ഹൃദയത്തിൽ ദുരന്തം എഴുതിച്ചേർത്തിരുന്ന ഒരു ഗ്രീക്ക് ട്രാജഡിയോട് സ്കൊളാസ്റ്റിസിസത്തെ വിൽ ഡുറാന്റ് താരതമ്യപ്പെടുത്തുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ, വിശ്വാസത്തെ യുക്തികൊണ്ട് സ്ഥാപിക്കാനുള്ള സ്കൊളാസ്റ്റിസിസത്തിന്റെ ശ്രമം യുക്തിയുടെ പ്രാമാണികതയ്ക്കു ലഭിച്ച പരോക്ഷമായ അംഗീകാരമായിരുന്നു. യുക്തിവഴി വിശ്വാസത്തെ സ്ഥാപിക്കാനാവില്ലെന്ന ജോൺ ഡൺസ് സ്കോട്ടസിനേയും മറ്റും പോലുള്ള സ്കൊളാസ്റ്റിക്കുകളുടെ സമ്മതം, കാലക്രമത്തിൽ സ്കൊളാസ്റ്റിസിസത്തെ തകർക്കുകയും വിശ്വാസത്തെ ദുർബ്ബലമാക്കുകയും ചെയ്തു. ലത്തീൻ ക്രിസ്തീയതയ്ക്ക് യവനലോകത്തിൽ നിന്നു ലഭിച്ച അരിസ്റ്റോട്ടിൽ, എണ്ണമറ്റ ശത്രുതകൾ ഒളിച്ചിരുന്ന ഒരു ട്രോജൻ കുതിരയായിരുന്നു. ക്രിസ്തുമതത്തിനെതിരായുള്ള പേഗൻ സംസ്കൃതിയുടെ പ്രതികാരം അതു നടപ്പാക്കി. അരിസ്റ്റോട്ടിലിനെ പാശ്ചാത്യ ക്രിസ്തീയതയ്ക്ക് പകർന്നു കൊടുക്കുന്നതിൽ അറേബ്യൻ ചിന്തയ്ക്കുള്ള പങ്ക് പരിഗണിക്കുമ്പോൾ, പലസ്തീനയിലും, സ്പെയിനിലും മറ്റും അപ്പോൾ ആക്രമിക്കപ്പെട്ടു കൊണ്ടിരുന്ന ഇസ്ലാമിന്റെ കൂടി പ്രതികാരമായിരുന്നു അത്.

അതേസമയം, ഏതു നിലപാടിൽ നിന്നു നോക്കുന്നവർക്കും, സ്കൊളാസ്റ്റിക് പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ ഉജ്ജ്വലത കണ്ണിൽ‌പ്പെടാതിരിക്കില്ല. യുവത്വത്തിന്റെ ധീരതയും എടുത്തുചാട്ടവും പ്രകടിപ്പിച്ച ആ പ്രസ്ഥാനം യുവപ്രായത്തിന്റെ ബലഹീനതകളായ അതിരറ്റ ആത്മവിശ്വാസവും സം‌വാദപ്രേമവും പ്രകടിപ്പിച്ചു. പുതുകൗമാരത്തിൽ യുക്തിയുടെ കേളിയെ വീണ്ടും കണ്ടെത്തിയ യൂറോപ്പിന്റെ സ്വരമായിരുന്നു അത്. ഉദാത്ത സ്കൊളാസ്റ്റികതയുടെ രണ്ടു നൂറ്റാണ്ടുകൾ, അന്വേഷണത്തിലും, ചിന്തയിലും, അദ്ധ്യാപനത്തിലും അനുഭവിച്ച സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ ഇക്കാലത്തെ യൂറോപ്പിനു പോലും അതിശയിക്കാനായിട്ടില്ല.

സ്കൊളാസ്റ്റിക്ക് ചിന്ത വൃഥാപ്രയത്നമായിരുന്നു എന്നു കരുതുന്ന വിമർശകരും ഉണ്ട്. പതിനാറാം നൂറ്റാണ്ടിലെ പ്രമുഖ ഇംഗ്ലീഷ് ചിന്തകനും രാഷ്ട്രതന്ത്രജ്ഞനുമായ തോമസ് മൂർ ഈ അഭിപ്രായക്കാരനായിരുന്നു. സ്കോളാസ്റ്റിക്കുകളുടെ തലനാരിഴകീറൽ, മുട്ടനാടിനെ അരിപ്പയിൽ കറക്കുന്നത്ര ഫലദായകമായിരുന്നു എന്നാണ് മൂർ പരിഹസിച്ചത്.

കുറിപ്പുകൾ
ആദ്യകാലം
വിലയിരുത്തൽ
ചരിത്രം