ଭାରତୀୟ ପାରମ୍ପରିକ ସଂସ୍କୃତି ଅପେକ୍ଷାକୃତ କଠୋର ସାମାଜିକ ପଦାନୁକ୍ରମଦ୍ୱାରା ପରିଭାଷିତ କରାଯାଇଥାଏ । ହିନ୍ଦୁ ବର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଭାରତୀୟ ଜାତି ପ୍ରଥା ଓ ଭାରତୀୟ ଉପମହାଦ୍ୱୀପ ()ରେ ସାମାଜିକ ବର୍ଗୀକରଣ () ଏବଂ ସାମାଜିକ ପ୍ରତିବନ୍ଧକର ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥାଏ , ଏହି ପ୍ରଥାରେ ସମାଜର ବିଭିନ୍ନ ବର୍ଗ ହଜାର ସଜାତୀୟ ବିବାହ () ଏବଂ ଆନୁବଶିକିୟ ସମୂହ ରୂପରେ ପରିଭାଷିତ କରାଯାଇଥାଏ ଯାହାକୁ ପ୍ରାୟତଃ "ଜାତି () ଏସ୍ " କିମ୍ବା କାଷ୍ଟ()ର ନାମରେ ଜଣା ଯାଇଥାଏ , ଏହି ଜାତି ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଜାତୀୟ ସମୂହ () ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ରହିଥାଏ । ଏହି ସମୂହକୁ ଗୋତ୍ର ରୂପରେ ଜଣାଯାଇଥାଏ । ଗୋତ୍ର (), କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ନିଜ କୁଟୁମ୍ବଦ୍ୱାରା ମିଳିଥିବା ଏକ ବଂଶାବଳୀ ()ର ପରିଚୟ ହୋଇଥାଏ , ଯଦିଓ କିଛି ଉପଜାତି ଯେପରି ଶକାଦ୍ୱିପୀ () ଏହିପରି ଅଛନ୍ତି ଯାହା ମଧ୍ୟରେ ଗୋଟିଏ ମାତ୍ର ଗୋତ୍ରରେ ବିବାହ ସ୍ୱିକାର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଥାଏ , ଏହି ଉପଜାତିରେ ପ୍ରତିବନ୍ଧିତ ସଜାତୀୟ ବିବାହ ମାନେ ଗୋଟିଏ ଜାତି ମଧ୍ୟରେ ବିବାହକୁ ପ୍ରତିବନ୍ଧିତ କରିବା ପାଇଁ କିଛି ଅନ୍ୟ ଉପାୟକୁ ନିଜର କରାଯାଇଥାଏ । ଏହିପରି ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି ଯାହା ମଧ୍ୟରେ ଗୋଟିଏ ମାତ୍ର ଗୋତ୍ରରେ ବିବାହ ସ୍ୱିକାର୍ଯା ଅଟେ । ଏହି ଉପଜାତିରେ ପ୍ରତିବନ୍ଧିତ ସଜାତୀୟ ବିବାହ ମାନେ ଗୋଟିଏ ଜାତି ଭିତରେ ବିବାହକୁ ପ୍ରତିବନ୍ଧିତ କରିବା ପାଇଁ କିଛି ଅନ୍ୟ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ନିଜର କରାଯାଏ । (ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ - ଗୋଟିଏ ଉପନାମରେ ବଂଶ ମଧ୍ୟରେ ବିବାହକୁ ପ୍ରତିବନ୍ଧିତ କରିବା) । 

ହେଲେବି ଜାତି ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମ ସହିତ ଯୋଡ଼ାଯାଇ ଜଣାଯାଏ କିନ୍ତୁ ଭାରତୀୟ ଉପମହାଦ୍ୱୀପରେ ଅନ୍ୟ ବହୁ ଧର୍ମ ଯେପରି ମୁସଲମାନ () ଏବଂ ଈସାଇ () ଧର୍ମର କିଛି ସମୂହରେ ନଧ୍ୟ ଏହି ପ୍ରକାରର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦେଖା ଯାଇଅଛି । ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ, ସମାଜବାଦ , ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତା (), ଲୋକତନ୍ତ୍ର ପରି ସିଦ୍ଧାନ୍ତକୁ ଧ୍ୟାନରେ ରଖି ଜାତି ଉପରେ ଆଧାରିତ ଭେଦଭାବକୁ ଗିଅର୍କାନୂନୀ ଘୋଷିତ କରାଯାଇଅଛି । ବଡ ସହରରେ ଅଧିକାଂଶ ଏହି ଜାତି ବନ୍ଧନକୁ ଯୋଡ଼ା ଯାଇଅଛି , ହେଲାକି ଏହା ଆଜି ମଧ୍ୟ ଦେଶର ଗ୍ରାମୀଣ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବିଦ୍ୟମାନ ରହିଛି କିନ୍ତୁ , ଆଧୁନିକ ଭାରତରେ ଜାତି ବ୍ୟବସ୍ଥା , ଜାତିର ଆଧାରରେ ବାଣ୍ଟୁଥିବା ରାଜନୀତି ଏବଂ ଅଲଗା - ଅଲଗା ମାଧ୍ୟମ ପରି ସାମାଜିକ ଧାରଣା ଗୁଡିକୁ ଯେପରି ବହୁ ରୂପରେ ଜୀବିତ ମଧ୍ୟ ରହିଛି ଏବଂ ପ୍ରବଳ ମଧ୍ୟ ହେବାରେ ଲାଗିଛି 

ସାମାନ୍ୟ ଶବ୍ଦରେ ଜାତିର ଆଧାର ଉପରେ ପାଞ୍ଚୋଟି ପ୍ରମୁଖ ବିଭାଜନ ରହିଛି :





ଏହା ପୂର୍ବରୁ ଭାରତରେ ଏକ ଅତିରିକ୍ତ ଜାତିକୁ "ଅଛୁଆଁ" ରୂପରେ ଜଣା ଯାଉଥିଲା, ହେଲାକି ଏହି ପ୍ରଣାଳୀର ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମର କାନୁନ ଅନୁସାରେ ଏବେ କାନୁନ ଭଙ୍ଗ ଘୋଷିତ କରାଯାଇଅଛି । 

ବ୍ରାହ୍ମଣ ବର୍ଗ ସ୍ୱୟଂକୁ ହୁନ୍ଦୁ ଧର୍ମର ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣ ()ରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନରେ କବିଜ ହେବାର ଦାବା କରିଥାନ୍ତି ଦଳିତ ଶବ୍ଦ ସେହି ଲୋକ ମାନଙ୍କର ସମୂହ ପାଇଁ ଏକ ସ୍ୱୟଂଭୁ ପଦନାମ ଅଟେ ଯାହାକୁ ଅଛୁଆଁ () କିମ୍ବା ନିଚ୍ଚ ଜାତି () ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ । ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାରତରେ ଜାତିବଡରେ ପ୍ରେରିତ ହିଂସା ଏବଂ ଘୃଣା ଅପରାଧ ()କୁ ବହୁତ ଅଧିକା ଦେଖା ଯାଇଅଛି ।

ମହାକାବ୍ୟ
୧୦ ଲକ୍ଷରୁ ଅଧିକ କୁହାଯାଉଥିବା ଭାଷା
"ଜାତି ବ୍ୟବସ୍ଥା"
"ପରମ୍ପରା ଓ ରୀତି"