'ଶେତାଶ୍ୱେତୋରୋପନିଷଦ'ଅନୁସାରେ ଯେଉଁ ଶକ୍ତି ହସ୍ତପଦ ନଥାଇ ମଧ୍ୟ ସର୍ବାଧିକାରୀ,ଚକ୍ଷୁ ନଥାଇ ସର୍ବାଦର୍ଶୀ,କର୍ଣ୍ଣ ନଥାଇ ସର୍ବଶ୍ରୋତା,ଯେ ସର୍ବଜ୍ଞାତା,ସେ ହିଁ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ।ବିଷ୍ଣୁ ସହସ୍ର ନାମରେ କୁହାଯାଇଅଛି ଭାରତୀୟ ଶବ୍ଦରେ ପୁରୁଷ ଶବ୍ଦ ଆତ୍ମା ଓ ପରମାତ୍ମା ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହୃତ।ତେଣୁ ପୁରୁଷୋତମ ଶବ୍ଦ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାତୀତ।

ସ୍ୱଇଛାରେ ପରଂବ୍ରହ୍ମ ଦାରୁ ଶରୀର ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି।ପରଂବ୍ରହ୍ମଙ୍କ ଦାରୁ ରୂପର ନାମ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ,ତତ୍ତ୍ୱ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଏବଂ ଲୀଳା ମଧ୍ୟ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଧାମରେ।ନିର୍ଗୁଣ ନିରାକାର ପରଂବ୍ରହ୍ମଙ୍କର ସଗୁଣ ବିଗ୍ରହ ହେଉଛି ଦାରୁ ଶରୀର।ପରଂବ୍ରହ୍ମ ହେଉଛନ୍ତି ଅବିନଶ୍ୱର ଅଥଚ ନୀଳାଚଳରେ ସେ ନଶ୍ୱର ଦାରୁ ରୂପରେ ବିରାଜମାନ।ବ୍ରହ୍ମ ଅକ୍ଷର ପୁରୁଷ।ଦାରୁ ବିଗ୍ରହ କ୍ଷରପୁରୁଷ,ଯାହାକି ମର୍ତ୍ତ୍ୟ ମାନବ ପାଇଁ ଅଦୃଶ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମର ଏକ ସ୍ଥୂଳ ପରିପ୍ରକାଶ।

'କାଶ୍ୟାପ ଶିଳ୍ପ' ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ବରାହ ମିହିରଙ୍କ 'ବୃହତ ସଂହିତା' ଅନୁଯାୟୀ ମଣିର ପ୍ରତିମା ହିତ ସାଧନ କରାଏ।ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରତିମା ପୃଷ୍ଟି ସାଧନ କରାଏ।ଚାନ୍ଦି ପ୍ରତିମା ଯଶ ପ୍ରାପ୍ତି କରାଏ।ତମ୍ବା ପ୍ରତିମା ସନ୍ତାନ ବୃଦ୍ଧି କରାଏ।ପାଷାଣ ଶିବଲିଙ୍ଗ ଲାଭ କରାଏ।କାଠ ଓ ମୃତ୍ତିକା ନିର୍ମିତ ମୂର୍ତ୍ତି ଆୟୁ, ଶ୍ରୀ,ବଳ ଓ ବିଜୟ ଦାନ କରାଏ।ଏଣୁ ପ୍ରଭୁ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ବଳରେ ଦାରୁ ହୋଇ ସଂସାର ଜନଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାରିବା ପାଇଁ ରାଜା ଇଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କୁ ବିଗ୍ରହ ନିର୍ମାଣ କରିବା ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇଥିଲେ।ଦାରୁମୂର୍ତ୍ତୀ ଗଠନ ପରେ ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପୁରୁଷ ସୂକ୍ତ ମନ୍ତ୍ରରେ ହୋଇଥିବା ଓ ପୂଜା ପ୍ରକରଣରେ ପ୍ରବଣ ନ୍ୟାସ ସମୟରେ ବଲଭଦ୍ରଙ୍କୁ 'ଅ' କାର, ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ 'ଉ' କାର ଓ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ 'ମ' କାର ରୂପେ ମନନ କରାଯାଏ।

ସ୍କନ୍ଦ ପୁରାଣରୁ ଜଣାଯାଏ,ମହୋଦଧୀରେ ଯେଉଁ ଅପୌରୁଷେୟ ଦାରୁ ଭାସୁଥିଲା,ସେହି ଦାରୁରେ ଚତୁର୍ଦ୍ଧାମୂର୍ତ୍ତି ନିର୍ମାଣ ହୋଇଛନ୍ତି।ଏଥିରୁ ଜଣାଯାଏ,ବେଦୋକ୍ତ ପରଂବ୍ରହ୍ମ, ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ହିଁ ନିଳାଚଳରେ ଦାରୁରୂପରେ ଲୀଳା କରୁଅଛନ୍ତି।ପ୍ରତିମା ଲକ୍ଷଣ ସୌଧଗମ ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି ଅଶ୍ୱତ୍ୱ,ଶାଳ,ପିଆଶାଳ,ଶିଂଶପା ,ଖଇର,କେନ୍ଦୁ,ଗମ୍ଭାରି,ଦେବଦାରୁ,ମୁଣ୍ଡି ମୁଣ୍ଡି,ନିମ୍ବ ଆଦି ବିଭିନ୍ନ ବୃକ୍ଷରେ ବିଗ୍ରହ ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇପାରେ।ବାମଦେବ ସଂହିତାରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି ଯେ ବିଭିନ୍ନ ବୃକ୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ନିମ୍ବ ବୃକ୍ଷ ପ୍ରକୃଷ୍ଟ।

ନିମ୍ବ ପ୍ରଧାନ ମେତେଷାଂ ପ୍ରତିମାନଂ ବିନିର୍ମିତୌ।ଭବିଷ୍ୟ ପୁରାଣ ମତରେ ନିମ୍ବ ଦାରୁ ନିର୍ମିତ ବିଗ୍ରହ ସର୍ବବର୍ଣ୍ଣ ପୂଜ୍ୟ।ଆଗମ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ନିମ୍ବ ବୃକ୍ଷ ପୁରୁଷ ବୃକ୍ଷ,ଶକ୍ତ ଓ ଶେଷ୍ଠ।ଏହା ବିଷ୍ଣୁ ବିଗ୍ରହ ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ।ଜାତି,ଧର୍ମ, ବର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ବିଶେଷରେ ଜଗତଜନଙ୍କ ନାଥ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ବିଗ୍ରହ ନିମ୍ବ ଦାରୁରେ ହେବା ବିଧେୟ।

ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷରେ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ନାଭିକମାଲରେ ଥିବା ବ୍ରହ୍ମ ଯାହାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ,ବର୍ଣ୍ଣ,ରୂପ ଆକାର ଏବଂ ଏହା କଣ?କି ବସ୍ତୁ?ତାହା କେହି ଏପରିକି ଘଟ ପରିବର୍ତନକାରୀ ଦଇତାପତି ମଧ୍ୟ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ।ସମ୍ପୂର୍ଣ ଗୋପ୍ୟ,ରହସ୍ୟମୟ।ବ୍ରହ୍ମ(ବୁଦ୍ଧଦେବଙ୍କ ବାମ କଲଦାନ୍ତ,ତନ୍ତ୍ର ପ୍ରଭାବିତ ଅଷ୍ଟଧାତୁ ନିର୍ମିତ ଯନ୍ତ୍ର,ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅପୋଡାପିଣ୍ଡ,ପାରଦପୂର୍ଣ୍ଣ ବକ୍ସ,ଇଂଦ୍ରଦୁମ୍ନ ପ୍ରାପ୍ତ ପ୍ରଥମ ଦାରୁର ଅଂଶ ବିଶେଷ,ଜୀବନ୍ତ ଶାଳଗ୍ରାମ ,ଏକ ମୂଲ୍ୟବାନ ଆକର୍ଷକ ମଣି ବିଶେଷ,ଯାହାକି ଚନ୍ଦନ,କସ୍ତୁରୀ,ତୁଳସୀ,ଫୁଲ(ଜୁଇ)ଦ୍ୱାରା ଆଚ୍ଛାଦିତ ଓ ବର୍ଷ ବର୍ଷ ଧରି ଏସବୁ ଜୀବନ୍ତ)ଏବଂ ମସ୍ତକରେ ଶୋଭିତ ମରକତ ମଣିର ତେଜସକ୍ରିୟାତାକୁ କେବଳ ନିମ୍ବ ଦାରୁ ହିଁ ଧାରଣ କରିପାରେ।କେବଳ ପରଂବ୍ରହ୍ମ ହିଁ ଉକ୍ତ ମରକତ ମଣି ଧାରଣ କରିପାରିବେ।ଅନ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତି ବା ବସ୍ତୁ ଏହାକୁ ଧାରଣ କଲେ ବିଲୁପ୍ତ ହୋଇଯିବେ।

ଏପରିକି ନିମ୍ବ ଦାରୁ ମଧ୍ଯ ଏକାଦିକ୍ରମେ ଏକ ବର୍ଷ ମରକତମଣି ଧାରଣ କଲେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯିବାର ସମ୍ଭାବନା ଥିବାରୁ ୩୬୫ ଦିନର କ୍ରମକୁ ଭଙ୍ଗ କରିବା ପାଇଁ ରଥଯାତ୍ରା ଠାରୁ ଚିତାଲାଗି ଅମାବାସ୍ୟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାୟ ଏକମାସ ପାଇଁ ମରକତ ମଣିକୁ ଶ୍ରୀବିଗ୍ରହଙ୍କ ମସ୍ତକରୁ ଓହ୍ଲାଇ ଦିଆଯାଏ।ବ୍ରହ୍ମସ୍ପର୍ଶରେ ଜଡ଼ବସ୍ତୁ ସତେଜ ହୋଇଯାନ୍ତି।କିନ୍ତୁ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ପରଂବ୍ରହ୍ମ।ସେହିଦୃଷ୍ଟିରୁ ଦାରୁମୂର୍ତି ପରଂବ୍ରହ୍ମ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ଚେତନ।ସେ ଦେବତା ମାନଙ୍କର ଦେବତା ଓ ବିଶ୍ୱ ବ୍ରମହାଣ୍ଡ ମାଳ ମାଳ ହୋଇ ତାଙ୍କ ଲୋମକୂପ ମୂଳରେ ବିରାଜୁଛନ୍ତି।ତେଣୁ ମନୁଷ୍ୟ ଭଳି ଆଚରଣ କରୁଥିବା ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ବାହ୍ୟଦୃଷ୍ଟିରେ ନବକଳେବର ହୁଅନ୍ତି।ଯଥାଦେହେ ତଥା ଦେବେ।

ଦେହଧାରୀର ଏହି ମନୁଷ୍ୟ ଶରୀରରେ ବାଲ୍ୟ,ଯୌବନ,ଜରା, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଆସେ।ତେଣୁ ଆତ୍ମା ଅନ୍ୟ ଶରୀର ଖୋଜେ।ବସ୍ତ୍ର ପୁରୁଣା ହେଲେ ଲୋକମାନେ ପୁରୁଣା ବସ୍ତ୍ରକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରି ନୂତନ ବସ୍ତ୍ର ଗ୍ରହଣ କଲାପରି ଜୀବାତ୍ମା ଜୀର୍ଣ୍ଣ ଶରୀର ପରିତ୍ୟାଗ କରି ନୂତନ ଶରୀର ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରେ।ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କର ନବକଳେବରେ ବ୍ରହ୍ମ ପୁରାତନ ବିଗ୍ରହ ବର୍ଜନ କରି ନୂତନ ନିର୍ମିତ ଦାରୁ ବିଗ୍ରହରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।

ଶାସ୍ତ୍ର ମତରେ,ଅର୍ଚା ବିଗ୍ରହ ୫ପ୍ରକାର।ଯଥା- ମଣିବିଗ୍ରହ,ଧାତୁବିଗ୍ରହ,ଚିତ୍ର ବିଗ୍ରହ,ମୃଣ୍ମ ୟ ବିଗ୍ରହ ଓ ଦାରୁ ବିଗ୍ରହ।ମଣି ବିଗ୍ରହଙ୍କ ଆୟୁ ୧୦ ସହସ୍ର ପରିମିତ ବର୍ଷ।ଧାତୁ ବିଗ୍ରହ ଆୟୁ ୧ସହସ୍ର ବର୍ଷ।ଚିତ୍ର ପ୍ରତିମାର ଆୟୁ ୧ବର୍ଷ।ମୃଣ୍ମୟ ବା ମାଟି ପ୍ରତିମାର ପରମାୟୁ ୧ମାସ।କିନ୍ତୁ ଦାରୁ ବିଗ୍ରହ ପରମାୟୁ ୧୨ ବର୍ଷ।

ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ଦାରୁ ବିଗ୍ରହ ହୋଇଥିବାରୁ ସାଧାରଣତଃ ୮ ବର୍ଷ,୧୧ବର୍ଷ ବା ୧୯ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ଦାରୁ ଜୀର୍ଣ୍ଣ ହେଉଥିବାରୁ ନବକଳେବରର ଆବଶ୍ୟକ ପଡିଥାଏ।ନବକଳେବର ଦୁଇ ପ୍ରକାରର - ଗୋଟିଏ ନୂତନ ବିଗ୍ରହ ନିର୍ମାଣ ଓ ବ୍ରହ୍ମ ପରିବର୍ତ୍ତନ।ଅନ୍ୟଟି 'ଶ୍ରୀଅଙ୍ଗ ଫିଟା।ଶ୍ରୀଅଙ୍ଗ ଫିଟାରେ କେବଳ ବିଗ୍ରହ ମାନଙ୍କ ଶ୍ରୀଅଙ୍ଗ ଫିଟାଯାଇ ନିର୍ମାଣ(ମରାମତି)କାମ କରାଯାଏ ଓ ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ପର୍ଶ କରାଯାଏ ନାହିଁ।

ଚାନ୍ଦ୍ରମାସ ଓ ସୌରମାସ ମଧ୍ୟରେ ସାମ୍ୟ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ପ୍ରତି ୩୨ମାସରେ ଗୋଟିଏ ଅଧିମାସ,ମଳ ମାସ ବା ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ମାସ ପଡେ।ମଳମାସ ପୁରାଣ ଅନୁଯାୟୀ ଯେଉଁବର୍ଷ ଉକ୍ତ ଅଧିମାସ ଆଷାଢ଼ ମାସରେ ପଡେ ବା ଯୋଡ଼ା ଆଷାଢ଼ ହୁଏ ସେହି ବର୍ଷ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ନବକଳେବର ହୁଅନ୍ତି।

ନବକଳେବର ପ୍ରକିୟାର ଶୁଭାରମ୍ଭ ହୁଏ।ଚୈତ୍ରମାସ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଦଶମୀ ତିଥିରେ।ବସନ୍ତିକ ଦଶହରା ଦିନ।ଦାରୁ ଅନ୍ୱେଷଣରେ ଯାଉଥିବା ସେବକ,କର୍ମଚାରୀ,ବନଯାଗଯାତ୍ରା,କାକଟପୁର ମଙ୍ଗଳା, ମାଉସୀ ମା,ବନଯାଗ ଦଳ ଓ ଦେଉଳିମଠ,ସ୍ୱପ୍ନାଦେଶ,ଦାରୁ ଲକ୍ଷଣ,ଦାରୁ ଛେଦନ,ଶଗଡି ସାହାଯ୍ୟରେ ଦାରୁ ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଆନୟନ,ଆଲାମଚଣ୍ଡୀ ପ୍ରସଙ୍ଗ,ବିଗ୍ରହ ନିର୍ମାଣ,ଯଜ୍ଞଗୃହ,ନିର୍ମାଣ ମଣ୍ଡପ,ଅଧିବାସୀ ଗୃହ,ନୃସିଂହଗୃହ ଓ ନ୍ୟାସଦାରୁଗୃହ,ଘଟ ପରିବର୍ତନ ଓ ପୁରାତନ ବିଗ୍ରହମାନଙ୍କର କୋଇଲି ବୈକୁଣ୍ଠରେ ସଂସ୍କାର,ଦଇତାପତିମାନଙ୍କର ହବିଷ୍ୟ ଓ ଶୁଦ୍ଧିକ୍ରିୟା ଇତ୍ୟାଦି ବିଧି ବିଧାନ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଆଲୋଚନାର ଅପେକ୍ଷା ରଖେ।ଏସବୁରେ ଅନେକ ଗୋପନୀୟତା ଥିଲେ ମଧ୍ଯ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଅଲୌକିକତା ଓ ମାନବୀୟ ଲୀଳାକୁ ଜାଣିବା ପାଇଁ ଭକ୍ତ ସଦାସର୍ବଦା ବ୍ୟାକୁଳ।ଦାରୁ ମହା ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଅସ୍ଥି।ରକ୍ତ ହେଉଛି ଲାଲ ରଙ୍ଗର ପଟ୍ଟବସ୍ତ୍ର।ଶିରା ହେଉଛି ପାଟ ଡୋର।ମାଂସ ହେଉଛି ଅଷୁଅ।ମଣିଷ ଶରୀର ଭଳି ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ଶରୀର ଗଢ଼ା ଯାଇଥାଏ।ଯବଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ମଣିଷ ଭଳି ମହାପ୍ରଭୁ ପ୍ରତି ବୁଧବାର କ୍ଷୌର କର୍ମ(ବନଲାଗି) ହୁଅନ୍ତି।ଅର୍ଥାତ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଶ୍ରୀମୁଖ ଶୃଙ୍ଗାର ହୁଏ।ଶୀତ ହେଲେ ଘୋଡ଼ି ହଅନ୍ତି।ଗରମ ହେଲେ ଚନ୍ଦନ ଲଗାଇ ଚାପ ଖେଳନ୍ତି।ଚରମ ସେବା ହୁଅନ୍ତି।ବିଡିଆ ପାନ ମହୋଣି ହୁଅନ୍ତି।ପଣା ପିଅନ୍ତି।୧୦୮ଗରା ସୁନା କୂଅ ପାଣି ଗାଧୋଇ ଜ୍ୱରରେ କମ୍ପତି।ଅଣସର ନୀତି ପାଳିତ ହୁଏ।ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଠାରୁ ଆଷାଢ଼ ମାସ ଅମାବାସ୍ୟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ୧୫ ଦିନ ସମୟକୁ ଅଣସର କୁହାଯାଏ।ଯେଉଁ ବର୍ଷ ନବକଳେବର ହୁଏ,ସେ ବର୍ଷ ଅଣସର ଦେଢମାସ ହେଇଥିବାରୁ ଏହାକୁ ମାହାଅଣସର କୁହାଯାଏ।ପ୍ରଥମ ଭାଗରେ ମୂର୍ତ୍ତି ନିର୍ମାଣ,ବ୍ରହ୍ମସ୍ଥାପନ ଆଦି କର୍ମ,ଦୁତୀୟ ଭାଗରେ ଶୁଦ୍ଧିକ୍ରିୟା ଏବଂ ତୃତୀୟ ଭାଗରେ ପ୍ରତିବର୍ଷ ପରି ଅଣସର ନୀତି ପାଳିତ ହୁଇଥାଏ।ଏହାପରେ ଠାକୁର ମାଙ୍କର ନବଯୌବନ ଦର୍ଶନ ଏବଂ ଆଷାଢ଼ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଦୁତୀୟା ତିଥିରେ ବିଶ୍ୱବିଖ୍ୟାତ ଶ୍ରୀଗୁଣ୍ଡିଚା ବା ରଥଯାତ୍ରା ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ।

ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ନବକଳେବର ଲୋକଶିକ୍ଷମୂଳକ।ବ୍ରହ୍ମ ସତ୍ୟ ଜଗତ ମିଥ୍ୟା,ଜାତସ୍ୟ ହି ଧ୍ରୁବେ ମୁର୍ତ୍ୟୁ।ମର୍ତ୍ୟ ମଣ୍ଡଳେ ଦେହ ବହି ଦେବତା ହୋଇଲେ ବା ଯଥା ମରଇ ବା ଯଥା ଦେହ ତଥା ଦେହର ବାର୍ତା ପ୍ରଚାର କରେ।

ଦାରୁ ସନ୍ଧାନ
ନବକଳେବର ତାତ୍ପର୍ଯ୍ୟ
ଶଗଡ଼ିରେ କାରୁଶାଳାକୁ ବିଜେ
୨୦୧୫ ନବକଳେବର କାର୍ଯ୍ୟସୂଚୀ