ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର ଦକ୍ଷିଣ ୨୪ ପ୍ରଗଣା ଜିଲ୍ଲାରେ ସୁନ୍ଦରବନ ବ୍ୟାଘ୍ର ଅଭୟାରଣ୍ୟ ରହିଛି । ଏହାର ସର୍ବମୋଟ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ପ୍ରାୟ ୨୫୮୫ (କି.ମି.) । ଏଥିରୁ ୧୪୩୭.୪ (କି.ମି.) ଅଞ୍ଚଳରେ ଜନବସତି ରହିଥିବା ବେଳେ ୧୪୭୪ (କି.ମି.) ଅଞ୍ଚଳ ଅରଣ୍ୟାବୃତ । ଭାରତ ଓ ବଙ୍ଗଳାଦେଶର ସୁନ୍ଦରବନ ଇଲାକାରେ ଲୁଣା ଜଙ୍ଗଲ ନିରବଚ୍ଛିନ୍ନ ଭାବେ ରହିଛି । 

ସୁନ୍ଦରବନର ଲୁଣା ଜଙ୍ଗଲ ଭାରତୀୟ ଉପମହାଦ୍ୱୀପର ସର୍ବବୃହତ ଲୁଣା ଜଙ୍ଗଲ । ଏଠାରେ ଏତେ ସଂଖ୍ୟାରେ ମହାବଳ ବାଘ ବସବାସ କରିବା ଏକ ପ୍ରକାରର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପ୍ରାକୃତିକ ସଂରଚନା । ଏହି ଲୁଣା ଜଙ୍ଗଲରେ ବଉଳା କୁମ୍ଭୀର, ସାମୁଦ୍ରିକ ଓ ତ୍ରିକୋଣଭୂମୀୟ କଇଁଛ, ବିଭିନନ ପ୍ରକାରର ପକ୍ଷୀ ଇତ୍ୟାଦି ବସବାସ କରନ୍ତି । ବାଘ ବ୍ୟତୀତ ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ ପାତି ମାଙ୍କଡ଼, ବାର୍‍ହା ଓ ମାଛଧରା ବିଲେଇ ମଧ୍ୟ ରୁହନ୍ତି । 

ଭାରତର ଅନ୍ୟ ବାଘବଣଠାରୁ ସୁନ୍ଦରବନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ । ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଏଠାକାର ଜଙ୍ଗଲଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଉପରେ ଜୀବିକା ପାଇଁ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି ଓ ଅନେକାଂଶରେ ଏହାକୁ ସୁନ୍ଦରବନର ସମ୍ବଳର ଶୋଷଣ ବୋଲି କୁହାଯାଇପାରିବ । ସୁନ୍ଦରବନର ଜଙ୍ଗଲରୁ ଅନୁମତିପ୍ରାପ୍ତ ଆଖପାଖ ଗାଁ ଲୋକେ ବାର୍ଷିକ ୫୦୦ କ୍ୱିଣ୍ଟାଲ ମହୁ ଓ ୩୦ କ୍ୱିଣ୍ଟାଲ ମହମ ସଂଗ୍ରହ କରନ୍ତି । ଅନେକ ଶାଖା ଓ ଉପଶାଖା ଜୁଆରିଆ ନଦୀଦ୍ୱାରା ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଖଣ୍ଡ ବିଖଣ୍ଡିତ । ବାଘମାନେ ପୋଖତ ପହଁରାଳୀ ହୋଇଥିବାରୁ ଅନାୟାସରେ ଏହି ସବୁ ଛୋଟ ଛୋଟ ନଦୀ ଓ ଦ୍ୱୀପ ପାର କରିପାରନ୍ତି । ତେଣୁ ଏଠାରେ ମଣିଷ-ବାଘ ମୁହାଁମୁହିଁ ହେବା ପରିସ୍ଥିତି ସାମାନ୍ୟ ବୋଲି କହିପାରିବା ।

ବାରମ୍ବାର ଜୁଆର ଭଟ୍ଟା ଆସି ପଞ୍ଝାଚିହ୍ନ ଧୋଇ ହୋଇଯାଉଥିବାରୁ ଓ ଏଠାକାର ଭୌଗୋଳିକ ରୂପ ସତତ ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ହୋଇଥିବାରୁ ଏଠାରେ କେବେବି ସଠିକ୍ ରୂପେ ବାଘଗଣନା କରାଯାଇପାରି ନାହିଁ । ରେଡିଓ ଟେଲିମେଟ୍ରି ଓ ପଞ୍ଝାଚିହ୍ନ ପଦ୍ଧତିରୁ ପ୍ରଥମ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ପାଇଁ ତଥ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଇଛି । ବାଘସଂଖ୍ୟା ଅନୁମାନ କରିବାପାଇଁ ପ୍ରଚେଷ୍ଟା ଚାଲିଛି । 

ନଦୀନାଳ
ସରୀସୃପ
ପୃଷ୍ଠଭୂମି
ପକ୍ଷୀ