പുരാവസ്തുഗവേഷണരംഗത്തു് വിദഗ്ദ്ധരുടെ പ്രവേശനത്തിനു മുമ്പു തന്നെ ഉത്ഖനനം നിലനിന്നിരുന്നു, വെളിമ്പ്രദേശത്തുള്ള ഒട്ടുമിക്ക ഗവേഷണങ്ങളിലും ഭൂരിഭാഗം വിവരങ്ങളും ലഭിച്ചിരുന്നതു് ഉത്ഖനനത്തിലൂടെയായിരുന്നു. പാറകളുടെ പാളികളിൽ നടത്തുന്ന പഠനത്തിനു (സ്ട്രാറ്റിഗ്രാഫി) ലഭ്യമാവാത്ത പല വിവരങ്ങളും അതിലൂടെ ലഭിയ്ക്കും, പുരാവസ്തുക്കൾ ത്രിമാനമായും അവയുടെ യഥാർത്ഥ പശ്ചാത്തലത്തിലും ലഭിയ്ക്കുന്നു.

ലഭിയ്ക്കുന്ന പുരാവസ്തുക്കളുടെ ഉത്ഭവസ്ഥാനം കൃത്യമായി രേഖപ്പെടുത്തണമെന്നതു് ആധുനിക ഉത്ഖനന വിദ്യകളിൽ നിർബന്ധമാണു്. അവയുടെ സ്ഥാനം തിരശ്ചീനമായും ചിലപ്പോൾ ലംബമായും കണക്കാക്കേണ്ടി വരും. (ഇതും വായിയ്ക്കുക പുരാവസ്തുഗവേഷണത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനതത്വങ്ങൾ) അതുപോല, ചുറ്റുവട്ടത്തുള്ള മറ്റു വസ്തുക്കളുമായി അവയ്ക്കുള്ള ബന്ധമോ സഹവാസമോ എല്ലാം പിന്നീടു് വിശകലനം ചെയ്യുന്നതിനായി രേഖപ്പെടുത്തണം. ഏതെല്ലാം വസ്തുക്കളാണു് ഒരുമിച്ചുപയോഗിച്ചിരുന്നതു്, ഏതെല്ലാമാണു് ഒരു പ്രവൃത്തിയുടെ വിവിധഘട്ടങ്ങളിലായി ഉപയോഗിച്ചിരുന്നതു് എന്നെല്ലാം മനസ്സിലാക്കുവാൻ ഇതു് ഉപകരിയ്ക്കും. ഉദാഹരണത്തിനു്, ഒരു സൈറ്റിന്റെ ഉത്ഖനനം അതിന്റെ സ്ട്രാറ്റിഗ്രാഫി (പാളികൾ) വെളിപ്പെടുത്തും; വ്യത്യസ്ത സംസ്ക്കാരങ്ങൾ ഒരേ സ്ഥലത്തു് തന്നെ പിന്നാലെ പിന്നാലെ താമസിച്ചിരുന്നു എങ്കിൽ, അവസാനം താമസിച്ചിരുന്നവരുടെ അവശിഷ്ടങ്ങൾ അതിനും പുരാതനമായ സംസ്ക്കാരത്തിന്റേതിനേക്കാൾ മുകളിലായി കാണാൻ സാധിയ്ക്കും.

ആനുപാതികമായി നോക്കുകയാണെങ്കിൽ, ഉത്ഖനനമാണു് പുരാവസ്തുഗവേഷണത്തിലെ ഏറ്റവും ചെലവേറിയ ഘട്ടം. കൂടാതെ, നശീകരണസ്വഭാവമുള്ളതാണെന്നതിനാൽ, ഇതു മറ്റു ധാർമ്മികപ്രശ്നങ്ങൾക്കും വഴിതെളിയ്ക്കും. അതിനാൽ, സമ്പൂർണ്ണമായി ഉത്ഖനനം ചെയ്യപ്പെടുന്ന സൈറ്റുകൾ വളരെ ചുരുക്കമാണു്. കൂടാതെ, ഒരു സൈറ്റിൽ എത്രത്തോളം ഉത്ഖനനമാകാമെന്നു തീരുമാനിയ്ക്കുന്നതിൽ രാജ്യവും ഉത്ഖനനരീതിപ്രസ്താവനയും (മെത്തേഡ് സ്റ്റേറ്റ്മെന്റ്) വലിയ പങ്കുവഹിയ്ക്കുന്നു. ചിലയിടങ്ങളിൽ 90% ഉത്ഖനനം സാധാരണയാണു്. സാംപ്ലിങ്ങിനു് സർവ്വെയിലേതിനേക്കാൾ പ്രാധാന്യം ഉത്ഖനനത്തിലുണ്ടു്. വലിയ യന്ത്രങ്ങളായ ജെസിബി മുതലായവ ഉപയോഗിയ്ക്കുന്നതു് സാധാരണമാണു്. അടിഞ്ഞുകൂടിയിരിയ്ക്കുന്ന മേൽമണ്ണു നീക്കുവാനാണു് കൂടുതലും ഇത്തരം യന്ത്രങ്ങൾ ഉപയോഗിയ്ക്കുന്നതു്, അതും അതീവശ്രദ്ധയോടെ മാത്രമേ ഈ രീതികൾ കൈക്കൊള്ളുകയുള്ളൂ.ഈ വലിയ ഘട്ടം കടന്നുകഴിഞ്ഞാൽ, പിന്നെ തുറന്നുകിട്ടിയ സ്ഥലം സാധാരണയായി കൈകൾ കൊണ്ടാണു് വൃത്തിയാക്കുന്നതു്. ഒരു പോറൽപോലും ഏൽക്കാതെ പുരാവസ്തുക്കളെല്ലാം കണ്ടെടുക്കുവാനായിട്ടാണിതു്. കോലരി കൈക്കോട്ടു് മുതലായ ഉപകരണങ്ങൾ മാത്രമേ ഈ ഘട്ടത്തിൽ ഉപയോഗിയ്ക്കുകയുള്ളൂ.

അടുത്തതായി ചെയ്യുന്നതു് ഒരു സൈറ്റ് ആസൂത്രണം തയ്യാറാക്കുകയാണു്. ഉത്ഖനനരീതികൾ തീരുമാനിയ്ക്കുവാനായി ഈ ആസൂത്രണം ഉപയോഗിയ്ക്കുകയും ചെയ്യും. പ്രകൃതിദത്തമായ അടിമണ്ണിൽ ആണ്ടുകിടക്കുന്ന പുരാവസ്തുക്കളെ മണ്ണിന്റെ ഓരോ പാളികളായിട്ടാണു് ഉത്ഖനനം ചെയ്യുന്നതു്. ഇതിലൂടെ പുരാതനകാലത്തിന്റെ വ്യത്യസ്തഘട്ടങ്ങൾ വ്യക്തമായി കാണുകയും രേഖപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യാം. ഉദാഹരണമായി, ഒരു കുഴിയ്ക്കു് രണ്ടു ഭാഗങ്ങളുണ്ടു്. കുഴിയും അതിൽ നിറഞ്ഞിരിയ്ക്കുന്ന വസ്തുക്കളും. കുഴി എന്നതിനാൽ അർത്ഥമാക്കുന്നതു്, പ്രകൃതിദത്തമായ മണ്ണിന്റേയും കുഴിയുടേയും ഇടയിലുള്ള അതിരാണു്, കുഴിയുടെ വശങ്ങൾ. അതാണു് ആ പുരാവസ്തുവിന്റെ അതിർത്തി. കുഴിയിൽ നിറഞ്ഞിരിയ്ക്കുന്നതു്, തീർച്ചയായും പ്രകൃതിദത്തമായ മണ്ണിൽ നിന്നും തീർത്തും വ്യത്യസ്തമായിരിയ്ക്കും. രേഖകൾ തയ്യാറാക്കുവാനായി കുഴിയ്ക്കും കുഴിയിൽ നിറഞ്ഞിരിയ്ക്കുന്നവയ്ക്കും തുടർച്ചയുള്ള നമ്പറുകൾ നല്കും. ഓരോ പുരാവസ്തുവിന്റേയും രൂപരേഖയും പരിച്ഛേദവും സൈറ്റിൽ വെച്ചു തന്നെ വരയ്ക്കും, ബ്ലാക്ക് & വൈറ്റും കളർ ഫോട്ടോകളും എടുക്കും, കൂടാതെ ഓരോ വസ്തുവിന്റേയും സ്ഥാനം വിശദീകരിയ്ക്കുന്ന റെക്കോഡിങ് ഷീറ്റുകളും പൂരിപ്പിയ്ക്കും. ഉത്ഖനനത്തിലൂടെ നശിപ്പിയ്ക്കപ്പെടുന്ന പുരാവസ്തുകേന്ദ്രത്തിന്റെ സ്ഥിരമായ ഒരു രേഖപ്പെടുത്തലായി ഈ വിവരങ്ങൾ സൂക്ഷിയ്ക്കപ്പെടും, ആ സ്ഥലത്തെ വിശദീകരിയ്ക്കുവാനും വ്യാഖ്യാനിയ്ക്കുവാനും ഈ വിവരങ്ങൾ ഉപയോഗിയ്ക്കും.

ഉത്ഖനനം
അക്കാദമിക ഉപവിഷയങ്ങൾ
പുരാവസ്തുഗവേഷണസിദ്ധാന്തങ്ങൾ
അപഗ്രഥനം