ଭାରତ ଓ ନେପାଳରେ ଅନେକ ସଂରକ୍ଷଣ ପଦକ୍ଷେପ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଛି । ସଂରକ୍ଷିତ ଅଞ୍ଚଳ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଉଛି ଓ ପ୍ରଜନନ କେନ୍ଦ୍ରରୁ କୁମ୍ଭୀର ଆଣି ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ଛଡ଼ାଯାଉଛି । କିନ୍ତୁ ପ୍ରଜନନ କେନ୍ଦ୍ରରୁ କୁମ୍ଭୀରଆଣି ପ୍ରାକୃତିକ ପରିବେଶରେ ଛାଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ କୁମ୍ଭୀରଙ୍କ ସଂଖ୍ୟାରେ ବିଶେଷ ବୃଦ୍ଧି ହେଉନାହିଁ । ଯୁବ ଥଣ୍ଟିଆ କୁମ୍ଭୀରମାନଙ୍କୁ ନୂତନ ଓ କଷ୍ଟମୟ ପରିବେଶରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ ବି କୌଣସି ଲାଭ ମିଳିଲା ନାହିଁ । ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଯୋଗୁଁ ଏହି ସବୁ ପଦକ୍ଷେପ ସଫଳ ହୋଇପାରୁନାହିଁ । ଘଡ଼ିଆଳ ରହିଲେ ନଦୀରେ ମାଛ କମ୍ ହୋଇଯିବା ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଜୀବିକାରେ ବିଘ୍ନ ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିବାରୁ ସେମାନଙ୍କ ତରଫରୁ ଆଶାନୁରୂପ ସମର୍ଥନ ମିଳେନାହିଁ । ଏହା ଛଡ଼ା ଏମାନଙ୍କ ରହିବା ସ୍ଥାନର ନିରୀକ୍ଷଣ ତଥା ଏମାନଙ୍କ ଖାପ ଖୁଆଇବା ପ୍ରବୃତ୍ତି, ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ ଇତ୍ୟାଦି ବିଷୟରେ ସବିଶେଷ ଗବେଷଣା ହେଉନାହିଁ ।

ସଂଯୁକ୍ତରାଷ୍ଟ୍ର ବିକାଶ କୋଶ (United Nations Development Fund) ଓ ଖାଦ୍ୟ ଓ କୃଷି ସଂଗଠନ (Food and Agriculture Organization)ଙ୍କ ସହାୟତାରେ ଭାରତ ସରକାର ୧୯୭୫ ମସିହାରେ "ପ୍ରୋଜେକ୍ଟ କ୍ରୋକୋଡାଇଲ୍" ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ । ଏହି ପ୍ରକଳ୍ପ କ୍ରମେ ପ୍ରଜନନ କେନ୍ଦ୍ରରେ ବହୁ ସଂଖ୍ୟକ ଥଣ୍ଟିଆ କୁମ୍ଭୀର ଜନ୍ମ କରାଗଲା ଓ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେତେକଙ୍କୁ ନେଇ କମି ଆସୁଥିବା କୁମ୍ଭୀର ସଂଖ୍ୟା ବଢ଼ାଇବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ପ୍ରାକୃତିକ ଅଧିବାସରେ ଛଡ଼ାଗଲା । କୁମ୍ଭୀର ଅଣ୍ଡା କମିଗଲେ ନେପାଳଠାରୁ ଭାରତ ସରକାର କୁମ୍ଭୀର ଅଣ୍ଡା ଅଣାଇ କୁମ୍ଭୀର ସଂଖ୍ୟା ବଢ଼ାଇବା ଦିଗରେ ଯତ୍ନଶୀଳ ହେଲେ । ଜର୍ମାନୀର ଫ୍ରାଂକ୍‍ଫର୍ଟ୍‍ ଚିଡ଼ିଆଖାନାରୁ ଏକ ଅଣ୍ଡିରା ଥଣ୍ଟିଆ କୁମ୍ଭୀରକୁ ଆକାଶ ମାର୍ଗରେ ଭାରତ ଅଣାଯାଇଥିଲା । ୧୯୭୫ରୁ ୧୯୮୨ ମସିହା ମଧ୍ୟରେ ୧୬ଟି କୁମ୍ଭୀର ପୁନରୁଦ୍ଧାର କେନ୍ଦ୍ର ଓ ୫ଟି କୁମ୍ଭୀର ଅଭୟାରଣ୍ୟ ସ୍ଥାପନା କରାଯାଇଥିଲା । ଜାତୀୟ ଚମ୍ବଲ ଅଭୟାରଣ୍ୟ ଓ କଟର୍ଣ୍ଣିଆଘାଟ ଅଭୟାରଣ୍ୟ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ । ୨୦୦୪ ମସିହା ବେଳକୁ ୧୨୦୦୦ ଥଣ୍ଟିଆ ଅଣ୍ଡାରୁ ଶିଶୁ କୁମ୍ଭୀରଙ୍କ ଜନ୍ମ କରି ସେମାନେ ୧ ମିଟର୍ ଲମ୍ବା ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଜନନ କେନ୍ଦ୍ରରେ ରଖାଯାଉଥିଲା ଓ ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରାକୃତିକ ବାସସ୍ଥାନରେ ଛଡାହୋଇଛି । ୧୯୯୧ ମସିହାରେ ଅର୍ଥାଭାବ ଯୋଗୁଁ ଏହି ପ୍ରକଳ୍ପ କାମ ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିଲା । ୧୯୯୭-୧୯୯୮ ମସିହାରେ ଚମ୍ବଲ ଅଭୟାରଣ୍ୟରେ ୧୨୦୦ ଥଣ୍ଟିଆ ଓ ୭୫ଟି କୁମ୍ଭୀର ବସା ଠାବ କରାଗଲା । କିନ୍ତୁ ୧୯୯୯ରୁ ୨୦୦୩ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ସର୍ବେକ୍ଷଣ କରାଯାଇନଥିଲା ।

୨୦୧୦ ମସିହା ଡିସେମ୍ବର ମାସରେ ରୋମୁଲସ୍ ହ୍ୱିଟେକର୍‍ଙ୍କ ସହିତ ଭାରତର ତତ୍କାଳୀନ ପରିବେଶ ଓ ଜଙ୍ଗଲ ମନ୍ତ୍ରୀ ଜୟରାମ ରମେଶ ମାନ୍ଦ୍ରାଜ୍ କୁମ୍ଭୀର ବ୍ୟାଂକ୍ ପରିଦର୍ଶନରେ ଯାଇଥିଲେ । ସେଠାରେ ସେ ଜାତୀୟ ତ୍ରି-ରାଜ୍ୟ ଚମ୍ବଲ ଅଭୟାରଣ୍ୟ ପରିଚାଳନା ଓ ସହଯୋଗ ସମିତିର ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ । ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶ, ରାଜସ୍ଥାନ ଓ ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶରେ ପ୍ରବାହିତ ଚମ୍ବଲ ନଦୀର ୧୬୦୦ ବର୍ଗ କି.ମି. ଅଞ୍ଚଳରେ ଓ ଜାତୀୟ ଚମ୍ବଲ ଅଭୟାରଣ୍ୟରେ ଥଣ୍ଟିଆ କୁମ୍ଭୀରମାନଙ୍କ ସଂରକ୍ଷଣ ଏହାର ମୂଳ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା । ଏହି ସମିତିରେ ତିନି ରାଜ୍ୟର ଜଳସମ୍ବଳ ମନ୍ତ୍ରାଳୟର ପ୍ରତିନିଧି, ଜଳସେଚନ ଓ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ବିଭାଗର ପ୍ରତିନିଧି, ଭାରତୀୟ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ସଂସ୍ଥାର ପ୍ରତିନିଧି, ମାନ୍ଦ୍ରାଜ୍ କୁମ୍ଭୀର ବ୍ୟାଂକ୍‍ର ପ୍ରତିନିଧି, ଘଡ଼ିଆଳ ସଂରକ୍ଷଣ ସଂସ୍ଥା, ୱଲ୍ଡୱାଇଡ୍ ଫଣ୍ଡ୍ ଫର୍ ନେଚର୍ ଓ ବିଭିନ୍ନ ବନବିଭାଗ ଅଧିକାରୀ ସଦସ୍ୟ ଭାବେ ରହିଛନ୍ତି । ଥଣ୍ଟିଆ କୁମ୍ଭୀର ତଥା ସେମାନଙ୍କ ବାସସ୍ଥାନର ସୁରକ୍ଷା, ଥଣ୍ଟିଆ କୁମ୍ଭୀରଙ୍କ ପରିସ୍ଥିତିକ ବ୍ୟବହାର ବିଷୟରେ ଅଧିକ ଗବେଷଣା ଓ ନଦୀକୂଳିଆ ଚାଷୀ, ମାଛଧରାଳୀଙ୍କ ଜୀବିକା ଓ ଆୟ ଇତ୍ୟାଦି ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିବା ପାଇଁ ଯୋଜନା ତିଆରି କରାଗଲା । ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷରେ ଏହି ପ୍ରକଳ୍ପ ପାଇଁ ‘Integrated Development of Wildlife Habitats’ ନାମକ ଅନ୍ୟ ଏକ ଯୋଜନା ଭିତ୍ତିରେ ୫-୮ କୋଟି ବ୍ୟୟବରାଦ କରାଯିବା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇଥିଲା ।

ସଂରକ୍ଷଣ
କ୍ରମ ବିବର୍ତ୍ତନ
ସ୍ଥାନୀୟ ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ପଦକ୍ଷେପ
ବିପଦ