ତାଙ୍କୁ ଯାହା ଠିକ୍ ବୋଲି ଲାଗୁଥିଲା ସେ ସେଥିପାଇଁ ଲଢ଼ିଲେ । ସେ ସ୍ୱାଧୀନ ଚିନ୍ତା, ମହିଳା ମାନ‌ଙ୍କର ଅଧିକାର, ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତା, ଜନ୍ମ-ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ଫାବିଆନ୍ ସାମାଜିକତା (Fabian socialism) ଏବଂ ଶ୍ରମିକ ମାନ‌ଙ୍କ ଅଧିକାର ପାଇଁ ଲଢ଼ିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ । ସେ ଚାର୍ଲସ୍ ବ୍ରାଡ୍‌ଲାଫ୍ଙ୍କ ଭଳି ଜାତୀୟ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷ ସମାଜ (National Secular Society)ର ଜଣେ ପ୍ରମୁଖ ସଦସ୍ୟା ଥିଲେ। ସେ ମଧ୍ୟ ସାଉଥ୍ ପ୍ଲେସ୍ ଏଥିକାଲ୍ ସୋସାଇଟି (Society South Place Ethical Society)ର ଜଣେ ପ୍ରମୁଖ ସଦସ୍ୟା ଥିଲେ।

ଜଣେ ମଧ୍ୟବିତ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତି ହିସାବରେ ଫ୍ରାଙ୍କ୍‌ଙ୍କ ପାଇଁ ବିବାହ ବେଚ୍ଛେଦ ତାଙ୍କ ଚିନ୍ତା ଶକ୍ତିର ବାହାରେ ଥିଲା । ଆନି ନିଜର ବାକି ଜୀବନ ତକ "ଶ୍ରୀମତୀ ବେସାନ୍ତ"ର ପରିଚୟ ସ‌ହ ବିତାଇ ଥିଲେ । ପ୍ରଥମେ ପ୍ରଥମେ ସେ ନିଜର ଉଭୟ ସନ୍ତାନଙ୍କ ସ‌ହ ସମ୍ପର୍କ ରଖିବାରେ ସମର୍ଥ ହେଉଥିଲେ । ମାବେଲ୍ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ରହୁଥିବା ହେତୁ ସେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଠାରୁ ଅଳ୍ପ ପରିମାଣର ଭତ୍ତା ମଧ୍ୟ ପାଉଥିଲେ ।

ଫ୍ରାଙ୍କ୍ ବେସାନ୍ତଙ୍କ ସ୍ମୃତିରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲା ପରେ ଏବଂ ନୂତନ ଚିନ୍ତାଧାରାର ସଂଶ୍ପର୍ଶରେ ଆସିଲା ପରେ ଆନି ପୁରୁଷାଦିକ୍ରମେ ଆପଣାଇ ନିଆଯାଉଥିବା ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସ ଉପରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ । ନିଜ ରଚନା ଗୁଡ଼ିକରେ ସେ ଚର୍ଚ ଗୁଡ଼ିକର କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଶୈଳୀ ଏବଂ ଲୋକ ମାନ‌ଙ୍କ ଉପରେ ଏହାର ପ୍ରଭାବ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ବିଶ୍ଳଷଣ କଲେ। ମୁଖ୍ୟତଃ ସେ ଚର୍ଚ ଅଫ୍ ଇଂଲଣ୍ଡ (Church of England) ସମ୍ବନ୍ଧରେ ବିଶ୍ଳେଷଣ କଲେ ।

ଖୁବ୍ ଶୀଘ୍ର ସେ ଏନ୍.ଏସ୍.ଏସ୍. (NSS)ର ଖବର କାଗଜ ନ୍ୟାସ୍‌ନାଲ୍ ରିଫର୍‌ମର୍ରେ ଏକ ସ୍ତମ୍ଭ ଲେଖିବା ଆରମ୍ଭ କରି ଦେଲେ ଏବଂ ସେଥିରୁ ସେ ସାପ୍ତାହିକ ଭାବେ ଦରମା ପାଇଲେ । ଏନ୍.ଏସ୍.ଏସ୍. (NSS) ଏକ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷ ରାଷ୍ଟ୍ର ଗଠନ ଏବଂ ସବୁ ଧର୍ମକୁ ସମାନ ମହତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରଦାନ ନିମନ୍ତେ ଦାବି କରି ଥିଲା । ଏଥିପାଇଁ ଆନିଙ୍କୁ ସାମୂହିକ ସମ୍ମିଳନୀ ଗୁଡ଼ିକରେ ବକ୍ତୃତା ଦେବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରାଯାଇ ଥିଲା । ଭିକ୍ଟୋରିଆନ୍ ଯୁଗ (Victorian times)ରେ ସାମୂହିକ ବକ୍ତୃତା ଗୁଡ଼ିକ ମନୋରଞ୍ଜନର ମୁଖ୍ୟ ମାଧ୍ୟମ ଥିଲା। ବେସାନ୍ତ ଜଣେ ଉତ୍ତମ ବକ୍ତା ଥିଲେ । ତେଣୁ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ପସନ୍ଦ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ବକ୍ତବ୍ୟରେ ଦିନର ସମସ୍ତ ମୁଖ୍ୟ ଖବର ଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଆଲୋକପାତ କରିବା ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ପ୍ରଗତି, ସୁଧାର ଏବଂ ସ୍ୱାଧୀନତା ଦାବି କରୁଥିଲେ ।

ଅନେକ ବର୍ଷ ଧରି ଆନି ଜାତୀୟ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷ ସମାଜ (National Secular Society)ର ମୁଖ୍ୟ ଚାର୍ଲସ୍ ବ୍ରାଡ୍‌ଲାଫ୍ (Charles Bradlaugh)ଙ୍କ ବନ୍ଧୁ ଥିଲେ। ବ୍ରାଡ୍‌ଲାଫ୍ ଜଣେ ଅବସର ପ୍ରାପ୍ତ ସୈନିକ ଥିଲେ ଏବଂ ନିଜ ପତ୍ନୀଙ୍କ ଠାରୁ ଅନେକ ବର୍ଷ ଧରି ଅଲଗା ହୋଇ ଯାଇଥିଲେ। ବେସାନ୍ତ ବ୍ରାଡ୍‌ଲାଫ୍ ଓ ତାଙ୍କ ଝିଅ ମାନ‌ଙ୍କ ସ‌ହ ରହୁଥିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସ‌ହ ଅନେକ ଗୁଡ଼ିଏ ପ୍ରକଳ୍ପରେ କାମ କରିଥିଲେ। ବ୍ରାଡ୍‌ଲାଫ୍ ଜଣେ ନାସ୍ତିକ ଏବଂ ଗଣତନ୍ତ୍ରବାଦୀ ମଣିଷ ଥିଲେ । ସେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତର-ଆମ୍ପଟନ୍ (Northampton)ର ସାଂସଦ (M.P.) ଭାବେ ନିର୍ବାଚିତ ହେବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ।

୧୮୭୭ ମସିହାରେ ବେସାନ୍ତ ଓ ବ୍ରାଡ୍‌ଲାଫ୍ ଜନ୍ମ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଅଭିଯାନ ଚଳାଇ ଥିବା ଆମେରିକାର ଚାର୍ଲସ୍ ନଲ୍‌ଟନ୍ (Charles Knowlton)ଙ୍କ ରଏକ ବ‌ହି ପ୍ରକାଶ କରାଇ ଥିଲେ । ଏହି ବ‌ହିଟିର ପ୍ରକାଶନ ପରେ "ବେସାନ୍ତ ଓ ବ୍ରାଡ୍‌ଲାଫ୍" ଗୋଟିଏ ଜଣାଶୁଣା ନାମ ହୋଇ ଯାଇଥିଲା। ଗୋଟିଏ ଶ୍ରମିକ ଶ୍ରେଣୀୟ ପରିବାରରେ ଯେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ୱାମୀ-ସ୍ତ୍ରୀ କେତେ ଜଣ ସନ୍ତାନ ଚାହାନ୍ତି ଠିକ୍ କରି ପାରି ନାହାନ୍ତି, ସେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେମାନେ ଆନ‌ନ୍ଦରେ ଚଳି ପାରିବେ ନାହିଁ ବୋଲି ଏହି ପୁସ୍ତକରେ ଯୁକ୍ତି ବଢ଼ାଯାଇ ଥିଲା । ଏଥିରେ ପରିବାରର ଜନସଂଖ୍ୟା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଉପାୟ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ମଧ୍ୟ ଆଲୋଚନା କରାଯାଇ ଥିଲା । ନଲ୍‌ଟନ୍‌ଙ୍କର ଏହି ବ‌ହିଟି ଖୁବ୍ ବିବାଦୀୟ ହୋଇ ପଡ଼ିଥିଲା ଏବଂ ଚର୍ଚ୍‌ଗୁଡ଼ିକଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପକ ଭାବରେ ଏହାର ବିରୋଧ କରାଯାଇ ଥିଲା । ଏହି ବିରୋଧର ଉତ୍ତର ଦେବାପାଇଁ ବେସାନ୍ତ ଓ ବ୍ରାଡ୍‌ଲାଫ୍ "National Reformer"ରେ ଘୋଷଣାକଲେ ଯେ:We intend to publish nothing we do not think we can morally defend. All that we publish we shall defend (ଅର୍ଥାତ୍, ଆମର ଏପରି କିଛି ଲେଖିବାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନାହିଁ, ଯାହାକୁ ଆମେ ନୈତିକତା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ରକ୍ଷା କରି ପାରିବୁ ନାହିଁ। ଆମେ ଯାହା ଲେଖିଛୁ, ତାକୁ ଆମେ ରକ୍ଷା କରିବୁ)।ନଲ୍‌ଟନ୍‌ଙ୍କର ପୁସ୍ତକ ପ୍ରକାଶ କରିବା ପାଇଁ ବେସାନ୍ତ ଓ ବ୍ରାଡ୍‌ଲାଫ୍‌ଙ୍କୁ ଗିରଫ କରାଯାଇ ଥିଲା । ସେମାନେ ଦୋଷୀ ସାବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ ଥିଲେ ହେଁ ବିଚାରାଧୀନ ଥିବା ସମୟରେ ସେମାନ‌ଙ୍କର ଯାଚନା ରକ୍ଷା କରି ସେମାନ‌ଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରାଯାଇ ଥିଲା । ସେମାନ‌ଙ୍କୁ ବ୍ୟାପକ ଭାବେ ବିରୋଧ କରାଯାଇ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସାମ୍ବାଦିକ ତ‌ଥା ପତ୍ରକାର ସଂଘ ପକ୍ଷରୁ ସେମାନ‌ଙ୍କୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମର୍ଥନ ମିଳିଥିଲା । ଏହି ଘଟଣାକୁ ନେଇ ଚିଠି ପତ୍ର ତ‌ଥା ଅଦାଲତରେ ଅନେକ ଯୁକ୍ତି ତର୍କ ହୋଇ ଥିଲା । ଶେଷରେ ସେମାନେ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଥିଲେ ।

କିନ୍ତୁ ଏହି ଘଟଣା ଯୋଗୁଁ ବେସାନ୍ତଙ୍କୁ ନିଜ ପିଲା ମାନ‌ଙ୍କୁ ହରାଇବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା । ସେ ତାଙ୍କ ପିଲା ମାନ‌ଙ୍କ ଯତ୍ନ ନେବାକୁ ଅସମର୍ଥ ବୋଲି ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ଅଦାଲତକୁ ରାଜି କରାଇବାରେ ସଫଳ ହୋଇ ଥିଲେ । ତେଣୁ ଅଦାଲତ ପିଲାମାନ‌ଙ୍କର ରକ୍ଷଣା ବେକ୍ଷଣର ଦାୟିତ୍ୱ ସବୁ ଦିନ ପାଇଁ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଦେଇ ଦେଇ ଥିଲେ ।

୧୮୮୧ ମସିହା ମାର୍ଚ ମାସ ୬ ତାରିଖରେ ଲେଇସେଷ୍ଟର୍ (Leicester)ର ହମ୍ବର୍‌ଷ୍ଟୋନ୍ ଗେଟ୍ (Humberstone Gate)ଠାରେ Leicester Secular Societyର ନୂତନ ଭବନ (Secular Hall)ର ଉଦ୍‌ଘାଟନୀ ସମାରୋହରେ ସେ ବକ୍ତୃତା ଦେଇଥିଲେ। ସେଠାରେ ଜର୍ଜ ଜ୍ୟାକବ୍ ହୋଲ୍ୟୋକେ (George Jacob Holyoake), ହ୍ୟାରିଏଟ୍ ଲ (Harriet Law) ତ‌ଥା ଚାର୍ଲସ୍ ବ୍ରାଡ୍‌ଲାଫ୍ (Charles Bradlaugh) ମଧ୍ୟ ବକ୍ତୃତା ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ ।

ନଲ୍‌ଟନ୍‌ଙ୍କ ପୁସ୍ତକ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବିବାଦ ସତ୍ତ୍ୱେ ବ୍ରାଡ୍‌ଲାଫ୍ ଙ୍କର ରାଜନୈତିକ ଭାବମୂର୍ତ୍ତୀ ଖରାପ ହୋଇ ନ ଥିଲା ଏବଂ ୧୮୮୧ ମସିହାରେ ସେ ସାଂସଦ ଭାବେ ନିର୍ବାଚିତ ହୋଇଥିଲେ । ସେ ନାସ୍ତିକ ଥିବା ଯୋଗୁଁ ବିଶ୍ୱସନୀୟତା ନିମନ୍ତେ ଶପଥ ଗ୍ରହଣ କରିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ସେ ନିଜ ବିଶ୍ୱସନୀୟତାକୁ ପ୍ରମାଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ହେବ ବୋଲି ପ୍ରସ୍ତାବ ଦିଆଯାଇ ଥିଲା । ତେବେ ଏହି ପ୍ରସ୍ତାବଟିକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରାଯିବା ପରେ ବ୍ରାଡ୍‌ଲାଫ୍ ଶପଥ ଗ୍ରହଣ କରିବା ପାଇଁ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ବ୍ୟକ୍ତ କରିଥିଲେ । ଅନେକ ଖ୍ରୀଷ୍ଟୀୟାନ୍ ଏଥିପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ବିରୋଧ କରିଥିଲେ । କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟମାନେ, ଯଥା ଉଦାରତାବାଦୀ ନେତା ଗ୍ଲାଡ୍‌ଷ୍ଟୋନ୍ ସ୍ୱାଧୀନ ବିଶ୍ୱାସକୁ ସମର୍ଥନ କରିଥିଲେ । ଅନେକ ତର୍କ-ବିତର୍କ ପରେ ଏହି ଘଟଣାର ସମାଧାନ (ବ୍ରାଡ୍‌ଲାଫ୍‌ଙ୍କ ସପକ୍ଷରେ) ହେବାକୁ ଛ'ବର୍ଷରୁ ଅଧିକସମୟ ଲାଗିଯାଇଥିଲା ।

ଏହି ସମୟରେ ବେସାନ୍ତ ଆୟର୍‌ଲ୍ୟାଣ୍ଡ୍ର ସ୍ୱରାଜ୍ୟବାଦୀ ନେତା (Irish Home Rulers) ମାନ‌ଙ୍କ ସ‌ହ ଘନିଷ୍ଠ ସମ୍ପର୍କ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ। ଆୟର୍‌ଲ୍ୟାଣ୍ଡର ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମୀ ମାନେ ଯେତେବେଳେ ଉଦାରତା ଏବଂ ମୌଳିକତାକୁ ନିଜ ଆନ୍ଦୋଳନର ପୃଷ୍ଠଭୂମି କରି ଏକ ସଂଗଠନ ତିଆରି କରୁଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ଆନି ଖବର କାଗଜରେ ଲେଖୁଥିବା ସ୍ତମ୍ଭରେ ସେମାନ‌ଙ୍କୁ ସମର୍ଥନ କରିଥିଲେ। ବେସାନ୍ତ ଆୟରଲ୍ୟାଣ୍ଡର ସ୍ୱରାଜ୍ୟବାଦୀ ନେତାମାନ‌ଙ୍କ ସ‌ହ ଦେଖାକରିଥିଲେ । ଏହିସମୟରେ ମାଇକେଲ ଡାଭିଟ'ଙ୍କ ସ‌ହତାଙ୍କର ଦେଖାହୋଇଥିଲା । ମାଇକେଲ ଜମିମାଲିକମାନ‌ଙ୍କ ସ‌ହ ଏକ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଯୁଦ୍ଧ କରି କୃଷକମାନ‌ଙ୍କୁ ସେମାନ‌ଙ୍କ ଅଧିକାର ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ । ଆଗାମୀ ଦଶନ୍ଧିଗୁଡ଼ିକରେ ସେ ନିଜ ବକ୍ତବ୍ୟ ଏବଂ ରଚନାଗୁଡ଼ିକରେ ବେସାନ୍ତ ମାଇକେଲ ଏବଂତାଙ୍କକାର୍ଯ୍ୟକୁ ସମର୍ଥନ କରିଥିଲେ । 

ଏହା ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରାଡ୍‌ଲାଫ୍ଙ୍କ ସଂସଦୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଧିରେ ଧିରେ ଆନିଙ୍କୁ ସେଥିରୁ ଅଲଗା କରିଦେଇ ଥିଲା । ସେ ସମୟରେ ସଂସଦୀୟ ରାଜନୀତିରେ ମହିଳାମାନେ ଅଂଶ ଗ୍ରହଣ କରିପାରୁ ନଥିଲେ। ବେସାନ୍ତ ଏକ ଏପରି ରାଜନୈତିକ ମଞ୍ଚ ଖୋଜୁଥିଲେ ଯେଉଁଠାରେ ସେ ନିଜର ବକ୍ତୃତା, ରଚନା ତ‌ଥା ଦାୟିତ୍ୱ ତୁଲାଇ ପାରିବାର ପ୍ରତିଭା ବଳରେ ସମାଜର କିଛି ମଙ୍ଗଳ କରି ପାରିବେ ।

ଖ୍ରୀଷ୍ଟିୟାନ୍ ଧର୍ମକୁ ସମାଲୋଚନା
ରାଜନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ
ହୋମ୍ ରୁଲ୍ ଆନ୍ଦୋଳନ
ସୁଧାରକ ଏବଂ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷବାଦୀ