ଗୁମ୍ଫା-୨୧, ୨୨, ୨୩ ଓ ୨୪ ପ୍ରତ୍ୟେକେ ବିହାର । ଅଜନ୍ତା ନିର୍ମାଣର ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ଶେଷ ଆଡ଼କୁ ଏଗୁଡ଼ିକ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା । ଗୁମ୍ଫା-୨୧ର ସଭାଗୃହଟି ୨୮.୫୬ ମି × ୨୮.୦୩ ମି । ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ସନ୍ୟାସୀମାନଙେକ ରହିବା ପାଇଁ ୧୨ଟି କୋଠରୀ ଖୋଦିତ ହୋଇଛି । ଏହା ସହିତ ଗୁମ୍ଫାରେ ଏକ ଗର୍ଭଗୃହ, ୧୨ଟି ସ୍ତମ୍ଭବିଶିଷ୍ଟ ବାରଣ୍ଡା ରହିଛି । ପଶୁପକ୍ଷୀ ଓ ଫୁଲଙ୍କ ଚିତ୍ର ଶିଳାରେ ଖୋଦିତ ଅଛି । ସ୍ତମ୍ଭମାନଙ୍କରେ ଅପସରା, ନାଗରାଜ, ନାଗରାଣୀ, ପ୍ରଣାମ କରୁଥିବା ଭକ୍ତ ପ୍ରଭୃତି ଖୋଦିତ ହୋଇଛି । ସଭାଗୃହଟି ପୂର୍ବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣରୂପେ ରଞ୍ଜିତ ହୋଇଥିବାର ପ୍ରମାଣ ମିଳେ । ମୁଖ୍ୟ ପୀଠରେ ବୁଦ୍ଧ ଶିକ୍ଷାଦାନ ଭଙ୍ଗୀରେ ବସିଛନ୍ତି ।

୧୨.୭୨ ମି × ୧୧.୫୮ ମି ମାପବିଶିଷ୍ଟ ଗୁମ୍ଫା-୨୨ ଏକ କ୍ଷୁଦ୍ର ବିହାର ଯେଉଁଥିରେ ଏକ ପତଳା ବାରଣ୍ଡା ଓ ୪ଟି ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କୋଠରୀ ରହିଛି । ଏହି ଗୁମ୍ଫା ସାମାନ୍ୟ ଉଚ୍ଚତାରେ ରହିଥିବାରୁ ଏଠାକୁ ଆସିବା ପାଇଁ ସୋପାନ ରହିଛି । ଗୁମ୍ଫାର ଗର୍ଭଗୃହରେ ବୁଦ୍ଧ ପ୍ରଳମ୍ବ-ପଦାସନରେ ଉପବିଷ୍ଟ । ଗୁମ୍ଫା ୨୨ରେ ମନୁଷୀ ବୁଦ୍ଧ ଓ ମୈତ୍ରେୟଙ୍କ ଚିତ୍ର ଶିଳା ଉପରେ ଅଙ୍କିତ ହୋଇଛି । ଗୁମ୍ଫା-୨୨ର ବାରଣ୍ଡାର ବାମ ପଟେ ସଂସ୍କୃତ ଭାଷାର ଏକ ଶିଳାଲେଖ ରହିଛି । ଏହି ଶିଳାଲେଖର କିଛି ଅଂଶ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି । ପଢ଼ି ହେଉଥିବା ଅଂଶରୁ ଜଣାପଡ଼େ ଯେ : “ଜୟତଙ୍କଦ୍ୱାରା ଏହି ମଣ୍ଡପକୁ ଦାନ କରାଯାଇଛି”, “ଜୟତଙ୍କ ପରିବାର ବଡ଼ ଉପାସକ” ଓ “ଏହାର ଗୁଣ ପ୍ରଥମେ ମାତାପିତାଙ୍କଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରଦାନ କରୁ” ।

ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗୁମ୍ଫା-୨୩ର ସଭାଗୃହର ଆକାର ୨୮.୩୨ ମି × ୨୨.୫୨ ମି । ଏହାର ନକସା ଗୁମ୍ଫା ୨୧ ପରି । ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ସ୍ତମ୍ଭରେ କାରୁକାର୍ଯ୍ୟ ଓ ନାଗ ଦ୍ୱାରପାଳ ଗୁମ୍ଫା-୨୧ଠାରୁ ଭିନ୍ନ ।
ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗୁମ୍ଫା ୨୪ ମଧ୍ୟ ଗୁମ୍ଫା-୨୧ ପରି ଓ ଆକାରରେ ବୃହତ୍ତର । ୨୯.୩ ମି × ୨୯.୩ ମି ମାପବିଶିଷ୍ଟ ଏହାର ସଭାଗୃହ ଗୁମ୍ଫା-୪ ପରେ ଅଜନ୍ତାର ଦ୍ୱିତୀୟ ବୃହତ୍ତମ ବିହାର ସଭାଗୃହ । ଅନେକ ଶିଳ୍ପୀ ଏକା ସମୟରେ ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ କାମ କରିଥିବାରୁ ଗବେଷଣା ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଗୁମ୍ଫା-୨୪ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଗୁମ୍ଫା । ଗୁମ୍ଫାର ଗର୍ତ୍ତ ଖୋଳାଯିବା ପରେ ଏକା ସମୟରେ ଗର୍ଭଗୃହ, ସନ୍ୟାସୀଙ୍କ ପ୍ରକୋଷ୍ଠ ଓ ମୁଖ୍ୟ ସଭାଗୃହର ନିର୍ମାଣ ଚାଲିଥିଲା । ଗୁମ୍ଫା-୨୪ର ନିର୍ମାଣର ଯୋଜନା ଖ୍ରୀ. ୪୬୭ରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ବେଳେ ବୁଦ୍ଧଭଦ୍ରଙ୍କ ପୃଷ୍ଠପୋଷକତାରେ ଏହାର କାର୍ଯ୍ୟ ୪୭୫ରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା । ୪୭୭ ମସିହାରେ ହରିସେନଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଅକସ୍ମାତ ଏହାର ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଥିଲା ।

ଗୁମ୍ଫା-୨୪ର ସ୍ତମ୍ଭ ଉପରେ ଥିବା କାରୁକାର୍ଯ୍ୟ ଅଜନ୍ତାର ଅନ୍ୟ ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କ ତୁଳନାରେ ଜଟିଳତର । ଏଥିରୁ ଜଣାପଡ଼େ ଯେ ଅଜନ୍ତାର ସ୍ଥପତି ଓ ପ୍ରସ୍ତର ଶିଳ୍ପୀମାନେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ କୌଶଳକୁ ନିରନ୍ତର ଉନ୍ନତ କରିବାର ଅଭିପ୍ରାୟ ରଖୁଥିଲେ । କମ୍ ଆଲୋକ ଓ ଅତି ଅଳ୍ପ ସ୍ଥାନ ଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ କାରିଗରମାନେ ଡାହାଣ ପଟର ମଝି ସ୍ତମ୍ଭର ଉପର ଫଳକରେ ନିଜ କଳାର ନିଖୁଣତା ପ୍ରଦର୍ଶିତ କରିଛନ୍ତି । ଗୁମ୍ଫା-୨୪ର ପ୍ରସ୍ତରଖୋଦିତ ମୂର୍ତ୍ତିରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଯୁଗଳ ମୂର୍ତ୍ତି ଓ ଫୁଲ ବା ଅଳଙ୍କାର ନୁହେଁ ବରଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମାନବୀୟ ମୂର୍ତ୍ତି ପ୍ରଧାନ । ଗୁମ୍ଫାର ଗର୍ଭଗୃହରେ ବୁଦ୍ଧ ପ୍ରଳମ୍ବ-ପଦାସନରେ ବସିଥିବାର ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।

ଗୁମ୍ଫା-୨୫ ଏକ ବିହାର । ଏହାର ସଭାଗୃହ ୧୧.୩୭ ମି × ୧୨.୨୪ ମି । ଏହା ଅନ୍ୟ ବିହାରମାନଙ୍କ ପରି କିନ୍ତୁ ଏଥିରେ ଗର୍ଭଗୃହ ବା ଦେବପୀଠ ଅନୁପସ୍ଥିତ । ଏହା ସାମାନ୍ୟ ଉଚ୍ଚତାରେ ଖୋଦିତ ଏବଂ ଏଥିରେ ଏକ ପରିବେଷ୍ଟିତ ଅଗଣା ରହିଛି ।

ଗୁମ୍ଫା ୨୧, ୨୨, ୨୩, ୨୪ ଓ ୨୫
ଅଜନ୍ତା ଚିତ୍ରରେ ସ୍ଥାନୀୟ ସମାଜ ଓ ସଂସ୍କୃତି
ଗୁମ୍ଫା ୧୨
ଗୁମ୍ଫାଙ୍କିତ ଚିତ୍ରକଳା