കേരളത്തിലെ ഏറ്റവും മനോഹരമായ മഹാക്ഷേത്രങളിലൊന്നാണ് കവിയൂർ മഹാദേവക്ഷേത്രമെന്ന് അനവധി ഗവേഷകർ സാക്ഷ്യപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്.. ഓരോ ഇഞ്ചിലും ഭാരതീയ വാസ്തുശില്പശൈലിയുടെ സമഗ്രചൈതന്യം ഈ മഹക്ഷേത്രത്തിൽ ദൃശ്യമാവും. ഇവിടുത്തെ ദാരുശില്പങ്ങൾ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ വാസ്തുഭംഗിയെ ശതഗുണീഭവിപ്പിക്കുന്നു.
വാസ്തുശാസ്ത്രമനുസരിച്ച് സർവ്വലക്ഷണങ്ങളും ഒത്തിണങിയ സ്ഥലത്താണ് കവിയൂർ മഹാദേവക്ഷേത്രം നിർമ്മിച്ചിരിക്കുന്നത്. വിശാലമായ പോളച്ചിറ ജലാശയത്തിന്റെ കിഴക്കേക്കരയിൽ സമീപസ്ഥലങ്ങളിൽ നിന്നെല്ലാം ഉയർന്നു നിൽക്കുന്ന സ്ഥലത്താണ് ക്ഷേത്രം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത്. ഹനുമാൻ സ്വാമി വാൽചുറ്റി ശിവലിംഗം ഇളക്കാൻ ശ്രമിച്ചപ്പോൾ വിഗ്രഹത്തിനു പകരം അതിരിക്കുന്ന ഏഴുമുറിപ്പുരയിടം ഉയർന്നു എന്നാണ് ഐതിഹ്യം. അതുകൊണ്ടു തന്നെ എഴുന്നവന്ന സ്ഥലം എന്നയർഥത്തിലെ 'എഴുലോക' എന്ന് പഴമക്കാർ ക്ഷേത്രഭൂമിയെ വിളിച്ചുവന്നു.
കേരളിയ വാസ്തുശില്പശൈലിയുടെ സമസ്തചൈതന്യവും കവിയൂർ മഹാദേവക്ഷേത്രത്തിൽ സംഗമിക്കുന്നു. പ്രസിദ്ധ വാസ്തുവിദഗ്ദ്ധനായ രാമുകടകം കേരളത്തിലെ ഏറ്റവും ഭംഗിയുള്ള മഹാക്ഷേത്രം എന്ന് കവിയൂർ ക്ഷേത്രത്തെക്കുറിച്ചു പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട് . പ്രസിദ്ധ പുരാവസ്തുഗവേഷകനായ ജോർജ്ജ് മൈക്കൽ, ഡോ റൊണാൾഡ് എം ബെർണ്ണീയർ എന്നിവരും ഇതേരീതിയിൽ കവിയൂർ ക്ഷേത്രത്തെ പുകഴ്ത്തുന്നു . 'ഇന്ത്യയിലെ തന്നെ മഹത്തായ മന്ദിരങ്ങളിലൊന്ന്' എന്നാണ് പ്രമുഖ പുരാവസ്തു ഗവേഷകനായ ജോർജ്ജ് മൈക്കൽ ഒരു അഭിമുഖത്തിൽ കവിയൂർ ക്ഷേത്രത്തെ വിശേഷിപ്പിച്ചിട്ടുള്ളത്.

53 അടി വ്യാസമുള്ള ശ്രീകോവിൽ കേരളക്കരയിലെ ഏറ്റവും പുരാതനമായ വട്ടശ്രീകോവിലുകളിലൊന്നാണ്. സാന്ധാരമാതൃകയിലാണ് ഇതിന്റെ നിർമ്മിതി. രണ്ട് ഇടനാഴികളുണ്ട്. നാലുവാതിലുകളുള്ളതിനാൽ സർവതോഭദ്രമാതൃക എന്നും പറയും. ശ്രീകോവിലിന്റെ അധിഷ്ഠാനത്തിനു സഹ്സ്രാബ്ദത്തിലേറെ പഴക്കമുണ്ട്. പഞ്ചവർഗ്ഗത്തറയുടെ കുമുദത്തിൽ രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുള്ള ശാസനങൾ ഇതിനെ ന്യായീകരിക്കുന്നു.

കവിയൂർ മഹാക്ഷേത്രത്തിലെ ദാരുശില്പങ്ങൾ വിശ്വപ്രസിദ്ധമാണ്. 16-17 നൂറ്റാണ്ടുകളിൽ നടന്ന നവീകരണത്തിന്റെ ഭാഗമായി രചിക്കപ്പെട്ടതെന്നു കരുതുന്ന ഈ ശില്പങ്ങളെക്കുറിച്ച് അനവധി ഗ്രന്ഥങ്ങൾ പരാമർശിക്കുന്നു. കവിയൂർ തെക്കേനടയിലുള്ള ശില്പികുടുംബങ്ങളാണ് ഈ ശില്പങ്ങളുടെ രചിയിതാക്കൾ എന്നു പറയപ്പെടുന്നു. തെക്ക് പടിഞ്ഞാറ് നടകളിലും സാമാന്യ വലിപ്പമുള്ള ഗോപുരങ്ങളുണ്ട്. മതിലകത്ത് വടക്കുവശത്തായി വിശാലമായ ഊട്ടുപുര സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. ക്ഷേത്രത്തിന്റെ പടിഞ്ഞാറുഭാഗത്ത് താഴ്ചയിലാണ് കീഴ്തൃക്കോവിൽ മഹാവിഷ്ണുക്ഷേത്രം. അതിനു പിന്നിലായിട്ടുള്ള വിശാലമായ പോളച്ചിറ അഞ്ചുപതിറ്റാണ്ടു മുന്പുവരെ ദേവസ്വം വകയായിരുന്നു. ഇപ്പോൾ സംസ്ഥാന ഗവണ്മെന്റ് വക മത്സ്യപ്രജനനകേന്ദ്രം പ്രവർത്തിക്കുന്ന പോളച്ചിറയ്ക്ക് പതിനാറ് ഏക്കറോളം വിസ്തീർണ്ണമുണ്ട്. വെളിച്ചെണ്ണച്ചിറ എന്നാണ് പഴയരേഖകളിൽ ഈ ജലാശയം അറിയപ്പെടുന്നത്.

പ്രതിഷ്ഠാമൂർത്തികൾ
ക്ഷേത്രം
ചരിത്രം
ശില്പപരമായ സവിശേഷത