റഷ്യൻ അധിനിവേശകാലത്ത് മദ്ധ്യേഷ്യയിലെ മുസ്ലീങ്ങൾക്കിടയിൽ അവരുടെ മതത്തെ നവീകരിക്കുന്നതിനും നിർണയാവകാശത്തിനും വേണ്ടി രണ്ടുതരം പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ ഉടലെടുത്തു. ഖാദിം, ജദീദ് എന്നിവയായിരുന്നു ഇവ. ഖാദിമുകൾ (പൂർവ്വഗാമികൾ) ശരി അത്തിനെ കണിശമായി പിന്തുടർന്നപ്പോൾ മാറുന്ന ലോകക്രമത്തിനുസരിച്ചുള്ള ചിന്താഗതികൾ ജദീദ് വിഭാഗം മുന്നോട്ടുവച്ചു.

ഇസ്ലാമികപാരമര്യങ്ങളുടെ ചട്ടക്കൂടിനകത്തുനിന്നുള്ള മാറ്റമാണ് ഖാദിമുകൾ ആശിച്ചിരുന്നത്. മേഖലയിലെ വിവിധ സൂഫികളുടേയും മതപണ്ഡിതരുടേയും പിന്തുണ ഇവർക്കുണ്ടായിരുന്നു. എങ്കിലും റഷ്യൻ ഭരണത്തെ എതിർത്തിരുന്ന അവർക്ക് റഷ്യക്കാരോട് ഏറ്റുമുട്ടാനുള്ള ശക്തിയുണ്ടായിരുന്നില്ല. മുൻപ് നടന്ന ജിഹാദ് ആഹ്വാനങ്ങളുടെ പരാജയം ഇതിനു കാരണമായി.

ഇതേ സമയം ജദീദ് വിഭാഗക്കാർ പൊതുവേ‌മതപാഠശാലകളിൽ നിന്നും ഇസ്ലാമികകോളേജുകളിൽ നിന്നും ബിരുദം സമ്പാദിച്ചവരായിരുന്നു. പാശ്ചാത്യഭാഷകളിൽ പ്രാവിണ്യമുണ്ടായിരുന്ന ഇവർ, പാശാത്യരാഷ്ട്രീയവ്യവസ്ഥിയെക്കുറിച്ചും അവബോധമുള്ളവരായിരുന്നു. മതവിശ്വാസികൾ പൊതുവേ ഖാദിം വിഭാഗത്തിൽ പ്രവർത്തിച്ചിരുന്നതിനാൽ ജദീദുകൾ പൊതുവേ‌സാമൂഹിക-സാംസ്കാരികരംഗത്തെ പരിഷ്കരണത്തിനാണ് പ്രാധാന്യം നൽകിയത്. മതപാഠങ്ങൾക്കൊപ്പം ആധുനികശാസ്ത്രവും പഠിപ്പിക്കുന്ന വിദ്യാലയങ്ങൾ ഇവർ ആരംഭിച്ചു. പടിഞ്ഞാറൻ രീതിയിലുള്ള വസ്ത്രധാരണം പ്രോൽസാഹിപ്പിച്ച ഇവർ തങ്ങളുടെ ഭാഷയുടെ ലിപി, അറബിയിൽ നിന്നും ലത്തീൻ ആക്കുകയും ചെയ്തു. ഖാദിമുകൾക്ക് വിരുദ്ധമായി ജദീദുകൾ റഷ്യൻ മേധാവിത്തത്തെ അംഗീകരിച്ചിരുന്നതിനാൽ അവർക്ക് ജനപിന്തുണ ആർജ്ജിക്കാൻ സാധിച്ചില്ല. ജദീദ് വിഭാഗത്തിന്റെ നേതാവും ഒരു ക്രിമിയൻ താതാർ പ്രഭുവുമായിരുന്ന ഇസ്മയിൽ ഹസ്താറലി (1851-1914) (റഷ്യവൽക്കരിക്കപ്പെട്ട ഇസ്മയിൽ ഗസ്പ്രിൻസ്കി എന്നപേരിലാണ് ഇദ്ദേഹം കൂടുതലായി അറീയപ്പെടുന്നത്), 1893-ൽ പുറത്തിറക്കാനാരംഭിച്ച തെർജുമാൻ പെരെവോഡ്ഷിക് (interceptor) എന്ന തന്റെ പ്രത്രത്തിലൂടെ ഇത്തരം ആധുനികവിദ്യാലയങ്ങളുടെ സ്ഥാപനത്തിന് അദ്ദേഹം പ്രോത്സാഹനം നൽകി.

അലാഷ് ഒർദ
ദക്ഷിണമദ്ധ്യേഷ്യയിലേക്ക്
തദ്ദേശീയരുടെ പ്രതിരോധം
ഖാദിം-ജദീദ് പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ