காங்கிரஸ் உறுப்பினர்களுக்கிடையே முதலில் பீறிட்டெழுந்த தேசியவாத உணர்வு, அரசாங்க அமைப்புக்களில் பிரதிநிதித்துவம் செய்வதற்கான விருப்பம் அதாவது சட்டம் உருவாக்குதல் மற்றும் இந்திய நிர்வாகப் பிரச்சினைகளில் ஓட்டளிக்கும் விருப்பம் எழுந்தபோது உருவானது. காங்கிரஸ்காரர்கள் தங்களைத் தாங்களே விசுவாசிகளாகக் கண்டனர், ஆனால் பேரரசின் ஒரு பகுதியாக இருந்தபோதிலும் தங்கள் சொந்த நாட்டு அரசாங்கத்தில் தாங்களும் பங்கேற்க விரும்பினர். இந்தப் போக்கிற்கு பிரித்தானிய பொதுச் சபைக்கான தேர்தலில் போட்டியிட்டு வெற்றிபெற்ற அதனுடைய முதல் இந்திய உறுப்பினரான தாதாபாய் நௌரோஜியால் வடிவம் கொடுக்கப்பட்டது.

தேசம் செல்லவேண்டிய இடமாக "சுயராஜ்ஜியத்தை" ஏற்றுக்கொண்ட முதல் இந்திய தேசியவாதி பால கங்காதர திலகர் ஆவார். திலகர் இந்தியாவின் கலாச்சாரம், வரலாறு மற்றும் மதிப்பீடுகளை அலட்சியப்படுத்தி மங்கிப்போகச் செய்த பிரித்தானிய கல்வி அமைப்பிற்கு ஆழமான எதிர்ப்பு தெரிவித்தார். அவர் இந்திய தேசியவாதிகளின் கருத்துரிமைக்கான சுதந்திரம் மறுக்கப்பட்டது, தங்கள் நாட்டின் விவகாரங்களில் சாதாரண இந்தியருக்கு குரல் அல்லது பங்கேற்பு இல்லாதது கண்டு சினம்கொண்டார். இத்தகைய காரணங்களால் அவர் சுயராஜ்ஜியத்தையே இயல்பான மற்றும் ஒரே தீர்வாகக் கண்டார். "சுயராஜ்ஜியம் எனது பிறப்புரிமை, நான் அதை அடைந்தே தீருவேன்" என்ற அவரது வாக்கியம் இந்தியர்களைத் தூண்டுவதற்கான மூலாதாரமாக அமைந்தது.

1892 இல் லாகூரில் நடந்த காங்கிரஸ் மாநாட்டில் பேசிய ஹிந்து, சுதேசமித்திரன் பத்திரிக்கைகளின் ஆசிரியர் ஜி.சுப்பிரமணிய அய்யர், கோலார் சுரங்கத்திலிருந்து ஆண்டுதோறும் எடுக்கப்படும் 20 கோடி மதிப்புள்ள தங்கத்தை ஆங்கிலேயர் தங்கள் நாட்டிற்கு கொண்டு சென்று விடுகின்றனர். இது நீடித்தால் இந்தியாவில் வெறும் பாறைகள் மட்டுமே மிஞ்சும் என்றும் பத்திரிக்கை சுதந்திரத்தை ஆங்கிலேய அரசு கட்டுப்படுத்தி இருப்பதையும் தாக்கிப் பேசியதால் ஆங்கில அரசு அவரை சிறையில் அடைத்தது.

1907 இல், காங்கிரஸ் இரண்டாகப் பிரிந்தது. அவர் "அடிப்படைவாதம்" என்று கருதப்பட்டவற்றை ஏற்றுக்கொண்டார். பிரித்தானிய இராஜ்ஜியத்தை மக்கள் நேரடியாகத் தாக்கவேண்டும் என்றும், பிரிட்டிஷார் சம்பந்தப்பட்ட எல்லா விஷயங்களையும் கைவிட வேண்டும் என்று விரும்பினார். இதேபோன்ற கண்ணோட்டத்தைக் கொண்டிருந்த பிபின் சந்திர பால், வ. உ. சிதம்பரம்பிள்ளை, ஸ்ரீ அரவிந்தர் மற்றும் லாலா லஜபத் ராய் போன்ற வளர்ந்துவரும் மக்கள் தலைவர்களின் உதவியைப் பெற்றார். அவர்களின் கீழ், இந்தியாவின் மிகப்பெரிய மாநிலங்களான மகாராஷ்டிரா, வங்காளம் மற்றும் பஞ்சாப் ஆகியவை மக்கள் மற்றும் இந்தியாவின் தேசியவாதத்திற்கான தேவை குறித்த வடிவத்தைப் பெற்றன. வன்முறை மற்றும் ஒழுங்கு குலைவை ஊக்கவிப்பதாக திலகரை கோகலே விமர்சித்தார். 1906 ஆம் ஆண்டு காங்கிரஸ் பொதுமக்கள் உறுப்பினர்களைக் கொண்டிருக்கவில்லை, கட்சி இரண்டாகப் பிரிந்தது.

கில்பர்ட் எலியட்-முர்ரே-கின்மவுண்ட், 4ஆம் யேர்ல் மிண்டோ|மிண்டோ (1905–10) வைஸ்ராயை சந்தித்த முஸ்லீம் பிரதிநிதிகள் குழு நிலுவையிலிருக்கும் அரசியலமைப்புச் சீரமைப்பிலிருந்து அரசாங்க சேவைகள் மற்றும் தேர்தல்களில் சிறப்புப் பரிசீலனைகள் உள்ளிட்ட சலுகைகளைக் கோரியது. 1909 ஆம் ஆண்டு இந்திய அரசு சட்டத்தில் முஸ்லீம்களுக்கென்று நிர்ணயிக்கப்படும் தேர்தல் அதிகாரிகளின் எண்ணிக்கையை அதிகரித்து பிரித்தானிய அரசாங்கம் முஸ்லீம் லீகின் சில மனுக்களை ஏற்றுக்கொண்டது. "தேசத்திற்குள்ளான தேசம்" என்ற குரலாக ஹிந்துக்கள் பெரும்பான்மையாக இருக்கும் காங்கிரஸிலிருந்து தங்களுடைய பிரிவினையை முஸ்லீம் லீக் வலியுறுத்தியது.

இந்திய தேசியவாதத்தின் எழுச்சி
அமைப்புரீதியாக்கப்பட்ட இயக்கங்களின் எழுச்சி
உச்சகட்டம்: போர், வெள்ளையனே வெளியேறு, இந்திய தேசிய ராணுவம் மற்றும் போருக்குப் பிந்தைய கலகங்கள்
பின்விளைவுகள்