ସଙ୍ଗୀତ ଭାରତ ସଂସ୍କୃତିର ଏକ ଅଭିନ୍ନ ଅଙ୍ଗ ଅଟେ । ନାଟ୍ୟଶାସ୍ତ୍ର, ୨୦୦୦ ବର୍ଷ ପୁରୁଣା ସଂସ୍କୃତ ପାଠ, ସଙ୍ଗୀତ, ବାଦ୍ୟ ଯନ୍ତ୍ରକୁ ବର୍ଗୀକୃତ କରିବାପାଇଁ ବର୍ଗିକରଣର ପଞ୍ଚଗୋଟି ପ୍ରଣାଳୀର ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥାଏ । ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ପ୍ରଣାଳୀରେ ଏକ କମ୍ପନର ଚାରିଗୋଟି ପ୍ରାଥମିକ ସ୍ତ୍ରୋତ ଅନୁସାରେ ସଙ୍ଗୀତ ବାଦ୍ୟ ଯନ୍ତ୍ରକୁ ଚାରିଗୋଟି ସମୂହରେ ବର୍ଗୀକୃତ କରିଥାଏ । ଯଥା:- ସୂତା, କୋଷାବରଣ, ଝାଞ୍ଜ (ଗିନି), ପବନ । ରିସ ଫ୍ଲୋରା ଅନୁସାରେ, ଏହା ଜୀବ ବିଜ୍ଞାନର ପଶ୍ଚିମ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ସମ୍ମାନ ଅଟେ । ପୁରତତ୍ତ୍ୱବିଦ ମାନେ ସଙ୍କରଜଙ୍ଗ (ଓଡ଼ିଶାର ହାଇଲ୍ୟାଣ୍ଡସ)ରେ ଏକ ୩୦୦୦ ବର୍ଷୀୟ , ୨୦-କୁଞ୍ଜୀ, ଧ୍ୟାନ ରୂପେ ପୋଲିସ୍ଡ ବସଲ୍ଟ ଲିଥୋଫୋନର ଖୋଜିବା ଲାଗି ସୂଚନା ଦେଇଛନ୍ତି ।

ଭାରତୀୟ ସଙ୍ଗୀତ ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ଭାରତରେ ବିକଶୀତ ହେବାରେ ଲାଗିଛି । ସଙ୍ଗୀତର ପ୍ରାରମ୍ଭ ବୌଦୀକ କାଳ ପୂର୍ବରୁ ହୋଇଛି । ଏହାର ମୂଳ ସ୍ରୋତ "ବେଦ" ବୋଲି ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଛି । ହିନ୍ଦୁ ପରମ୍ପରାରେ ଏହା ଜଣାଯାଏ ଯେ, ପରମପିତା "ବ୍ରହ୍ମା" "ନାରଦ"ଙ୍କୁ ସଙ୍ଗୀତ ବରଦାନ ଋପେ ଦେଇଥିଲେ ।

ପଣ୍ଡିତ ଶାରଙ୍ଗ ଦେବଙ୍କ ରଚିତ ସଙ୍ଗୀତ ରତ୍ନାକର ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଭାରତୀୟ ସଙ୍ଗୀତର ପରିଭାଷାକୁ " "ଗୀତମ୍, ବାଦ୍ୟମ୍ ଏବଂ ନୃତ୍ୟମ୍ ତ୍ରୟମ୍ ସଙ୍ଗୀତମୁଚ୍ୟତେ" " ଭାବେ ଆକ୍ଷରିତ କରାଯାଇଛି । ଗାୟନ, ବାଦ୍ୟ ବାଦନ ଏବଂ ନୃତ୍ୟ; ଏହି ତିନୋଟି କଳାର ସମାବେଶକୁ ସଙ୍ଗୀତ ଶବ୍ଦରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଛି । ତିନୋଟି ଯାକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର କଳା ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଦୁହେଁ ଦୁହିଁଙ୍କ ପରି-ପୂରକ ଅଟନ୍ତି। ଭାରତୀୟ ସଙ୍ଗୀତ ଦୁଇ ପ୍ରକାରେ ପ୍ରଚଳିତ ହୋଇଛି; ପ୍ରଥମ କର୍ଣ୍ଣାଟକ ସଙ୍ଗୀତ, ଯାହା ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତୀୟ ରାଜ୍ୟରେ ପ୍ରଚଳିତ ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟରେ ହିନ୍ଦୁସ୍ତାନୀ ସଙ୍ଗୀତ, ଯାହା ଶେଷ ଭାରତରେ ଲୋକପ୍ରିୟ ଅଟେ । ଭାରତ ବର୍ଷର ସମସ୍ତ ସଭ୍ୟତାରେ ସଙ୍ଗୀତର ବଡ଼ ମହତ୍ତ୍ୱ ରହିଛି । ଧାର୍ମିକ ଏବଂ ସାମାଜିକ ପରମ୍ପରାରେ ସଙ୍ଗୀତର ପ୍ରଚଳନ ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ରହିଛି । ଏହିଋପେ, ସଙ୍ଗୀତ ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିର ଆତ୍ମା ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ । ବୈଦୀକ କାଳରେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସଙ୍ଗୀତକୁ ମାର୍ଗୀ ତଥା ଲୋକ ସଙ୍ଗୀତକୁ ଦେଶୀ କୁହାଯାଏ । କାଳାନ୍ତରରେ ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଏବଂ ଲୋକ ସଙ୍ଗୀତ ରୂପେ ଦେଖାଯାଇଥାଏ ।

ବୈଦିକ କାଳରେ ସାମବେଦ ମନ୍ତ୍ରର ଉଚ୍ଚାରଣ ସେହି ସମୟର ବୈଦିକ ସପ୍ତକ ଅନୁସାରେ ସାତ ସ୍ୱର ପ୍ରୟୋଗ ସହିତ କରାଯାଉଥିଲା । ଗୁରୁ-ଶିଷ୍ୟ ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ଗୁରୁଙ୍କ ଠାରୁ ବେଦ ବେଦର ଜ୍ଞାନ ମୌଖିକ ଭାବେ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଉଥିଲା । ଏହିପରି ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ବେଦ ଏବଂ ସଙ୍ଗୀତର କୌଣସି ଲିଖିତ ରୂପ ନଥିବା କାରଣରୁ ସେମାନଙ୍କର ମୂଳ ସ୍ୱରୂପ ଲୁପ୍ତ ହେବାକୁ ଲାଗିଲା ।

ସଙ୍ଗୀତ

ଭାରତୀୟ ଯୁଦ୍ଧ କଳା
ସଙ୍ଗୀତ
"ନୃତ୍ୟ"
ପୋଷାକ/ବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନ