ଏହି ଦୁର୍ଗର ପ୍ରାଚୀନ ନାମ ଥିଲା ରଣସ୍ତମ୍ଭ ବା ରଣସ୍ତମ୍ଭପୁର । ଦ୍ୱାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଚୌହାନ ବଂଶୀୟ ଶାସକ ପୃଥ୍ୱୀରାଜ (ପ୍ରଥମ)ଙ୍କ ସମୟରେ ଏହି ଦୁର୍ଗ ଜୈନ ଧର୍ମ ପାଇଁ ପ୍ରଖ୍ୟାତ ଥିଲା । ଦ୍ୱାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀ କାଳରେ ଏଠାରେ ବସବାସ କରୁଥିବା ସିଦ୍ଧସେନଶୂରୀ ରଣଥମ୍ଭୌରକୁ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଜୈନ ତୀର୍ଥସ୍ଥଳ ବୋଲି କହିଯାଇଛନ୍ତି । ମୋଗଲ ଶାସନ କାଳରେ ଦୁର୍ଗ ମଧ୍ୟରେ ମଲ୍ଲୀନାଥଙ୍କ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା ।

୧୧୯୨ ମସିହାରେ ପୃଥ୍ୱୀରାଜ (ତୃତୀୟ)ଙ୍କ (ଯିଏ ପୃଥ୍ୱୀରାଜ ଚୌହାନ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଶୁଣା) ପରାଜୟ ପରେ ଏହି ଦୁର୍ଗ ମୋଗଲ ଶାସକ ମହମ୍ମଦ ଘୋରୀଙ୍କ ଅଧୀନକୁ ଆସିଥିଲା । ପୃଥ୍ୱୀରାଜଙ୍କ ପୁତ୍ର ଗୋବିନ୍ଦରାଜ (ଚତୁର୍ଥ) ଘୋରୀଙ୍କ ଆନୁଗତ୍ୟ ସ୍ୱୀକାର କରି ତାଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧି ରୂପେ ରଣଥମ୍ଭୌର ଦୁର୍ଗର ଦେଖରେଖ କରୁଥିଲେ । ତେବେ ତାଙ୍କ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀମାନେ ସ୍ୱାଧୀନ ହେବା ପାଇଁ ଅନେକ ଥର ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ । 
୧୨୨୬ ମସିହାରେ ଦିଲ୍ଲୀର ସୁଲତାନ୍ ଇଲ୍‍ତୁତ୍‍ମିଶ୍ ରଣଥମ୍ଭୌର ଅଧିକାର କରିନେଲେ କିନ୍ତୁ ୧୨୩୬ ମସିହାରେ ତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଚୌହାନମାନେ ରଣଥମ୍ଭୌର ଦୁର୍ଗକୁ ପୁନରାଧିକାର କରିନେଲେ । ୧୨୪୮ ଓ ୧୨୫୩ ମସିହାରେ ସୁଲତାନ୍ ନସିରୁଦ୍ଦିନ୍ ମାମୁଦ୍ ଓ ସେତେବେଳର ଭାବୀ ସୁଲତାନ୍ ବଲ୍‍ବନ୍ ନିଜର ସୈନ୍ୟବାହିନୀ ସହ ରଣଥମ୍ଭୌର ଅକ୍ତିଆର କରିବାର ଅସଫଳ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ । ଶେଷରେ ୧୨୫୯ ମସିହାରେ ଜୟତ୍ରସିଂହ ଚୌହାନଙ୍କଠାରୁ ବଳପୂର୍ବକ ଅକ୍ତିଆର କରିଥିଲେ । ଜୟତ୍ରସିଂହଙ୍କ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଶକ୍ତିଦେବ ୧୨୮୩ ମସିହାରେ ରାଜା ହେବା ପରେ ରଣଥମ୍ଭୌର ପୁନରକ୍ତିଆର କଲେ ଓ ନିଜ ସାମ୍ରାଜ୍ୟକୁ ଆହୁରି ବଢ଼ାଇ ପାରିଥିଲେ । ୧୨୯୦-୯୧ ମସିହାରେ ସୁଲତାନ୍ ଜଲାଲୁଦ୍ଦିନ୍ ଫିରୋଜ୍ ଖିଲିଜି ଅଳ୍ପ ସମୟ ପାଇଁ ଏହି ଦୁର୍ଗକୁ ଅଧିକାର କରିନେଇଥିଲେ । ୧୨୯୯ ମସିହାରେ ସୁଲତାନ୍ ଅଲାଉଦ୍ଦିନ୍ ଖିଲିଜିଙ୍କ ଜଣେ ବିରୋଧୀ ସେନାପତି ମହମ୍ମଦ ଶାହ ରଣଥମ୍ଭୌରର ତତ୍କାଳୀନ ରାଜା ହମ୍ମିରଦେବଙ୍କ ଶରଣାଗତ ହୋଇଥିଲେ । ରାଜା ଅଲାଉଦ୍ଦିନଙ୍କୁ ନିଜ ଶରଣାଗତକୁ ହସ୍ତାନ୍ତର କରିବାକୁ ମନା କରିଦେବାରୁ ସୁଲତାନ୍ ଯୁଦ୍ଧ ଘୋଷଣା କଲେ ଓ ୧୩୦୧ ମସିହାରେ ରଣଥମ୍ଭୌର ଅକ୍ତିଆର କରିନେଲେ । 

ହାଡ଼ା ଶାସନକାଳରେ ରଣଥମ୍ଭୌର
ଜୟପୁର ରାଜ୍ୟ ଅଧୀନରେ ରଣଥମ୍ଭୌର
ମେୱାର୍ ଶାସନକାଳରେ ରଣଥମ୍ଭୌର
ଚୌହାନ ଶାସନକାଳରେ ରଣଥମ୍ଭୌର