യൂറോപ്യൻ ജീവിതത്തിന്റെ ഈ രണ്ടാം ഘട്ടത്തിലാണ് റിസാൽ, ആദ്യനോവലായ 'നോളി'-യുടെ തുടർച്ചയായി എൽ ഫിലിബസ്ത്രുസ്മോ (കലാപകാരി) എന്ന നോവൽ എഴുതിയത്. 1890 ഫെബ്രുവരി മാസത്തിൽ അതു പ്രസിദ്ധീകരിക്കുമ്പോൾ റിസാലിന് 29 വയസ്സുണ്ടായിരുന്നു. റിസാലിന്റെ രണ്ടു നോവലുകളാണ് ഫിലിപ്പീൻ ജനതയിൽ ദേശീയബോധം വളർത്തി സ്പെയിനിന്റെ ആധിപത്യത്തിൽ നിന്നുള്ള മോചനത്തിനു വഴിയൊരുക്കിയതെന്ന് ചൂണ്ടിക്കാണിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. യൂറോപ്പിൽ കഴിഞ്ഞ ഇക്കാലത്തും അദ്ദേഹം, ഫിലിപ്പീൻസിൽ നിന്നുള്ള പ്രവാസികളിൽ ദേശീയബോധം വളർത്താനും അവരെ സംഘടിപ്പിക്കാനും ശ്രമിച്ചു. ഫിലിപ്പീൻസിലെ രാഷ്ട്രീയ അവസ്ഥയെക്കുറിച്ച് സ്പെയിനിലുള്ള ഫിലിപ്പീൻ പ്രവാസികളുമായി ആശയവിനിമയം നടത്താൻ ഇടയ്ക്ക് മാഡ്രിഡ് സന്ദർശിച്ച അദ്ദെഹം 1891 ജനുവരിയിൽ ഫ്രാൻസിലേക്കു പോയി.

'ഫിലിബസ്ത്രുസ്മോ'
ജീവിതരേഖ
ജീവിതാരംഭം
യാത്രകൾ, 'മോർഗാ'