സഫർ ചക്രവർത്തിയായിരുന്ന പത്തൊമ്പതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ മദ്ധ്യകാലം, ഡെൽഹി സാംസ്കാരികമായി ഉന്നതനിലയിലായിരുന്നു. ദില്ലിയിലെ മദ്രസ വിദ്യാഭ്യാസം വളരെ പ്രശസ്തമായിരുന്നു. മുസ്ലീങ്ങളിൽ പാവപ്പെട്ടവർ പോലും അവരുടെ ആൺമക്കളെ വിദ്യാഭ്യാസം ചെയ്യിച്ചിരുന്നു. മുഗൾ രാജകുമാരൻമാർക്കും വിദ്യാഭ്യാസം പരമപ്രധാനമായിരുന്നു. കൊട്ടാരത്തിലെ സ്ത്രീകൾക്കും നല്ല വിദ്യാഭ്യാസം ലഭിച്ചിരുന്നു. ഡെൽഹിയിലെ മദ്രസകൾ നഗരത്തിന് പുറത്തുനിന്നുള്ളവരെയും ആകർഷിച്ചിരുന്നു. അൾതാഫ് ഹുസൈൻ ഹലി എന്ന കവി, പാനിപ്പത്തിൽനിന്ന് ഒളിച്ചോടിയാണ് ഡെൽഹിയിൽ പഠിക്കാനെത്തിയത്. ആറ് പ്രശസ്തമായ മദ്രസകളും ഇതിനു പുറമേ കുറഞ്ഞത് നാല് ചെറിയ മദ്രസകളും ദില്ലിയിൽ പത്തൊമ്പതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ മദ്ധ്യത്തിലുണ്ടായിരുന്നു. ഉർദുവിലും പേർഷ്യനിലുമായി ഒമ്പത് വർത്തമാനപ്പത്രങ്ങളുണ്ടായിരുന്നു. അഞ്ച് ബൗദ്ധികജേണലുകൾ ഡെൽഹി കേളേജിൽ നിന്ന് പ്രസിദ്ധീകരിക്കപ്പെടുന്നുണ്ടായിരുന്നു. ഇതിനു പുറമേ നിരവധി പ്രിന്റിങ് പ്രെസ്സുകളും പ്രസാധകരും ഇവിടെയുണ്ടായിരുന്നു. കുറഞ്ഞത് 130 യുനാനി ഡോക്റ്റർമാരും അവിടെയുണ്ടായിരുന്നു. ഒട്ടേറെ പാശ്യാത്യരുടെ കണ്ടെത്തലുകളും മറ്റും അറബിയിലേക്കും പേർഷ്യനിലേക്കും പരിഭാഷപ്പെടുത്തിയിരുന്നത് ഡെൽഹിയിൽവച്ചായിരുന്നു. അക്കാലത്തെ മദ്രസകൾ ഇതിനോടൊക്കെ തുറന്ന മനസോടെയാണ് സ്വീകരിച്ചിരുന്നത്.

ഗാലിബ്, സൗഖ്, സാഹ്ബായ്, ആസുർദ എന്നിവരെപ്പോലുള്ള കഴിവുറ്റ കവികളും പണ്ഡിതരുമാണ് ഇക്കാലത്തെ മുഗൾ ഡെൽഹിയുടെ പ്രധാന സംഭാവനകൾ. ഇവരുൾപ്പെട്ട കവിസമ്മേളനങ്ങൾ (മുശൈറകൾ) നഗരത്തിന്റെ ആകർഷണഘടകങ്ങളിലൊന്നായിരുന്നു.അജ്മീരി ഗേറ്റിന് തൊട്ട് പുറത്തുള്ള പഴയ ഡെൽഹി കോളേജിന്റെ മുറ്റം, സദ്രുദ്ദീൻ അസുർദയുടെ മാളിക തുടങ്ങിയവായിരുന്നു ഇത്തരം മുശൈറകളുടെ വേദി. അനേകം കവികളുടെ പങ്കാളിത്തമായിരുന്നു ഇത്തരം മുശൈറകളുടെ പ്രത്യേകത. ഡേവിഡ് ഒക്റ്റർലോണിയുടെ വിധവയായ മുബാരക് ബീഗത്തിന്റെ ഹവേലിയുടെ മുറ്റത്ത് നടന്ന ഒരു വൻ മുശൈറയെക്കുറിച്ചുള്ള വിവരങ്ങൾ ഫർഹത്തുള്ള ബൈഗിന്റെ ദെഹ്ലി കി ആഖ്രി ശമ എന്ന ഗ്രന്ഥത്തിലുണ്ട്. അസുർദ, മോമിൻ, സൌഖ്, ആസാദ്, ദാഗ്, സാബായ്, ശെഫ്ത , മീർ, ഗുസ്തിക്കാരനായിരുന്ന യാൽ, ഗാലിബ് തുടങ്ങിയവരൊക്കെ ഇതിൽ പങ്കെടുത്തിരുന്നു. സ്കിന്നർ കുടുംബത്തിന്റെ ബന്ധുവും ഉർദു കവിയുമായിരുന്ന അലക്സ് ഹെത്തെർലി എന്ന ഒരു ഇംഗ്ലീഷ്-മുഗൾ സങ്കരവംശജനും ഇതിലെ പങ്കാളിയായിരുന്നു. ഇത്തരം മുശൈറകളിൽ ലക്നൌവിൽ നിന്നുള്ളവരും ഡെൽഹിയിൽ നിന്നുള്ളവരും ഇരുവശത്തിരുന്നാണ് മൽസരിച്ചിരുന്നത്.

ഈ കാലഘട്ടത്തിൽ കാവ്യരചന എന്നത് ദില്ലിയിലെമ്പാടും വ്യാപകമായിരുന്നു. വീടുകൾതോറും കവിതകൾ ചർച്ച ചെയ്യപ്പെട്ടിരുന്നു. 1850-ൽ പ്രസിദ്ധീകരിക്കപ്പെട്ട "ദ ഗാർഡൻ ഓഫ് പോയെറ്റ്രി" എന്ന ഉർദു കവിതാസമാഹാരം, ഡെൽഹിയിൽനിന്നുള്ള 540-ലധികം കവികളുടെ സൃഷ്ടിയായിരുന്നു. ഇതിൽ ചക്രവർത്തി, കൊട്ടാരത്തിലെ അംഗങ്ങൾ എന്നിവർക്കുപുറമേ വിവിധമേഖലകളിലുള്ള സാധാരണക്കാരുടെ കവിതകളും ഉൾപ്പെടുന്നു. ഈ കവികൾ വിവിധ മതസ്ഥരുമായിരുന്നു.

പ്രശസ്തരായ ഭിക്ഷക്കാരും ഈ കാലഘട്ടത്തിൽ ഡെൽഹിയിലുണ്ടായിരുന്നു. "മജ്സൂബ് ദിൻ അലി ഷാ" ഇതിനൊരുദാഹരണണായിരുന്നു. ഭൗതികജീവിതത്തെ ഒട്ടും കാര്യമാക്കാതിരുന്ന അദ്ദേഹം, മിക്കപ്പോഴും നഗ്നനായാണ് കഴിഞ്ഞിരുന്നത്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കുകൾ സാധാരണക്കാർക്ക് പിച്ചും പേയുമായാണ് തോന്നിയിരുന്നെങ്കിലും ശ്രദ്ധിക്കുന്നവർക്ക് അവ വളരെ അർത്ഥവത്താണെന്നും തങ്ങളുടെ പ്രശ്നങ്ങൾക്കുള്ള പരിഹാരമാണെന്നും മനസ്സിലാക്കാനാകും. ഭിക്ഷുക്കളായ സ്ത്രീകളും ഉണ്ടായിരുന്നു "ബായിജി" ഇത്തരക്കാരിൽ പ്രശസ്തയായിരുന്നു. ഷാജഹാനാബാദിലെ പഴയ ഈദ്ഗാഹിലെ ഒരു വൈക്കോൽക്കുടിലിലാണ് അവർ ജീവിതം മുഴുവനും ചിലവഴിച്ചത്. അവരുടെ പ്രവചനങ്ങൾ ഫലിക്കുമെന്ന വിശ്വാസം ജനങ്ങൾക്കിടയിലുണ്ടായിരുന്നു.

അന്ന് ഡെൽഹിയിലെ ജൈന-മാർവാഡി പണമിടപാടുകാരും പ്രസിദ്ധരായിരുന്നു. ചക്രവർത്തിക്കുപോലും ഇവർ പണം കടം കൊടുത്തിരുന്നു. ലാല സാലിഗ്രാം, ഭവാനി ശങ്കർ, ലാലാ ചുന്നാമാൽ തുടങ്ങിവർ ഇതിൽ പ്രമുഖരായിരുന്നു. ബ്രിട്ടീഷുകാരനായ ബെറെസ്ഫോഡ് നടത്തിയിരുന്ന ഡെൽഹി ബാങ്ക് ആയിരുന്നു മറ്റൊരു പ്രധാന പണമിടപാടുകേന്ദ്രം.

പേരുകേട്ട വേശ്യകളും അന്നത്തെ ഡെൽഹിയുടെ പ്രശസ്തിക്ക് നിദാനമായിരുന്നു. നഗ്നശരീരത്തിൽ ചിത്രപ്പണി നടത്തി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്ന ആദ് ബീഗം, അവരുടെ എതിരാളിയായിരുന്ന നൂർബായി തുടങ്ങിയ വേശ്യകളുടെ പ്രശസ്തി ഒരു നൂറ്റാണ്ടിനുശേഷവും നിലനിന്നു.

പിൻഗാമി
മതവും വിശ്വാസങ്ങളും
സഫറിന്റെ കാലത്തെ ഡെൽഹിയിലെ പൊതു-സാംസ്കാരികരംഗം
സഫറിന്റെ കൊട്ടാരത്തിലെ കലാകാരൻമാർ