ഹൈന്ദവ ഇതിഹാസമായ മഹാഭാരതത്തിലെ നായകന്മാരായ പാണ്ഡവന്മാരാണ് രുദ്രനാഥ് ക്ഷേത്രം സ്ഥാപിച്ചതെന്നു വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു. ഐതിഹ്യപ്രകാരം കുരുക്ഷേത്ര യുദ്ധത്തിൽ തങ്ങൾ നടത്തിയ പാപങ്ങളിൽനിന്നു മോചിതരാകുവാൻ ശിവഭഗവാനെ തേടി പാണ്ഡവന്മാർ <MASK>. അവരെ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കാത്ത ശിവഭഗവാൻ ഒരു ഋഷഭത്തിന്റെ രൂപത്തിൽ അവിടെനിന്ന് അപ്രത്യക്ഷനായി ക്ഷിതിയിലെത്തുകയും പഞ്ച കേദാർ സ്ഥലങ്ങളിൽ വിവിധ ഭാഗങ്ങളായി പ്രത്യക്ഷനാകുകയും ചെയ്തു. പൂഞ്ഞ കേദാർനാഥിൽ ഉയിർന്നുവന്നപ്പോൾ കൈകൾ തുംഗനാഥിൽ പ്രത്യക്ഷമായി. നാഭിയും വയറും മദ്ധ്യമഹേശ്വറിലും മുഖം രുദ്രനാഥിലും കേശവും ശിരസും കൽപ്പകേശ്വറിലും പ്രത്യക്ഷമായി. ശൈത്യകാലത്ത് ശിവന്റെ ഒരു പ്രതീകാത്മകമായ പ്രതിമ ആരാധനക്കായി ഗോപേശ്വരയിലേക്ക് കൊണ്ടുവരുന്നു. ഗോപേശ്വറിൽനിന്ന് സാഗർവഴി ഡോളി യാത്ര ആരംഭിക്കുന്നു. ഡോളി യാത്ര ല്യൂട്ടി ബുഗ്യാലും പനാറും മുറിച്ചുകടന്ന് ഒടുവിൽ പിത്രധാറിലെത്തുന്നു. ഇവിടെ പൂർവ്വികർക്കായി ആരാധന ചെയ്യപ്പെടുന്നു. ശേഷം ധലാബ്നി മൈതാനം മുറിച്ചുകടന്ന് ഡോളി അഥവാ ശിവന്റെ പ്രതീകാത്മക ബിംബം രുദ്രനാഥിലെത്തുന്നു. ഇവിടെ ആദ്യം വനദേവിയെ ആരാധിക്കുന്നു. വനദേവി ഈ പ്രദേശത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്നുവെന്നാണ് നാടൻ വിശ്വാസം.
രുദ്രനാഥ്
ഗുഹ ഹിമാലയപർവ്വതത്തിലെത്തി തുംഗനാഥിൽ ക്ഷേത്രമാണ്