അന്താരാഷ്ട്രബന്ധങ്ങളെ നിർവചിക്കുന്നതിൽ സുപ്രധാനമായ പങ്കുവഹിക്കുന്ന ഒന്നാണ് ശക്തി (power). ഇത് പല ഘടകങ്ങളെ ആശ്രയിച്ച് നിലകൊള്ളുന്നു. സൈനിക ബലം, ഭൂപ്രദേശത്തിന്റെയും ജനസംഖ്യയുടെയും വലിപ്പം, പ്രകൃതി വിഭവങ്ങൾ, ശാസ്ത്ര-സാങ്കേതിക രംഗത്തെ മികവ്, ശക്തമായ രാഷ്ട്രീയ നേതൃത്വം, വ്യാവസായിക വളർച്ച തുടങ്ങിയ ഘടകങ്ങൾ ഇക്കാര്യത്തിൽ നിർണായകമാണ്. ശക്തിനേടിയെടുക്കുവാനും, നിലനിർത്തുവാനും, അതുപയോഗിച്ച് സ്വന്തം താത്പര്യങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കുവാനുമാണല്ലോ രാഷ്ട്രങ്ങൾ എക്കാലവും ശ്രമിച്ചുപോരുന്നത്. തന്മൂലം അന്താരാഷ്ട്രബന്ധങ്ങൾ, രാജ്യങ്ങളും ശാക്തിക ചേരികളും തമ്മിലുള്ള ബലപരീക്ഷണത്തിന്റെ ചരിത്രമായി ഭവിക്കുന്നു. അന്താരാഷ്ട്രബന്ധത്തിന്റെ ആദ്യകാലചരിത്രം ഇതിന്റെ ഏറ്റവും നല്ല ഉദാഹരണമാണ്.

സ്വന്തം താത്പര്യങ്ങൾ സംരക്ഷിയ്ക്കാൻ, നയതന്ത്രത്തെക്കാൾ സൈനിക നടപടികൾക്കാണ് തുടക്കത്തിൽ രാജ്യങ്ങൾ ഊന്നൽ നൽകിയിരുന്നത്. ഇതിന് സ്വന്തമായും ഇതരശക്തികളുമായി സഖ്യത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടും രാജ്യങ്ങൾ തയ്യാറെടുപ്പുനടത്തി. ശാക്തികസന്തുലനവും (Balance of power) ഇതിന്റെ മറ്റൊരുൾപ്പിരിവായിരുന്നു. ഇത്തരം ശാക്തിക കേന്ദ്രീകരണത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ അന്താരാഷ്ട്രബന്ധങ്ങളെ പല സമ്പ്രദായങ്ങളായി തരംതിരിക്കാനാകും. രണ്ടിൽകൂടുതൽ ശക്തികൾ ഉള്ളപ്പോൾ അത് ബഹുഘടകാത്മകമായും (Multipolar), രണ്ട് ശക്തിയായി ചുരുങ്ങുമ്പോൾ ധ്രുവീകൃതവും (Bipolar), ഒരു ശക്തിമാത്രമാകുന്ന വേളയിൽ അത് ഏകധ്രുവ സമ്പ്രദായവുമായി(Unipolar)തീരുന്നു.

രണ്ടാം ലോക യുദ്ധത്തിനു മുൻപ് യൂറോപ്പിലുണ്ടായിരുന്ന ശാക്തികക്രമം ബഹുഘടകാത്മക സമ്പ്രദായത്തിന്റെ ഉദാഹരണമാണ്. ഈ ഘട്ടത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ സവിശേഷത അന്താരാഷ്ട്രബന്ധം യൂറോപ്പ് കേന്ദ്രീകൃതമായിരുന്നു എന്നതാണ്. ചരിത്രത്തിലേക്കു നോക്കിയാൽ 1815-ലെ നെപ്പോളിയാനിക്ക് യുദ്ധങ്ങൾക്കുശേഷം ആസ്ട്രിയ, ഫ്രാൻസ്, ബ്രിട്ടൻ, റഷ്യ, പ്രഷ്യ എന്നീ രാഷ്ട്രങ്ങളായിരുന്നു അന്താരാഷ്ട്രരംഗത്തെ പ്രധാനികൾ എന്നുകാണാം. പിന്നീട് ഇറ്റലിയും, അമേരിക്കയും, ജപ്പാനും മുൻനിരയിലേക്കു വന്നു. ഒന്നാം ലോകയുദ്ധത്തിനുശേഷം പല സാമ്രാജ്യങ്ങളും വിഭജിക്കപ്പെട്ടുവെങ്കിലും ശക്തി പല രാജ്യങ്ങളെയും കേന്ദ്രീകരിച്ചുതന്നെ നിലനിന്നു. ഇതിനുമാറ്റം വരുന്നത് രണ്ടാംലോകയുദ്ധത്തെ തുടർന്നാണ്.

യുദ്ധത്തിനുശേഷം ധ്രുവീകൃത സമ്പ്രദായം - തുല്യശക്തികളുള്ള രണ്ടു ശാക്തിക ചേരികളുടെ രാഷ്ട്രീയം - നിലവിൽവന്നു. തുടർന്നിങ്ങോട്ട് ഏതാണ്ട് മൂന്നര പതിറ്റാണ്ടുകാലത്തോളം സോവിയറ്റ് യൂണിയന്റെയും അമേരിക്കയുടെയും നേതൃത്വത്തിൽ ലോകം രണ്ടു ചേരികളായി മുറിഞ്ഞുമാറി. ഇന്ത്യയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ ഒട്ടനവധി മൂന്നാം ലോക രാഷ്ട്രങ്ങൾ ഇരുചേരികളിൽനിന്നും മാറി "ചേരിചേരാ" സംഘമായി നിന്നെങ്കിലും വൻശക്തികൾ നയിച്ച ശാക്തികചേരികൾ പ്രബലമായിരുന്നതിനാൽ ഈ കാലഘട്ടത്തെ ധ്രൂവീകൃത സമ്പ്രദായമായിത്തന്നെ കണക്കാക്കുന്നു. ഈ ചേരിതിരിവാകട്ടെ ഒരേസമയം സൈനികവും പ്രത്യയശാസ്ത്രപരവുമായിരുന്നു, കമ്യൂണിസവും മുതലാളിത്തവും തമ്മിലുള്ള ഭിന്നതയിൽ അധിഷ്ഠിതമായ ഒന്ന്. മറ്റു ചില സവിശേഷതകളും ഈ കാലഘട്ടത്തിൽ ദർശിക്കാനാവും. ഇതിൽ ആദ്യത്തേത് യൂറോപ്യൻ രാഷ്ട്രീയ സമ്പ്രദായത്തിന്റെ ആധിപത്യം അവസാനിക്കുകയും അന്താരാഷ്ട്രബന്ധങ്ങൾ യൂറോകേന്ദ്രീകൃതമല്ലാതാവുകയും ചെയ്തുഎന്നതാണ്. രണ്ടാം ലോകയുദ്ധത്തിനുശേഷം ഏഷ്യയിലും ആഫ്രിക്കയിലും ഉണ്ടായ സമൂലപരിവർത്തനങ്ങൾ ഇതിനു സാക്ഷ്യം വഹിക്കുന്നു. ഇന്ത്യയും ചൈനയും സ്വതന്ത്രശക്തികളായതും ഈ കാലയളവിലാണ്: യൂറോപ്പിന്റെ അധഃപതനം, കോളനിവാഴ്ചയുടെ അന്ത്യം, ശാസ്ത്ര-സാങ്കേതിക വിദ്യയുടെ വളർച്ച എന്നിവ, മുൻപ് പിന്നോക്കാവസ്ഥയിൽ കിടന്ന പല രാജ്യങ്ങളെയും ലോകരാഷ്ട്രങ്ങളുടെ മുൻപന്തിയിൽ എത്തിച്ചു.

ഈ കാലഘട്ടത്തിന്റെ മറ്റുരണ്ടു സവിശേഷതകൾ, അന്താരാഷ്ട്രബന്ധങ്ങളിൽ പ്രത്യയശാസ്ത്ര നിലപാടുകൾ ചെലുത്തിയ സ്വാധീനവും പരസ്പരം പ്രശ്നങ്ങൾ പരിഹരിക്കുവാൻ രാജ്യങ്ങൾ ബലപരീക്ഷണത്തിന്റെ സ്ഥാനത്ത് നയതന്ത്രത്തെ കൂടുതലായി ആശ്രയിക്കുവാൻ തുടങ്ങിയതുമാണ്. ഇതിൽ ആദ്യത്തേതിന്റെ കാരണം കമ്യൂണിസത്തിന്റെ ആവിർഭാവമായിരുന്നെങ്കിൽ രണ്ടാമത്തേത് ആണവായുധങ്ങളുടെ കണ്ടുപിടിത്തവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. എന്നാൽ എൺപതുകളുടെ ആരംഭത്തിൽ ആഗോളതലത്തിൽ കമ്യൂണിസത്തിനുനേരിട്ട തിരിച്ചടി അന്താരാഷ്ട്രബന്ധങ്ങളെ സമൂലം പരിവർത്തിക്കുകയുണ്ടായി. അന്താരാഷ്ട്ര ബന്ധങ്ങൾ ജനാധിപത്യവൽക്കരിക്കപ്പെട്ടതും ഈ കാലഘട്ടത്തിന്റെ പ്രത്യേകതയാണ്. ഇതിലേക്കുള്ള സുപ്രധാന ചുവടുവയ്പായിരുന്നു ഐക്യരാഷ്ട്രസഭയുടെ സ്ഥാപനം. എന്നാൽ, അതിന്റെ ജനാധിപത്യസ്വഭാവം വാർന്നുപോകുകയും ധ്രൂവീകൃത സമ്പ്രദായത്തിന്റെ സ്ഥാനത്ത് ഏകധ്രുവ ലോകം നിലവിൽവരുകയും ചെയ്തു. അധികാരം ഒരു ശക്തിയിൽ യു.എസ്സിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കപ്പെടുകയും അത് അതിന്റെ അധീശത്വം സ്ഥാപിക്കുവാൻ തുനിയുകയും ചെയ്യുന്നു എന്നതാണ് ഇതിന്റെ പ്രത്യേകത. ഇത് പല പുത്തൻ പ്രവണതകൾക്കും കാരണമായിരിക്കുന്നു.

അന്താരാഷ്ട്രബന്ധങ്ങളും രാഷ്ട്രതന്ത്രവും
ആദ്യകാല പഠനങ്ങൾ
ശക്തി
ആധുനിക പ്രവണതകൾ