നഗരങ്ങളെ സംബന്ധിച്ച പഠനത്തിൽ ഏറ്റവും പ്രധാനവും എന്നാൽ ദുഷ്കരവുമായ ഘടകം അവയുടെ പരിധീനിർണയനമാണ്. ജനാധിവാസത്തിന്റെ സ്വഭാവം, ഉത്പാദനപരമായ ജീവസന്ധാരണം, ഭൂപരമായ വേർതിരിയൽ, സർവോപരി ഭരണപരമായ സൌകര്യം എന്നിവയെ അവലംബിച്ചാണ് ഒരു നഗരത്തിന്റെ സീമ തിട്ടപ്പെടുത്തുന്നത്. എന്നാൽ മിക്കപ്പോഴും നഗരാധിവാസം നിശ്ചിത സീമയെ അതിലംഘിച്ച് വളർന്നുകാണുന്നു. ഇതിനു പോംവഴി എന്ന നിലയിൽ, വരാനിരിക്കുന്ന വികാസത്തെകൂടി കണക്കിലെടുത്ത്, നഗരവ്യാപ്തിയും സീമയും നിർദ്ദേശിക്കുന്ന പതിവാണ് മിക്ക രാജ്യങ്ങളും സ്വീകരിച്ചിട്ടുള്ളത്. ഇതിന്റെ ഫലമായി, പലപ്പോഴും നിലവിലുള്ള സാഹചര്യമനുസരിച്ച്, നിർദിഷ്ടസീമയ്ക്കുള്ളിലെ എല്ലാഭാഗത്തും നഗരാധിവാസം വ്യാപിച്ചിട്ടില്ലാത്ത അവസ്ഥ കാണപ്പെടാം. മറിച്ച്, നിർദിഷ്ട പരിധിയെ അതിലംഘിച്ച്, നാനാദിശകളിലേക്ക് ക്രമാതീതമായി വളർന്നിട്ടുള്ള നഗരങ്ങളും ധാരാളമുണ്ട്. നിയതമായ സീമാവലയത്തിനുള്ളിൽ ഒതുങ്ങിനിന്ന്, ലോകോത്തരമായ വികാസവും പ്രാധാന്യവും ആർജിച്ചിട്ടുള്ള മൂന്നാമത് ഒരു വിഭാഗവുമുണ്ട്. ഈ അടിസ്ഥാനത്തിൽ നഗരങ്ങളെ അന്തർവ്യാപൃതം(overbound), ബഹിർവ്യാപൃതം (underbound), സമവ്യാപൃതം (truebound) എന്നിങ്ങനെ മൂന്നു വിഭാഗങ്ങളായി തിരിക്കാവുന്നതാണ്. അന്തർവ്യാപൃത നഗരങ്ങളിൽ നഗരാധിവാസങ്ങളുടെയും നാഗരികവൃത്തികളുടെയും വളർച്ച ഭരണപരമായ അതിർത്തികൾക്ക് ഉള്ളിൽ മാത്രമായിരിക്കും. മറിച്ച്, ബഹിർവ്യാപൃതനഗരങ്ങളിൽ ഈ വളർച്ച ഭരണപരമായ സീമകളെ ഉല്ലംഘിച്ച് വികസിച്ചിട്ടുണ്ടാകും. വികസിതമേഖലയുടെയും ഔദ്യോഗിക നഗരത്തിന്റെയും അതിരുകൾ ഏറെക്കുറെ ഒന്നുതന്നെയാകുമ്പോഴാണ് പ്രസക്ത നഗരത്തെ സമവ്യാപൃതം എന്നു വിശേഷിപ്പിക്കുന്നത്; ഇവയുടെ പരിധിയും വികാസവും മിക്കപ്പോഴും ഭൂപരമായ വേർതിരിവുകളാൽ നിയന്ത്രിതമായിരിക്കും.

അന്തർവ്യാപൃതമോ ബഹിർവ്യാപൃതമോ ആയ നഗരങ്ങൾ ഗ്രാമമേഖലകളെ ഉൾക്കൊണ്ടു വളർന്നുകാണുന്നത് തികച്ചും സാധാരണമാണ്. നഗരാധിവാസങ്ങളായി പൊതുവിൽ പരിഗണിക്കപ്പെടുന്ന പ്രദേശങ്ങളിൽത്തന്നെ കൃഷി, കാലിവളർത്തല്, മത്സ്യബന്ധനം തുടങ്ങിയ അടിസ്ഥാന ജീവിതമാർഗങ്ങൾ നിലനില്ക്കുന്നുണ്ടാവും. ജനസാന്ദ്രത, ഉത്പാദനപ്രക്രിയകളുടെ നിലവാരം, തൊഴിൽപരമായ സ്ഥിതിവിവരം, ഗതാഗത-വാർത്താവിനിമയ സൌകര്യം തുടങ്ങി, നഗരങ്ങളെ ഇതര മേഖലകളിൽനിന്നു വേർതിരിക്കുവാൻ അവലംബിക്കുന്ന വസ്തുതകളൊന്നുംതന്നെ യഥാതഥമായി നിർണയിക്കാനാവാത്ത അവസ്ഥയുണ്ടാവുന്നു. ഇന്ത്യ, ചൈന തുടങ്ങി സാങ്കേതികവും സാമ്പത്തികവുമായി മുന്നേറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന രാജ്യങ്ങളിലാണ് നഗരപരിധീനിർണയനത്തിലെ ഈ സങ്കീർണത രൂക്ഷമായിത്തീർന്നിട്ടുള്ളത്.

നഗരപരിധീനിർണയനം
സാമ്പത്തികപുരോഗതി
നഗരവികസനം
നഗരങ്ങളുടെ സമീപകാല വളർച്ച