କର୍ଣ୍ଣାଟକ ରାଜ୍ୟର ବନ୍ୟଜନ୍ତୁଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ଏହି ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନର ଲକ୍ଷ୍ୟ ।

ନାଗାରହୋଳେରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ହିଂସ୍ର ମାଂସାସୀ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମହାବଳ ବାଘ, କଲରାପତରିଆ ବାଘ, ବଳିଆ କୁକୁର, ଭାଲୁ, ହେଟା ବାଘ ଇତ୍ୟାଦି ପ୍ରମୁଖ । ନାଗାରହୋଳେର ତୃଣଭୋଜୀ ସମାଜରେ ପ୍ରମୁଖ ଜୀବମାନ ହେଲେ ଚିତଲ୍ ହରିଣ, ସମ୍ବର ହରିଣ, କୁଟୁରା, ଚଉଶିଂଘା ହରିଣ, ବନ୍ୟ ଗୟଳ, ବାର୍‍ହା ଓ ହାତୀ । ନାଗାରହୋଳେ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନରେ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତୀୟ ବନ୍ୟ ଗୟଳଙ୍କୁ ବହୁ ସଂଖ୍ୟାରେ ଦେଖିହେବ । ସୁନ୍ଦର ସବୁଜ ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଘଞ୍ଚ ବାଉଁଶ ବୁଦାମାନ ରହିଥିବାରୁ ନାଗାରହୋଳେ ଜଙ୍ଗଲରେ ହାତୀ ବହୁସଂଖ୍ୟାରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଅନ୍ତି । ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତୀୟ ଜଙ୍ଗଲରେ ହାତୀଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ପ୍ରାୟ ୬୫୦୦ ଅଟେ ଓ ତାହାର ଏକ ବଡ଼ ଅଂଶ ପଶ୍ଚିମଘାଟ ପର୍ବତକୁ ଲାଗି କେରଳ, ତାମିଲନାଡ଼ୁ ଓ କର୍ଣ୍ଣାଟକରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଏହି ବିଶାଳ ଜଙ୍ଗଲମାନଙ୍କରେ ବସବାସ କରନ୍ତି । ନାଗାରହୋଳେରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଥିବା ଅନ୍ୟ କିଛି ସ୍ତନ୍ୟପାୟୀ ପ୍ରଜାତି ହେଲେ : ହନୁ ମାଙ୍କଡ଼, କଟାସ, ସ୍ଲେଣ୍ଡର୍ ଲୋରିସ୍ ("Loris tadigradus"), ବଣଭୁଆ, ନେଉଳ, ୟୁରୋପୀୟ ଓଧ, ଉଡ଼ନ୍ତା ଗୁଣ୍ଡୁଚି ମୂଷା, ବୋନ୍ନେଟ୍ ମାଙ୍କଡ଼, ବଡ଼ ମାଲାବାର୍ ଗୁଣ୍ଡୁଚି ମୂଷା, ଝିଙ୍କ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଶିଆଳ, ଠେକୁଆ, ବଜ୍ରକାପ୍ତା ଇତ୍ୟାଦି । ନାଗାରହୋଳେ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନରେ ୨୫୦ରୁ ଅଧିକ ପ୍ରଜାତିର ପକ୍ଷୀ ବାସ କରନ୍ତି । କବିନୀ ନଦୀକୂଳରେ ପାଣିକୁକୁଡ଼ା ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାନ୍ତି । ବିଭିନ୍ନ ଶିକାରୀ ପକ୍ଷୀ, ଜଳବାସୀ ପକ୍ଷୀ ଓ ବୃକ୍ଷବାସୀ ପକ୍ଷୀ ଏଠାରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳନ୍ତି । 

ମହାବଳ ବାଘ, ବନ୍ୟ ଗୟଳ, ହାତୀ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନରେ ବହୁ ସଂଖ୍ୟାରେ ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର ହୁଅନ୍ତି । ଡଃ କୋଟା ଉଲ୍ଲାସ କାରନ୍ଥଙ୍କଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିବା ଏକ ଶୌଧ ଅନୁସାରେ ନାଗାରହୋଳେ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନରେ ଉତ୍ତମ ଅନୁପାତରେ ମହାବଳ ବାଘ, କଲରାପତରିଆ ବାଘ ଓ ବଳିଆ କୁକୁର ଏହି ତିନି ମୁଖ୍ୟ ମାଂସାସୀ ଜୀବ ରହିଛନ୍ତି । 

ନାଗାରହୋଳେ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ମଧ୍ୟରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଶିଆଳ, ପାଉଁଶିଆ ନେଉଳ, ଭାଲୁ, ହେଟା ବାଘ, ଚିତଲ୍ ହରିଣ, ସମ୍ବର ହରିଣ, କୁଟୁରା, ଚଉଶିଂଘା ହରିଣ ଓ ବାର୍‍ହା ମଧ୍ୟ ବହୁ ସଂଖ୍ୟାରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି ।

ପାମ୍ ସିଭେଟ୍, ମାଟିଆ ନେଉଳ, ପଟାଦାଗ ନେଉଳ, ଭାରତୀୟ ଠେକୁଆ, କସ୍ତୁରୀ ମୃଗ, ଉଡ଼ନ୍ତା ଗୁଣ୍ଡୁଚି ମୂଷା, ଝିଙ୍କ, ହନୁ ମାଙ୍କଡ଼, ବଜ୍ରକାପ୍ତା ପରି ଅନ୍ୟ ସ୍ତନ୍ୟପାୟୀ ମଧ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ସଂଖ୍ୟାରେ ରହିଛନ୍ତି ।
ଏଠାରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ସରୀସୃପଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗୋମୁହାଁ କୁମ୍ଭୀର, ସାଧାରଣ ମୂଷାଖିଆ ସାପ, ଲାଉଡଙ୍କିଆ ସାପ ("Ahaetulla nasutus"), ରଣା ସାପ, ବାଉଁଶ ବୁଦା ବୋଡ଼ା ସାପ ("Trimeresurus gramineus"), ରସେଲ୍ ବୋଡ଼ା ସାପ ("Daboia russellii"), ଚିଟି ସାପ ("Bangarus caeruleus"), ଅଜଗର ସାପ ("Python molurus"), ଗୋଧି ("Varanus bengalensis") ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ବେଙ୍ଗ ("Bufo melanostictus") ଇତ୍ୟାଦି ଉଲ୍ଲେଖଯୋଗ୍ୟ ।

ନାଗାରହୋଳେ ଜଙ୍ଗଲକୁ କର୍ଣ୍ଣାଟକର ଏକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପକ୍ଷୀ ଅଧିବାସ ରୂପେ ପରିଗଣିତ କରାଯାଏ । ଏଠାରେ ୨୭୦ରୁ ଅଧିକ ପ୍ରଜାତିର ପକ୍ଷୀ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଅନ୍ତି । ବାୟୋମ୍-୧୦ (ଭାରତୀୟ ଉପମହାଦ୍ୱୀପ କ୍ରାନ୍ତୀୟ ଆର୍ଦ୍ର ଅରଣ୍ୟ)ର ୧୫ରୁ ୭ ଓ ବାୟୋମ୍-୧୧ (ଭାରତୀୟ-ମାଳୟ କ୍ରାନ୍ତୀୟ ଶୁଷ୍କ ବଳୟ)ର ୫୯ରୁ ୨୧ଟି ପକ୍ଷୀ ପ୍ରଜାତି ଏହି ଜଙ୍ଗଲରେ ଦେଖାଯାଇଛନ୍ତି ।


ନାଗାରହୋଳେରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା କୀଟପତଙ୍ଗଙ୍କ ବିଷୟରେ ବିଭିନ୍ନ ଗବେଷଣା କରାଯାଇଛି । ନାଗାରହୋଳେ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ମଧ୍ୟରେ ୯୬ ପ୍ରଜାତିର ଗୋବର ପୋକ ଓ ୬୦ ପ୍ରଜାତିର ପିମ୍ପୁଡ଼ି ଦେଖାଯାଇଛନ୍ତି । ଭାରତର ଏକ ବିରଳ ପିମ୍ପୁଡ଼ି ପ୍ରଜାତି ଡିଆଁମରା ପିମ୍ପୁଡ଼ି (Harpegnathos saltator) ନାଗାରହୋଳେରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଛି । ଉଡ଼ୁଥିବା ପୋକଙ୍କୁ ଖାଇବା ପାଇଁ ଏହି ପିମ୍ପୁଡ଼ି କିଛି ଇଞ୍ଚ୍ ଉଚ୍ଚ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଡେଇଁପାରେ । ବିଭିନ୍ନ ବିରଳ ଓ ସାଧାରଣ ପ୍ରଜାତିର ଗୋବରା ପୋକ, ଊଈଖିଆ ପିମ୍ପୁଡ଼ି ପ୍ରଭୃତି କୀଟ ମଧ୍ୟ ଏହି ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିବ ।

ବିପଦ ଓ ସଂରକ୍ଷଣ ପଦକ୍ଷେପ
ଜଳବାୟୁ
ଆଖାପାଖି ଗାଁଗଣ୍ଡା ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥା
ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ