ସଂସ୍କୃତ ଭାଷାର ଆଦିକାବ୍ୟ ରାମାୟଣରେ ରାକ୍ଷସ ରାଜ ରାବଣ ମାହିଷ୍ମତୀ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରିଥିବାର ଏକ ଉଲ୍ଲେଖ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ରାମାୟଣର "ଅନୁଶାସନ ପର୍ବ" ଅନୁସାରେ, ଈଖ୍ୱାକୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦଶାଶ୍ୱ ସେତେବେଳେ ମାହିଷ୍ମତୀର ରାଜା ଥିଲେ । ପୁଣି ଆଉ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ଉଲ୍ଲିଖିତ ଅଛି ଯେ ହୈହୟ ରାଜା କର୍ତ୍ତବୀର୍ଯ୍ୟ ଅର୍ଜୁନ (ସହସ୍ରବାହୁ ଅର୍ଜୁନ) ନିଜ ରାଜଧାନୀ ମାହିଷ୍ମତୀରୁ ଶାସନ କରୁଥିଲେ (୧୩:୫୨)। ସେ ଭାର୍ଗବ ରାମଙ୍କ ହସ୍ତରେ ନିହତ ହୋଇଥିଲେ ।

ମହାଭାରତ ଅନୁସାରେ ମାହିଷ୍ମତୀ ଅବନ୍ତୀ ରାଜ୍ୟର ଏକ ଅଂଶ ଥିଲା । ମହାଭାରତର "ସଭାପର୍ବ"ରେ (୨:୩୦) ଉଲ୍ଲିଖିତ ରହିଛି ଯେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧି ସହଦେବ ମାହିଷ୍ମତୀ ଆକ୍ରମଣ କରି ଏହାର ରାଜା ନୀଳଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରିଥିଲେ । କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୀଷ୍ମ ରାଜା ମାହିଷ୍ମତୀର ନୀଳଙ୍କୁ ଜଣେ ରଥୀ ଭାବେ ନିଜ ସେନାରେ ନେଇଥିଲେ ଓ ତାଙ୍କ କବଚରେ ନୀଳ ରଙ୍ଗଯୁକ୍ତ ହୋଇଥିଲା । (ମହାଭାରତ ୫:୧୯୧୬୭)

ହରିବଂଶ (୩୩.୧୮୪୭) କାବ୍ୟାନୁସାରେ ହୈହୟ ଓ ଯଦୁ କୁଳର ସହଞ୍ଜଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାଜା ମହିଷ୍ମନ୍ତଙ୍କଦ୍ୱାରା ମାହିଷ୍ମତୀ ନଗରୀର ସ୍ଥାପନା କରାଯାଇଥିଲା । ରାମଙ୍କ ଜଣେ ପୂର୍ବଜ ରାଜା ମୁଚୁକୁନ୍ଦ ଏହି ନଗରୀର ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ବୋଲି ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ଥାନରେ କୁହାଯାଇଛି । ସେ ମାହିଷ୍ମତୀ ଓ ଋକ୍ଷ ପର୍ବତରେ ପୁରିକା ନଗରୀର ସ୍ଥାପନା କରିଥିବାର କୁହାଯାଇଛି ।

ରଘୁବଂଶ କାବ୍ୟାନୁସାରେ ରେବା ନଦୀ (ନର୍ମଦା ନଦୀର ଅନ୍ୟ ନାମ) କୂଳରେ ମାହିଷ୍ମତୀ ନଗର ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲା । ଏହା ଅନୂପ ରାଜ୍ୟର ରାଜଧାନୀ ଥିଲା ।

ପଦ୍ମ ପୁରାଣ (୬.୧୧୫) ଅନୁଯାୟୀ ମହିଷଙ୍କଦ୍ୱାରା ମାହିଷ୍ମତୀ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା ।

ଆଉ ଏକ ଉଲ୍ଲେଖ ଅନୁଯାୟୀ କର୍ତ୍ତବୀର୍ଯ୍ୟ ଅର୍ଜୁନ କାର୍କୋଟକ ନାଗରାଜଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରି ମାହିଷ୍ମତୀ ଅଧିକାର କରିଥିଲେ ଓ ମାହିଷ୍ମତୀକୁ ଏକ ଦୁର୍ଗଘେରା ରାଜଧାନୀରେ ପରିଣତ କରାଇଥିଲେ ।

ପାଲି ସାହିତ୍ୟ
ତେଲୁଗୁ ସାହିତ୍ୟ
ସଂସ୍କୃତ ସାହିତ୍ୟ
ପରିଚିତି ଓ ଅବସ୍ଥିତି ସମ୍ପର୍କିତ ବିଭିନ୍ନ ସମ୍ଭାବନା