జీవాత్మ అంటే చిత్, చేతన పదార్థం. అది జగత్తుకంటే భిన్నం. దేహం, ఇంద్రియాలు, ప్రాణం, మనస్సు, బుద్ధి కంటే కూడా జీవాత్మ భిన్నం. జీవాత్మ బ్రహ్మంవలె చిత్పదార్థం అయినప్పటికీ బ్రహం అనంతం కాగా, జీవాత్మ అజ్ఞాన వశాన దేహేంద్రియాలకు, జననమరన సంసార చక్రానికి బద్ధుడు. ఈ కారణాన అతడు కర్మలు చేస్తాడు. ఆ కర్మల ఫలితంగా ఫలితాలను అనుభవించడానికి గాను పునఃపునః జన్మిస్తాడు. తాను దేహేంద్రియాలకంటే భిన్నమనే విషయం తెలియని అజ్ఞానం అతడిని ఆవరించి ఉంటుంది. ఎప్పుడైతే తాను భగవదంశ అని, తన స్వస్వరూపం చిత్ అని గ్రహిస్తాడో అప్పుడు జీవత్మ ముక్తుడౌతాడు. మోక్షం పొందుతాడు. మోక్షం అంటే పరమాత్మతో జీవుడు సామ్య స్థితిని, సాధర్మ్యస్థితిని పొందటం. అయితే మోక్షం పొందినప్పతికీ జీవాత్మ తన ప్రత్యేక అస్తిత్వాన్ని నిలిపుకుంటాడు. జీవాత్మ బ్రహ్మంవలెనే ఆద్యంతరహితమైన శాశ్వతతత్త్వం.

మోక్షానికి మార్గం ఏమిటి? జ్ఞానం ఒక మార్గం. జ్ఞానోదయం అంటే జీవునికి స్వస్వరూపజ్ఞానం కలగడం. అయితే జ్ఞానం తనంతట తాను మోక్షమార్గం కాదు. జ్ఞానం భక్తికి దారి తీస్తుంది. భక్తి అంటే ఈశ్వరునుపట్ల అమిత ప్రేమ, అమితానురాగం.
భక్తి కంటే ఉన్నతస్థితి ప్రపత్తి. అంటే భగవచ్ఛరణాగతి. భక్తి దానంతటది కలగదు. దానికికూడా భగవత్కృప కావాలి. భగవదుగ్రహం వల్లనే భక్తుని హృదయంలో భక్తి పల్లవిస్తుంది.

చిత్తు భిన్నం అచిత్తు అనే ప్రకృతి. ప్రకృతి మొదట అవ్యక్త, సూక్ష్మరూపంలో బ్రహ్మములో ఉంటుంది. బ్రహ్మ ప్రేరితమైన ప్రకృతి జగత్తుగా పరిణమిస్తుంది. బ్రహ్మం కారణం. జగత్తు కార్యం. కారణం కంటే కార్యం భిన్నం కాదు. కార్యం అవ్యాకృత, సూక్ష్మరూపంలో కారణంలో ఉంటుంది. అందుచేత కారణం వేరు. కార్యం వేరు. కారణం అవ్యాకృతం. కార్యం వ్యాకృతం. అలాగే బ్రహ్మం, జగత్తు కూడా. బ్రహ్మం అవ్యాకృతం. జగత్తు వ్యాకృతం.

ఈశ్వరుడు జగత్సృష్టిని తన క్రీడా నిమిత్తం చేశాడు. తన లీల కోసం ఈశ్వరుడు సృష్టి చేస్తాడు. లీలాంతంలో జగత్తును లయింపచేస్తాడు. ఈ స్థితిలో జగత్తు సూక్ష్మాతి రూపంలో ఈశ్వరుడిలో నిక్షిప్తమై ఉంటుంది. అప్పుడది అవ్యక్తం. తిరిగి సృష్టి సమయం వచ్చేసరికి అది స్థూల జగత్తుగా పరిణామం చెందుతుంది.
మాయావాద ఖండన
ద్వైతాద్వైత సిద్ధాంతం
జీవాత్మ
భేదం, అభేదం