ଏଲୋରା ଗୁମ୍ଫା ସମୂହର ଉତ୍ତରାଂଶରେ ଖ୍ରୀ. ନବମ ବା ଦଶମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଖୋଦିତ ୫ଟି ଦିଗମ୍ବର ଜୈନ ଗୁମ୍ଫା ରହିଛି । ଆକାରରେ ଜୈନ ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକ ବୌଦ୍ଧ ଓ ହିନ୍ଦୁ ଗୁମ୍ଫାଠାରୁ ଛୋଟ, କିନ୍ତୁ ଏହାର ପ୍ରସ୍ତର କାରୁକାର୍ଯ୍ୟ ଅତି ସୁନ୍ଦର । ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳର ହିନ୍ଦୁ ଗୁମ୍ଫା ଓ ଜୈନ ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକ ଏକା ସମୟରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିବାରୁ ଏମାନଙ୍କ ସ୍ଥାପତ୍ୟ କଳା ଓ ଧାର୍ମିକ ମନୋଭାବର ଧାରାରେ (ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ : ସ୍ତମ୍ଭରେ ସଜ୍ଜିତ ବାରଣ୍ଡା, ସମମୀତ ମଣ୍ଡପ ଓ ପୂଜା ମଣ୍ଡପ ଇତ୍ୟାଦି) ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ । ତେବେ ଜୈନ ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକରେ ୨୪ ଜଣ ଜୈନ ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କ ପ୍ରତିମା ଉପରେ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଛି । ଜୈନ ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କରେ ଜିନଙ୍କ (ତୀର୍ଥଙ୍କର) ବ୍ୟତୀତ ବିଭିନ୍ନ ଦେବ-ଦେବୀ, ଯକ୍ଷ-ଯକ୍ଷୀ ଓ ପ୍ରଥମ ସହସ୍ରାବ୍ଦୀର ଜୈନ ପୌରାଣିକ ଚରିତ୍ର ଇତ୍ୟାଦିଙ୍କ ପ୍ରତିମା ଖୋଦିତ ହୋଇଛି ।
ହୋଜେ ପେରେରାଙ୍କ ଅନୁସାରେ ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ ୨୩ଟି ଅଲଗା ଅଲଗା ଖୋଦନଦ୍ୱାରା ଜୈନ ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା । ବର୍ତ୍ତମାନ ସମୟରେ ଏଥିରୁ ୧୩ଟିକୁ ଇନ୍ଦ୍ରସଭାର ଅଂଶ, ୬ଟିକୁ ଜଗନ୍ନାଥ ସଭାର ଅଂଶ ଓ ଅବଶିଷ୍ଟକୁ ଛୋଟ କୈଳାସର ଅଂଶ ଭାବେ ପରିଗଣିତ କରାଯାଉଛି । ବିଭିନ୍ନ ଉତ୍ସର ଅଧ୍ୟୟନ କରି ଶ୍ରୀ ପେରେରା ମତ ରଖିଥିଲେ ଯେ ଏଲୋରାର ଜୈନ ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କର ଖୋଦନ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଷ୍ଟମ ଶତାବ୍ଦୀର ଶେଷଆଡ଼କୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଦଶମ ଶତାବ୍ଦୀ ପର ଯାଏଁ ଚାଲିଥିଲା; ଓ ତ୍ରୟୋଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଦିଲ୍ଲୀର ମୋଗଲ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ଆକ୍ରମଣ ପରେ ଏହି ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିଲା । ୧୨୩୫ ମସିହାର ଏକ ଦାନ ପଟ୍ଟଳର ଶିଳାଲେଖ ଅନୁଯାୟୀ ଦାତା ଚରଣାଦ୍ରିକୁ ଏକ ତୀର୍ଥରେ ପରିଣତ କରିବା ପାଇଁ ଜୈନମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଗୁମ୍ଫା ଓ ଜିନ ପ୍ରତିମା ଖୋଳାଇଥିଲେ ।

ପ୍ରମୁଖ ଜୈନ ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକ ହେଲେ – ଛୋଟ କୈଳାସ (ଗୁମ୍ଫା କ୍ରମାଙ୍କ ୩୦, ୪ଟି ଖୋଦିତ ଗୁମ୍ଫାର ସମାହାର), ଇନ୍ଦ୍ର ସଭା (ଗୁମ୍ଫା କ୍ରମାଙ୍କ ୩୨, ୧୩ଟି ଖୋଦିତ ଗୁମ୍ଫାର ସମାହାର), ଜଗନ୍ନାଥ ସଭା (ଗୁମ୍ଫା କ୍ରମାଙ୍କ ୩୩, ୪ଟି ଖୋଦିତ ଗୁମ୍ଫାର ସମାହାର) , ଅସମାପ୍ତ ଚତୁଃସ୍ତମ୍ଭ ଓ ପ୍ରକୋଷ୍ଠବିଶିଷ୍ଟ ଗୁମ୍ଫା କ୍ରମାଙ୍କ ୩୧ । ଗୁମ୍ଫା କ୍ରମାଙ୍କ ୩୪ ଆକାରରେ ଛୋଟ ଓ ଗୁମ୍ଫା କ୍ରମାଙ୍କ ୩୩ର ବାମ ପଟେ ଥିବା ଏକ ଛୋଟ ଗଳାବାଟଦ୍ୱାରା ଏଥିରେ ପ୍ରବେଶ କରାଯାଇପାରିବ ।

ଜୈନ ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କରେ ପୁରାତନ ସମବଶରଣ (ବା ସମୋଶରଣ) ଧାର୍ମିକ ଶିକ୍ଷାର ଶିଳାଚିତ୍ର ରହିଛି । କେବଳ ଜ୍ଞାନପ୍ରାପ୍ତି ପରେ ତୀର୍ଥଙ୍କରମାନଙ୍କ ଧର୍ମୋପଦେଶ ପ୍ରଦାନର ଚିତ୍ର ଏହି ପ୍ରକୋଷ୍ଠରେ ରହିଥିବାରୁ ଜୈନମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଗୁମ୍ଫା । ଗୁମ୍ଫାରେ ୧୯ଟି ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ପାର୍ଶ୍ୱନାଥ ଓ ବାହୁବଳୀ ପ୍ରତିମାଯୁଗଳଙ୍କ ଅବସ୍ଥିତି ମଧ୍ୟ ଏକ ବିଶେଷତା । ଏହାଛଡ଼ା ସରସ୍ୱତୀ, ଶ୍ରୀ, ସୌଧର୍ମେନ୍ଦ୍ର, ସର୍ବନୁଭୂତି, ଗୋମୁଖ, ଅମ୍ବିକା, ଚକ୍ରେଶ୍ୱରୀ, ପଦ୍ମାବତୀ, କ୍ଷେତ୍ରପାଳ, ହନୁମାନ ଆଦି ଦେବଦେବୀଙ୍କ ପ୍ରତିମା ଜୈନ ଗୁମ୍ଫାସମୂହରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।

ଏଲୋରା ଶିଳାଲେଖ
ଜୈନ ଗୁମ୍ଫା ସମୂହ (୩୦-୩୪)
ଅନ୍ୟ ହିନ୍ଦୁ ଗୁମ୍ଫା ମନ୍ଦିର
ପ୍ରଥମ ହିନ୍ଦୁ ମନ୍ଦିର (ଧୂମର୍ ଲେଣା), ଗୁମ୍ଫା କ୍ରମାଙ୍କ ୨୯