പുരാവസ്തുഗവേഷണത്തിനായി ഒരു ഏകസിദ്ധാന്തമില്ല, നിർവ്വചനങ്ങൾ പോലും തർക്കത്തിലാണു്. ചരിത്രവുമായും ആന്ത്രപ്പോളജിയുമായും വളരെ ആഴത്തിൽ ബന്ധമുള്ളതാണു് പുരാവസ്തുഗവേഷണം എന്നു് ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ മദ്ധ്യകാലം വരെ ഒരു പൊതുസമ്മതം നിലവിലുണ്ടായിരുന്നു.

അമേരിക്കൻ ഐക്യനാടുകളിലെ പുരാവസ്തുഗവേഷണസിദ്ധാന്തത്തിന്റെ ചരിത്രത്തിലെ ആദ്യത്തെ പ്രധാനപ്പെട്ട കാലഘട്ടം പത്തൊമ്പതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ അവസാനപാദവും ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ ആദ്യപാദവുമായിട്ടാണു്. അതിനെ സാധാരണയായി വിളിച്ചിരുന്നതു് സാംസ്കാരിക അല്ലെങ്കിൽ സംസ്കാര, ചരിത്രം എന്നായിരുന്നു. ഹിസ്റ്റോറിക്കൽ പാർട്ടിക്കുലറിസത്തിനുണ്ടായിരുന്ന പ്രാധാന്യം വളരെ പ്രസിദ്ധമാണു്.

1920-കളിൽ അമേരിക്കയുടെ തെക്കുപടിഞ്ഞാറൻ ഭാഗങ്ങളിൽ, സാംസ്കാരികചരിത്രപുരാവസ്തുഗവേഷണം തുടർചരിത്രസമീപനവുമായി ബന്ധിതമായിരുന്നു. ജീവിച്ചിരിയ്ക്കുന്ന സമൂഹങ്ങളും അവർക്കു് മുന്നേ ചരിത്രത്തിലേയ്ക്കു കയറിപ്പോയ സമൂഹങ്ങളും തമ്മിൽ ഒരു തുടർച്ചയുണ്ടായിരുന്ന അമേരിക്കയുടെ തെക്കുപടിഞ്ഞാറൻ പ്രദേശങ്ങളിലും വടക്കുപടിഞ്ഞാറൻ തീരങ്ങളിലും മെസോഅമേരിക്കയിലും, ആൻഡസിലും, ഓഷ്യാനിയയിലും, സൈബീരിയയിലും ഈ തുടർചരിത്രസമീപനം സ്വീകരിച്ചുപോന്നു. തുടർചരിത്രസമീപനത്തിൽ ആധുനികമനുഷ്യർക്കും അവരുടെ പുരാതനചരിത്രത്തിനും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം പുനഃസൃഷ്ടിയ്ക്കുന്നതിനു് വംശചരിത്രമായതും അല്ലാത്തതുമായ എല്ലാ മുൻചരിത്രരേഖകളും വളരെ പ്രധാനപ്പെട്ട പങ്കുവഹിയ്ക്കുന്നു. സാഹിത്യവും ചില സന്ദർഭങ്ങളിൽ ഇത്തരം ചരിത്രാന്വേഷണപ്രക്രിയയിൽ സഹായകരമായ ഉറവിടങ്ങളാകാറുണ്ടു്. ഹാദ്രിയൻസ് വാൾ ഒരു നല്ല ഉദാഹരണമാണു്.

1960 കളിൽ വളരെയധികം അമേരിക്കൻ പുരാവസ്തുഗവേഷകർ, ലൂയിസ് ബിന്ഫോർഡ്, കെന്റ് ഫ്ളാനെറി തുടങ്ങിയവർ, സാംസ്കാരികചരിത്രത്തിന്റെ മാതൃകയ്ക്ക് എതിരു നിന്നവരായിരുന്നു. അവർ കൂടുതൽ ശാസ്ത്രീയവും നരവംശശാസ്ത്രപരവുമായ ഒരു ‘നവീന പുരാവസ്തുഗവേഷണം’ മുന്നോട്ടുവെച്ചു. ഇത് പരികല്പന പരിശോധനയിലൂടെയും ശാസ്ത്രീയ രീതികളിലൂടെയും പ്രാധാന്യമുൾക്കൊണ്ട് പിന്നീട് ‘പദ്ധതി അടിസ്ഥാന പുരാവസ്തുഗവേഷണം’ എന്നറിയപ്പെട്ടു.

ബ്രിട്ടീഷ് പുരാവസ്തുഗവേഷകരായ മൈക്കേൽ ഷാങ്ക്സ്, ക്രിസ്റ്റഫർ ടില്ലി, ഡാനിയൽ മില്ലർ, ഇയാൻ ഹോഡ്ഡർ തുടങ്ങിയവരാൽ നയിയ്ക്കപ്പെട്ട ഒരു പുതിയ ഉത്തരാധുനിക നീക്കം എൺപതുകളിൽ സജീവമായി. പ്രോസസ്സ്വലിസം അവകാശപ്പെടുന്ന ശാസ്ത്രീയഗുണകാംക്ഷയേയും പക്ഷപാതരാഹിത്യത്തേയും അതു് ചോദ്യം ചെയ്യുകയും സ്വയംവിമർശനപരവും സൈദ്ധാന്തികവുമായ റിഫ്ലക്സിവിറ്റിയുടെ പ്രധാന്യം ഉറപ്പിച്ചു പറയുകയും ചെയ്തു. ഈ സമീപനത്തെ പോസ്റ്റ് പ്രോസസ്സ്വൽ ആർക്കിയോളജി എന്നു പറയുന്നു. എന്നാൽ ഇതിനു് ശാസ്ത്രീയത്വര ഇല്ലെന്നും പറഞ്ഞു് പ്രോസസ്സ്വലിസ്റ്റുകൾ വിമർശിച്ചു. പ്രോസസ്സ്വലിസത്തിന്റേയും പോസ്റ്റ് പ്രോസസ്സ്വലിസത്തിന്റേയും സാംഗത്യം ഇന്നും വിവാദവിഷയമാണു്.

ഹിസ്റ്റോറിക്കൽ പ്രോസസ്സ്വലിസമെന്ന പേരിൽ ഒരു പുതിയ ഒരു ആശയം ഇപ്പോൾ ഉരുത്തിരിഞ്ഞു വരുന്നുണ്ടു്. പ്രോസസ്സ്വലിസത്തിന്റേയും പോസ്റ്റ് പ്രോസസ്സ്വലിസത്തിന്റേയും ഗുണവശങ്ങളിൽ ഒരുമിച്ചു ശ്രദ്ധകേന്ദ്രീകരിയ്ക്കുവാനാണു് ഈ ആശയത്തിലൂടെ ശ്രമിയ്ക്കുന്നതു്.

നിരവധി അന്യവിഷയങ്ങളിൽ നിന്നു് പുരാവസ്തുഗവേഷണ സിദ്ധാന്തങ്ങൾ കടം വാങ്ങുന്നുണ്ടു്. നിയോ-ഡാർവീനിയൻ ഇവല്യൂഷണറി തോട്ട്, ഫിനോമിനോളജി, പോസ്റ്റ്മോഡേണിസം, ഏജൻസി തിയറി, കോഗ്നിറ്റീവ് സയൻസ്, ഫങ്ഷണലിസം, ലിംഗാടിസ്ഥാനം, ഫെമിനിസ്റ്റ് ആർക്കിയോളജി, സിസ്റ്റംസ് തിയറി എന്നിവയെല്ലാം അക്കൂട്ടത്തിൽപ്പെട്ടവയാണു്.

പുരാവസ്തുഗവേഷണസിദ്ധാന്തങ്ങൾ
ഉത്ഖനനം
പുരാവസ്തുശാസ്ത്രത്തിന്റെ ചരിത്രം
ആർക്കിയോമെട്രി