ഒന്നാം ആംഗ്ലോ-സിഖ് യുദ്ധാനന്തരം, പഞ്ചാബിൽ ഹെൻറിയേയും സഹോദരൻ ജോണിനേയും ഒരുമിച്ച് നിയമിച്ചപ്പോൾ ഇരുവരുടെയും പ്രവർത്തനരീതിയിലുള്ള വ്യത്യാസം തിരിച്ചറിഞ്ഞ ഗവർണർ ജനറൽ ഹാർഡിഞ്ച്, അവരെ ഒരു ഏറ്റുമുട്ടലിന് സാധ്യതയില്ലാത്തവണ്ണം മേൽ-കീഴുദ്യോഗസ്ഥന്മാരായാണ് നിയമിച്ചത്. എന്നാൽ ഡൽഹൗസിക്ക് ഹെൻറിയെ അപേക്ഷിച്ച് ജോണിനോടായിരുന്നു കൂടുതൽ പ്രതിപത്തി. പഞ്ചാബിന്റെ കൂട്ടിച്ചേർക്കലിനുശേഷം ഡൽഹൗസി അവരെ ഒരേയിടത്ത് ഒരേ അധികാരത്തിൽ നിയമിച്ചത് പരസ്പരം തർക്കങ്ങളിലേക്കും ഔദ്യോഗിക-വ്യക്തിബന്ധങ്ങൾക്ക് ഉലച്ചിൽവരുന്നതിനും കാരണമായി. എഴുത്തുകുത്തുകളിൽ ഹെൻറി വരുത്തുന്ന കാലതാമസം, പഞ്ചാബി പ്രഭുക്കൻമാരുടെ നേരെയുള്ള ഇരുവരുടെയും മനോഭാവത്തിലുള്ള വ്യത്യാസം, എല്ലാ മേഖലയിലും ഒരുപോലെ നിയന്ത്രണം നടപ്പാക്കാനുള്ള ജോണിന്റെ ആഗ്രഹം തുടങ്ങിയവയായിരുന്നു തർക്കവിഷയങ്ങൾ. ജനനേതാക്കളെ രാഷ്ട്രീയനിയന്ത്രണത്തിൽ നിർത്തിക്കൊണ്ട് താഴേത്തട്ടിൽ ഏറ്റവും മിതമായ ഇടപെടൽ ആയിരുന്നു ഹെൻറിയുടെ വീക്ഷണം. തർക്കങ്ങൾ മൂലം ഒരുമിച്ചുള്ള ഭരണം മടുത്തുവെന്ന് 1852 ഡിസംബറിൽ ജോൺ എഴുതിയിട്ടുണ്ട്. ഹെൻറിയും ഏതാണ്ട് ഇതേ അവസ്ഥയിലെത്തിയിരുന്നു.

ബാക്കി ബോർഡംഗങ്ങളുടെ, പ്രത്യേകിച്ച് ഹെൻറിയുടെ, വീഴ്ചകൾക്കും പ്രവർത്തനത്തിലെ താമസത്തിനും താൻ ഇരയാവുകയാണെന്നായിരുന്നു ജോണിന്റെ നിലപാട്. അതുകൊണ്ട് ബോർഡ് അംഗങ്ങളുടെ പ്രവർത്തനമേഖലകൾ വിഭജിക്കാൻ ജോൺ ഹെൻറിയോടാവശ്യപ്പെട്ടെങ്കിലും ഹെൻറിക്കിതിൽ താൽപര്യമുണ്ടായിരുന്നില്ല. ഡൽഹൗസി ഇതിന് തൽപരനായിരിക്കില്ലെന്നാണ് ഹെൻറി കരുതിയത്. യുദ്ധകാലത്ത് വിമതപ്രവർത്തനം നടത്താതിരുന്ന തേജ് സിങ്, ഷേഖ് ഇമാമുദ്ദീൻ തുടങ്ങിയ സിഖ് പ്രമുഖർക്ക് സഹായങ്ങൾ നൽകുന്ന കാര്യത്തിലും ജോൺ എതിരഭിപ്രായം പ്രകടിപ്പിച്ചു.

ബോർഡിനകത്തുതന്നെ അഭിപ്രായവ്യത്യാസങ്ങൾ നിലനില്ക്കുന്ന ഇക്കാലത്ത്, ബോർഡും, ഗവർണർ ജനറലുമെല്ലാം. കമാൻഡർ ഇൻ ചീഫായിരുന്ന ചാൾസ് നേപ്പിയറുമായും അഭിപ്രായവ്യത്യാസങ്ങൾ തുടരുകയായിരുന്നു. ജോണും, ഹെൻറിയും, ഡൽഹൗസിയും ഒരേ അഭിപ്രായത്തിലായിരുന്ന വളരെച്ചുരുക്കം കാര്യങ്ങളിലൊന്നായിരുന്നു ഇത്. പഞ്ചാബിൽ സിവിൽ സർക്കാരിനുപകരം സൈന്യം ഭരണം നടത്തണമെന്നായിരുന്നു നേപ്പിയറുടെ അഭിപ്രായം. പഞ്ചാബിൽ ഭരണ ബോർഡിനോട് ആലോചിക്കാതെ നേപ്പിയർ സൈനികവിന്യാസങ്ങൾ നടത്തി. ഹെൻറി വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത അനാർക്കലി കന്റോൺമെന്റ് മാറ്റി സ്ഥാപിക്കണമെന്ന നേപ്പിയറിന്റെ അഭിപ്രായം ഒരു പ്രധാന തർക്കവിഷയമായിരുന്നു. ഹെൻറി, നേപ്പിയറെ വാണ്ടെറെർ എന്നുപോലും പരാമർശിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഭരണബോർഡിന് മുൻ വിമതർ ഉണ്ടാക്കിയ ശല്യത്തേക്കാൾ അധികമാണ് മുഖ്യസേനാധിപനെക്കൊണ്ടുണ്ടായതെന്നും അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു. ബോർഡുമായുള്ള അഭിപ്രായവ്യത്യാസങ്ങൾ ഗവർണർ ജനറൽ ഡൽഹൗസി ഏറ്റെടുക്കുകയും ഇതുമൂലം നേപ്പിയർ 1851-ൽ സ്ഥാനം രാജിവക്കുകയായിരുന്നു.

ജോണും ഹെൻറിയും തമ്മിലുള്ള അഭിപ്രായവ്യത്യാസങ്ങൾ 1852 ഓയപ്പോഴേക്കും വളരെ മൂർച്ഛിച്ചു. ഇരുവരുടെയു നേരിട്ടുള്ള ആശയവിനിമയം പോലും നിലച്ചു. ഇക്കാലത്ത് ഇരുവരുടെയും പഴയ സഹപാഠിയായിരുന്ന വടക്കൻ ഐർലന്റിൽനിന്നുള്ള റോബർട്ട് മോണ്ട്ഗോമറി മാൻസെലിനുപകരം മൂന്നാം ബോർഡംഗമായി ചുമതലയേറ്റിരുന്നു. ഇരുസഹോദരന്മാരുടെയും ഇടനിലക്കാരനായി വർത്തിച്ചിരുന്നത് മോണ്ട്ഗോമെറിയായിരുന്നു. ചുമതലകൾ വിഭജിച്ച് തർക്കങ്ങൾ പരിഹരിക്കുന്നതിന് ഹെൻറിയും ജോണും നിർദ്ദേശങ്ങൾ വച്ചെങ്കിലും അതൊന്നും ഡൽഹൗസിക്ക് സ്വീകാര്യമായില്ല. ഹെൻറിയെ ബോർഡിൽ നിന്നു മാറ്റുക എന്നതായിരുന്നു ഡൽഹൗസിയുടെക്ക് താൽപര്യമുണ്ടായിരുന്ന പ്രതിവിധി. ഇരുവരും വഴക്കിലാണെങ്കിൽക്കൂടിയും പഞ്ചാബ് ഭരണം വളരെ നല്ലരീതിയിലായിരുന്നു നടന്നുപോകുന്നത് എന്നായിരുന്നു ഡൽഹൗസിയുടെയുടെ വിലയിരുത്തൽ. 1852 തണുപ്പുകാലമായപ്പോഴേക്കും ഇരുവരും സ്ഥാനം രാജിവക്കാൻ ആഗ്രഹം പ്രകടിപ്പിക്കുകയും ഒരാളെ പഞ്ചാബിന്റെ ചീഫ് കമ്മീഷണർ സ്ഥാനത്തും മറ്റേയാളെ ഹൈദരാബാദിൽ ഉടൻ ഒഴിവുവന്നേക്കാവുന്ന പൊളിറ്റിക്കൽ ഏജന്റിന്റെ തസ്തികയിലേക്കും നിയമിക്കുക എന്ന കാര്യത്തിൽ ധാരണയിലെത്തി. ഡൽഹൗസിക്ക് ഹെൻറി എഴുതിയ കത്തിൽ, പഞ്ചാബ് അതിർത്തിയാണ് തനിക്ക് ഇന്ത്യയിലെ ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ട പ്രദേശമെന്നും അവിടത്തെ ചീഫ് കമ്മീഷണർ സ്ഥാനമാണ് താൻ കൂടുതൽ ആഗ്രഹിക്കുന്നതെങ്കിലും സഹോദരനുവേണ്ടി അവിടം ഉപേക്ഷിക്കാനും ഹൈദരാബാദിലേക്ക് മാറാനും തയ്യാറാണെന്ന് സമ്മതിച്ചു. എന്നാൽ ഡൽഹൗസി ഹെൻറിക്ക് ഹൈദരാബാദ് നൽകാൻ തയ്യാറായിരുന്നില്ല. പകരം അത്ര പ്രാധാന്യമില്ലാത്ത രജപുത്താനയാണ് നൽകിയത്. പഞ്ചാബിലെ ചീഫ് കമ്മീഷണർ സ്ഥാനം സിവിൽ ഓഫീസർ ആയി പരിശീലനം ലഭിച്ചയാൾക്കു മാത്രമേ നൽകൂ എന്നും അതിന് ഹെൻറി യോഗ്യനല്ലെന്നും കൂട്ടിച്ചേർത്തത് ഹെൻറിയെ വളരെ വേദനിപ്പിച്ചു. ഹെൻറി ഇതിനെ എതിർത്ത് ഡൽഹൗസിയുടെക്കെഴുതിയിങ്കിലും കാര്യമൊന്നുമുണ്ടായില്ല. 1849 മുതൽ പഞ്ചാബിലെ പ്രധാനജോലികൾ ജോൺ ആയിരുന്നു ചെയ്തിരുന്നത് എന്നും ഹെൻറി അതിന്റെ അംഗീകാരം നേടുകയായിരുന്നു എന്നുമായിരുന്നു ഡൽഹൗസിയുടെയുടെ ചിന്ത. പഞ്ചാബിലെ ചീഫ് കമ്മീഷണർ സ്ഥാനം അദ്ദേഹം ജോണിന് നൽകുകയും ചെയ്തു. 1853 ജനുവരി 1-ന് ഹെൻറി രജപുത്താനയിലെ തസ്തിക സ്വീകരിച്ചു.

പഞ്ചാബിൽ നിന്നുള്ള തിരസ്കരണം ഹെൻറിക്ക് ഒരു ആഘാതമായിരുന്നു. ഇതിൽനിന്ന് പിന്നീടദ്ദേഹം മോചനം നേടിയതേയില്ല. സൈനികനിൽനിന്ന് ഭരണജ്ഞനിലേക്ക് മാറുന്ന ആദ്യകാലരീതി അവസാനിച്ചു എന്ന് ഹെൻറിക്ക് മനസ്സിലായി. പഞ്ചാബ് ഭരണത്തിന് ഒരു ബോർഡുണ്ടാക്കിയതുതന്നെ ഹെൻറിയെ അനുനയിപ്പിക്കുന്നതിനുള്ള ഒരു വ്യവസ്ഥയായിരുന്നു എന്ന കാര്യം അദ്ദേഹം മനസ്സിലാക്കിയിരുന്നില്ല. ബോർഡ് എന്ന സംവിധാനത്തിന്റെ ഗുണങ്ങളെക്കുറിച്ച് അദ്ദേഹം പലപ്പോഴും ജോണിനോട് പ്രസംഗിക്കാറുണ്ടായിരുന്നു. 

ഡൽഹൗസിയുടെയുടെ രീതികൾ ഒരു ഇരുപതുവർഷമെങ്കിലും കഴിഞ്ഞ് നടപ്പാക്കേണ്ടതാണെന്നായിരുന്നു ഹെൻറിയുടെ അഭിപ്രായം. പഞ്ചാബിൽ സിവിലിയൻ ഭരണകർത്താക്കളുടെ എണ്ണം ധാരാളമാണെന്നും പഞ്ചാബിലെ ബ്രിട്ടീഷ് നിയന്ത്രണം അധികവുമാണെന്നുമായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ മതം. ലളിതമായ നിയമങ്ങളും, ഹെർബെർട്ട് എഡ്വേഡ്സ്, ജോൺ നിക്കോൾസൺ, ടൈലർ, ലേക്ക് , ബെച്ചെർ തുടങ്ങിയവരെപ്പോലുള്ള സൈനിക-ഭരണജ്ഞരും അത്തരത്തിലുള്ള സിവിലിയൻ ഭരണജ്ഞരുമാണ് പഞ്ചാബിൽ ആവശ്യം എന്നായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ അഭിപ്രായം. ജോണിന്റെ സൈനികഗുണങ്ങളാണ് പഞ്ചാബിലെ ജോലിക്കായുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രധാനഗുണമെന്നായിരുന്നു ഹെൻറി വിലയിരുത്തിയത്. 

പഞ്ചാബിൽ നിന്നുള്ള മടക്കം എന്നെന്നേക്കുമുള്ളതാണെന്ന് ഹെൻറി കരുതിയിരുന്നില്ല. ജോണിന് ആഗ്രയിലേയോ ബോംബെയിലെയോ ഗവർണർ സ്ഥാനം പോലുള്ള ഉന്നതോദ്യോഗങ്ങൾ ലഭിക്കുകയോ ജോൺ വിരമിക്കുകയോ ചെയ്താൽ ഹെൻറി പഞ്ചാബിൽ തിരിച്ചെത്താൻ തയ്യാറായിരുന്നു.

1853 ജനുവരി 11-ന് ലാഹോറിൽ അദ്ദേഹം ഒരു പൊതുയോഗത്തിൽ പങ്കെടുത്ത് സുഹൃത്തുക്കളിൽ നിന്നും പിന്തുണക്കുന്നവരിൽ നിന്നും യാത്രാമൊഴികൾ ഏറ്റുവാങ്ങി. ജനുവരി 20 ആയിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ ലാഹോറിലെ അവസാനത്തെ ദിവസം. പഞ്ചാബിലെ ജഗീർദാർമാരെ ശല്യമായും ശത്രുക്കളായും കണക്കാക്കാതെ അവരോട് നീതിപൂർവമായി പെരുമാറണമെന്ന ഉപദേശം അന്ന് ജോണിന് ഹെൻറി നൽകി. ജലന്ധർ ദൊവാബിലെയും ലാഹോറിലെയും ജഗീർദാർമാരോട് ജോൺ കാണിച്ച മോശമായ പെരുമാറ്റമെന്ന തെറ്റ് തിരുത്താനുള്ള അവസരമാണ് കൈവന്നിരിക്കുന്നതെന്നും അദ്ദേഹം ഓർമ്മിപ്പിച്ചു.

ഹെൻറിക്കൊപ്പം ഭാര്യ ഹൊണോറിയയും അവരുടെ മക്കളായ ഹാരി, നോറ എന്നിവരും സഹോദരിയായ ഷാർലറ്റും ലാഹോറിൽ നിന്ന് ജനുവരി 20-ന് തിരിച്ചു. പഞ്ചാബി പ്രഭുക്കന്മാരുടെയും, റോബർട്ട് നേപ്പിയർ അടക്കമുള്ള ഇംഗ്ലീഷ് ഉദ്യോഗസ്ഥരുടെയും, ജനങ്ങളുടെയും ഒരു സംഘം അവരെ അമൃത്സർ വരെ അനുഗമിച്ചിരുന്നു. അമൃത്സറിൽനിന്ന് ഇവരെ അനുഗമിക്കുന്നതിന് മറ്റൊരു സംഘവും ഉണ്ടായിരുന്നു. സ്ഥാനഭ്രഷ്ടനാക്കപ്പെട്ട ഒരു രാജാവിന്റെ യാത്രപോലെയായിരുന്നു അത്. 1853 ഫെബ്രുവരി 7-ന് പഞ്ചാബിന്റെ അതിർത്തി കടന്ന ദിവസം അദ്ദേഹം ഭരണബോർഡിന്റെ അദ്ധ്യക്ഷൻ എന്ന പദവിയിൽ നിന്ന് ഔദ്യോഗികമായി സ്ഥാനമൊഴിഞ്ഞു.

ഇന്ത്യയിൽ
വിദ്യാഭ്യാസം
ഭിന്നതകളുടെ കാലം
മാറിയ പഞ്ചാബ് - ഡൽഹൗസിയുമായുള്ള അഭിപ്രായവ്യത്യാസങ്ങൾ