ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ "ଉପନୟନମ୍ ସଂସ୍କାର" ବା "ବ୍ରତୋପନୟନ"ରେ ପଇତା ଧାରଣ କରିଥାନ୍ତି । ଏହି ସଂସ୍କାର ସାଧାରଣତଃ ୭ରୁ ୧୪ ବର୍ଷ ବୟସ ମଧ୍ୟରେ ହୋଇଥାଏ । ଯଦି କୌଣସି କାରଣରୁ ଏହି ବୟସ ସୀମା ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରତଘର ହୋଇପାରି ନ ଥାଏ, ତେବେ ବିବାହ ପୂର୍ବରୁ ବ୍ରତଘର ସମ୍ପନ୍ନ କରିବାକୁ ପଡ଼େ । କେତେକ ପରିବାରରେ ମଧ୍ୟ ବିବାହ ସମୟରେ ବ୍ରତହେବାର ପ୍ରଥା ଅଛି । ବ୍ରତୋପନୟନ ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ସଂସ୍କାର ଅଟେ । ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବାଳକ ପଇତା ଧାରଣ କରି ନ ଥାଏ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାକୁ "ଦ୍ୱିଜ" କୁହାଯାଇପାରେ ନାହିଁ । "ଦ୍ୱିଜ", ଅର୍ଥାତ୍ "ଦୁଇଥର ଜାତ" । ଦୁଇଥର ଜାତ ବା ଜନ୍ମ ହୋଇଥିବା ପ୍ରାଣୀକୁ ସାଧାରଣତଃ ଦ୍ୱିଜ କୁହାଯାଏ । ଏହା ଏକ ସଂସ୍କୃତ ଶବ୍ଦ ଅଟେ । ପକ୍ଷୀଟିଏ ଯେତେବେଳେ ଅଣ୍ଡା ଦିଏ, ସେତେବେଳେ ପକ୍ଷୀ ଶାବକଟି ପ୍ରଥମଥର ଜନ୍ମ ହୋଇଥାଏ । ଅଣ୍ଡାଟିରୁ ଛୁଆ ଫୁଟିଲେ ଶାବକଟି ଦ୍ୱିତୀୟବାର ଜନ୍ମ ହୋଇଥାଏ । ଏହିପରି ଦୁଇଥର ଜନ୍ମ ହେଉଥିବାରୁ ପକ୍ଷୀମାନ‌ଙ୍କୁ ଦ୍ୱିଜ କୁହାଯାଏ । ସେହିପରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନ‌ଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱିଜ କୁହାଯାଏ । କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣ ପରିବାରରେ ବାଳକଟିଏ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କଲେ, ବାଳକଟି ପ୍ରଥମଥର ପାଇଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହୋଇ ଜନ୍ମହୋଇଥାଏ । ପରେ ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ବାଳକଟିର ବ୍ରତୋପନୟନ ହେଲେ ସେ ଦ୍ୱିତୀୟବାର ଜନ୍ମ ହୋଇଥାଏ । ଏହିପରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁଇଥର ଜନ୍ମ ହୋଇଥାନ୍ତି ।

ଯେଉଁ ବାଳକଟିର ବ୍ରତଘର ହେଉଥାଏ, ତାକୁ "ବଟୁ" ବା "ଅଧ୍ୟୟନରତ ଛାତ୍ର" କୁହାଯାଏ । ବ୍ରତୋପନୟନ ସଂସ୍କାରରେ ବ୍ରତ ହେଉଥିବା ବାଳକଟିକୁ "ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର" ଶିକ୍ଷା ଦିଆଯାଏ ଏବଂ ବାଳକଟି ତିନି ଖିଅ ବିଶିଷ୍ଟ ଏକ ବ୍ରତୋପନୟନ ଧାରଣ କରିଥାଏ । ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ବ୍ୟତୀତ ଏହି ଯଜ୍ଞୋପବିତ ବା "ଜନେଓ"କୁ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ବୈଶ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଧାରଣ କରିଥାନ୍ତି । ଯଦି କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣ ବାଳକ ବିଧିବଦ୍ଧ ଭାବରେ ବେଦ ଶିକ୍ଷା କରିବାକୁ ଚାହେଁ, ତେବେ ତାକୁ ୫ ବର୍ଷ ବୟସରୁ ହିଁ ପଇତା ଧାରଣ କରିବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ । ସେହିପରି ଯଦି କୌଣସି କ୍ଷତ୍ରିୟ ବାଳକ ବିଧିବଦ୍ଧ ଭାବରେ ଯୁଦ୍ଧବିଦ୍ୟା ଶିକ୍ଷା କରିବାକୁ ଚାହେଁ, ତେବେ ତାକୁ ୬ ବର୍ଷ ବୟସରୁ ପଇତା ଧାରଣ କରିବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ ଏବଂ ଯଦି କୌଣସି ବୈଶ୍ୟ ବାଳକ ବିଧିବଦ୍ଧ ଭାବରେ ବାଣିଜ୍ୟ ଶିକ୍ଷା କରିବାକୁ ଚାହେଁ, ତେବେ ତାକୁ ୮ ବର୍ଷ ବୟସରୁ ପଇତା ଧାରଣ କରିବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ । ବିବାହ ପରେ ତିନି ଖିଅ ବିଶିଷ୍ଟ ପଇତା ବଦଳରେ ବ୍ୟକ୍ତିଟିକୁ ଛଅ ଖିଅ ବିଶିଷ୍ଟ ପଇତା ଧାରଣ କରିବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ । ଏହି ଛଅ ଖିଅ ବିଶିଷ୍ଟ ପଇତା ବିବାହ ପରେ ତୁଲାଇବାକୁ ପଡ଼ୁଥିବା ଅତିରିକ୍ତ ଦାୟିତ୍ୱକୁ ଦର୍ଶାଇଥାଏ ।

ଯଜ୍ଞୋପବିତ ସାଧାରଣତଃ କେବଳ ପୁରୁଷମାନେ ହିଁ ଧାରଣ କରିଥାନ୍ତି । ତେବେ ଆର୍ଯ୍ୟ ସମାଜ ଦର୍ଶନରେ ଉଭୟ ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀକୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଧାର୍ମିକ ସଂସ୍କାରରେ ସମ‌ଭାବରେ ସମ୍ମିଳିତ କରାଯିବାର ପରମ୍ପରା ରହିଛି । ତେଣୁ ଆର୍ଯ୍ୟ ସମାଜରେ ପୁରୁଷଙ୍କ ସ‌ହ ନାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ପଇତା ଧାରଣ କରିଥାନ୍ତି ।

ପଇତା ଧାରଣ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ନିୟମାବଳୀ
ପଇତା ମନ୍ତ୍ର
ପଇତାର ଉତ୍ପତ୍ତି
ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ ପଇତା ଧାରଣ କରିବାର ବିଧି