କୈଳାସ ମନ୍ଦିରର (ଗୁମ୍ଫା କ୍ରମାଙ୍କ ୧୬) ପ୍ରସ୍ତର କଳା ସହିତ କିଛି ମାତ୍ରାରେ ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ରହିଥିବାରୁ ଗୁମ୍ଫା କ୍ରମାଙ୍କ ୩୦କୁ ଛୋଟ କୈଳାସ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । କୈଳାସ ମନ୍ଦିରର ନିର୍ମାଣ ସମାପ୍ତି ପରେ ପ୍ରାୟ ନବମ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ଛୋଟ କୈଳାସ ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ସଭାର ତଳ ସ୍ତରର ନିର୍ମାଣ ଏକା ସମୟରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଅନୁମାନ କରାଯାଏ । ଅଳଙ୍କାରଭୂଷିତ ଓ ମୁକୁଟମଣ୍ଡିତ ନୃତ୍ୟରତ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦୁଇଟି ପ୍ରତିମାରେ (ଗୋଟିଏ ଅଷ୍ଟଭୂଜ ଓ ଅନ୍ୟଟି ଦ୍ୱାଦଶଭୂଜ) ହାତର ନୃତ୍ୟ ମୁଦ୍ରା ଅତି ନିଖୁଣ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ । ହିନ୍ଦୁ ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କରେ ନୃତ୍ୟରତ ଶିବଙ୍କ ନୃତ୍ୟ ମୁଦ୍ରାର ଅନୁକରଣ କରି ଏଗୁଡ଼ିକ ଖୋଦିତ ହେଲାପରି ଦେଖାଯାଏ । କିନ୍ତୁ ପ୍ରତିମାର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟରୁ ଏଗୁଡ଼ିକ ଶିବ ନୁହେଁ ବରଂ ଇନ୍ଦ୍ର ପ୍ରତିମା ବୋଲି ସ୍ପଷ୍ଟ ପ୍ରତୀତ ହୁଏ । ସ୍ୱର୍ଗର ନୃତ୍ୟାଙ୍ଗନା, ଦେବଦେବୀଙ୍କ ପ୍ରତିମା ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।

କଳା ଐତିହାସିକ ଲିସା ଓୱେନ୍ କିନ୍ତୁ ଏହି ଜୈନ ମୂର୍ତ୍ତିଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇ କିଛି ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛନ୍ତି । ତାଙ୍କ ଅନୁସାରେ ନବମ ଶତାବ୍ଦୀର ଜୈନ ଧର୍ମରେ ଏପରି ସଙ୍ଗୀତ ଓ ନୃତ୍ୟର ସ୍ଥାନ ନଥିଲା; ବରଂ ଜୈନ ଧର୍ମ ସର୍ବଦା ଧ୍ୟାନ, ଆତ୍ମସଞ୍ଜମତା ଓ ତପସ୍ୟା ପରି ସାଧନା ଶୈଳୀକୁ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଦେଇ ଆସିଛି । ଗୁମ୍ଫା କ୍ରମାଙ୍କ ୩୦ ପ୍ରଥମେ ଏକ ହିନ୍ଦୁ ଗୁମ୍ଫା ଥିଲା ଯାହାକୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଏକ ଜୈନ ଗୁମ୍ଫାରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ କରାଯାଇଥିଲା ବୋଲି ରାଜନ ମତ ରଖିଛନ୍ତି । ତେବେ ଉତ୍ସବମୁଖର ଓ କଳାପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି ଜୈନ ମନ୍ଦିର ସମବସରଣ ଶିକ୍ଷା ମତବାଦର ପୃଷ୍ଠପୋଷକ ବୋଲି ଓୱେନ୍ କୁହନ୍ତି ।

ଜୈନ ଓ ହିନ୍ଦୁ ପୌରାଣିକ କଥାର ସମସାମୟିକତା ଓ ଅଧିବ୍ୟାପନ ଅନେକ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି କରିଛି । ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକରେ ଇନ୍ଦ୍ର ସଭାରେ ଉପସ୍ଥିତ ନୃତ୍ୟ ଶିଳ୍ପୀ, ସଙ୍ଗୀତକାର ଓ ସଭାଷଦଙ୍କ ବିଷୟ ମହାଭାରତ କାବ୍ୟରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଅଛି । ଗୁମ୍ଫା କ୍ରମାଙ୍କ ୩୦ରେ ଏହି ସବୁ ବର୍ଣ୍ଣନା ପ୍ରସ୍ତର ବକ୍ଷରେ ଖୋଦିତ । କିନ୍ତୁ ଗର୍ଭ ଗୃହ ନିକଟସ୍ଥ ଅଂଶରେ ଜୈନ ଧର୍ମର ପ୍ରମୁଖ ଚରିତ୍ର ଓ ମୂଳ ଶିକ୍ଷା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପ୍ରତିମାମାନ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ ; ଯଥା ଧ୍ୟାନରତ ବ୍ୟକ୍ତିବିଶେଷ, ଜିନଗଣ ଇତ୍ୟାଦି ।

ଜଗନ୍ନାଥ ସଭା (ଗୁମ୍ଫା କ୍ରମାଙ୍କ ୩୩)
ଅନ୍ୟ ହିନ୍ଦୁ ଗୁମ୍ଫା ମନ୍ଦିର
ଛୋଟ କୈଳାସ, ଗୁମ୍ଫା କ୍ରମାଙ୍କ ୩୦
ଜୈନ ଗୁମ୍ଫା ସମୂହ (୩୦-୩୪)