പരസ്പരം ബന്ധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നതും അന്യോന്യം സ്വാധീനിക്കുന്നതുമായ സംപ്രത്യയങ്ങളെന്ന നിലയിലാണ് ജ്ഞാനത്തെയും സത്തയെയും ഈ ശാസ്ത്രം പഠനവിഷയമാക്കുന്നത്. ജ്ഞാതാവ്, ജ്ഞാനപ്രക്രിയ, ജ്ഞേയവസ്തു എന്നീ മൂന്നു പ്രധാനഘടകങ്ങളാണ് ജ്ഞാനമീമാംസയിൽ ചർച്ചചെയ്യപ്പെടുന്നത്. ജ്ഞാതാവ്, അഥവാ അറിയുന്നവൻ ആരാണ്? ജ്ഞേയവസ്തു, അതായത് അറിയപ്പെടേണ്ടവസ്തു എന്താണ്? ജ്ഞാനപ്രക്രിയയുടെ സ്വഭാവം എന്ത്? അല്ലെങ്കിൽ "അറിവ്" അഥവാ "ജ്ഞാനം" എങ്ങനെയുണ്ടാകുന്നു? ഈ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് ദാർശനികൻ നല്കുന്ന ഉത്തരങ്ങളാണ് വിവിധ ജ്ഞാനസിദ്ധാന്തങ്ങൾ. ഇവയിൽ ഒരു സിദ്ധാന്തപ്രകാരം ജ്ഞാനപ്രക്രിയയിൽ ആത്മനിഷ്ഠവും വസ്തുനിഷ്ഠവുമായ രണ്ടു ഘടകങ്ങൾ ഉണ്ട്. അറിയുന്ന മനസ്സ് ആത്മനിഷ്ഠഘടകവും അറിയപ്പെടുന്നതു വസ്തുനിഷ്ഠഘടകവും ആകുന്നു. ഈ രണ്ടു ഘടകങ്ങളും ഒന്നുപോലെ യഥാർഥമാണെന്നാണ് ജ്ഞാനമീമാംസീയദ്വൈതവാദത്തിന്റെ (epistemological dualism) നിലപാട്. അറിയപ്പെടുന്ന വസ്തുവിന് തനതായ അസ്തിത്വമില്ലെന്നും ജ്ഞാതാവിന്റെ മനസ്സിൽ മാത്രം ആശയങ്ങളായി അവ വർത്തിക്കുമെന്നും ആണ് ആത്മനിഷ്ഠാശയവാദം (subjective idealism) സിദ്ധാന്തിക്കുന്നത്. ഈ വാദം അനുസരിച്ച് മനസ്സു മാത്രമാണ് യാഥാർഥ്യം. വസ്തുക്കൾ വെറും ആശയങ്ങൾ മാത്രം. അവയുടെ അസ്തിത്വം മനസ്സിനെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. മനസ്സില്ലെങ്കിൽ ആശയങ്ങളില്ല. പ്രപഞ്ചം പരമമായ മനസ്സിന്റെ ഒരാശയം മാത്രമാകുന്നു. അപ്പോൾ എന്താണ് ഉണ്മ-യാഥാർഥ്യം- എന്ന പ്രശ്നം ഉദിക്കുന്നു. ഒരർഥത്തിൽ എല്ലാം ഉണ്മയാണ്, സത്യമാണ്, യാഥാർഥ്യമാണ്. പൂവും കായും മരവും അവയെ അറിയുന്ന മനസ്സും എല്ലാം സത്യമാകുന്നു. പക്ഷേ, കൂടുതൽ സത്യമായ-യാഥാർഥ്യമായ-ഒന്ന് എന്ന് ഏതിനെയെങ്കിലും പറ്റി പറയുവാൻ സാധിക്കുമോ? പരമമായ സത്യം എന്നൊന്നുണ്ടോ? ഈ കാര്യങ്ങളിൽ ദാർശനികർ ഭിന്നാഭിപ്രായക്കാരാണ്.

ജ്ഞാനവും സത്തയും
ചർച്ചാവിഷയങ്ങൾ
ഉൺമ
സിദ്ധാന്തമേഖലകൾ