ദേശ-രാഷ്ട്രം (നേഷൻ സ്റ്റേറ്റ്) ദേശീയവാദം എന്നീ പ്രയോഗങ്ങൾ ഇന്ന് സർവസാധാരണമാണെങ്കിലും രാഷ്ട്രീയ വ്യവഹാരത്തിലും നയതന്ത്രനടപടികളിലും ഇവയ്ക്ക് മുൻതൂക്കം കിട്ടിയത് യൂറോപ്പിൽ 18-ം ശതകത്തിന്റെ അവസാനവും 19-ം ശതകത്തിന്റെ ആദ്യവും ആണ്. വിശുദ്ധ റോമാ സാമ്രാജ്യം, ആസ്ത്രോ-ഹംഗേറിയൻ സാമ്രാജ്യം മുതലായവയുടെ തകർച്ചയും അതേ തുടർന്ന് നിലവിൽവന്ന ദേശ-രാഷ്ട്രങ്ങളും അനേകം ചെറുഘടകങ്ങളായി വിഭജിച്ചുകിടന്നിരുന്ന ജർമനിയും ഇറ്റലിയും ഏകീകൃതമായ ദേശ-രാഷ്ട്രങ്ങളായി വളർന്നതുമെല്ലാമാണ് ഈ ചരിത്രപ്രതിഭാസത്തിന് പ്രേരകമായി ഭവിച്ചത്. ഈ രാഷ്ട്രീയ പ്രതിഭാസത്തിനുള്ള ആന്തരിക പ്രചോദനം വ്യാവസായികവിപ്ളവത്തെ തുടർന്ന് വളർന്നുവന്ന പുത്തൻ മുതലാളിത്ത ശക്തികൾക്ക് സ്വച്ഛന്ദമായി വളരാനുള്ള സാഹചര്യം ഒരുക്കത്തക്കവിധം പഴയ നാടുവാഴിത്ത വ്യവസ്ഥ തകരാൻ തുടങ്ങിയതായിരുന്നു. അങ്ങനെ യൂറോപ്പിന്റെ ആധുനികതയിലേക്കുള്ള കുതിപ്പിന്റെ ഒരു ഘടകമായിരുന്നു ദേശീയത. പാശ്ചാത്യ സാമ്രാജ്യത്വത്തിനെതിരെ ഏഷ്യയിലും ആഫ്രിക്കയിലും ഉയർന്നുവന്ന പ്രക്ഷോഭങ്ങളുടെ പ്രത്യയശാസ്ത്രപരമായ അടിത്തറയും ദേശീയതയായിരുന്നു. മാനവപുരോഗതിക്ക് ആവേഗം നൽകിയ ഈ ദേശീയതയെ ലിബറൽ എന്നോ ജനകീയമെന്നോ വിശേഷിപ്പിക്കാം.

ഭാഷ, ചരിത്രം, പാരമ്പര്യം, സംസ്കാരം, മതം തുടങ്ങിയ ഘടകങ്ങൾ വേറിട്ടോ ഒന്നിച്ചോ ദേശീയാവബോധത്തിന് നിദാനമായി കണക്കാക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. എങ്കിലും ഇവയിലെല്ലാം വൈവിധ്യമില്ലാത്ത രാഷ്ട്രങ്ങൾ ഇക്കാലത്ത് തുലോം വിരളമാകയാൽ ചരിത്രത്താൽ രൂപീകരിക്കപ്പെട്ട ഒരു "പൊളിറ്റിക്കൽ കമ്യൂണിറ്റി" അഥവാ "രാഷ്ട്രീയ സമൂഹമാണ്" ദേശ-രാഷ്ട്രവും അതിന്റെ പ്രത്യയശാസ്ത്രാടിത്തറയായ ദേശീയതയും എന്ന് പറയുന്നതാവും കൂടുതൽ ശരി. പൊതുവായ ജീവിതാനുഭവ(ലിവ്ഡ് എക്പീരിയൻസ്)ത്താൽ പ്രേരിതമായ കൂട്ടായ രാഷ്ട്രനിർമ്മാണയത്നം, അത്രതന്നെ അഭികാമ്യമല്ലാത്ത അതിർത്തി വികസന ശ്രമം തുടങ്ങിയവ പ്രധാനം ചെയ്യുന്ന മനോഭാവത്താൽ ബന്ധിതമായ ഒരു രാഷ്ട്രീയ സമൂഹമാണ് ആധുനിക ദേശ-രാഷ്ട്രം. ഒരു "സാങ്കല്പിക രാഷ്ട്രീയ" (imagined political community) സമൂഹം എന്നാണ് ബ്രിട്ടിഷ് ചിന്തകനായ ബനഡിക്ട് ആൻഡേഴ്സൺ ദേശ-രാഷ്ട്രത്തെ നിർവചിക്കുന്നത്. ഒന്നാം ലോകയുദ്ധത്തിന് ശേഷം 1919-ൽ 42 രാഷ്ട്രങ്ങളുടെ പ്രതിനിധികൾ പാരിസിൽ യോഗം ചേർന്ന് ഭാവിയിൽ യുദ്ധങ്ങൾ ഒഴിവാക്കാനും സുസ്ഥിര സമാധാനം സ്ഥാപിക്കാനും ലീഗ് ഒഫ് നേഷൻസ് അഥവാ സർവരാജ്യസഖ്യം സ്ഥാപിച്ചതോടെ അതിന്റെ പ്രയാണപത്രം (കവനന്റ്) മേൽ വിവരിച്ച രീതിയിലുള്ള ദേശ-രാഷ്ട്രങ്ങളെ സ്വതന്ത്രപരമാധികാര രാഷ്ട്രീയ ഘടകങ്ങളായി അംഗീകരിക്കുകയുണ്ടായി. തുടർന്ന് ദേശീയതയേയും ദേശീയവാദത്തെയും സംബന്ധിച്ച ഈ ധാരണ സാർവദേശീയ രംഗത്ത് സുപ്രതിഷ്ഠിതമായി എന്നു പറായാം.

വിഘടനവാദം
വിപരീത സങ്കല്പനങ്ങൾ
ആധുനിക സങ്കല്പനം
ജിംഗോയിസം (jingoism)