മാനവസംസ്കാരത്തിന്റെ ആദ്യഘട്ടങ്ങളിൽത്തന്നെ നഗരാധിവാസം ആരംഭിച്ചിരുന്നു. 5,000 വർഷങ്ങൾക്കു മുൻപുതന്നെ സിന്ധുനദീതടത്തിലും പൂർവ-ഏഷ്യയിലും നഗരങ്ങൾ സ്ഥാപിതമായിരുന്നു. ഈ നഗരങ്ങൾ ജലസേചനത്തിലൂടെയുള്ള കൃഷിക്ക് പ്രാധാന്യമുള്ള അധിവാസകേന്ദ്രങ്ങളായിരുന്നു. ഇവിടെ കലയും സംസ്കാരവും വളരാൻ തുടങ്ങി. നാനാമുഖമായ വിജ്ഞാനത്തിന്റെ വളർച്ച ഈ നഗരങ്ങളെ കേന്ദ്രീകരിച്ചായിരുന്നു. ആദ്യത്തെ യന്ത്രസാമഗ്രികളുടെ കണ്ടുപിടിത്തവും ഇക്കാലത്തുതന്നെയായിരുന്നു. ഭക്ഷ്യസാധനങ്ങളുടെ സമൃദ്ധമായ ഉത്പാദനം കൂടുതൽ ആളുകൾക്ക് അന്യപ്രവൃത്തികളിൽ വ്യാപരിക്കുന്നതിന് അവസരം നല്കിയതുകൊണ്ടാണ് മേല്പറഞ്ഞ പുരോഗതി നേടാൻ സാധിച്ചത്. മാനവ ചരിത്രത്തിലെ ഈ ഘട്ടത്തെ ആദ്യത്തെ സംസ്കാരിക (നാഗരിക) വിപ്ളവമായി കണക്കാക്കാവുന്നതാണ്. ഏതാണ്ട് ഇക്കാലത്തുതന്നെ ഇത്തരത്തിലുള്ള പുരോഗതി ചൈനയിലും മധ്യ-ദക്ഷിണ അമേരിക്കയിലുമുള്ള ജനങ്ങൾ നേടിക്കഴിഞ്ഞിരുന്നു. ഇന്നത്തെ പടുകൂറ്റൻ നഗരങ്ങളുമായി തട്ടിച്ചുനോക്കുമ്പോൾ മേല്പറഞ്ഞ നഗരങ്ങൾ നന്നേ ചെറുതായിരുന്നു. നഗരങ്ങളുടെ യഥാർഥമായ വളർച്ച വ്യാവസായിക വിപ്ളവത്തെ തുടർന്നായിരുന്നു. പ്രകൃതിവ്യവസ്ഥകളുടെ മേൽ തുടരെത്തുടരെ നേടാനൊത്ത ആധിപത്യം മനുഷ്യനെ നഗരാധിവാസത്തിലേക്കു കൂടുതൽ അടുപ്പിക്കുകയും നഗരങ്ങളുടെ അഭൂതപൂർവമായ വളർച്ചയ്ക്കു നിദാനമാകുകയും ചെയ്തു. ഇന്നത്തെ വൻനഗരങ്ങളിൽ ഒട്ടുമുക്കാലും ആദ്യകാലത്ത് വൻതോതിലുള്ള ഉത്പാദനകേന്ദ്രങ്ങളായിരുന്നു. എന്നാൽ ഈയിടെയായി നഗരങ്ങളുടെ പ്രാധാന്യം വിനിമയകേന്ദ്രങ്ങളെന്ന നിലയിലാണ്.

നഗരമണ്ഡലം
നഗരാധിവാസം ഇന്ത്യയിൽ
നഗരങ്ങളുടെ ഉദ്ഭവവും സ്ഥാനവും
നഗരങ്ങളുടെ രൂപഭാവങ്ങളും പ്രവൃത്തിവ്യവസ്ഥയും