ସେହି ବର୍ଷ ଟେନେସି ଭେଲି ଅଥରିଟି ଓ ଯୁକ୍ତରାଷ୍ଟ୍ର ଆମେରିକା ଆଣବିକ ଶକ୍ତି ସମିତିର ସଭାପତି ରହିଥିବା ଡେଭିଡ୍ ଲିଲିଏନ୍ଥାଲ୍ ଭାରତ-ପାକିସ୍ତାନ ଗସ୍ତରେ ଆସିଥିଲେ ଓ କଲିଅର୍ସ୍ ପତ୍ରିକାରେ ସେ ଅନେକ ଲେଖା ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ । ଭାରତୀୟ ଉପମହାଦେଶର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଡେଭିଡ୍‍ଙ୍କ ରୁଚି ରହିଥିଲା ଓ ତାଙ୍କ ଗସ୍ତ ସମୟରେ ଉଭୟ ଦେଶର ସରକାରଙ୍କ ଉଚ୍ଚ ପଦାଧିକାରୀ ତାଙ୍କ ସହ ଦେଖା କରିଥିଲେ । ଯଦିଓ ଡେଭିଡ୍‍ଙ୍କ ଗସ୍ତ କଲିଅର୍ସ୍ ପତ୍ରିକାଦ୍ୱାରା ପ୍ରାୟୋଜିତ ଏକ ବେସରକାରୀ ଗସ୍ତ ଥିଲା, ତଥାପି ସେ ବିଭି୍ନ୍ନ ସରକାରୀ ପ୍ରତିନିଧିଙ୍କୁ ଭେଟିଥିଲେ ଯେଉଁମାନେ ଦୁଇ ଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ରହିଥିବା ସମସ୍ୟାର ଅନୁଧ୍ୟାନ କରି ଏହାକୁ କମ୍ କରିବାରେ ଡେଭିଡ୍ ସହାୟକ ହୋଇପାରିବେ ବୋଲି ଆଶା ପୋଷଣ କରିଥିଲେ । ଏହି ଗସ୍ତରେ ଡେଭିଡ୍‍ଙ୍କୁ ଭାରତ-ପାକିସ୍ତାନ ସମସ୍ୟାର ଗଭୀରତା ଜଣାପଡ଼ିଲା ଏବଂ ଗୋଟିଏ ବଡ଼ ପ୍ରଚେଷ୍ଟାରେ ଏହାର ସମାଧାନ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ ବୋଲି ତାଙ୍କର ହୃଦବୋଧ ହେଲା । ସେ ନିଜ ଲେଖା ମାଧ୍ୟମରେ କୁହନ୍ତି: 
କାଶ୍ମୀର ପାଇଁ ଭାରତ ଓ ପାକିସ୍ତାନ ଯୁଦ୍ଧର ଅତି ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ଥିଲେ । ଅଶାନ୍ତ ପରିସ୍ଥିତି ଦୂର ନହେବା ଯାଏଁ କଥାବାର୍ତ୍ତା ବା ବୁଝାମଣାର କୌଣସି ସମ୍ଭାବନା ନଥିଲା । ଏହି ଶତ୍ରୁତା ଦୂର କରିବାର ଗୋଟିଏ ରାସ୍ତା ହେଲା ... ଅନ୍ୟ ଯେଉଁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ସମନ୍ୱୟ ଆସିପାରିବ ସେହି ପ୍ରସଙ୍ଗ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କେନ୍ଦ୍ରିତ କରାଯାଉ । ଏହି ସବୁ ବିଷୟରେ ପ୍ରଗତି ହେଲେ ଉଭୟ ଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ବନ୍ଧୁତା ବଢ଼ିବ ଓ ସମୟ ଆସିବ ଯେବେ କାଶ୍ମୀର ସମସ୍ୟାରେ ମଧ୍ୟ ବୁଝାମଣା ହୋଇଯିବ । ତେଣୁ ମୁଁ ପ୍ରସ୍ତାବ ଦେଲି ଯେ ଭାରତ ଓ ପାକିସ୍ତାନ ମିଳିତ ଭାବେ ସିନ୍ଧୁ ଅବବାହିକାର ଜଳ ପରସ୍ପର ମଧ୍ୟରେ ଆବଣ୍ଟିତ କରିବାର ମାର୍ଗ ଖୋଜନ୍ତୁ ଯାହା ଉଭୟ କୃଷିପ୍ରଧାନ ରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ଜଳସେଚନ ପାଇଁ ଜରୁରୀ । ନୂଆ ନଦୀବନ୍ଧ ଓ ଜଳସେଚନ କେନାଲ ନିର୍ମାଣ କରି ଉଭୟ ଦେଶ ନିଜର କୃଷି ଉତ୍ପାଦନ ବଢ଼ାଯାଇ ପାରିବ । ମୁଁ ନିଜ ଲେଖାରେ କହିଛି ଯେ ବିଶ୍ୱବ୍ୟାଙ୍କ ଉଭୟ ଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ମୀମାଂସା କରାଇ ପାରିବ ଓ ସିନ୍ଧୁ ବିକାଶ ପ୍ରକଳ୍ପ ପାଇଁ ଅର୍ଥନୈତିକ ସହାୟତା ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରିପାରିବ । 
ଡେଭିଡ୍‍ଙ୍କ ଏହି ବିଚାର ବିଶ୍ୱବ୍ୟାଙ୍କର (ସେତେବେଳେ International Bank for Reconstruction and Development ନାମରେ ପରିଚିତ) ଅଧିକାରୀଙ୍କ ମନକୁ ପାଇଲା ତଥା ଉଭୟ ଭାରତ ସରକାର ଓ ପାକିସ୍ତାନ ସରକାର ସହମତି ପ୍ରଦାନ କଲେ । ବିଶ୍ୱବ୍ୟାଙ୍କର ତତ୍କାଳୀନ ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ୟୁଗିନ୍ ବ୍ଲାକ୍ ଡେଭିଡ୍‍ଙ୍କ ପ୍ରସ୍ତାବ ସବୁ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଭଲ ବୋଲି ଡେଭିଡ୍‍ଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ । ୟୁଗିନ୍ ଲେଖିଥିଲେ ଯେ ବିଶ୍ୱବ୍ୟାଙ୍କ ଉଭୟ ରାଷ୍ଟ୍ରର ଉନ୍ନତି ଓ ବିକାଶ ପାଇଁ ଆଗ୍ରହୀ ଏବଂ ସିନ୍ଧୁ ଜଳ ବିବାଦ ଏହି ବିକାଶ ପାଇଁ ବାଧା ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ । କୌଣସି ତୃତୀୟ ପକ୍ଷର ମଧ୍ୟସ୍ତତାର ବିରୋଧ କରୁଥିବା ଭାରତକୁ ବିଶ୍ୱବ୍ୟାଙ୍କ ଆଶ୍ୱସ୍ତ କଲା ଯେ ସେ ସମସ୍ୟାର କୌଣସି ବିଚାର କରିବ ନାହିଁ ବରଂ କେବଳ ଆପୋଷ ବୁଝାମଣା ପାଇଁ କେବଳ ମଧ୍ୟସ୍ତତା କରିବ ।

ୟୁଗିନ୍ ସିନ୍ଧୁ ବିବାଦର "କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା" ଏବଂ "ରାଜନୈତିକ" ପ୍ରସଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକର ପୃଥକୀକରଣ କରିଥିଲେ । ଭାରତ ଓ ପାକିସ୍ତାନର ନେତାଙ୍କ ସହ ପତ୍ରାଳାପରେ ୟୁଗିନ୍ ରାଜନୈତିକ ବିବାଦକୁ ଅଲଗା ରଖି କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଅସହମତିକୁ ପ୍ରଥମେ ଦୂର କରିବା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଲେ । ଐତିହାସିକ ଅଧିକାର ଓ ଆବଣ୍ଟନ ଇତ୍ୟାଦି ବିଷୟକୁ ଦୂରରେ ରଖି ସିନ୍ଧୁ ଅବବାହିକାର ଜଳର ଉତ୍ତମ ବିନିଯୋଗ କିପରି କରାଯାଇପାରିବ – ତାହାର ସମାଧାନ ପାଇଁ ସେ ଏକ ଦଳ ଗଠନ କଲେ । 

କିଛି ଭାରତୀୟ, ପାକିସ୍ତାନୀ ଓ ବିଶ୍ୱବ୍ୟାଙ୍କର ଯନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ନେଇ ସେ ଏକ କାର୍ଯ୍ୟକାରିଣୀ ଦଳ ଗଠନ କଲେ । ବିଶ୍ୱବ୍ୟାଙ୍କ ଅଧିକାରୀମାନେ କେବଳ ପରାମର୍ଶଦାତା ଓ ଆଲୋଚନାର ନିର୍ବାହକ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କଲେ । କାର୍ଯ୍ୟକାରିଣୀ ଦଳକୁ ନିଜର ପ୍ରଥମ ଉଦବୋଧନ ବେଳେ ୟୁଗିନ୍ ଦଳର ସଫଳତା କାମନା କରି କହିଥିଲେ : 
ଡେଭିଡ୍‍ଙ୍କ ପ୍ରସ୍ତାବର ଗୋଟିଏ ଦିଗ ମୋତେ ପ୍ରଥମେ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା । ତାହା ହେଲା - ସିନ୍ଧୁ ଜଳ ବିବାଦ ଯାନ୍ତ୍ରିକ ବିଦ୍ୟା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଓ କେବଳ ଯନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଏହାର ସମାଧାନ କରିପାରିବେ । ବିଶ୍ୱର ସମସ୍ତ ଯନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଶକ୍ତି ଓ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଏହି ଯେ ସେମାନେ ଏକ ଭାଷାରେ (ଯାନ୍ତ୍ରିକ ବିଦ୍ୟାର ଭାଷା) କଥା ହୁଅନ୍ତି ଓ ସମାଧାନ ଖୋଜିବାରେ ତାଙ୍କ ପନ୍ଥା ମଧ୍ୟ ଏକ ମାପଦଣ୍ଡକୁ ଅନୁସରଣ କରେ ।
କିନ୍ତୁ ସିନ୍ଧୁ ବିବାଦର ଆଶୁ ସମାଧାନକୁ ଚାହିଁ ବସିଥିବା ୟୁଗିନ୍‍ଙ୍କ ଆଶା ପୂରଣ ହେଲା ନାହିଁ । ଉଭୟ ପକ୍ଷ ଜଳ ଆବଣ୍ଟନକୁ ନେଇ ରାଜି ହୋଇଯିବେ ବୋଲି ବିଶ୍ୱବ୍ୟାଙ୍କ ଆଶା ରଖିଥିବା ବେଳେ, ଭାରତ କିମ୍ବା ପାକିସ୍ତାନ କେହି ନିଜ ଜିଦରୁ ହଟିଲେ ନାହିଁ । ସିନ୍ଧୁ ଅବବାହିକାର ଜଳ ଉପରେ ପାକିସ୍ତାନର ପାରମ୍ପରିକ ଅଧିକାର ରହିଛି ଓ ଏହା ବିନା ପଶ୍ଚିମ ପଞ୍ଜାବ ଶୁଷ୍କଭୂମିରେ ପରିଣତ ହେବାର ଆଶଙ୍କା ରହିଛି ବୋଲି ପାକିସ୍ତାନ ଯୁକ୍ତି ବାଢ଼ିଥିବା ବେଳେ ଭାରତ ମତ ରଖିଲା ଯେ ଭବିଷ୍ୟତରେ କିପରି ଜଳ ବିତରଣ କରାଯିବ ତାହା ଅତୀତରେ ଘଟିଥିବା ଜଳ ବିତରଣ ଧାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବ ନାହିଁ । ଭାରତୀୟ ପକ୍ଷ ଆଉ ଏକ ପ୍ରସ୍ତାବ ଦେଲା ଯେ ସିନ୍ଧୁ ଅବବାହିକାର ସମସ୍ତ ପଶ୍ଚିମ ପଟର ଉପନଦୀ ଉପରେ ପାକିସ୍ତାନର ଓ ପୂର୍ବ ପଟର ଉପନଦୀ ଉପରେ ଭାରତର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧିକାର ରହୁ । ଯେଉଁ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରସଙ୍ଗକୁ ଅଲଗା ରଖି ୟୁଗିନ୍ ଏହି ସମସ୍ୟାର ସମାଧାନ ଚାହିଁଥିଲେ ସେହି ପ୍ରସଙ୍ଗର ଚାପରେ ବୈଷୟିକ ଓ ଯାନ୍ତ୍ରିକ ଶିକ୍ଷା ଜନିତ ଆଲୋଚନା ଦବିଗଲା । 

ଆଲୋଚନାରେ ଅଗ୍ରଗତି ହେଉନଥିବାରୁ ବିଶ୍ୟବ୍ୟାଙ୍କ ହତାସ ହୋଇପଡ଼ିଲା । ପ୍ରଥମେ ବୈଷୟିକ ସମସ୍ୟା ପରି ବୋଧ ହେଉଥିବା ଓ ଶୀଘ୍ର ସମାଧାନ ଦିଗକୁ ଯାଇପାରିବା ବିଷୟ ଜଟିଳତର ହୋଇଯାଇଥିଲା । ଯୋଜନାର କାର୍ଯ୍ୟାରମ୍ଭ ଦୂରରେ ଥାଉ, ଭାରତ ଓ ପାକିସ୍ତାନ ଆବଣ୍ଟନର ବୈଷୟିକ ପ୍ରସଙ୍ଗମାନଙ୍କ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ସହମତ ହେଲେ ନାହିଁ । ଦୁଇ ବର୍ଷ ଧରି ଆଲୋଚନା ଚାଲିଲା ପରେ ୧୯୫୪ ମସିହାରେ ବିଶ୍ୱବ୍ୟାଙ୍କ ନିଜ ସୀମିତ ଭୂମିକାରୁ ଉପରକୁ ଉଠି ଏକ ପ୍ରସ୍ତାବ ରଖିଲା । ସିନ୍ଧୁ ନଦୀର ତିନି ପୂର୍ବ ଉପନଦୀ ଉପରେ ଭାରତର ଓ ପଶ୍ଚିମ ପଟର ୩ ନଦୀ ଉପରେ ପାକିସ୍ତାନର ଅଧିକାର ରହୁ ଓ କେନାଲ୍ ନିର୍ମାଣ କରି ମିଳୁନଥିବା ଜଳର ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ କରାଯାଉ ବୋଲି ବିଶ୍ୟବ୍ୟାଙ୍କ ପ୍ରସ୍ତାବ ରଖିଲା । 

ବିଶ୍ୱବ୍ୟାଙ୍କର ପ୍ରସ୍ତାବକୁ ଭାରତୀୟ ପକ୍ଷ ମାନିଲା କିନ୍ତୁ ପାକିସ୍ତାନ ଅସହମତ ହୋଇ ରହିଲା । ବିଶ୍ୱବ୍ୟାଙ୍କ ପୂର୍ବ ତିନି ନଦୀ ଭାରତକୁ ଓ ପଶ୍ଚିମ ତିନି ନଦୀ ପାକିସ୍ତାନକୁ ଆବଣ୍ଟିତ କଲା ଓ ଏହି ଆବଣ୍ଟନରେ ଅତୀତରେ ହୋଇଥିବା ବିତରଣକୁ ଉପେକ୍ଷା କରାଗଲା । ପଶ୍ଚିମ ପଞ୍ଜାବର କିଛି ଅଂଶ ମରୁଭୂମି ପାଲଟିଯିବା ଆଶଙ୍କା ଆବଣ୍ଟନରେ ପାକିସ୍ତାନର ପକ୍ଷକୁ ଦୁର୍ବଳ କରୁଥିଲା । ଭାରତ ଏକ ନୂଆ ଆବଣ୍ଟନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଚାହୁଁଥିଲା ଯାହା ତା’କୁ ଦିଆଗଲା କିନ୍ତୁ ଦେଶ ବିଭାଜନ ପୂର୍ବର ସ୍ଥିତିକୁ ଆଗରେ ରଖି ଜଳ ଆବଣ୍ଟନ କରିବାର ପାକିସ୍ତାନର ଦାବୀ ପ୍ରତି ଦୃଷ୍ଟି ପକାଗଲା ନାହିଁ । ବିଶ୍ୱବ୍ୟାଙ୍କର ପ୍ରସ୍ତାବ ଭାରତକୁ ସୁହାଇଲା ଭଳି ହୋଇଥିବା ଅଭିଯୋଗ କରି ପାକିସ୍ତାନର ଅଧିକାରୀମାନେ ରାଗରେ କାର୍ଯ୍ୟକାରିଣୀ ଦଳ ପରିତ୍ୟାଗ କରିବାର ଧମକ ଦେଲେ । ବିନା ସଫଳତାରେ ବୁଝାମଣା ଓ ଆଲୋଚନାର ଅବସାନ ନିକଟତର ହେଲା । 

କିନ୍ତୁ ଉଭୟ ପକ୍ଷ ଆଲୋଚନା ବନ୍ଦ କରିବାକୁ ଉତ୍ସାହୀ ନଥିଲେ । ପାକିସ୍ତାନୀ ଗଣମାଧ୍ୟମରେ ଗୁଜବ ପ୍ରଚାରିତ ହେଲା ଯେ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଥିବା ଶତ୍ରୁତା ଯୋଗୁଁ ସିନ୍ଧୁ ବିବାଦ ଆଲୋଚନା ବନ୍ଦ ହୋଇଗଲା ଓ ଭାରତ ସହ କଥାବାର୍ତ୍ତା ବନ୍ଦ କରି ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ପାଇଁ ପାକିସ୍ତାନ ପ୍ରସ୍ତୁତ ନଥିବାରୁ ନିଜ ଯୁକ୍ତି ବିଷୟରେ ପୁନର୍ବିଚାର କରୁ । ଭାରତ ମଧ୍ୟ ସିନ୍ଧୁ ସମସ୍ୟାର ସମାଧାନ ପାଇଁ ବ୍ୟଗ୍ର ଥିଲା । କଥାବାର୍ତ୍ତା ଯୋଗୁଁ ଅନେକ ପ୍ରକଳ୍ପର କାମ ଅଧାରେ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଥିଲା ଓ ଭାରତୀୟ ରାଜନେତାମାନେ ଜଳସେଚନ ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ କେନାଲ୍ ଯଥା ସମ୍ଭବ କମ୍ ସମୟରେ ନିର୍ମାଣ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ ।

୧୯୫୪ ମସିହା ଡିସେମ୍ବର ମାସରେ ଉଭୟ ପକ୍ଷ ପୁଣି ଆଲୋଚନା ଆରମ୍ଭ କଲେ । ବିଶ୍ୱବ୍ୟାଙ୍କର ପ୍ରସ୍ତାବ ଶେଷ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନୁହେଁ ବରଂ ଆଲୋଚନା ପରେ ବୁଝାମଣାରୁ ଶେଷ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନିଆଯିବା ସ୍ଥିର ହେବାରୁ କଥାବାର୍ତ୍ତା ଆଗାମୀ ୬ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିଲା ।

ବୁଝାମଣାର ଶେଷ ବାଧା ଥିଲା କେନାଲ ଓ ଜଳଭଣ୍ଡାରଗୁଡ଼ିକର ନିର୍ମାଣର ଆର୍ଥିକ ସହାୟତା । ପାକିସ୍ତାନ ପୂର୍ବ ପଟର ନଦୀମାନଙ୍କ ଅଧିକାର ହରାଉଥିବାରୁ ପଶ୍ଚିମ ପଟର ନଦୀର ଜଳ ଗଚ୍ଛିତ ରଖିବା ଜରୁରୀ ଥିଲା । ବିଶ୍ୱବ୍ୟାଙ୍କ ପ୍ରଥମେ ଏହି ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟର ଆର୍ଥିକ ଭାର ଭାରତକୁ ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲା ଯାହାକୁ ନେଇ ଭାରତ ରାଜି ହେଲା ନାହିଁ । ବିଶ୍ୱବ୍ୟାଙ୍କ ଏଥିପାଇଁ ଏକ ଯୋଜନା କଲା । ୧୯୬୦ ମସିହା ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୧୯ ତାରିଖରେ କରାଚୀ ସହରରେ ପାକିସ୍ତାନ, ଅଷ୍ଟ୍ରେଲିଆ, କାନାଡ଼ା, ପଶ୍ଚିମ ଜର୍ମାନୀ, ନ୍ୟୁଜିଲ୍ୟାଣ୍ଡ, ଯୁକ୍ତରାଜ୍ୟ, ଯୁକ୍ତରାଷ୍ଟ୍ର ଆମେରିକା ଓ ବିଶ୍ୱବ୍ୟାଙ୍କ ମିଳିତ ଭାବେ "ସିନ୍ଧୁ ଅବବାହିକା ଉନ୍ନୟନ କୋଷ ଚୁକ୍ତି (Indus Basin Development Fund Agreement)"ରେ ସ୍ୱାକ୍ଷର କଲେ । ଏହି ଦେଶ ଓ ସଂସ୍ଥା ପାକିସ୍ତାନକୁ ଆର୍ଥିକ ଅନୁଦାନ ତଥା ଋଣ ଦେବାକୁ ରାଜି ହେଲେ । ଏହା ସିନ୍ଧୁ ଜଳ ବିବାଦର ବୁଝାମଣାରେ ସହାୟକ ହେଲା ଓ ସେହି ଦିନ ସିନ୍ଧୁ ଜଳ ଚୁକ୍ତି ଉଭୟ ଦେଶଙ୍କଦ୍ୱାରା ସ୍ୱାକ୍ଷରିତ ହେଲା । ଜଳଚୁକ୍ତି ଅନୁଚ୍ଛେଦ – ୧୧(୩) ଅନୁସାରେ ଆର୍ଥିକ ସହାୟତା ଚୁକ୍ତିର ନିୟମ ଜଳ ଆବଣ୍ଟନ ଚୁକ୍ତିରୁ କୌଣସି ପ୍ରକାରରେ ପ୍ରଭାବିତ କରେନାହିଁ । ୧୯୬୪ ମସିହାରେ ପାକିସ୍ତାନକୁ ଅତିରିକ୍ତ ଋଣ ଓ ଅନୁଦାନ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଥିଲା ।

ଇତିହାସ ଓ ପୃଷ୍ଠଭୂମି
ଭାରତଦ୍ୱାରା ଜଳ ବ୍ୟବହାରର ବିଚାର
କଚ୍ଛ ଲବଣମରୁ
ମଧ୍ୟସ୍ତତା ଓ ବିଶ୍ୱବ୍ୟାଙ୍କର ଭୂମିକା