അവസാനത്തേതായ വൈരാഗ്യശതകത്തിൽ ലോകപരിത്യാഗത്തെ സംബന്ധിച്ച വരികളാണ്‌‌. ശരീരത്തിന്റേയും ആത്മാവിന്റേയും ഇച്ഛകൾക്കിടയിൽ ചാഞ്ചാടുന്ന കവിയുടെ ആത്മീയതൃഷ്ണയുടെ തീക്ഷ്ണത എല്ലാ ശതകങ്ങളിലും, വിശേഷമായി വൈരാഗ്യശതകത്തിലും, കാണാം. ചില വരികളിൽ പ്രകടമാകുന്നത് തീവ്രമായ വിരക്തിയാണ്‌.

ഏറെ പ്രചാരമുള്ള ഒരു കഥയനുസരിച്ച് ശതകത്രയകാരൻ ഭർതൃഹരി ഉജ്ജയിനിയിലെ രാജാവായിരുന്നു. ശൃംഗാരശതകം എഴുതാൻ മാത്രം ജീവിതപ്രേമിയായിരുന്ന അദ്ദേഹം വിരക്തനായി വൈരാഗ്യശതകം എഴുതിയത്, ഇഷ്ടപത്നിയുടെ ജാരസംസർഗ്ഗം ബോദ്ധ്യപ്പെട്ടതിനു ശേഷമാണ്‌. അതോടെ വൈരാഗിയായിത്തീർന്ന ഭർതൃഹരി, രാജ്യഭാരം സഹോദരൻ വിക്രമാദിത്യനെ ഏല്പിച്ച് വാനപ്രസ്ഥം സ്വീകരിച്ചു. വൈരാഗ്യശതകത്തിലെ താഴെക്കൊടുക്കുന്ന വരികൾ ഈ കഥയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതായി കരുതപ്പെടുന്നു:

എന്നാൽ ഈ വരികൾ പിൽക്കാലത്ത് പ്രക്ഷിപ്തമായതാണെന്നും വാദമുണ്ട്. കവി രാജാവായിരുന്നില്ലെന്നും കൊട്ടാരത്തിലെ പരിജനങ്ങളിൽ ഒരാൾ മാത്രമായിരുന്നെന്നും സൂചിപ്പിക്കുന്ന ഒട്ടേറെ വരികൾ ശതകത്രയത്തിൽ തന്നെ ഉണ്ട്. ബുദ്ധിശൂന്യരും അഹങ്കാരികളുമായ രാജാക്കന്മാരെ വിമർശിക്കുകയും, പരിജനാവസ്ഥയുടെ വൈഷമ്യത്തെക്കുറിച്ച് വിലപിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന വരികൾ ഇതിനുദാഹരണമാണ്‌.

ശൃംഗാരശതകം
വൈരാഗ്യശതകം
നീതിശതകം
ഉള്ളടക്കം