ଉଦାରବାଦ ଏକ ସମ୍ବନ୍ଧ ମତବାଦ ବା ଦର୍ଶନ ନୁହେଁ।ଏହା ହେଉଛି ଏମିତି ଏକ ନୀତି ଯାହାକୁ କି ସରକାର ତାଙ୍କର ଆଇନି ଅଧିନସ୍ଥ କରିପାରିବେ ନାହିଁ।ମୋଟ ଉପରେ କହିବାକୁ ଗଲେ ଏହା କୌଣସି ସାମାଜିକ, ରାଜନୈତିକ କିମ୍ବା ଅର୍ଥନୈତିକ ଆଇନି ବା ନୀତିର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ନୁହେଁ। ଏହା ମଣିଷର ମୁକ୍ତିକାମୀ ଏକ ପ୍ରବହମାନ ଧାରା ଯାହା କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଟ ବ୍ୟକ୍ତିଦ୍ୱାରା କିମ୍ବା ଏକ ନିର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଟ ସମୟରେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇନାହିଁ।
ଏହା ଏକ ବିଶ୍ୱାସ ମାନର ଏକ ଭାବନା କିମ୍ବା ଏକ ବୌଦ୍ଧିକ ମନବୃତି। ଏହାର କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁ ଓ ମୂଳମନ୍ତ୍ର ହେଉଛି 'ସ୍ୱତନ୍ତ୍ରତା' ଯାହା ଲାଟିନ ଶବ୍ଦ ଲିବର(liber)ରୁ ଅନୀତ। ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତତା, ବୈଜ୍ଞାନିକ ଦୃଷ୍ଟିଭଙ୍ଗୀ ଓ ଅନୁସନ୍ଧାନ ଯାହାର ମୁଖ୍ୟ ଆଧାର। ଏହା ବ୍ୟକ୍ତିର ସାର୍ବଭୌମ୍ୟତ୍ୱ ବା ସାୟତ୍ତତା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବାକୁ ଚାହେଁ।ରାକ୍ଷଣସିଳତାର ବିରୋଧାଭାଷ ରୂପେ ଉଦାରବାଦ ପରମ୍ପରାରେ ବିଶ୍ୱାସୀ ନୁହେଁ। ସେହି କାରଣରୁ ଏହା ପ୍ରଚଳିତ ପ୍ରଥା, ପରମ୍ପରା ଅନୁଷ୍ଠାନ ମାନଙ୍କର ପରିବର୍ତନ ଚାହେଁ ଏବଂ ଆବଶ୍ୟକ ହେଲେ ବୈପ୍ଲବୀକ ପରିବର୍ତନ ପାଇଁ କୁଣ୍ଠାବୋଧ କରେନାହିଁ।ଉଦାରବାଦ କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସିମିତ ନହୋଇ ବ୍ୟକ୍ତି କାର୍ଯ୍ୟର ବିଭିନ୍ନ ଦିଗକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେ। ଅର୍ଥାତ୍ ଏହା ଧର୍ମ,ନୈତିକତା,ଶିକ୍ଷା,ଅର୍ଥନୀତି ଓ ରାଜନୀତି କ୍ଷେତ୍ରରେ ନିଜର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ବିସ୍ତାର କରିଥାଏ। ସାମାଜିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏହା ଧର୍ମ ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ବିବେକର ସ୍ୱାଧୀନତା ଚାହେଁ। ବ୍ୟକ୍ତି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ରତା ଉପରେ ସମସ୍ତ କୁତ୍ରିମ ଚାପକୁ ଏହା ବିରୋଧ କରେ। ଅର୍ଥନୀତି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏହା ମୁକ୍ତ ବାଣିଜ୍ୟ ଓ ମୁକ୍ତ ଅର୍ଥନୀତିରେ ବିଶ୍ୱାସୀ। ରାଜନୈତିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏହା ବ୍ୟକ୍ତିବାଦ ଓ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ମୂଲ୍ୟକୁ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଦିଏ। ସୀମିତ ଓ ସାମ୍ବିଧାନିକ ସରକାର,ଆଇନିର ଶାସନ,ବ୍ୟକ୍ତି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ରତା ଓ କ୍ଷମତାର ବିକେଂଦ୍ରୀ କରଣ ଉପରେ ଏହା ଗୁରୁତ୍ୱାରୋପ କରେ। ଉଦାରବାଦର ସଂଜ୍ଞା ନିରୂପଣ କରିବାକୁ ଯାଇ ସାର୍ଟୋରି(sartori) କହିଛନ୍ତି, "ଅତି ସରଲାଭବରେ ଉଦରବାଦ ହେଉଛି ବ୍ୟକ୍ତି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ରତା,ନ୍ୟାୟିକ ପ୍ରତିରକ୍ଷା ଓ ସାମ୍ବିଧାନିକ ରାଷ୍ଟ୍ରର ତତ୍ୱ ଓ ବାସ୍ତବତା"। ବରଟ୍ରାଣ୍ଡ ରାସେଲ(bertrand rasel)ଙ୍କ ମତରେ "ଉଦାରବାଦୀ ମତ ବାସ୍ତବUରେ ନିଜେ ବଞ୍ଚି ଅନ୍ୟକୁ ବଞ୍ଚାଇବା, ସର୍ବସାଧାରଣ ଶୃଙ୍ଖଳାର ଅନୁମତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସହନସିଳତା ଓ ସ୍ୱାଧୀନତା ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ବିଷୟରେ ଧର୍ମାନ୍ଧତାର ଅନୁପସ୍ଥିତିକୁ ବୁଝାଏ"। ପ୍ରଫେସର ଲାସ୍କି(professor laski)ଙ୍କ ବିଚାରରେ, “ଉଦାରବାଦ ସ୍ୱଭାବ ଅପେକ୍ଷା ମତର କମ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି। ଏହା ସ୍ୱତନ୍ତ୍ରତା ପାଇଁ ଅବେଗର ସୂଚନା ଦିଏ ; ଏବଂ ଆବେଗ ବାଧ୍ୟକାରୀ ହେବାର ସମ୍ଭାବନା ଥିବାରୁ ବିପଜ୍ଜନକ ମତ ଓ ପ୍ରବୃତ୍ତି ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ଏହା ସହନଶୀଳ ଓ ସନ୍ଦିହାନ ହେବାପାଇଁ ଶକ୍ତି ଦିଏ ଯାହାକି ଏକ ବିରଳ ମାନବିକ ଗୁଣ”।

ଉଦାରବାଦ ସପ୍ତଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରୁ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୀର୍ଘ ଚାରି ଶତାବ୍ଦୀରୁ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱକାଳ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଦର୍ଶନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଆସିଛି। କିନ୍ତୁ ଉନବିଂଶ ସତାବ୍ଧିର ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ହିଁ 'ଉଦାରବାଦ' ଶବ୍ଦର ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରୟୋଗ ହୋଇଥିଲା।ଷୋଡ଼ଶ ସତବ୍ଧିରେ ରାଷ୍ଟ୍ର,ଗିର୍ଜା ଓ ସାମନ୍ତବାଦୀ ପ୍ରଭୁ ମାନଙ୍କର ନିରଙ୍କୁଶ କ୍ଷମତା ବିରୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ସ୍ୱରୂପ ଉଦାରବାଦର ଉନ୍ମେଷ ହୋଇଥିଲା ଯାହା ସପ୍ତଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଓ ତା'ପରେ ବିକଶିତ ହେଲା। ଉଦାରବାଦ ମୁଖ୍ୟତଃ ନବଜଗରଣ ଓ ସଂସ୍କାରବାଦୀ ଆନ୍ଦୋଳନ ପରିଣାମ। ବୈଜ୍ଞାନିକ ଚେତନା, ବ୍ୟକ୍ତିବାଦୀ ବିଚାର ଓ ମଧ୍ୟବିତ ଶ୍ରେଣୀର ଉଦ୍ଭବ ତତ୍କାଳୀନ ସାମାଜିକ ଚିନ୍ତନ ଓ ପରମ୍ପରାରେ ପରିବର୍ତନ ଆଣିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କଲା ଷୋଡ଼ଶ ସତବ୍ଧିରେ ଇଟାଲୀୟ ଦାର୍ଶନିକ ନିକୋଲୋ ମାକିଆଭେଲି ରାଷ୍ଟ୍ର ଓ ରାଜନୀତିକୁ ଧର୍ମଠାରୁ ପୃଥକ କରିଥିଲେ।ସପ୍ତଦଶ ସତବ୍ଧିରେ ଇଂରେଜ ଦାର୍ଶନିକ ଜନ ଲକ ସୀମିତ ଓ ସାମ୍ବିଧାନିକ ସରକାର ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଆରୋପ କଲେ। ତାଙ୍କ ମତରେ ରାଷ୍ଟ୍ର ପୂର୍ବରୁ ବ୍ୟକ୍ତିର ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି। ତେଣୁ ଲକଙ୍କୁ ରାଜନୈତିକ ଉଦାରବାଦର ଜଣକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଅଷ୍ଟାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ମଣ୍ଟେସ୍କୁ କ୍ଷମତା ପୃଥକିକରଣ ତତ୍ୱ ଓ ରୁଷୋ ଜନପ୍ରିୟ ସର୍ବଭୌମତ୍ୱ ବିଷୟରେ ଅବତାରଣା କରି ଉଦାରବାଦକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିଥିଲେ।ଉନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଜନ ଷ୍ଟୁଆର୍ଟ ମିଲ ବ୍ୟକ୍ତି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ରତା ଓ ଉଦାରବାଦୀ ଗଣତନ୍ତ୍ର ଉପରେ ଜୋର ଦେଇଥିଲେ।ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗ୍ରୋଚେ,ବୋଦାଂ,ଥୋମାସ ପେନ୍, ହବସ୍,ଜେରେମି ବେଂଥାମ ଇତ୍ୟାଦି ଉଦାରବାଦ ସପକ୍ଷରେ ନିଜନିଜର ବଳିଷ୍ଠ ଯୁକ୍ତି ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ।୧୭୭୬ରେ ଆମେରିକାର ସ୍ୱାଧୀନତା ଘୋଷଣାନାମା ଓ ୧୭୮୯ରେ ଫ୍ରାନ୍ସର ମାନବାଧିକାର ଘୋଷଣାନାମାଦ୍ୱାରା ଉଦାରବାଦ ବସ୍ତାବରୁପ ନେଲା।

ଉଦାରବାଦକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଏ। ସେଗୁଡିକ ହେଲା-
(୧) ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ବା ନକାରାତ୍ମକ ଉଦାରବାଦ ଓ (୨) ଆଧୁନିକ ବା ସକାରାତ୍ମକ ଉଦାରବାଦ। ସେଗୁଡିକ ବିଷୟରେ ନିମ୍ନରେ ଆଲୋଚନା କରାଗଲା।

ସମସାମୟିକ ଉଦାରବାଦ
ଆଧୁନିକ ବା ସକାରାତ୍ମକ ଉଦାରବାଦ
ଅର୍ଥ ଓ ପୃଷ୍ଠଭୂମି
ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ବା ନକାରାତ୍ମକ ଉଦାରବାଦ