ഐതിഹ്യം സാഹിത്യത്തെ ജനിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്. 'ഇലിയട്ടിലും രാമായണത്തിലും അതിന്റെ പ്രേരകശക്തി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. വിക്ടർഹ്യൂഗൊ പുരാണൈതിഹ്യങ്ങളിൽ ‍മെനഞ്ഞെടുത്ത കവിതകളുടെ ഒരു സമാഹാരമത്രേ നൂറ്റാണ്ടുകളുടെ ഐതിഹ്യം (The legend of the centuries). ആധുനിക കവികൾപോലും ഐതിഹ്യങ്ങളിൽ നിന്നും പ്രചോദനം നേടി കവിത രചിക്കുന്നതിനു തെളിവാണ് വള്ളത്തോളിന്റെ ആ മോതിരം. ഷേക്സ്പിയർ, സ്കോട്ട്, സ്പെൻസർ, ചോസർ ‍തുടങ്ങിയവരുടെ കൃതികളിൽ ‍ഐതിഹ്യസ്വാധീനത പ്രകടമായി കാണാം. 

വെണ്മണി അച്ഛൻ, വെണ്മണി മഹൻ, കുഞ്ഞിക്കുട്ടൻതമ്പുരാൻ ‍തുടങ്ങിയവർ ‍മലയാളസാഹിത്യത്തിൽ ‍പ്രകടിപ്പിച്ച പ്രതിഭാവൈഭവത്തിന്റെ രഹസ്യം ഒരു യക്ഷിയോടു കടപ്പെട്ടതാണെന്നു ചിലർ ‍വിശ്വസിച്ചു പോരുന്നു. ഐതിഹ്യ പ്രധാനങ്ങളായ പല കവിതകളും കുഞ്ഞിക്കുട്ടൻതമ്പുരാൻ ‍രചിച്ചിട്ടുണ്ട്.

ക്ഷേമേന്ദ്രന്റെയും സോമദേവന്റെയും ബൃഹത് കഥാപാത്രങ്ങളിൽ ‍വിക്രമാദിത്യ പ്രശസ്തി വാഴ്ത്തപ്പെടുന്നു. ഈ കഥകൾക്ക് ഇംഗ്ലീഷിൽ ‍എഫ്. എസ്. ഗർട്ടിന്റെ വിവർത്തനമുണ്ടായി. 32 സാലഭഞ്ജികകൾ ‍ഓരോരുത്തരായി വിക്രമാതിത്യ പ്രശസ്തിയെ വർണിച്ചുകൊണ്ടു പറയുന്ന 32 കഥകളും സാഹിത്യ സുന്ദരമാണ്. 

കാളിദാസൻ മുതൽ ‍രാമപുരത്തു വാരിയർ ‍വരെയുള്ള കവികളെപ്പറ്റി പ്രചരിപ്പിച്ചിട്ടുള്ള ഐതിഹ്യങ്ങൾ ‍നിരവധിയാണ്. കുചേലവൃത്തം വഞ്ചിപ്പാട്ടിന്റെ ഉത്പത്തിയെ കുറിച്ചുള്ള ഐതിഹ്യം സുവിദിതമാണ്. മേല്പുത്തൂർ ‍നാരായണ ഭട്ടതിരി താൻ ‍രചിക്കാൻ ‍ഉദ്ദേശിക്കുന്ന "നാരായണീയം" സ്തോത്രം എവിടെ തുടങ്ങണമെന്ന് എഴുത്തച്ഛനോടു ചോദിച്ചപ്പോൾ "മീൻ ‍തൊട്ടു കൂട്ടുക" എന്നു മറുപടി നൽകിയതു കേട്ട് ബുദ്ധിമാനായ ഭട്ടതിരി മത്സ്യാവതാരം മുതൽ തന്റെ കൃതി ആരംഭിച്ചതായുള്ള ഐതിഹ്യം പ്രസിദ്ധമാണ്. തിരുഞ്ജാന സംബന്ധർക്ക് (ദക്ഷിണേന്ത്യയിലെ ശൈവകവി) ചെറുപ്പത്തിൽ ‍പാർവതീപരമേശ്വരന്മാർ ‍പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു കനിഞ്ഞു നൽകിയ പാൽ കുടിച്ചതു കൊണ്ടാണ് പ്രശസ്തനാകാൻ ‍കഴിഞ്ഞതെന്ന ഐതിഹ്യത്തിന് തമിഴ് നാട്ടിൽ നല്ല പ്രചാരമുണ്ട്. ജഗന്നാഥപണ്ഡിതരുടെ സമാധിയെപ്പറ്റിയും ഭക്തകവി കബീർ മുസ്ലിം ആയിരുന്നു എന്നതിനെപ്പറ്റിയും പ്രചരിച്ചിട്ടുള്ള ഐതിഹ്യങ്ങൾക്കു വളരെയധികം വ്യാപത്വം ലഭിച്ചിട്ടുണ്ട്.

ആദിബിംബ നിർമിതി
ഇതിഹാസവും ഐതിഹ്യവും
ഐതിഹ്യം സാഹിത്യത്തിൽ
അലങ്കാര സന്നിവേശം