କାହ୍ନା ବ୍ୟାଘ୍ର ଅଭୟାରଣ୍ୟରେ ମହାବଳ ବାଘ, କଲରାପତରିଆ ବାଘ, ବଳିଆ କୁକୁର, କଟାସ, ବିଲୁଆ, ଶିଆଳ ଆଦି ମାଂସାସୀ ସ୍ତନ୍ୟପାୟୀ ଜୀବ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ସନ୍ତସନ୍ତିଆ ଜମିରେ ବିଚରଣ କରୁଥିବା ବାରାଶିଂଘା ହରିଣ ଏହି ଜଙ୍ଗଲର ଗୌରବ ବା ଏକ ବିଶେଷ ହରିଣ ଜାତୀୟ ଜୀବ । ସନ୍ତସନ୍ତିଆ ଅଞ୍ଚଳର ହରିଣ ଶ୍ରେଣୀରେ ଏହା ଭାରତରେ ଦେଖିବକୁ ମିଳୁଥିବା ଏକମାତ୍ର ପ୍ରଜାତି । ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ ସନ୍ତସନ୍ତିଆ ସ୍ଥାନରେ ରହୁଥିବା ହରିଣ କେବଳ ସୁନ୍ଦରବନରେ ଦେଖିହେବ । କିନ୍ତୁ ବାରାଶିଂଘା ହରିଣ ପଥୁରିଆ ଜମିରେ ମଧ୍ୟ ଆରାମରେ ଚଲାବୁଲା କରିପାରେ । ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ ଆରମ୍ଭ କରାଯାଇଥିବା ପୁନରୁଦ୍ଧାର ପ୍ରଚେଷ୍ଟା ବାରାଶିଂଘା ହରିଣକୁ ଲୁପ୍ତ ଅବସ୍ଥାରୁ ପୁନରୁଦ୍ଜୀବିତ କରିଛି । ଭାରତୀୟ ବନ୍ୟ ଗୟଳ (Bos guarus) ମଧ୍ୟ କାହ୍ନାରେ ରହିଛନ୍ତି କିନ୍ତୁ କେବଳ ଶୀତଋତୁ ପରେ ଏମାନେ ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର ହୁଅନ୍ତି । ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁରେ ବନ୍ୟଗୟଳମାନେ ଜଳାଶୟ ଓ ତୃଣଭୂମି ଅଞ୍ଚଳରେ ଚରାବୁଲା କରନ୍ତି ।

ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ମଧ୍ୟରେ ରହିଥିବା ଅନ୍ୟ ହରିଣ ପ୍ରଜାତିମାନ ହେଲେ : ଚିତଲ୍ ହରିଣ, ସମ୍ବର ହରିଣ, କୁଟୁରା, ଚଉଶିଂଘା ହରିଣ । ବାମନୀ ଦାଦର ଚଢ଼ାଣିରେ ଚଉଶିଂଘା ହରିଣ ଦେଖାଯାନ୍ତି । ନିକଟ ଅତୀତରେ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ମଧ୍ୟରେ କସ୍ତୁରୀ ମୃଗ ରହିଥିବା ଶୁଣାଯାଇଥିଲା । 

ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ କୃଷ୍ଣସାର ମୃଗ ସଂଖ୍ୟା ବହୁମାତ୍ରାରେ ହ୍ରାସ ପାଇଛି । ଜଙ୍ଗଲରୁ ଏହି ପ୍ରଜାତି ନିଶ୍ଚିହ୍ନ ହୋଇଯିବା ପରେ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରୁ ଅଣାଯାଇ ଏକ ତାରବାଡ଼ ଘେରା ସ୍ଥାନରେ କିଛି କୃଷ୍ଣସାର ମୃଗଙ୍କୁ ରଖାଯାଇଛି । ଜଙ୍ଗଲର ସରାହି ପ୍ରବେଶ ନିକଟରେ ନୀଳଗାଈ ଦେଖାଯାନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ଏକଦା କାହ୍ନାରେ ବହୁ ସଂଖ୍ୟାରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଗଧିଆ ବର୍ତ୍ତମାନ ଏକ ବିରଳ ଜୀବ । ହେଟା ବାଘ, ଭାଲୁ ସମୟ ସମୟରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଅନ୍ତି । ହନୁ ମାଙ୍କଡ଼ ଓ ବାର୍‍ହା ଦେଖାଯିବା ସାଧାରଣ କଥା ହୋଇଥିବା ବେଳେ ପାତି ମାଙ୍କଡ଼ କ୍ୱଚିତ୍ ଦେଖାଯାନ୍ତି ।

କୋକିଶିଆଳୀ, ହେଟା ବାଘ, କଟାସ, ବଣଭୁଆ, ଝିଙ୍କ, ଗାଡ଼ଭାଲୁ ଓ ଠେକୁଆ ପରି ରାତ୍ରିଚର ପ୍ରାଣୀ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ପରିସୀମାର ବାହାରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାନ୍ତି ।

ଅଭୟାରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଜଣା ଅଜଣା ୩୦୦ ପ୍ରଜାତିର ପକ୍ଷୀ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଅନ୍ତି । କାଳକଣ୍ଟକ (black ibis), ବି-ଇଟର୍, ଗୋରୁସାଥୀ ବଗ, ଶୁଆ, ପୋଖରୀ ବଗ, ଡ୍ରୋଂଗୋ, ବତକ, ସାପଖିଆ ଚିଲ, କୋଚିଲାଖାଇ, ପାରା, କାଠହଣା, ମୟୂର, ମୈନା, ବଣ କୁକୁଡ଼ା, ମାଛରଙ୍କା, ନୀଳକଣ୍ଠ ଇତ୍ୟାଦି ପ୍ରଜାତିର ପକ୍ଷୀ ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ ଦେଖିହେବ । 

ଅଜଗର ସାପ, ନାଗ ସାପ, ଚିଟି ସାପ, ବୋଡ଼ା ସାପ, ମୂଷାଖିଆ ସାପ ଇତ୍ୟାଦି ସରୀସୃପ ମୁଖ୍ୟତଃ ରାତ୍ରିଚର । ତେଣୁ ଏମାନେ ବହୁ କମ୍ ସମୟରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି । କଇଁଛ ଓ ଅନ୍ୟ କିଛି ଉଭୟଚର ପ୍ରାଣୀ ଜଳାଶୟମାନଙ୍କ ନିକଟରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି । 

ଗଣ୍ଡୱାନାର ଅଂଶ କାହ୍ନା ଏବଂ ସାତପୁରା ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ଏବେ ବ୍ୟାଘ୍ର ଅଭୟାରଣ୍ୟରେ ପରିଣତ ହୋଇଥିଲେ ହେଁ ଏକଦା ଭାରତୀୟ ହାତୀମାନଙ୍କ ଶାସନ କ୍ଷେତ୍ର ଓ ପ୍ରିୟ ଅଧିବାସ ଥିଲା ।

କାହ୍ନା ଜଙ୍ଗଲ ଓ ପରିବେଶର ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ
ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ
ବ୍ୟାଘ୍ର ସଂରକ୍ଷଣ ଓ ବାଇଗା ଜନଜାତି
କିଛି ଜାଣିବା କଥା