କୋହିନୂର ହୀରାର ଛଅ ଶହ ବର୍ଷର ଇତିହାସ ବଡ ବିସ୍ମୟଜନକ ଓ ରୋମାଞ୍ଚକର । ଏହା ସମଗ୍ର ଭାରତ, ପାକିସ୍ଥାନ, ଆଫଗାନିସ୍ଥାନ, ଇରାନ ଆଦିର ରଣ ଭୂଇଁରେ ଯେତେସବୁ ଯୁଦ୍ଧ ସଂଗଠିତ ହୋଇଥିଲା,ଯେଉଁଥିରେ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଲୋକଙ୍କ ମୃତୁ୍ୟ ଘଟିଥିଲା ଓ ବହୁ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଧ୍ୱସ୍ତ ବିଧ୍ୱସ୍ତ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ତାହାର ଇତିହାସ ସହିତ ଏ କୋହିନୂର ହୀରକର ଇତିହାସ ଓତଃପ୍ରୋତ ଭାବେ ଜଡିତ। କେତକ ମତ ଦିଅନ୍ତି ଯେ , ଇତିହାସର ଅମରବୀର ଗୁପ୍ତବଂଶର ଦ୍ୱିତୀୟ ଚନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତ ବା ବିକ୍ରମାଦିତ୍ୟଙ୍କ ନିକଟରେ ଏହା ଥିଲା। କୋହିନୂରର ଇତିହାସ ଏହାର ଐତିହ୍ୟ ମଧ୍ୟଯୁଗରୁ ଉତ୍ପତ୍ତି ହୋଇଥିଲା। ଏ କ୍ଷେତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ କେତେକ ଭିନ୍ନମତ ମିଳିଥାଏ,ଗୋଟିଏ ମତ ଅନୁସାରେ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଏହା ଇତହିାସର ଏକ ଅଧ୍ୟାୟକୁ ଆସିବା ପୂର୍ବରୁ ମାଲବାରର ରାଜାଙ୍କ ନିକଟରେ ଥିଲା । ଅନ୍ୟ ଏକ ମତରେ ଗୋଆଲିୟରର ରାଜା ହୁମାୟୁନଙ୍କୁ ଏହି ହୀରା ଭେଟି ଦେଇଥିଲେ। ପଣୁି ଏକ ମତରେ ଆଲାଉଦ୍ଦନି ଖିଲିଜ ତାଙ୍କର ଦାକ୍ଷିଣାତ୍ୟ ବିଜୟ ସମୟରେ ଏହା ଲାଭ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କପରେ ଏହା ତୋଗଲକ, ସୟଦ ତଥା ଲୋଦୀ ବଂଶର ସୁଲତାନମାନଙ୍କ ସମ୍ପତ୍ତି ରୂପେ ରହିଥିଲା । ୧୫୨୬ରେ ପାନିପଥ ଯୁଦ୍ଧରେ ବାବର ଇବ୍ରାହିମ ଲୋଦୀଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରି ଏହି ହୀରାକୁ ନିଜଅଧିକାରକୁ ଆଣିଥିଲେ । ତା'ପରେ ଏହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ମୋଗଲମାନଙ୍କ ସମ୍ପତ୍ତି ହୋଇ ଚାଲିଲା । 
ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଉର୍ଦ୍ଦୁ ସାହିତ୍ୟିକ ତାଙ୍କର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପତ୍ରିକା "କସିସଉଲହିଲ'ରେ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ ଯେ ବାବର ଦିଲ୍ଲୀ ଅଧିକାର କରିବା ପରେ ହୁମାୟୁନକୁ ଇବ୍ରାହିମଙ୍କ ମା'ଙ୍କ ପାଖକୁ ପଠାଇ ଦେଇଥିଲେ । ସେ ହୁମାୟୁନଙ୍କୁ ଏହି ହୀରା ଭେଟି ଦେଇଥିଲେ । ପୂର୍ବୋକ୍ତ କୋଲୋର ବିଷୟ ନେଇ ବହୁ ପଣ୍ଡିତ ମତ ଦିଅନ୍ତି ଯେ କୃଷ୍ଣାତଟସ୍ଥ କୋଲୋର ଖଣିରୁ ଏହି ହୀରା ଆବିଷ୍କୃତ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ୧୬୫୬ରେ ମିରଜୁମଲା ଏହାକୁ ନେଇ ତତ୍କାଳୀନ ବାଦଶାହାଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ । ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଐତିହାସିକ "ଟେବର ନିୟର' ତାଙ୍କର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଗ୍ରନ୍ଥ "ଟ୍ରବ୍ଲସ ଇନ୍ ମୋଗଲ ଏମ୍ପାୟାର'ରେ ଏହି କୋହିନୂର ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଏକ ସୁନ୍ଦର ବର୍ଣ୍ଣନା ଦିଅନ୍ତି। ସେତେବେଳେ ଇଂରାଜୀ ମାପ ପ୍ରଣାଳୀ ଅନୁସାରେ ଏହାର ପରିମାଣ ୭୫୬ ତୋଳା ଥିଲା। ମୋଗଲ ସମ୍ରାଟ ଆଉରଙ୍ଗଜେବ ଟେବରନିୟରଙ୍କୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କରି ଆଣିଥିଲେ ଏବଂ କୋହିନୂରକୁ ଏକ ନୂତନ ରୂପ ଦେବା ନିମିତ୍ତ ଅନୁରୋଧ କରି ଏହି ହୀରା ସହିତ ଅନ୍ୟ ପ୍ରକାରର ବହୁ ହୀରା ଦେଇଥିଲେ । ଟେବରନିୟର ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଉତ୍ତମ ଚାତୁର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରି ପାରି ନ ଥିବାରୁ ମୋଗଲ ସମ୍ରାଟ ରେବିଲଙ୍ଗଙ୍କ ସମୟରେ ତାଙ୍କୁ ନିର୍ବାସନ ଦଣ୍ଡ ଭୋଗିବାକୁ ପଡିଥିଲା ।

ମୋଗଲ ଶକ୍ତି ବିଧ୍ୱଂସକାରୀ ନାଦିରଶାହ ବାରମ୍ବାର ଦିଲ୍ଲୀରୁ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଲୁଣ୍ଠନକରି ତଥା ବିଧ୍ୱସ୍ତ କରି ମଧ୍ୟ କେବଳ ଏହି କୋହିନୂର ନପାଇ ଅନ୍ୟ କୌଣସିରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ପାରିନଥିଲେ । ତାଙ୍କର ନିର୍ଦ୍ଦେଶକ୍ରମେ ବାଦଶାହାଙ୍କ ଭଣ୍ଡାରରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ରତ୍ନ ଅଣାଯାଇ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରଦର୍ଶିତ ହୋଇଥିଲା। ସେଥିରେ ମଧ୍ୟ କୋହିନୂରକୁ ନପାଇ, କିପରି କୋହିନୂର ତାଙ୍କର ହସ୍ତଗତ ହେବ ସେ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ରାଜମହଲର ଜଣେ କର୍ମଚାରୀ ସହିତ ପରାମର୍ଶ କରି ସନ୍ଧାନ ପାଇଲେ ଯେ, କୋହିନୂର ବାଦଶାହଙ୍କ ପଗଡି ମଧ୍ୟରେ ଖଚିତ ହୋଇଥାଏ । ଏ ସନ୍ଧାନ ପାଇବା ପରେ ଏକ କୌଶଳପୂର୍ଣ୍ଣ ଯୋଜନା କରି ଥରେ ଦରବାର ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତାବ ଦେଇ ସେଥିରେ ବାଦଶାହାଙ୍କୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ । ସେସମୟର ରୀତି ଅନୁଯାୟୀ ଅଭ୍ୟର୍ଥନା ସ୍ୱରୂପ ପରସ୍ପର ନିଜର ପଗଡି ପରିବର୍ତ୍ତନ କଲେ । ବାଦଶାହାଙ୍କ ପଗଡି ଯେମିତି ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସି ଯାଇଛି, ସେ ଉଲ୍ଲାସରେ ଅଧୀର ହୋଇ କୋହିନୂରୁ କୋହିନୂରୁ ବୋଲି ଚିତ୍କାର କଲେ,ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଲୁଣ୍ଠିତ ଦ୍ରବ୍ୟ ସହିତ ଯେତେବେଳେ ସେ ଦିଲ୍ଲୀରୁ ପାରସ୍ୟ ଅଭିମୁଖେ ଯାତ୍ରା କଲେ, ସେତେବେଳେ କୋହିନୂର ନେବାକୁ ଭୁଲି ନଥିଲେ। ୧୭୪୭ରେ ନାଦିରଶାହଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶାହରୁଖଙ୍କ ଅଧିକାରକୁ କୋହିନୂର ଆସିଲା । କାନ୍ଦାହାରରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥିବା ସୁଲତାନ ଅହମ୍ମଦ ଶାହ ଅବଦଲ ୧୭୫୧ରେ ମିତ୍ରତା ସ୍ଥାପନ କରି ତାଙ୍କଠାରୁ କୋହିନୂର ଲାଭ କରିଥିଲେ । ତା'ପରେ ଏହା ତାଙ୍କ ପୁଅ ତିମୁରଙ୍କର ହସ୍ତଗତ ହୋଇଥିଲା। ତାଙ୍କ ପରେ ତାଙ୍କର ୨୩ ଜଣ ପୁତ୍ରଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶାହସୁଜାଙ୍କ ପାଖେହିଁ କୋହିନୂର ରହିଲା। 
ଅବଦଲ ରାଜବଂଶ କାବୁଲରୁ ବିତାଡିତ ହେଇଥିବା ସମୟରେ ପଞ୍ଜାବ କେଶରୀ ରଣଜିତ ସିଂହ ଖବୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ ଉଠିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ଫଳରେ ଶାହସୁଜା ସେଠାରେ ଅବସ୍ଥାନ କଲେ ଏବଂ ପ୍ରଗାଢ ପ୍ରୀତିର ପ୍ରତିଦାନ ସ୍ୱରୂପ ସାହସୁଜା ତାଙ୍କୁ କୋହିନୂର ଉପହାର ଦେଇଥିଲେ । ଶାହସୁଜାଙ୍କର ଏହା ପ୍ରାଣଠାରୁ ବଳି ପ୍ରିୟ ଥିଲା । ଉପହାର ଦେବା ସମୟରେ ସେ ଅବଶ୍ୟ କୁଣ୍ଠାବୋଧ କରିଥିଲେ । ଏପରି ଏକ ଉପହାର ମଧ୍ୟ ରଣଜିତଙ୍କର ଖୁବ୍ ପ୍ରିୟ ବ୍ୟବହାର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଥିଲା। ଏଥିପ୍ରତି ତାଙ୍କର ସ୍ନେହ ଓ ବିଶ୍ୱାସ ଜାଗ୍ରତ ହୋଇଥିଲା। ଯେତେବେଳେ ସେ କୌଣସି ଅଭିଯାନରେ ବାହାରୁଥିଲେ, ତେବେ ଏକ ଶୋଭାଯାତ୍ରାର ବ୍ୟବସ୍ଥା ହେଉଥିଲା । ସେଥିରେ ସେ କେତେଗୁଡିଏ ଉଷ୍ଟ୍ରଙ୍କୁ ସଜ୍ଜିତ କରି ରଖାଯାଉଥିଲା ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉଷ୍ଟ୍ରର ପୃଷ୍ଠଭାଗରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ରତ୍ନର ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ ସିନ୍ଦୁକ ରଖାଯାଉଥିଲା । ତହିଁ ଭିତରୁ କୌଣସି ଏକ ସିନ୍ଦୁକ ମଧ୍ୟରେ କୋହିନୂରକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରି ରଖାଯାଉଥିଲା। ଜଣେ ମାତ୍ର ବିଶ୍ୱସ୍ତ ପାରିଷଦ ତା'ର ଦାୟିତ୍ୱରେ ରହୁଥିଲେ । ୧୮୩୯ରେ ରଣଜିତଙ୍କର ଦେହବସାନ ହୋଇଥିଲା, ତାହାପରେ ତାଙ୍କର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀମାନଙ୍କ ନିକଟରେ ଏହା ପ୍ରାୟ ଦଶ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଥିଲା। ୧୮୪୧ରେ ପଞ୍ଜାବ ଯେତେବେଳେ ଇଂରେଜମାନଙ୍କ ଅଧୀନକୁ ଆସିଲା, ସେହିବର୍ଷ ମାର୍ଚ୍ଚ ୨୯ରେ ଯେଉଁ ସନ୍ଧି ହୋଇଥିଲା, ତଦ୍ୱାର କୋହିନୂର ଇଂରେଜମାନଙ୍କ କରଗତ ହେଲା । ସାର୍ ଜନ ଲରେନସ୍ ମହାରାଣୀ ଭିକ୍ଟୋରିଆ ଏହା ଭେଟି ସ୍ୱରୂପ ଦେବା ପାଇଁ ଖୁବ ଯତ୍ନର ସହ ରଖିଥିଲେ । ୧୮୫୦ ଜୁନ ୩ରେ ଲର୍ଡ ଡେଲାହାଉସି ଏହାକୁ ମହାରାଣୀ ଭିକ୍ଟୋରିଆଙ୍କୁ ଉପହାର ଦେଇଥିଲେ । କଥିତ ଅଛି, ଯେପଯ୍ୟର୍ନ୍ତ , ଏହା ଡେଲାହାଉସଙ୍କି ପାଖରେ ଥିଲା, ସେପଯ୍ୟର୍ନ୍ତ ସେ ସୁଖ ଶାନ୍ତି ଲାଭ କରିପାରୁନଥିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ପରମ ଅଶାନ୍ତିର କାରଣ ଥିଲା, ଭିକ୍ଟୋରିଆଙ୍କୁ ଉପହାର ଦେବାପରେ ଡେଲାହାଉସି ଶାନ୍ତିରେ ନିଃଶ୍ୱାସ ମାରିବାର ସୁଯୋଗ ପାଇଲେ । ଲଣ୍ଡନର ମହାରାଣୀ ଏଲିଜାବେଥଙ୍କ ନିକଟରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ବହୁ ବର୍ଷ ଧରି ରହିଥିଲା ।

ବିରାଟ ପ୍ରଦର୍ଶନୀ
ପୌରାଣିକ ଓ ଲୋକକଥା
ମାଲିକାନା ବିବାଦ
ଇତିହାସ