത്യനിർ‌വഹണത്തിനായി പറുദീസയിൽ ആദ്യം പ്രവേശിക്കുമ്പോഴും അയാൾക്ക് കുറ്റബോധം തോന്നുന്നുണ്ട്. എന്നാൽ സ്വർഗ്ഗത്തിൽ നിന്നുള്ള തന്റെ നിഷ്കാസനം അനുസ്മരിക്കുമ്പോൾ, ഈദൃശമായ ചാഞ്ചല്യം എല്ലായ്പോഴും അയാളെ വിട്ടുപോകുന്നു. 

പറുദീസനഷ്ടത്തിന്റെ കഥയിലെ മുഖ്യചാലകശക്തി എന്ന നിലയിലുള്ള സാത്താന്റെ പങ്ക് പണ്ഡിതന്മാർക്കിടയിൽ വലിയ ചർച്ചകൾക്കു വിഷയമായിട്ടുണ്ട്. ഇതേക്കുറിച്ച് വില്യം ബ്ലേയ്ക്കിന്റെ അഭിപ്രായം ഇതാണ്‌: "മാലാഖമാരേയും ദൈവത്തേയും കുറിച്ചെഴുതിയപ്പോൾ ചങ്ങലയിൽ കിടന്ന മിൽട്ടൺ; ചെകുത്താന്മാരേയും നരകത്തേയും കുറിച്ചെഴുതിയപ്പോൾ സ്വതന്ത്രനായിരുന്നു; ശരിയായ കവിയായിരുന്ന അദ്ദേഹം അറിയാതെയാണെങ്കിലും ചെകുത്താന്റെ ചേരിയിലായിരുന്നു." സ്വാതന്ത്ര്യപ്രേമിയായ സാത്താന്റെ ചിത്രീകരണത്തിൽ മിൽട്ടൻ അബോധപൂർ‌വമായിട്ടെങ്കിലും അവതരിപ്പിച്ചത്, പ്രതിസന്ധികളിലും പീഡനങ്ങളിലും തളരാതെ നിന്ന പ്യൂരിറ്റൻ ക്രിസ്ത്യാനിയുടെ മാതൃകയാണെന്ന് വില്യം ജെ. ലോങ്ങ് അഭിപ്രായപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. എന്നാൽ പറുദീസനഷ്ടത്തെ ഒരു ക്രിസ്തീയ സന്മാർഗ്ഗകഥയായി വിലയിരുത്തിയ എച്ച് മാർഷാലിനെപ്പോലുള്ള നിരൂപകരുടെ വീക്ഷണവുമായി ചേർന്നുപോകുന്നതല്ല ഈ വിലയിരുത്തൽ. 

പുസ്തകം 2
സാത്താൻ
റഫായേൽ
ഹവ്വാ