അംബേദ്കറുടെ കാഴ്ചപ്പാടുകളിൽനിന്ന് ഊർജ്ജം പകർന്ന ദലിത് സാഹിത്യത്തിന്റെ ആദ്യ മാതൃകകൾ തമാശ, ജൽസ തുടങ്ങിയ നാടോടിക്കലാരൂപങ്ങളുടെ പരിഷ്കൃത രൂപങ്ങളാണ്. അവ പ്രാദേശികങ്ങളാകയാലും പ്രകടമായ പ്രബോധനങ്ങൾ ഉൾക്കൊണ്ടവ ആകയാലും കാലാതിവർത്തിയായില്ല.

1920-കളിൽ മഹാരാഷ്ട്രയിൽ വേരൂന്നിത്തുടങ്ങിയ ദലിത് സാഹിത്യ പ്രസ്ഥാനത്തിന് ശക്തമായ അടിത്തറ പാകിയ എഴുത്തുകാർ ഗോപാൽബാബ വലങ്കർ, പണ്ഡിറ്റ് കോണ്ടിറാം, കിഷൻ ഫഗോജി ബൻസോദ് എന്നിവരാണ്. ദലിതർ അനുഭവിച്ചിരുന്ന ദൈന്യതകളിലേക്ക് ബ്രിട്ടിഷ് ഗവണ്മെന്റിന്റെ ശ്രദ്ധതിരിക്കാൻവേണ്ടി തൂലിക ചലിപ്പിച്ചവരാണ് ഇവർ.

ഏതാണ്ട് 1950-കളുടെ തുടക്കത്തിൽ സ്ഥാപിതമായ സിദ്ധാർഥ് സാഹിത്യ സഭയാണ് ദലിത് സാഹിത്യരംഗത്തുണ്ടായ അടുത്ത ശക്തമായ മുന്നേറ്റം. ഘനശ്യാം തൽവാത്കർ ആണ് ബിരുദധാരികളായ നിരവധി ദലിത് യുവാക്കളെ ചേർത്ത് ഈ സംഘടന ഉണ്ടാക്കിയത്. പണ്ഡിറ്റ് കോണ്ടിറാംഅതിലെ അംഗങ്ങൾ അംബേദ്കർ സ്ഥാപിച്ച സിദ്ധാർഥ് കോളജിലെ (മുംബൈ) വിദ്യാർഥികളായിരുന്നു. സിദ്ധാർഥ് സാഹിത്യസംഘത്തിൽ നിന്നാണ് പിന്നീട് മഹാരാഷ്ട്ര ദലിത് സാഹിത്യ സംഘ് രൂപംകൊള്ളുന്നത്.

1950-60 കളിലെ ദലിത് സാഹിത്യസൃഷ്ടിയിൽ ഏറെയും പ്രകാശിതമായത് പ്രബുദ്ധ ഭാരത് എന്ന ആനുകാലികത്തിലൂടെയായിരുന്നു. റിപ്പബ്ലിക്കൻ പാർട്ടി ഒഫ് ഇന്ത്യയുടെ മുഖപത്രമായിരുന്നു അത്. അതിൽ വന്ന ദലിത് രചനകളും ഇതിവൃത്തപരമായി "ദലിത്" ആയിരുന്നുവെങ്കിലും ആവിഷ്കാരപരമായി പാരമ്പര്യരീതി സ്വീകരിച്ചവയായിരുന്നു. മറാഠി സാഹിത്യത്തിൽ വി.എസ്. ഖാണ്ഡേക്കറും മറ്റും ചെലുത്തിയിരുന്ന ശക്തമായ സ്വാധീനത്തിൽനിന്ന് അന്നത്തെ എഴുത്തുകാർക്ക് പൂർണമായും വിട്ടുനിൽക്കാനായില്ല എന്നർഥം.

1956-ൽ അംബേദ്കറുടെ നേതൃത്വത്തിൽ ഒരു ദലിത് സാഹിത്യ സമ്മേളനം ആസൂത്രണം ചെയ്യപ്പെട്ടു. പക്ഷേ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ അകാല മരണംമൂലം അതു നടന്നില്ല. പ്രഥമ ദലിത് സാഹിത്യ സമ്മേളനം 1958-ലാണ് നടന്നത്. ആ സമ്മേളനത്തിൽ വച്ചുതന്നെ "ദലിത് സാഹിത്യം" എന്ന പദം രൂപവത്കരിക്കപ്പെട്ടു എന്നാണ് പ്രബുദ്ധ ഭാരതിലെ സമ്മേളന റിപ്പോർട്ട് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. ആ സമ്മേളനത്തിൽ പാസ്സാക്കിയ 5-ആം നമ്പർ പ്രമേയം ഇതായിരുന്നു-"ദലിതരാൽ എഴുതപ്പെടുന്നതോ, ദലിതരെക്കുറിച്ച് മറ്റുള്ളവർ എഴുതുന്നതോ ആയ മറാഠി സാഹിത്യം ദലിത് സാഹിത്യം എന്ന സവിശേഷനാമത്തിൽ അറിയപ്പെടണം". അതിന്റെ സാംസ്കാരിക പ്രാധാന്യം മനസ്സിലാക്കി സർവകലാശാലകളും സാഹിത്യസംഘടനകളും അതിന് അർഹമായ സ്ഥാനം നൽകുകയും വേണം". ഈ സമ്മേളനത്തെത്തുടർന്നുണ്ടായ ദലിത് സാഹിത്യ മുന്നേറ്റങ്ങളിൽ മൂന്ന് സരണികൾ ഉണ്ടായിരുന്നു:
മറാഠി ദലിത് സാഹിത്യത്തിൽ മാർക്സിനെ പാടേ നിരാകരിക്കുന്ന ഒരു രീതിയും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചിന്തയെ അംബേദ്കറിനോട് ചേർത്തുവയ്ക്കുന്ന മറ്റൊരു രീതിയും നിലവിലുണ്ട്. എം. എൻ. വാൻഖഡെ, ബാബുറാവു ബാഗുൾ, നാമ്ദിയെ ദാസല്], ദയാ പവാർ‍, അർജുൻ ഡാൻ ഗ്ലെ, യശ്വന്ത് മനോഹർ, റാവു സാഹബ് കസ്ബി, ശരത് പാട്ടീൽ സദാകർഹാഡെ, നാരായൺ സുർവെ, സുധീർ ബെദ്കർ, ശരച്ചന്ദ്ര മുക്തിബോധ് തുടങ്ങിയ എഴുത്തുകാർ.

ദലിത് പാന്തേഴ്സിന്റെ പിറവി
ചരിത്രം
ഇതരഭാഷകളിൽ
അബേദ്കറും മാർക്സും