ജ്യോതിറാവു ഫൂലെ (1827-1890) ജാതിസമ്പ്രദായം സ്വാഭാവികവും ഹിന്ദു ഗ്രന്ഥങ്ങളിലെ സ്രഷ്ടാവ് സൃഷ്ടിച്ചതാണ് എന്നുമുള്ള വ്യാഖ്യാനങ്ങളെ തീക്ഷ്ണമായി വിമർശിച്ചിട്ടുണ്ട്. ബ്രഹ്മാവിനു ജാതി ആവശ്യമുണ്ടായിരുന്നുവെങ്കിൽ അദ്ദേഹം മറ്റു ജീവികളിലും ജാതിസമ്പ്രദായം സൃഷ്ടിച്ചേനെ എന്നു ഫൂലെ വിമർശിക്കുന്നു. മൃഗങ്ങളിലും പക്ഷികളിലും ജാതിസമ്പ്രദായം നിലനിൽക്കുന്നില്ല. അങ്ങനെയെങ്കിൽ മനുഷ്യരിൽ മാത്രം എന്തിനാണു ജാതിസമ്പ്രദായം? അദ്ദേഹത്തിൻറെ വിമർശനത്തിൽ ഫൂലെ പറയുന്നു."യൂറോപ്യന്മാരുടെ കൂടെ ആഹാരം കഴിക്കുവാനും സൽക്കാരത്തിൽ പങ്കെടുക്കുവാനും അവർ (ബ്രാഹ്മണർ) മടിക്കുന്നില്ല. ആയതിനാൽ അവർക്ക് തങ്ങളുടെ ജാതി ഉയർന്നതാണെന്നു അവകാശപ്പെടാനാകില്ല." തൊഴിൽ ജാതിയുണ്ടാക്കുന്നില്ല. ജാതി തൊഴിലും നിർണ്ണയിക്കുന്നില്ല. അശുദ്ധമായ ജോലി ചെയ്യുന്ന ഒരാൾ താഴ്ന്ന ജാതിയിലാകുന്നില്ല. ഇതുപോലെതന്നെ ഒരു അമ്മയും തൻറെ കുഞ്ഞിൻറെ വിസർജ്ജ്യം കോരിവൃത്തിയാക്കി എന്നുവച്ച് അവർ താഴ്ന്ന പടിയിലെത്തുന്നില്ല. അനുഷ്ഠാനമോ ജോലിയോ പ്രവൃത്തിയോ ഒരാളെയും താഴ്ത്തുകയോ ഉയർത്തുകയോ ചെയ്യുന്നില്ല എന്നു ഫൂലെ പറയുന്നു. 
ജാതിയും വർണ്ണവും
ജ്യോതിറാവു ഫൂലെ
ചരിത്രം
വേദകാലം (1500-1000 ബി സി ഇ)