ഡാർവിന്റെ ഗ്രന്ഥം ഏറെ രാഷ്ട്രാന്ത്രരതലത്തിൽ ജനശ്രദ്ധയാകർഷിക്കുകയും വലിയ വിവാദത്തിന് വിഷയമാവുകയും ചെയ്തു. എന്നാൽ 'വംശോല്പത്തി', "സൃഷ്ടിയുടെ അവശിഷ്ടങ്ങൾ"(Vestiges of creation) തുടങ്ങിയ ചില മുൻകൃതികളുടെയത്രയും വിവാദപരമായില്ല. 'വംശോല്പത്തി' തുടങ്ങിവച്ച ചർച്ചയേയും തർക്കങ്ങളേയും ഡാർവിൻ ശ്രദ്ധാപൂർവം പിന്തുടർന്നു. പത്രവാർത്തകളും, നിരൂപണങ്ങളും, നർമ്മലേഖനങ്ങളും, ഹാസ്യാനുകരണങ്ങളും, കുസൃതിച്ചിത്രങ്ങളുമെല്ലാം അദ്ദേഹം വെട്ടിയെടുത്ത് സൂക്ഷിച്ചു. 'വംശോല്പത്തി'-യിൽ മനുഷ്യപരിണാമത്തെക്കുറിച്ച് ഏറെയൊന്നും പറയാതിരിക്കാൻ ഡാർവിൻ പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധിച്ചിരുന്നു. തന്റെ ഉൾക്കാഴ്ചകൾ "മനുഷ്യന്റെ ഉല്പത്തിയിലേക്ക് വെളിച്ചം വീശിയേക്കാം" എന്ന പതിഞ്ഞ പരാമർശം മാത്രമാണ് ആകെയുണ്ടായിരുന്നത്. എന്നിട്ടും, കുരങ്ങിൽ നിന്ന് മനുഷ്യൻ എന്ന ആശയത്തെ വിശ്വാസപ്രമാണമാക്കി മാറ്റുകയാണ് വംശോല്പത്തിയിൽ ഡാർവിൻ ചെയ്തതെന്നാണ് ആദ്യത്തെ നിരൂപണം തന്നെ അഭിപ്രായപ്പെട്ടത്. അനുഭാവപൂർവമായ നിരൂപണങ്ങളിൽ ഹക്സ്ലിയുടേതും ഉൾപ്പെട്ടു. അക്കാലത്തെ ഇംഗ്ലണ്ടിൽ സംസ്ഥാപിത ശാസ്ത്രീയതയുടെ പ്രതിനിധിയായി കണക്കാക്കപ്പെട്ടിരുന്ന റിച്ചാർഡ് ഓവൻ ഉൾപ്പെടെയുള്ളവരെ ഹക്സ്ലിയുടെ നിരൂപണം കണക്കിനു പരിഹസിച്ചു. പ്രതീക്ഷിച്ചതുപോലെ, തന്റെ നിരൂപണത്തിൽ ഓവൻ ഗ്രന്ഥത്തിന്റെ വിമർശകരുടെ പക്ഷം ചേരുകയാണ് ചെയ്തത്.

ആംഗ്ലിക്കൻ സഭയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ശാസ്ത്രജ്ഞന്മാരിൽ, കേംബ്രിഡ്ജിൽ ഡാർവിന്റെ സുഹൃത്തുക്കളായിരുന്ന സെഡ്ജ്വിക്കും ഹെൻസ്ലോയും അടക്കമുള്ളവർ പ്രതികൂലമായാണ് പ്രതികരിച്ചത്. എന്നാൽ പുരോഗമനമനോഭാവികളായ പുരോഹിതന്മാർ പ്രകൃതിനിർദ്ധാരണത്തെ ദൈവികസം‌വിധാനത്തിന്റെ ഉപകരണങ്ങളിൽ ഒന്നെന്ന് വിശേഷിപ്പിച്ചു. അവരിൽ ഒരാളായ ചാൾസ് കിങ്സ്ലി അതിനെ "ഉന്നതമായ ദൈവസങ്കല്പം" എന്നുപോലും വാഴ്ത്തി. 1860-ൽ പുരോഗമനവാദികളായ ഏഴ് ആംഗ്ലിക്കൻ ദൈവശാസ്ത്രജ്ഞന്മാർ ചേർന്ന് "പ്രബന്ധങ്ങളും നിരൂപണങ്ങളും"(Essays and Reviews) എന്ന കൃതി പ്രസിദ്ധീകരിച്ചതോടെ, വ്യവസ്ഥാപിതസഭയുടെ ശ്രദ്ധ, ഡാർവിന്റെ ഗ്രന്ഥത്തിൽ നിന്ന്, യാഥാസ്ഥിതികർ മതദ്രോഹമായി കരുതി അപലപിച്ചിരുന്ന ബൈബിളിന്റെ ഉന്നതവിമർശനത്തിലേക്ക്(Higher Cricitism of Bible) തിരിഞ്ഞു. അത്ഭുതങ്ങൾ ദൈവനിയമങ്ങലെ ലംഘിക്കുന്നതുകൊണ്ട് അവയിൽ വിശ്വസിക്കുന്നത് ഈശ്വരനിഷേധമാണെന്ന് പേരെടുത്ത ഗണിതശാസ്ത്രജ്ഞനും പുരോഹിതനും ദൈവ ശാസ്ത്രജ്ഞനുമായ ബാഡൻ പൗവ്വൽ ആ കൃതിയിൽ എഴുതിയിരുന്നു. "പ്രകൃതിയുടെ നിരന്തരം പരിണമിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ശക്തികളെന്ന മഹത്‌സങ്കല്പത്തെ പിന്തുണക്കുന്ന ഡാർവിന്റെ ഗ്രന്ഥത്തേയും" പൗവ്വൽ അതിൽ പുകഴ്ത്തിയിരുന്നു.

ബ്രിട്ടീഷ് ശാസ്ത്രമുന്നേറ്റസമിതി 1860-ൽ പരിണാമവാദത്തെക്കുറിച്ച് ഓക്സ്ഫോർഡിൽ ‍സംഘടിപ്പിച്ച ചർച്ചയിൽ നടന്ന ഒരേറ്റുമുട്ടൽ ഏറെ ശ്രദ്ധിക്കപ്പെട്ടു. ഡാർവിനും സാമൂഹ്യപുരോഗതിയും എന്ന വിഷയത്തിൽ പ്രൊഫ്രസർ വില്യം ഡ്രേപ്പറുടെ ദീർഘപ്രഭാഷണമായിരുന്നു ആദ്യം. തുടർന്ന്, ഓക്സ്ഫോർഡിലെ മെത്രാനായിരുന്ന സാമുവൽ വിൽബർഫോഴ്സ്, ജീവജാലങ്ങളിലെ സ്വഭാവവ്യതിയാനങ്ങളെ നിഷേധിച്ചില്ലെങ്കിലും അവക്ക് ഡാർവിൻ നൽകിയ വിശദീകരണത്തെ എതിർത്തു സംസാരിച്ചു. പിന്നീട് നടന്ന ചർച്ചയിൽ ജോസഫ് ഹുക്കർ ഡാർവിനെ ശക്തിയായി പിന്തുണച്ചു. തോമസ് ഹക്സ്ലി ഡാർവിന്റെ കാവൽപട്ടിയാണ് താനെന്ന് കാണിക്കുകയും ചെയ്തു. വിക്ടോറിയൻ വേദിയിൽ പരിണാമസിദ്ധാന്തത്തിന്റെ ഏറ്റവും ശക്തനായ വക്താവ് അദ്ദേഹമായിരുന്നു. ഏറ്റുമുട്ടലിനൊടുവിൽ ഇരുപക്ഷവും വിജയം തങ്ങൾക്കായിരുന്നുവെന്ന് കരുതി. എന്നാൽ, തനിക്ക് കുരങ്ങിന്റെ പൈതൃകം കിട്ടിയത് മുത്തച്ഛൻ വഴിയോ മുത്തശ്ശി വഴിയോ എന്ന് വിൽബർഫോഴ്സ് ചോദിച്ചപ്പോൾ, "കർത്താവ് അയാളെ എന്റെ കരങ്ങളിലേല്പ്പിച്ചിരിക്കുന്നു" (The Lord has delivered me into mine hands) എന്ന് കരുതി താൻ ചുട്ട മറുപടി കൊടുത്തെന്നാണ് ഹക്സ്ലി പിന്നീട് അവകാശപ്പെട്ടത്. "തന്റെ വാക്‌ചാതുരിയും പ്രാഗല്ഭ്യവും മുൻവിധിയുടേയും നുണയുടേയും പ്രചരണത്തിനുപയോഗിക്കുന്ന പരിഷ്കൃതമനുഷ്യനേക്കാൾ അഭികാമ്യനായ പൂർവികൻ കുരങ്ങനാണ്" എന്നായിരുന്നത്രെ ആ മറുപടി. മതത്തിനും ശാസ്ത്രത്തിനുമിടയിൽ ഹക്സ്ലി ഒരു ധ്രുവീകരണം കണ്ടു. വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ മേൽ പൗരോഹിത്യത്തിനുള്ള പിടിയെ ചോദ്യം ചെയ്യാൻ ഹക്സ്ലി ഡാർവിനിന്റെ ചിന്തയെ ഉപകരണമാക്കി.

രോഗം ഡാർവിനെ പൊതുചർച്ചകളിൽ നിന്ന് മാറ്റിനിർത്തിയെങ്കിലും ചർച്ചകളെ അദ്ദേഹം പിന്തുടരുകയും എഴുത്തുകുത്തുകളിലൂടെ തന്റെ നിലപാടിന് പിന്തുണ തേടുകയും ചെയ്തു. അമേരിക്കൻ സസ്യശാസ്ത്രജ്ഞനായ ആസാ ഗ്രേയുടെ "പ്രകൃതിനിർദ്ധാരണം സ്വാഭാവികദൈവശാസ്ത്രത്തിന് എതിരല്ല" എന്ന ലഘുലേഖ ഡാർവിൻ ബ്രിട്ടണിൽ വരുത്തി വിതരണം ചെയ്തു. ഓവന്റെ നേതൃത്വത്തിലുള്ള പുരോഹിതന്മാരുടേയും പ്രഭുവർഗ്ഗത്തിലെ അപക്വമതികളുടേയും എതിർപ്പിനെ മറികടക്കാനായി ബ്രിട്ടണിൽ ഹക്സ്ലിയുടെ മേൽനോട്ടത്തിൽ നടന്നിരുന്ന ചർച്ചകളിൽ ഡാർവിന്റെ സുഹൃത്തുക്കളായ ഹുക്കറും ലില്ലുമെല്ലാം പങ്കെടുത്തു. മനുഷ്യന്റേയും കുരങ്ങിന്റേയും മസ്തിഷ്കങ്ങളുടെ ഘടനയിൽ ചില അടിസ്ഥാനവ്യത്യാസങ്ങളുണ്ടെന്ന് തെറ്റായി അവകാശപ്പെട്ട ഓവൻ, ഡാർവിൻ, മനുഷ്യന് വാനരപൈതൃകത്വം കല്പിക്കുന്നതായി ആരോപിച്ചു. ഓവനും മറ്റുമെതിരായുള്ള ഹക്ലിയുടെ പ്രചരണം അസാമാന്യമാം വിധം വിജയകരമായിരുന്നു. രണ്ടുവർഷത്തിനുള്ളിൽ അവരുടെ പ്രാമാണികത ഇല്ലാതാക്കുന്നതിൽ ഹക്സ്ലി വിജയിച്ചു. എക്സ് ക്ലബ്ബ് എന്ന് പേരിൽ സംഘടിച്ചു നിന്ന ഡാർവിന്റെ സുഹൃത്തുക്കൾ, 1864-ൽ അദ്ദേഹത്തിന് രാജകീയ സമിതിയുടെ കോപ്ലി മെഡൽ കിട്ടുന്നതിന് സഹായിച്ചു.

"സൃഷ്ടിയുടെ അവശിഷ്ടങ്ങൾ" എന്ന മുൻകൃതി പരിണാമവാദത്തിൽ നേരത്തേതന്നെ പരക്കെ താത്പര്യം ഉണർത്തിയിരുന്നു. 'വംശോല്പത്തി' പല ഭാഷകളിലേക്കും മൊഴിമാറ്റം ചെയ്യപ്പെട്ടു. അനേകം പതിപ്പുകളിലൂടെ കടന്നുപോയ അത്, അത്തരം വായനയിൽ പുതുതായി താത്പര്യം കാട്ടിയ മദ്ധ്യവർഗ്ഗത്തിന്റേയും ഹക്സ്ലിയുടെ പ്രസംഗങ്ങൾ കേൾക്കാനെത്തിയ തൊഴിലാളികളുടേയും ദൈനംദിനവായനയുടെ ഭാഗമായി. അക്കാലത്തെ പല ജനമുന്നേറ്റങ്ങളിലും മാറ്റൊലികൊണ്ട ഡാർവിന്റെ സിദ്ധാന്തം സമകാലീനസംസ്കൃതിയുടെ അവശ്യചേരുവയായി.

കുറിപ്പുകൾ
ഡാർവിന്റെ മതവീക്ഷണം
പരിണാമ സിദ്ധാന്തത്തിന്റെ തുടക്കം
പ്രസിദ്ധീകരണം ഉണർത്തിയ പ്രതികരണങ്ങൾ