തൃക്കൂർ ഗ്രാമത്തിന്റെ ഒത്ത നടുക്ക് മണലിപ്പുഴയുടെ കിഴക്കേക്കരയിൽ സമുദ്രനിരപ്പിൽ നിന്ന് 150 അടി ഉയരത്തിലുള്ള ഒരു കുന്നിന്മുകളിലാണ് ക്ഷേത്രം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത്. കിഴക്കോട്ടാണ് ക്ഷേത്രദർശനം. ക്ഷേത്രത്തിന്റെ കിഴക്കേനടയിലാണ് പോസ്റ്റ് ഓഫീസ്, എൽ.പി. സ്കൂൾ, വിവിധ കടകംബോളങ്ങൾ തുടങ്ങിയവ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത്. പടിഞ്ഞാറുഭാഗത്തുകൂടെ മണലിപ്പുഴയൊഴുകുന്നു. പുഴക്കരയിലായി "പുറയങ്കാവ്" എന്ന പേരിൽ ഒരു ദേവീക്ഷേത്രമുണ്ട്. ഉഗ്രദേവതയായ ഭദ്രകാളിയാണ് ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രതിഷ്ഠ. കിഴക്കോട്ട് ദർശനമായി കുടികൊള്ളുന്ന ഭദ്രകാളിയ്ക്ക് ഉപദേവതകളായി ഗണപതിയും അയ്യപ്പനും നവഗ്രഹങ്ങളും പ്രതിഷ്ഠിയ്ക്കപ്പെട്ടിരിയ്ക്കുന്നു. പുറയങ്കാവ് കടവിലാണ് ഉത്സവാവസാനം ഭഗവാന്റെ ആറാട്ട് നടക്കുന്നത്. പുറയങ്കാവിൽ നിന്ന് അല്പം മാറിയാൽ ക്ഷേത്രത്തിലേയ്ക്കുള്ള പടിക്കെട്ടുകൾ തുടങ്ങുന്നു. 126 പടികളുണ്ട് ക്ഷേത്രമുറ്റം വരെ. അതിമനോഹരമാണ് പടി കയറുമ്പോഴുള്ള പരിസരക്കാഴ്ചകൾ. നിറയെ മരങ്ങളും ചെടികളും തഴച്ചുവളരുന്ന പ്രദേശം ഹരിതാഭ ചൊരിഞ്ഞുനിൽക്കുന്നു. നഗരത്തിരക്കുകളിൽ വലയുന്നവർക്ക് ആശ്വാസത്തിനുള്ള ഒരു കേന്ദ്രമാണ് ഈ സ്ഥലം. ദർശനവശമായ കിഴക്കുഭാഗത്ത് മുന്നിൽ വലിയൊരു അരയാൽമരമുണ്ട്. ഹൈന്ദവവിശ്വാസപ്രകാരം പുണ്യവൃക്ഷമായ അരയാലിന്റെ മുകളിൽ ബ്രഹ്മാവും നടുക്ക് വിഷ്ണുവും അടിയിൽ ശിവനും കുടികൊള്ളുന്നു. അതായത്, അരയാൽ ത്രിമൂർത്തീസ്വരൂപമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. ദിവസവും രാവിലെ അരയാലിനെ ഏഴുവലം വയ്ക്കുന്നത് ഏറ്റവും ഉത്തമമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. അരയാൽ പിന്നിട്ടുകഴിഞ്ഞാൽ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ പേരെഴുതിയ ഒരു കവാടം കാണാം. ഇത് താരതമ്യേന പുതിയതാണ്. പടിക്കെട്ടുകൾ കടന്നാൽ റോഡിന്റെ വടക്കുവശത്തായി 81 പടികൾ കാണാം. അവ കയറിയാൽ ക്ഷേത്രഗോപുരത്തിന് മുന്നിലെത്താം. രണ്ടുനിലകളോടുകൂടിയ കിഴക്കേ ഗോപുരം താരതമ്യേന പുതിയതാണ്. ഇതിന് തൊട്ടടുത്തായി ക്ഷേത്രം വക ഓഡിറ്റോറിയം കാണാം. വിശേഷദിവസങ്ങളിൽ ഇവിടെ കലാപരിപാടികൾ നടത്തപ്പെടുന്നു. കൂടാതെ നാമജപത്തിനും ഇത് ഉപയോഗിയ്ക്കപ്പെടുന്നുണ്ട്.

കിഴക്കേ ഗോപുരത്തിലൂടെ അകത്തുകടന്നാൽ ആദ്യം കാണാൻ കഴിയുന്നത് വലിയ ആനക്കൊട്ടിലാണ്. ഓടുമേഞ്ഞ ഈ ആനക്കൊട്ടിലിന് സാമാന്യം നീളവും വീതിയുമുണ്ട്. എട്ടു ഭീമൻ തൂണുകളോടുകൂടിയ ഈ ആനക്കൊട്ടിലിലെ ഓരോ തൂണിലും മനോഹരമായ ചുവർച്ചിത്രങ്ങൾ കാണാം. ശിവൻ, പാർവ്വതി, ഗണപതി, സരസ്വതി, സുബ്രഹ്മണ്യൻ, അയ്യപ്പൻ തുടങ്ങിയ ഈശ്വരമൂർത്തികളെയെല്ലാം ഇതിൽ മനോഹരമായി ആവിഷ്കരിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഏകദേശം അഞ്ചാനകളെ വരെ ഇവിടെ ഒരു സമയം നിർത്താൻ കഴിയും. ആനക്കൊട്ടിലിനപ്പുറം ഒരു ദീപസ്തംഭമുണ്ട്. ഇതിൽ നിത്യവും സന്ധ്യയ്ക്ക് വിളക്കുകൊളുത്തുന്നു. ഇതിനുമപ്പുറത്താണ് ഭഗവദ്വാഹനമായ നന്ദിയെ ശിരസ്സിലേറ്റുന്ന ഉത്തുംഗമായ ചെമ്പുകൊടിമരം പ്രതിഷ്ഠിയ്ക്കപ്പെട്ടിരിയ്ക്കുന്നത്. കൊടിമരത്തിനുമപ്പുറം തുറസ്സായ സ്ഥലത്ത് വലിയ ബലിക്കല്ലുമുണ്ട്. ബലിക്കല്ലിനുമപ്പുറത്താണ് ഗുഹ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത്. ഗുഹയുടെ ഒത്ത നടുക്കുള്ള ഭാഗമാണ് ശ്രീകോവിൽ; അതിന്റെ തെക്കുകിഴക്കുഭാഗത്തുള്ള പ്രത്യേകം സ്ഥലം തിടപ്പള്ളിയും. തന്മൂലം നിവേദ്യവസ്തുക്കൾ കൊണ്ടുവരാൻ പുറത്തുകടക്കേണ്ട ആവശ്യം ശാന്തിക്കാർക്കില്ല. സാധാരണ ശിവക്ഷേത്രങ്ങളിലേതുപോലെ ഓവ് മുറിഞ്ഞുള്ള പ്രദക്ഷിണത്തിന്റെ പ്രശ്നം ഭക്തർക്ക് ഇവിടെ വരുന്നില്ല. ഈ ഗുഹയ്ക്ക് വടക്കുഭാഗത്തുള്ള സ്ഥലത്താണ് നാലമ്പലത്തിനകത്തേയ്ക്കുള്ള പ്രവേശനകവാടം. ഇതിന് ചുവട്ടിലായി തുറസ്സായ ഒരു തറയിൽ ആറുമൂർത്തികളുടെ പ്രതിഷ്ഠകൾ കാണാം. ഗണപതി, അയ്യപ്പൻ, അന്തിമഹാകാളൻ, ഭദ്രകാളി, ദുർഗ്ഗ, ചാമുണ്ഡി എന്നിവരാണ് ആ ആറുമൂർത്തികൾ. ഇവരെ തൊഴുതശേഷം അടുത്തുള്ള പടികൾ ചവുട്ടിയാൽ നാലമ്പലത്തിലേയ്ക്കുള്ള കവാടത്തിലെത്തും. 

ക്ഷേത്രത്തിലൂടെ പ്രദക്ഷിണം വച്ചുവരുമ്പോൾ ശ്രീകോവിൽ നിൽക്കുന്ന ഗുഹയുടെ മുകളിൽ കിഴക്കോട്ട് ദർശനം നൽകി ഗണപതിഭഗവാന്റെ ഒരു പ്രതിഷ്ഠയുണ്ട്. ശ്രീകോവിലിന്റെ തെക്കുകിഴക്കുഭാഗത്താണ് കരിങ്കല്ലിൽ തീർത്ത കൊച്ചു ഗണപതിവിഗ്രഹം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത്. ഇതിൽ നിത്യവും കറുകമാല ചാർത്തിവച്ചിട്ടുണ്ട്. ഈ ഗണപതിയുടെ നേരെ മുന്നിൽ താഴ്ചയിലായി ഒരു ഹോമമണ്ഡപം കാണാം. ഇവിടെ വച്ചാണ് നിത്യവും ഗണപതിഹോമം നടത്തപ്പെടുന്നത്. തന്റെ പേരിലുള്ള ഹോമം ഭഗവാൻ നേരിട്ടുകാണുന്നു എന്നാണ് സങ്കല്പം. ഗണപതിയെ തൊഴുത് പ്രദക്ഷിണമായി മുന്നോട്ടുപോകുമ്പോൾ ഗുഹയുടെ വലതുവശത്ത് പാറയുടെ മുകളിൽ മാതൃശാല കാണാം. സപ്തമാതൃക്കളുടെ പ്രതിഷ്ഠ ഇവിടെയാണ് സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത്. കേരളീയ ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ അപൂർവ്വമാണ് മാതൃശാലകൾ. സാധാരണയായി ക്ഷേത്രത്തിൽ ശ്രീകോവിലിന്റെ തെക്കുവശത്ത് ബലിക്കല്ലുകളുടെ രൂപത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യാറുള്ള സപ്തമാതൃക്കൾക്ക് ഇവിടെ വിഗ്രഹങ്ങളുണ്ട്. അത്യപൂർവ്വമാണ് ഈ പ്രതിഭാസം. വടക്കോട്ടാണ് ദർശനം. ബ്രഹ്മാണി, വൈഷ്ണവി, മഹേശ്വരി, ഇന്ദ്രാണി, വരാഹി, കൗമാരി, ചാമുണ്ഡി എന്നിവരാണ് സപ്തമാതൃക്കൾ. ഇവർക്ക് നിത്യവും പൂജയുണ്ട്. മാതൃശാലയിൽ തൊഴുത് വീണ്ടും മുകളിലെത്തിയാൽ പാറയിലെ ഒരു ഗർത്തത്തിൽ തീർത്ഥക്കിണർ കാണാം. മഹാദേവൻ കുടികൊള്ളുന്ന ശ്രീകോവിലിന്റെ നേരെ മുകളിലാണ് ഈ കിണർ വന്നിരിയ്ക്കുന്നത്. അതിനാൽ ഗംഗാസങ്കല്പത്തിലാണ് ഇവിടെ ദർശനം. മുകളിൽ നിന്നുനോക്കുമ്പോൾ ഈ ഗർത്തത്തിന് ഏകദേശം ഒമ്പതടി വീതിയുണ്ട്. താഴോട്ടു പോകുംതോറും വീതി കുറഞ്ഞുവരികയും അവസാനം ഒരടി മാത്രമാകുകയും ചെയ്യും. തീർത്ഥക്കിണർ എന്നാണ് പറയുന്നതെങ്കിലും ഇതിലെ ജലം ആരും ഉപയോഗിയ്ക്കാറില്ല. ഏതു കൊടിയ വേനൽക്കാലത്തായാലും ഇതിലെ വെള്ളം വറ്റുകയോ വെള്ളത്തിന്റെ അളവിൽ മാറ്റമുണ്ടാകുകയോ ചെയ്യാറില്ല എന്നത് വലിയൊരു പ്രത്യേകതയാണ്. ഈ ഭാഗത്തുനിന്ന് നോക്കുമ്പോൾ തൃക്കൂർ ഗ്രാമത്തിന്റെയും പരിസരഗ്രാമങ്ങളുടെയും ഭംഗി ഏറ്റവും മനോഹരമായി ആസ്വദിയ്ക്കാൻ സാധിയ്ക്കും. 

തുടർന്ന് പ്രദക്ഷിണമായി വരുമ്പോൾ തെക്കുപടിഞ്ഞാറേമൂലയിൽ സർപ്പക്കാവ് കാണാം. നാഗരാജാവായ വാസുകിയും നാഗയക്ഷിയും ചിത്രകൂടവുമടങ്ങിയ ചെറിയൊരു സർപ്പക്കാവാണ് ഇവിടെയുള്ളത്. എല്ലാമാസവും ആയില്യം നാളിൽ ഇവർക്ക് വിശേഷാൽ പൂജകളുണ്ടാകാറുണ്ട്. ക്ഷേത്രത്തിന്റെ പടിഞ്ഞാറുഭാഗത്ത് പാറക്കെട്ടുകൾ ചിന്നിച്ചിതറിക്കിടക്കുന്നു. അവയിൽ പലതിലും വിവിധ ദേവതാരൂപങ്ങൾ കാണാൻ സാധിയ്ക്കും. ക്ഷേത്രത്തിന്റെ വടക്കുഭാഗം വലിയൊരു കാടാണ്. നിറയെ വൃക്ഷങ്ങളും വള്ളിപ്പടർപ്പുകളും അവിടെക്കാണാം. ഇന്നും അവിടെ മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും സ്വൈരവിഹാരം നടത്തിക്കഴിയുന്നു. വടക്കുഭാഗത്ത് സ്ഥലം വളരെക്കുറവാണ്. ഈ വഴിയിലൂടെ എഴുന്നള്ളിപ്പുകളും മറ്റും നടത്തുക എന്നത് ദുസ്സാധ്യമായ കാര്യമാണ്. എങ്കിലും പ്രദക്ഷിണം നിർബാധം നടത്താവുന്നതുമാണ്. ശിവരാത്രിനാളിൽ ശയനപ്രദക്ഷിണം നടത്താനും ഈ വഴി ഉപയോഗിച്ചുവരുന്നുണ്ട്. 

ഐതിഹ്യം
ക്ഷേത്രനിർമ്മിതി
ക്ഷേത്രപരിസരവും മതിലകവും
പ്രധാന വഴിപാട്