അങ്ങനെ തന്റെ സേവനം അത്യാവശ്യമായ ബൃഹത്തായ ഒരു മേഖല അദ്ദേഹം കണ്ടെത്തിയിരുന്നു. ഇക്കാലത്ത് അദ്ദേഹം ഫെർഗൂസൻ കോളേജിൽ പ്രഫസ്സറായി സേവനം അനുഷ്ഠിക്കുകയായിരുന്നു. അദ്ധ്യാപനം ചരിത്രരചനക്കും പ്രവർത്തനങ്ങൾക്കും തടസ്സമാവുമെന്ന് കണ്ടപ്പോൾ അദ്ദേഹം 1946-ൽ അവിടം വിട്ടു. സ്വന്തമായി ഗവേഷണം നടത്തുവാനും അദ്ധ്യാപന ബാദ്ധ്യതകൾ ഒഴിവാക്കുവാനുമായി അദ്ദേഹം ബോംബേയിലെ ടാറ്റാ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് ഫണ്ടമെന്റൽ റിസർച്ച് എന്ന സ്ഥാപനത്തിലെ ഗണിതശാസ്ത്ര അദ്ധ്യാപകനായി. 16 വർഷം അദ്ദേഹം അവിടെ തുടർന്നു. ഇക്കാലത്താണ്‌ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മികച്ച ചരിത്ര സൃഷ്ടികൾ പുറത്തുവന്നത്. 

ഗണിതശാസ്ത്രജ്ഞനായ ദാമോദറിനെ ചരിത്രപണ്ഡിതരും അതുവഴി ലോകവും അറിയാൻ തുടങ്ങിയത് പൂനയിലെ വിശ്വപ്രശസ്തമായ ഓറിയന്റൽ ഭണ്ഡാർക്കാർ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ടിന്റെ ആനാൽസ്, ന്യൂ ഇന്ത്യാ ആന്റിക്ക്വറ്റി, റോയൽ ഏഷ്യാറ്റിക് സൊസൈറ്റി ജേർണൽ തുടങ്ങിയ ഗവേഷണാസ്പദമായ കാലികങ്ങളിൽ പ്രസിദ്ധീകരിക്കപ്പെട്ട ചെറു ലേഖനങ്ങളിലൂടെയും പുസ്തക വിമർശനങ്ങളിലൂടെയുമാണ്‌. സോവിയറ്റ് ഗ്രന്ഥകർത്രി കെ.എ. അന്റനോവയുടെ ഇന്ത്യൻ ഫ്യൂഡലിസത്തെയും ഭാരതീയ വിദ്യാഭവൻ പ്രസിദ്ധീകരിച്ച ബഹുവാള്യചരിത്രത്തിന്റെ ആദ്യ മൂന്നു വാള്യങ്ങളേയും ഖണ്ഡനവിമർശങ്ങൾ ചെയ്തത് ഇക്കൂട്ടത്തിൽ പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധയാകർഷിച്ചിരുന്നു. ജർമ്മൻകാരനും പ്രശസ്ത ഇന്തോളജിസ്റ്റുമായ ജോർജ്ജ് തോംസണും കോസാംബിയുടെ വിമർശനങ്ങൾക്ക് പാത്രമായി. 

ഇന്ത്യാ ചരിത്രപഠനവും മാർക്സിസ്റ്റ് ചരിത്രവിജ്ഞാനീയവും സംബന്ധിച്ച അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആദ്യത്തെ കൃതി “ഇന്ത്യാ ചരിത്രപഠനത്തിനൊരു മുഖവുര” 1956-ൽ പുറത്തിറങ്ങി. ഇതോടെ മാർക്സിസ്റ്റ് ചരിത്ര വീക്ഷണത്തിലും ഇന്ത്യാ ചരിത്രരചനയിലും ഒരു വഴിത്തിരിവുണ്ടായി. തുടർന്നു പ്രസിദ്ധീകരിക്കപ്പെട്ട “മിത്തും യാഥാർത്ത്യവും“ (1962), "പ്രാചീനഭാരതത്തിന്റെ സംസ്കാരവും നാഗരികതയും ചരിത്രരൂപരേഖയിൽ" (1965) എന്നീ ഗ്രന്ഥങ്ങൾ ആദ്യ കൃതിയിൽ ആവിഷ്കരിക്കപ്പെട്ട സിദ്ധാന്തങ്ങളുടെ പ്രയോഗവത്കരണങ്ങളായിരുന്നു. പിന്നീട് പുസ്തകരൂപത്തിൽ പ്രസിദ്ധീകരിക്കപ്പെട്ടത് “രോഷജനകങ്ങളായ പ്രബന്ധങ്ങൾ“ ആയിരുന്നു (1957) . ഇത് പത്രശൈലിയിൽ എഴുതിയ ലേഖനങ്ങളുടെ സമാഹാരമാണ്. 

അദ്ദേഹത്തിന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ ചരിത്രം എന്നത് ഉത്പാദനോപാധികളുടെ ബന്ധങ്ങളേയും ഒന്നിനു പുറകെ ഒന്നായി വരുന്ന വികാസങ്ങളെ കാലഗണനാക്രമത്തിലുള്ള അവതരണമാണ്. ഇത് അദ്ദേഹം മുഖവുരയുടെ തുടക്കത്തിൽ തന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നുണ്ട്. മാർക്സ് യൂറോപ്പിനെ അടിസ്ഥാനപ്പെടുത്തി വകതിരിച്ച ചില സം‍വർഗങ്ങളെ അപ്പാടെ യാന്ത്രികമായി ഇന്ത്യയിലേക്ക് ആരോപിക്കാനുള്ള ചിലരുടെ ശ്രമങ്ങളെ കൊസാംബി ശക്തിയുക്തം എതിർത്തു. മാർക്സും ഏംഗത്സും യൂറോപ്പിനെ അടിസ്ഥാനപ്പെടുത്തി പ്രാകൃത കമ്യൂണിസം, അടിമത്തം, നാടുവാഴിത്തം, മുതലാളിത്തം എന്നീ ഘട്ടങ്ങളെ വേർതിരിച്ചെടുക്കുകയും അഞ്ചാമത്തെ ഘട്ടം സോഷ്യലിസമായിരിക്കുകയും എന്ന് പ്രവചിക്കുകയും ചെയ്തു. എന്നാൽ ഏഷ്യൻ രാജ്യങ്ങളെ പരാമർശിക്കുമ്പോൾ ഇവയിൽ ഒന്നും പെടാത്ത ഏഷ്യൻ ഉത്പാദന സമ്പ്രദായം (ഏഷ്യാറ്റിക് മോഡൽ ഓഫ് പ്രൊഡക്ഷൻ) എന്നൊരാശയം അദ്ദേഹം നിർദ്ദേശിച്ചു. ഇത് ഇന്ത്യയിൽ ബ്രിട്ടീഷുകാർ വരുന്നതു വരെ വ്യത്യാസമൊന്നുമില്ലാതെ തുടരുകയായിരുന്നു എന്ന് അദ്ദേഹം കരുതി. ഇന്ത്യൻ സമൂഹത്തിന് ഒരു ചരിത്രമേ ഇല്ല, ചുരുങ്ങിയ പക്ഷം അറിയപ്പെടുന്ന ചരിത്രമെങ്കിലും, നാം ഇന്നറിയന്ന ചരിത്രം, പുറത്തു നിന്ന് കടന്നു വന്നതും പരിവർത്തനരഹിതവുമായ സമൂഹത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ സാമ്രാജ്യങ്ങൾ സ്ഥാപിച്ചവരുടെ ചരിത്രമാണ്” എന്നു പോലും മാർക്സ് പരാമർശിക്കുകയുണ്ടായി. ഇത്തരം വേദവാക്യങ്ങൾ അപ്പാടെ വിഴുങ്ങുന്നതിനു കൊസാംബി തയ്യാറായിരുന്നില്ല. ഇത്തരം മാതൃകകളിലൂടെ ഇന്ത്യാ ചരിത്രരചന ചരിത്രത്തോടോ മാർക്സിസത്തോടേ നീതിപുലർത്തിക്കൊണ്ടാവില്ല എന്നദ്ദേഹം വാദിച്ചു. പ്രാചീന ഗ്രീസിലേയും റോമിലേയും പോലുള്ള അടിമത്ത വ്യവസ്ഥ ഇന്ത്യയിലുണ്ടായിരുന്നു എന്ന ഡാങ്കേയുടെ വാദത്തെ അദ്ദേഹം ഖണ്ഡിച്ചതങ്ങനെയാണ്. റോമിലും മറ്റുമുണ്ടായിരുന്നതുപോലെ അടിമകൾ വൻ സംഖ്യ ഇവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. ഇവിടെയുള്ളവർ ശൂദ്രരായിരുന്നു, അവർ മർദ്ദിതരും ചൂഷിതരുമായിരുന്നുവെങ്കിലും അടിമകളെ വിറ്റ് ക്രയവിക്രയം ചെയ്യുന്ന രീതിയുണ്ടായിരുന്നില്ല. 

ഏഷ്യാറ്റിക് മോഡൽ എന്ന സങ്കല്പത്തിന് കൊസാംബി വിലകല്പിച്ചിരുന്നുവെങ്കിലും അത് പരിവർത്തനരഹിതമായി സഹസ്രാബ്ദങ്ങൾ തുടർന്നു എന്നത് അദ്ദേഹം സ്വീകരിക്കുന്നില്ല. നാടോടികളും കന്നുകാലി വളർത്തലുകാരുമായിരുന്നു ആര്യന്മാർ എന്ന് വിളിക്കുന്ന സമൂഹം സമൃദ്ധിയുള്ള മധ്യകിഴക്കൻ ഗംഗാ സമതലങ്ങളിലേക്ക് പ്രവേശിച്ച് സ്ഥിരതാമസക്കാരായ കൃഷിക്കാരായി മാറിയതിനെക്കുറിച്ചും ഇരുമ്പിന്റെ ഉപയോഗം കൃഷിയെ ഗണ്യമായി വളർത്തിയതിനെക്കുറിച്ചും കൊസാംബി സവിസ്തരം പ്രതിപാദിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഈ പുതിയ മാറ്റത്തിന്റേയും നഗരവത്കരണത്തിന്റേയും സമൃദ്ധിയുടേയും ചൂഷണത്തിന്റേയും ഫലമായിട്ടുണ്ടായ പ്രശ്നങ്ങൾക്ക് പരിഹാരമെന്നോണമാണ് ബുദ്ധമതം പ്രചരിച്ചതെന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആദ്യകാല നിഗമനം പിന്നീട് പല ചരിത്രകാരന്മാരും അംഗീകരിക്കുകയുണ്ടായി. ഗുപ്തകാലത്തിന്റെ സമാപ്തിയോടെ രൂപം കൊണ്ട നാടുവാഴിത്തവും അതുളവാക്കിയ മാറ്റങ്ങളും ആദ്യമായി ചിത്രീകരിച്ചത് കൊസാംബിയാണ്. ഇതും പിന്നീട് ചരിത്രകാർന്മാർ അവലംബിക്കുകയുണ്ടായി.

ഇന്ത്യൻ നാണയവിജ്ഞാനിയം
അവസാനകാലം
ജീവിതരേഖ
ചരിത്രരചനയിൽ