ଭାରତୀୟ ବାସ୍ତୁକଳାରେ ସମୟ ଏବଂ ସ୍ଥାନ ସହିତ ପ୍ରାୟତଃ ନୂତନ ବିଚାରକୁ ସାମିଲ କରିଥାଏ । ଏହାର ପରିଣାମ ସ୍ୱରୂପ ଏହିପରି ବାସ୍ତୁ ଶିଳ୍ପର ଉତ୍ପାଦନ ହୋଇଥିଲା ଯାହା ଇତିହାସ ଅନୁଯାଇ ନିଶ୍ଚିତ ରୂପେ ଏକ ନିରାନ୍ତରତା ରଖିଥାଏ । ଏହାର କିଛି ଉନ୍ନତ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ଉଦାହରଣ (୨୬୦୦-୧୯୦୦ ଈସା ପୂର୍ବ)ରେ ସିନ୍ଧୁଘାଟି ସଭ୍ୟତାରେ ମିଳିଥିଲା । 

ମୌର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଗୁପ୍ତ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଓ ସେମାନଙ୍କ ଉତ୍ତରିଧିକାରଙ୍କ ଶାସନ କାଳରେ ବହୁ ବୌଦ୍ଧ ବାସ୍ତୁଶିଳ୍ପ ପରିସର, ଯେପରି ଅଜନ୍ତା, ଏଲୋରା ଏବଂ ସ୍ମାରକୀୟ ସଞ୍ଚିସ୍ତୁପ ତିଆରି କରାଯାଇଥିଲା । ପରେ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତରେ ବହୁ ହିନ୍ଦୁ ମନ୍ଦିରର ନିର୍ମାଣ ହୋଇଥିଲା, ଯେପରି: କୀବେଲୁରର ଚେନ୍ନାକେଶବା ମନ୍ଦିର, ହାଲେବିଦୁର ହୋୟସେଲ୍ସବର ମନ୍ଦିର, ସୋମନାଥ ପୁରର କେଶବ ମନ୍ଦିର, ଥଂଜାବୁରର ବ୍ରିହଦୀଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର, କୋଣାର୍କର ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର , ଶ୍ରୀ ରଙ୍ଗମର ଶ୍ରୀ ରଙ୍ଗନାଥସ୍ୱାମୀଙ୍କ ମନ୍ଦିର ଇତ୍ୟାଦି । ଅଙ୍ଗକୋରବଟ, ବୋରୋବୁଦୁର ଏବଂ ଅନ୍ୟ ବୌଦ୍ଧ ଓ ହିନ୍ଦୁ ମନ୍ଦିର ଯାହା ପାରମ୍ପରିକ ଭାରତୀୟ ଧାର୍ମିକ ଭବନର ଶୈଳୀରେ ତିଆରି ହୋଇଛି । ଏହାର ସଂକେତ ଦକ୍ଷିଣ ପୂର୍ବ ଏସିଆ ବାସ୍ତୁକଳାରେ ଭାରତୀୟ ପ୍ରଭାବ ପ୍ରାୟ ଅଧିକ ଥିଲା । 

ପଶ୍ଚିମରୁ ଇସ୍ଲାମିକ ପ୍ରଭାବର ଆଗମନ ସହିତ ଭାରତୀୟ ବାସ୍ତୁକଳାରେ ମଧ୍ୟ ନୂତନ ଧର୍ମର ପରମ୍ପରାକୁ ନିଜର କରାଯାଇଥିଲା । ଏହି ଯୁଗରେ ତିଆରି କିଛି ପ୍ରାସାଦ ରହିଛି- ଫତେହପୁର, ତାଜମହଲ, ଗୋଲଗୁମ୍ବଜ, କୁତୁବମୀନର, ଦିଲ୍ଲୀର ଲଲକୀଲା ଆଦି , ପ୍ରାୟତଃ ଭାରତର ଅପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ ପ୍ରତୀକ ରୂପେ ଉପଯୋଗ କରାଯାଏ । ବ୍ରିଟିଶ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ଔପନିବେସିକ ଶାସନ ଅନୁସାରେ ହିନ୍ଦୁ-ଆରବୀ ଏବଂ ଭାରତୀୟ ଶୈଳୀ ସହିତ ବହୁ ଅନ୍ୟ ୟୁରୋପୀୟ ଶୈଳୀ ଯେପରି: ଗୋଥିକର ମିଶ୍ରଣକୁ ବିକଶିତ ହେବାର ଦେଖାଗଲା , ଭିକ୍ଟୋରୀୟ ମେମୋରିଆଲ କିମ୍ବା ଭିକ୍ଟୋରୀୟ ଟର୍ମିନସ ଏହାର ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଉଦାହରଣ ଅଟେ । କମଳ ମନ୍ଦିର ଓ ଭାରତର ବହୁ ଆଧୁନିକ ସହରର ପ୍ରାସାଦ ଏଥିରେ ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି । 
ବାସ୍ତୁକଳାର ପାରମ୍ପରିକ ପ୍ରଣାଳୀ "ଫେଙ୍ଗ ସୁଈ"ର ଭାରତୀୟ ପ୍ରତିରୂପ ପରି ହୋଇଥାଏ, ଯାହା ସହରର ଯୋଜନା , ବାସ୍ତୁକଳା ଏବଂ ଅର୍ଗନୋମିକ୍ସ (ଅର୍ଥାତ, କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଆହୁରି ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବନେଇବା ପାଇଁ ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଉଥିବା ବିଜ୍ଞାନ)କୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାଏ । ଏହ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଯେ, ଏଥିରୁ କେଉଁ ପ୍ରଣାଳୀ ପୁରୁଣା ଅଟେ, କିନ୍ତୁ ଦୁହିଁଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିଛି ନିଶ୍ଚିତ ସମାନତା ରହିଛି । ତୁଳନାତ୍ମକ ରୂପେ ଦେଖାଗଲେ, ଫେଙ୍ଗ ସୁଈର ପ୍ରୟୋଗ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱରେ ଅଧିକ ହୋଇଥାଏ । ଯଦିଓ ବାସ୍ତୁ ସଂକଳ୍ପ ଆଧାରରେ ଫେଙ୍ଗ ସୁଈର ସମାନ ଅଟେ । ଏହି ଦ୍ୱୟର ଘର ମଧ୍ୟରେ ଉର୍ଜାର ପ୍ରବାହକୁ ସନ୍ତୁଳିତ କରିବାପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରାଯାଏ, (ଏହାକୁ ସଂସ୍କୃତରେ ପ୍ରାଣ-ଶକ୍ତି କିମ୍ବା ପ୍ରାଣ କୁହାଯାଏ ଏବଂ ଚୀନୀ ଓ ଜାପାନୀ ଭାଷାରେ ଏହାକୁ ଚୀ/କୀ କୁହାଯାଏ ।) କିନ୍ତୁ ଏହାର ବିସ୍ତୃତ ରୂପ ଦୁହେଁ ଦୁହିଁଙ୍କ ଠାରୁ ପ୍ରାୟତଃ ଅଲଗା ଅଟେ ।

ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ପ୍ରସାର କାରଣରୁ ଭାରତୀୟ ବାସ୍ତୁକଳା, ପୂର୍ବ-ଦକ୍ଷିଣ ଏସିଆକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା । ଭାରତୀୟ ସ୍ଥାପତ୍ୟ କଳାର କିଛି ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଲକ୍ଷଣ ଯେପରି- ମନ୍ଦିର ଓ ସ୍ତୁପ, ମନ୍ଦିର ଶୀର୍ଷ ଓ ଶୀଖର, ମନ୍ଦିର ଦ୍ୱାର ଓ ତୋରଣ ପରୀ ବିଭିନ୍ନ ସଂସ୍କୃତିର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପ୍ରତୀକ ତିଆରି ହୋଇଛି ଏବଂ ଏହାର ପ୍ରୟୋଗ ପୂର୍ବ ଏସିଆ ଓ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧିଲାଭ କରିଛି । କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଶୀର୍ଷକକୁ "ବୀମାନମ୍" ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ । ମନ୍ଦିରର ଦକ୍ଷିଣ ଦ୍ୱାର ଗୋପୁରମ ନିଜର ଗଢଣୀ ଏବଂ ଐଶ୍ୱର୍ୟ୍ଯ ପାଇଁ ଜଣାଯାଏ । 

ଦୃଶ୍ୟମାନ ଚିତ୍ର
ମନୋରଞ୍ଜନ ଓ ଖେଳ
ଭାଷା
"ବାସ୍ତୁକଳା"