യുദ്ധമോ ആഭ്യന്തര കലാപമോ നിമിത്തം ആപത്കരമായ രാഷ്ട്രീയ സാഹചര്യമുണ്ടാവുമ്പോൾ പുരാതന റോമൻ റിപ്പബ്ലിക്കിൽ അവലംബിച്ചിരുന്ന സൈനിക ഭരണസമ്പ്രദായമാണ് ഏകാധിപത്യം. സെനറ്റിന്റെ അപേക്ഷപ്രകാരം കോൺസൽമാർ ചേർന്ന് മുൻകോൺസൽമാരിൽ ഏറ്റവും ധീരനും സത്യസന്ധനുമായ ഒരാളെ ഏകധിപതിയായി തെരഞ്ഞെടുത്തിരുന്നു. എന്നാൽഇങ്ങനെ തെരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ട ഏകാധിപതിക്ക് സെനറ്റിനോട് ഉത്തരവാദിത്തം ഉണ്ടായിരിക്കുകയില്ല. ഈ പ്രത്യേക അധികാര കേന്ദ്രീകർണം പരമാവധി ആറു മാസമേ നീണ്ടു നിൽക്കുമായിരുന്നുള്ളു.

ആദ്യത്തെ റോമന്‍ ഏകാധിപതിയെ തിരഞ്ഞെടുത്തത് ബി.സി. 500 - ം മാണ്ടിലാണ്. പ്രാരംഭകാലത്ത് റോമിലെ അഭിജാത വർഗ്ഗമായ പെട്രീഷ്യന്മാരിൽനിന്നുമാണ് ഏകാധിപതികളെ തെരഞ്ഞെടുത്തിരുന്നത്. എന്നാല് ‍ബി.സി. 356 - ം മാണ്ടോടുകൂടി പ്ലെബിയന്മാരും തെരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ടു തുടങ്ങി. ബി.സി. 3 - ം ശ. നു ശേഷം ഏകാധിപത്യം ദുരുപയോഗപ്പെടുത്താൻതുടങ്ങി. സുള്ളായുടെയും ജൂലിയസ് സീസറുടെയും കാലത്തോടെ ഇത് പുനരുദ്ധരിക്കപ്പെട്ടുവെങ്കിലും ഏകാധിപത്യം പേരിൽമാത്രമൊതുങ്ങി.

സ്വേച്ഛാധിപത്യം (ഇംഗ്ലീഷ്:Tyranny) എന്ന ഗ്രീക്കു സംജ്ഞയ്ക്ക് ഇന്നറിയപ്പെടുന്ന ഏകാധിപത്യത്തോട് സാമ്യമുണ്ട്. സ്വേച്ഛാധിപതിയായ ഒരു വ്യക്തി തനിയയോ അഥവാ തനിക്ക് അധീനരായ വ്യക്തികളിലൂടെയോ നിയമനിർമ്മാണ നിർവഹണപരമായ എല്ലാ അധികാരങ്ങളും പിടിച്ചടക്കിയിരിക്കുന്ന ഗവണ്മെന്റു രൂപം എന്ന അർത്ഥത്തിൽഇത് ഉപയോഗിച്ചു പോന്നു.
ഗ്രീസും റോമും കാലികമായ സ്വേച്ഛാധിപത്യത്തിന് വിധേയമായിരുന്നുവെങ്കിലും അവിടെങ്ങും ബാബിലോണിയ, അസീറിയ, ഈജിപ്ത് എന്നീ രാജ്യങ്ങളിലേതുപോലെ അനിയന്ത്രിതാധിപത്യ സിദ്ധാന്തം ആവിഷ്കരിക്കപ്പെടുകയോ പ്രയോഗിക്കപ്പെടുകയോ ചെയ്തിട്ടില്ല. യഹൂദ പാർമ്പര്യത്തിനോ രാഷ്ട്രീയ അമിതാധിപത്യ സിദ്ധാന്ത പ്രയോഗത്തിനോ സ്ഥാനമുണ്ടായിരുന്നില്ല. ഏകദൈവവിശ്വാസം മനുഷ്യ സാഹോദര്യത്തിലും ദൈവത്തിന്റെ മുൻപിൽ സമാനതയിലും വിശ്വസിക്കുവാൻ ഇടയാക്കുകയും ഒരു അനിയന്തിതാധിപ രാജാവിനു സാദ്ധ്യത ഒഴിവാക്കുകയും ചെയ്തു. നിയമത്തിനു പിന്നിലെ നിയമത്തെ സംബന്ധിച്ച ബൈബിള്‍ സങ്കല്പം ഭൗമിക ഗവണ്മെന്റിനും മേലായ ദൈവിക നിയമത്തെക്കുറിച്ച് ഐഹിക രാജാക്കന്മാർക്കുള്ള ഒരു മുന്നറിയിപ്പായിരുന്നു. എന്നാൽപ്രാചീന കാലത്ത്, മിക്ക കിഴക്കൻരാജ്യങ്ങളിലും ഏകാധിപത്യ ഭരണകൂടങ്ങൾനിലനിന്നിരുന്നു. ഗ്രീക്കു - റോമൻസംസ്കാരങ്ങളുടെ സവിശേഷതകളായ് വ്യഷ്ടിവാദം, അസ്വസ്ഥത, അന്വേഷണം എന്നിവ ഏഷ്യയിലെ അനിയന്ത്രിതാധിപത്യത്തിന്റെ (absolute authority) യൂറോപ്പിലേക്കുള്ള വ്യാപനതിനെതിരേ കോട്ടകളെപ്പോലെ ചെറുത്തുനിന്നു.

പരസ്പര വിരുദ്ധമായ പൗരസ്ത്യ - പാശ്ചാത്യ ജീവിതരീതികൾ തമ്മിലുള്ള സമരമായിരുന്നു പാശ്ചാത്യ സംസ്കാരത്തിന്റെയും ലോക ചരിത്രത്തിന്റെയും ആവിർഭാവത്തിനു കാരണമായ പ്രമുഖ പ്രമേയങ്ങളിൽ ഒന്ന്. 
മധ്യകാലഘട്ടത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽ ആചാരങ്ങളെയും പുരാതനനിയമങ്ങളെയും സംബന്ധിച്ച ശക്തമായ ബോധം, ഒരു രാഷ്ട്രീയ സിദ്ധാന്തവും ഭരണസംവിധാനവുമെന്ന നിലയിലേക്കുള്ള നിയന്ത്രിതാധിപത്യത്തിന്റെ വളർച്ചയെ തടസപ്പെടുത്തി. മധ്യകാലത്തെ സുപ്രധാന സവിശേഷതയായ ഫ്യൂഡലിസത്തിന്റെ ആവിർഭാവം സാമൂഹികവും സാമ്പത്തികവുംമായിരുന്നു എങ്കിലും അതിന് സുപ്രധാന രാഷ്ട്രീയ വിവക്ഷകളുണ്ടായിരുന്നു. അടിയാനു ജന്മിയോട് കൂറും അനുസരണയും ബഹുമാനവും ഉണ്ടായിരുന്നു; പകരം ജന്മി അടിയാന് സംരക്ഷണവും സഹായവും നീതിയും നൽകണമെന്ന ധാരണയുമുണ്ടായിരുന്നു.

16 - ം ശ. മുതൽക്ക് അമിതാധിപത്യം പാശ്ചാത്യലോകത്ത് ശക്തമായൊരു രാഷ്ട്രീയ യാഥാർഥ്യമായി തീർന്നു കൊണ്ടിരുന്നു. എന്നാൽഅതിശക്തമായ കുലീന വിഭാഗങ്ങളുടെ ചെറുത്തുനില്പു കാരണം അത്യധികം ആയാസകരമായിട്ടായിരുന്നു ഇറ്റലി ഒഴികെയുള്ള രാജ്യങ്ങളിൽ സ്വേച്ഛാധിപത്യം സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടത്. യൂറോപ്യൻ രാജ്യങ്ങളിൽവച്ച് ഇംഗ്ലണ്ടിലെ രാജാവാണ് ആദ്യമായി തികച്ചും അനിയന്ത്രിതാധികാര രാജാവ് (absolute prince) ആയിരിക്കുവാൻ വേണ്ട ശക്തി ആർജിച്ചത്. ട്യൂഡർ കാലഘട്ടത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽ രാജകീയാധികാരത്തിന്റെ ഉപകരണം മാത്രമായിരുന്നു പാർലമെന്റ്. എന്നാൽ എലിസബെത്തിന്റെ ഭരണകാലാവസാന വർഷങ്ങളിൽ അത് കുറേക്കൂടി ശക്തമായിത്തീർന്നു. ഫ്രാൻസിൽരാജകീയധികാര ശക്തി വിജയം വരിച്ചത് കുറേക്കൂടി വൈകിയായിരുന്നു. ഇംഗ്ലണ്ടിലെ ഹെന്റ്റി viii നോളം ശക്തനായ ആദ്യത്തെ ഫ്രഞ്ചു രാജാവ് ലൂയി xiv - മനായിരുന്നു. 17 - ം നൂറ്റാണ്ടോടുകൂടി യൂറോപ്പിലെ മിക്ക രാജ്യങ്ങളും അനിയന്ത്രിതാധികാര വാഴ്ചക്കു കീഴിലായി. 1789 ലെയും 1848 ലെയും വിപ്ലവം വരെ ഈ ഗവണ്മെന്റു രൂപത്തിനായിരുന്നു, പ്രാമാണ്യം. അമിതാധികാര രാജാക്കന്മാരുടെ ഭരണോപകരണങ്ങൾ അപ്രായോഗികങ്ങൾ ആയിരുന്നു. മിക്കപ്പോഴും അവർക്ക് സാമ്പത്തിക ഞെരുക്കം നേരിടേണ്ടതായും വന്നു. അതുകൊണ്ട് ഇത്തരം ഭരണകൂടങ്ങളുടെ അധികാരം ആധുനിക ഗവണ്മെന്റുകളുടേതു പോലെ ഫലപ്രദമായിരുന്നില്ല.

സഭയുടെയും സാമ്രാട്ടിന്റെയും സർവാധികാരത്തെ സംബന്ധിച്ച അവകാശ വാദങ്ങൾക്കും കുലീനരുടെയും ചെറുകിട രാജാക്കന്മാരുടെയും വിഘടന പ്രവണതകൾക്കുമെതിരായുള്ള സമരത്തിലൂടെ ആധുനിക ദേശീയരാഷ്ട്രങ്ങൾ ജന്മമെടുത്തു. രാജകീയ പരമാധികാരം എന്ന തത്ത്വത്തിൽനിന്നുദ്ഭവിച്ച അനിയന്ത്രിതാധികാര സിദ്ധാന്തം ഒരു പുതിയ രാഷ്ട്രിയ സംഘടനാരൂപത്തിൽ ദേശീയ രാഷ്ട്രങ്ങളെ ഏകീകരിക്കുവാനും ബലവത്താക്കുവാനും ഹായിച്ചു. 1917 ന് മുൻപ് റഷ്യയിൽ നിലനിന്നിരുന്ന സാർഭരണവും 20 - ം നൂറ്റണ്ടിലെ നാസിസ്വേച്ഛാധിപത്യവും ആണ് ആധുനിക ഏകാധിപത്യ ഭരണക്രമത്തിന്റെ പരമമായ രൂപങ്ങൾ.

സർവാധിപതി (Dictator)
ഏകധിപത്യ ഭരണകൂടങ്ങൾ
സ്വേച്ഛാപ്രഭുത്വം
ഏകാധിപത്യത്തിന്റെ ചരിത്രം