മധ്യത്തിൽ കുംഭകവും ചുറ്റും മൂന്നു വളച്ചുവാതിലുകളും ഉള്ള, കമാനാകൃതിയിൽ നിർമിച്ച ക്രൈസ്തവദേവാലയങ്ങളാണ് ആദ്യകാലത്തെ അർമീനിയൻ വാസ്തുശില്പത്തിന്റെ മാതൃകകൾ. ഇരുവശവും നീണ്ട ഇടനാഴികളും അവയെ മധ്യശാലയിൽനിന്ന് വേർതിരിക്കുന്ന നിരനിരയായുള്ള തൂണുകളുമാണ് ഈ പള്ളികൾക്ക് ഉണ്ടായിരുന്നത്. പല പ്രവേശനകവാടങ്ങളും അർധവൃത്താകൃതിയിലുള്ള വാതായനങ്ങളും ഇവയുടെ പ്രത്യേകതകളായിരുന്നു. സമൃദ്ധമായി അലങ്കാരപ്പണികൾ ചെയ്തു മോടിപിടിപ്പിക്കപ്പെട്ടവയായിരുന്നു ഇവ.

കുരിശിന്റെ ആകൃതിയിൽ നിർമിച്ച പള്ളികളും ഇക്കൂട്ടത്തിലുണ്ട്; അതായത്, സമകോണമായി മൂന്നു വശത്തേക്കും ഉന്തിനിൽക്കുന്ന എടുപ്പുകളോടുകൂടിയവ. ഇവ മൂന്നും ചേരുന്ന മധ്യഭാഗത്ത് മുകളിലാണ് ഒരു അഷ്ടഭുജമണ്ഡപത്തിൽ ഉയർന്നു നില്ക്കുന്ന കേന്ദ്രകുംഭകം. ഈ പള്ളികളിൽ ചിലത് ഇപ്പോഴും കാണാം.

രണ്ടും മൂന്നും കാലഘട്ടങ്ങളിലും ഈ ശില്പമാതൃകകൾ തന്നെയാണ് അനുവർത്തിക്കപ്പെട്ടുവന്നത്; എന്നാൽ അക്കാലത്ത് പരിമാണപരമായി കെട്ടിടങ്ങളുടെ നീളം വർധിച്ചിരുന്നു. 1001-ൽ പണിപൂർത്തിയാക്കപ്പെട്ട അനി പട്ടണത്തിലെ ഭദ്രാസനപ്പള്ളിയാണ് അർമീനിയൻ ദേവാലയശില്പങ്ങളിൽ ഏറ്റവും പ്രാധാന്യം വഹിക്കുന്നത്. പേർഷ്യയിലും മെസപ്പൊട്ടേമിയയിലും നിന്നു സംക്രമിച്ച ഇസ്ലാമിക ശില്പമാതൃകകളുടെ അതിപ്രസരം അല്പാല്പം കാണാമെങ്കിലും അർമീനിയൻ പള്ളികൾ അവയുടേതായ വ്യക്തിത്വം പുലർത്തിയിരുന്നു.

ചരിത്രം
പ്രതിമാശില്പം
വാസ്തുശില്പം
ചിത്രകല