സമൂഹമില്ലാതെ നാഗരികത സാധ്യമല്ല. മറ്റൊരർഥത്തിൽ പറഞ്ഞാൽ, സമൂഹത്തിന്റെ ചില പ്രത്യേകതകളെയും മാതൃകകളെയുമാണ് നാഗരികത എന്നതർഥമാക്കുന്നത് തന്നെ. അതിനാൽ, നാഗരികത എന്ന വാക്കുതന്നെ ആവശ്യമുണ്ടോ എന്ന ചോദ്യം പ്രസക്തമാകുന്നു. നാഗരികത എന്നതിനു പകരം ആർനോൾഡ് ടോയൻബി സമൂഹം എന്ന വാക്കാണുപയോഗിച്ചിരുന്നത്; നാഗരികത എന്ന ആശയം സമൂഹമെന്ന ആശയത്തെക്കാൾ അവ്യക്തമാണെന്നാണ് മാർസൽ മോസ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. എന്നാൽ 'സമൂഹം', 'നാഗകരികത' എന്നീ പരികല്പനകൾ ഒരേ യാഥാർഥ്യത്തെയാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. ഈ പരികല്പനകൾ ഭിന്നവസ്തുക്കളെയല്ല പ്രതിനിധാനം ചെയ്യുന്നത് മറിച്ച്, ഒരേ യാഥാർഥ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പരസ്പരപൂരകമായ കാഴ്ചപ്പാടുകളെയാണ് എന്നാണ് ലെവിജോസ് സിദ്ധാന്തിക്കുന്നത്. ഓരോത്തരുടെയും കാഴ്ചപ്പാടുകളുനുസരിച്ച് ഇവയിൽ ഏതു പരികല്പനയും ഉപയോഗിക്കാമെന്ന് ലെവി ജോസ് പറയുന്നു. പാശ്ചാത്യനാഗരികതയുടെ അടിത്തറ വ്യാവസായിക സമൂഹമാണ്. പാശ്ചാത്യനാഗരികതയെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിന് ആ സമൂഹത്തെയും അതിന്റെ ഘടകങ്ങൾ, അവതമ്മിലുള്ള സംഘർഷം, അവയുടെ ധാർമികവും ധൈഷിണകവുമായ മൂല്യങ്ങൾ, ആദർശങ്ങൾ, ശീലങ്ങൾ, അഭിരുചികൾ എന്നിവയെയും വിശകലനം ചെയ്താൽമതി. 

ഒരു സമൂഹം പ്രവർത്തനനിരതമാവുകയും പരിവർത്തനപ്പെടുകയും ചെയ്യുകയെന്നതിനർഥം അതിലധിഷ്ഠിതമായ നാഗരികത പ്രവർത്തനനിരതമാവുകയും പരിവർത്തനപ്പെടുകയും ചെയ്യുകയെന്നാണ്. ഏതൊരു സമൂഹവും അതിന്റെ അടിസ്ഥാനകാഴ്ചപ്പാടുകൾക്ക് 'ലോകവീക്ഷണ' ത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിലാണ് രൂപം നല്കുന്നത്. ഈ ലോകവീക്ഷണം അത് ഉത്പാദിപ്പിക്കപെടുന്ന സാമൂഹിക സന്ദർഭത്തിന്റെ സംഘർഷങ്ങളാൽ മുഖരിതമാണ്. ആധുനികവും പ്രാചീനവുമായ സമൂഹങ്ങളെക്കുറിച്ച് വിശദമായി പഠിച്ച ലെവി സ്ട്രോസിന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ പ്രാചീനനാഗരികതകൾ സമത്വാധിഷ്ഠിത സമൂഹങ്ങളുടെ ഉത്പന്നങ്ങളാണ്. വിവിധവിഭാഗങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള സംഘർഷങ്ങൾ ശാശ്വതമായി പരിഹരിക്കുകയും അവ ഏതാണ്ട് സ്ഥിരമായി നില്ക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. എന്നാൽ, നാഗരികതകൾക്കു രൂപം നല്കുന്നത് ശ്രേണീബദ്ധമായ സാമൂഹികഘടനകളാണെന്നാണ് ലെവിസ്ട്രോസ് പറയുന്നത്. പ്രാചീന സംസ്കാരത്തെയും നാഗരികതയെയും തമ്മിൽ വേർതിരിക്കുന്ന അടിസ്ഥാനഘടകം നഗരങ്ങളുടെ സാന്നിധ്യമോ അസാന്നിധ്യമോ ആണ്. നാഗരികത രൂപംകൊള്ളുന്നതുതന്നെ നഗരങ്ങളെ ആസ്പദമാക്കിക്കൊണ്ടാണ്. നഗരങ്ങളും നാട്ടിൻപുറങ്ങളും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം നാഗരികതകളുടെ ഭാഗമാണ്. ഒരു സമൂഹത്തിലും എല്ലാ പ്രദേശങ്ങളും ജനവിഭാഗങ്ങളും ഒരു പോലെവികസിക്കുകയില്ല. നാട്ടിൻപുറങ്ങളുടെ മേലുള്ള വിജയമാണ് പാശ്ചാത്യനാഗരികതയുടെ ഏറ്റവും വലിയ നേട്ടമായി കരുതപ്പെടുന്നത്. നഗര-നാട്ടിൻപുറ സംഘർഷം ഇസ്ലാമിക സമൂഹങ്ങളിൽ വളരെ പ്രകടമാണ്. ഇസ്ലാമിക നാഗരികതകളിൽ പാശ്ചാത്യരാജ്യങ്ങളെക്കാൾ വേഗത്തിൽ വൻകിടനഗരങ്ങളിൽ രൂപംകൊണ്ടിരുന്നു. പൂർവേഷ്യയിൽ വലിയൊരു വിഭാഗം പ്രദേശങ്ങളും ഇപ്പോഴും അവികസിതവും ഒറ്റപ്പെട്ടതുമാണ്. എന്നാൽ, കാലഗണനയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ സാമൂഹിക പ്രതിഭാസങ്ങളും നാഗരികതയും തമ്മിലുള്ള അന്തരം അവഗണിക്കാനാവില്ല. സാമൂഹിക പ്രതിഭാസങ്ങളെ അപേക്ഷിച്ച് നാഗരികതകൾ ദീർഘമായ കാലയളവിൽ നിലനിൽക്കുന്നവയാണ്. സമൂഹത്തിലുണ്ടാകുന്ന മാറ്റങ്ങളെക്കാൾ, സാവധാനത്തിലാണ് നാഗരികത മാറ്റങ്ങൾക്കുവിധേയമാകുന്നത്. 

നാഗരികതയും ഭൂപ്രദേശവും
നാഗരികതയും ചിന്താരീതിയും
നാഗരികതയും സമൂഹവും
നാഗരികതയും സമ്പദ്ഘടനയും