ગુજરાતી સાહિત્યના સુવર્ણકાળ તરીકે ઓળખાતા આ યુગમાં કવિતા, નાટક, નવલકથા, નિબંધ અને ચરિત્ર સાહિત્યપ્રકારો સંપૂર્ણ રીતે ખીલી ઉઠ્યા. આ યુગના સાહિત્યકારો સુધારક યુગમાં કેટલાક અંશે થયેલા પશ્ચિમના આંધળા અનુકરણ અને સમાજની શેષ રહેલી વિકૃતિઓ વચ્ચે રહી અને સર્જન કરી રહ્યા હતા. રાજકીય પટલ પર અંગ્રેજો સામે ચળવળની શરુઆત, પાશ્ચાત્ય કેળવણી સુવ્યવસ્થિત રીતે સ્થાપન અને તેના આધારે પ્રાચીન વૈદિક ગ્રંથોનું અધ્યયન અને સાંસ્કૃતિક પુનરુત્થાનના વિવિધ હેતૂઓ માટે પ્રયત્નો થઈ રહ્યા હતા. વિવિધ વિદેશી સાહિત્યની અસર પણ ભારત પર પ્રબળ થવા લાગી હતી. આ બધા પરિબળોને કારણે ગુજરાતમાં પણ વિવિધ સંસ્કૃતિઓ વિષે જાણકારી ધરાવતો વર્ગ ઉભો થયો હતો અને તેથી તે પ્રકારનું સાહિત્ય સર્જન થવા લાગ્યું.

આ યુગના મુખ્ય સર્જક ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠી ગણાય છે. તેમના સર્જનોમાં તત્ત્વજ્ઞાન અને બુદ્ધપ્રધાનતા રહેલ છે. ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠી એ ગુજરાતી સાહિત્યના મંત્રમુગ્ધ કરી દેનાર નવલકથાકાર છે અને તેમની નવલકથા "સરસ્વતીચંદ્ર" સમગ્ર ગુજરાતી સાહિત્યના શ્રેષ્ઠ સર્જનોમાંની એક છે. સરસ્વતીચંદ્ર ચાર ભાગમાં વહેંચાયેલ મહાકથા છે જેમાં પ્રેમકથા, કુટુંબ અને પરિવાર મૂલ્યો, સમકાલીન રાજકીય પરિસ્થિતિ, તત્ત્વજ્ઞાન અને લોકકલ્યાણ જેવા વૈવિધ્યતા સભર મૂલ્યો વણેલા છે. તે અગાઉના સમયગાળાઓની જેમ ઐતિહાસિક અથવા ધાર્મિક વિષયના સ્થાને કેન્દ્રમાં વાસ્તવિક જીવનનું નિરુપણ કરતી પ્રથમ નવલકથા છે. તેમણે સંસ્કૃત ભાષામાં પણ સર્જનો કર્યાં છે. તેમના અન્ય નોંધપાત્ર સર્જનોમાં સ્નેહમુદ્રા, સાક્ષરજીવન, અધ્યાત્મજીવન અને તેમની પોતાની રોજનીશી છે.

આ ગાળામાં જ્યારે ગોવર્ધનરામ અને મણિલાલ નભુભાઈ દ્વિવેદી આર્યસંસ્કૃતિના ઉજળા પ્રકરણો તરફ લોકોનું ધ્યાન દોરતા હતા ત્યારે નરસિંહરાવ દિવેટીયા અને રમણભાઈ નીલકંઠ પાશ્ચાત્ય સંસ્કૃતિનો આધાર લઈ અને સમાજની ગંભીર ટીકાઓ વડે સુધારા તરફ લોકોને લઈ જતા હતા. નરસિંહરાવ દિવેટીયાએ કવિતા, વિવેચન, ભાષાશાસ્ત્ર અને સ્મૃતિચિત્રો જેવા સાહિત્યપ્રકારો ખેડ્યા. "સ્મરણ સંહિતા", "કુસુમમાળા", "હ્રદયવીણા", "નૂપુરઝંકાર" અને "બુદ્ધ ચરિત" જેવા સર્જનો આપ્યાં. તેમણે અંગ્રેજી ભાષામાં પણ વિવિધ સર્જનો કર્યાં. રમણભાઈ નીલકંઠ તર્કભર્યા અને લાગણીમિશ્રિત સર્જનો માટે જાણીતા છે. તેમણે નાટકો, નવલકથા અને વિવેચનના ક્ષેત્રોનું ખેડાણ કર્યું છે. તેમની કૃતિ "ભદ્રંભદ્ર" ગુજરાતી સાહિત્યની પ્રથમ હાસ્યરસપ્રધાન નવલકથા છે. તેમણે "રાઇનો પર્વત", "હાસ્યમંદિર" અને "ધર્મ અને સમાજ" નામક સર્જનો આપ્યાં છે.

મણિશંકર રત્નજી ભટ્ટ અથવા કવિ કાન્તએ મુખ્યત્ત્વે કાવ્યોનું સર્જન કર્યું હતું જેમાં ઉર્મિકાવ્યો અને ખંડકાવ્યો મુખ્ય છે. તેમના ગદ્યસર્જનમાં સમકાલીન કવિ કલાપી સાથેનો પત્રવ્યવહાર, નિબંધ, નાટકો અને ભાષાંતરોનું સર્જન મુખ્ય છે. મુખ્ય સર્જનોમાં "પૂર્વાલાપ", "દેવયાની", "અતિજ્ઞાન", "વસંત વિજય" અને "ચાક્રવક મિથુન" ગણાય છે. સુરસિંહજી તખ્તસિંહજી ગોહિલ અથવા કલાપી એ ગુજરાતી સાહિત્યના સૌથી સંવેદનશીલ કવિ તરીકે ઓળખાય છે. તેમની પ્રકૃતિની સંવેદનશીલતા તેમની કૃતિઓમાં સ્પષ્ટ રીતે જણાઈ આવે છે. તેમના અંગત જીવનના પ્રસંગો તેમના સર્જનો પર પ્રભાવી અસર જન્માવે છે અને તેઓના સર્જનમાં રંગદર્શીતા, કૌતુકપ્રિયતા, કરુણતા અને પ્રેમભાવના મૂલ્યો પ્રમુખ છે. કલાપીએ ઉર્મિકાવ્યો, ખંડકાવ્યો, ગઝલો અને મહાકાવ્યનું સર્જન કર્યું છે, તેમણે "કાશ્મીરનો પ્રવાસ", "માલા અને મુદ્રિકા" અને "નારીહ્રદય" જેવી ગદ્યકૃતિઓનું સર્જન કર્યું છે. ફારસી ભાષાની લઢણ અને પ્રવાહિતા ગુજરાતીમાં દાખલ કરી અને ગઝલ સાહિત્યપ્રકારને લોકપ્રિય બનાવવાનું શ્રેય તેમને આપવામાં આવે છે.

ગુજરાતી સાહિત્યના આ સમયગાળાના ન્હાનાલાલ એક મુખ્ય કવિ ગણાય છે. તેમણે લઘુ ઉર્મિકાવ્યો, ખંડકાવ્યો, ચિત્રકાવ્યો, મહાકાવ્યો, રાસ, ભજન, પદ અને છંદોબદ્ધ તેમજ અછાંદાસ સર્જનો કર્યા છે. તેમના કાવ્યોમાં પ્રેમ, પ્રકૃતિ, પ્રભુભક્તિ, રાજભક્તિ, રાષ્ટ્રભક્તિ, પિતૃ અને રાષ્ટ્રપૂજા મુખ્ય વિષયો છે. તેમની અપદ્ય ગદ્યની શૈલી અનોખી છે. ન્હાનાલાલે ગદ્યમાં નાટકો, નવલકથા, વાર્તાસંગ્રહ અને ચરિત્રોનું સર્જન કર્યું છે. તેમના મુખ્ય સર્જનો "વસંતોત્સવ", "ચિત્રદર્શન" નામના કાવ્યસંગ્રહ, "કુરુક્ષેત્ર" નામક મહાકાવ્ય અને "ઇન્દુકુમાર", "જયાજયન્ત", "વિશ્વ ગીતા", "સંઘમિત્રા" અને "જગતપ્રેરણા" જેવા નાટકો છે.

આ સિવાય આ યુગમાં ખુશાલદાસ બોટાદકર, આનંદશંકર ધ્રુવ, મણિલાલ દ્વિવેદી જેવા સર્જકોનું નોંધપાત્ર યોગદાન છે. દરેક યુગમાં પ્રગતિ પામી રહેલા પારસી લેખકોની શ્રેણીઓમાં વધુ એક સોપાન ઉમેરતા અરદેશર ખબરદાર પંડિત યુગમાં સ્થાન પામતા કવિ છે. સાહિત્ય ક્ષેત્રમાં વિવિધ યોગદાનોમાં સાહિત્યનો ઈતિહાસ આપનાર ડાહ્યાભાઈ દેરાસરી, તત્ત્વ ચિંતન અને ધર્મને સાંકળતા સર્જનો આપનાર સંતકવિ શ્રીમદ્ રાજચંદ્ર અને વિજ્ઞાનક્ષેત્રને લોકપ્રિય બનાવવા ગ્રંથમાળા "શ્રી સયાજી જ્ઞાનમંજૂષા"નું સર્જન કરનાર ત્રિભુવનદાસ ગજ્જર અને યુવા લેખકો માટે માસિકની સ્થાપના કરનાર હાજી મહમ્મદ અલારખિયા આ યુગને સ્થાપિત સર્જકો દ્વારા અપાયેલ ઊંડાણને સાથે સાથે વ્યાપમાં પણ વધારો કરે છે.

અન્ય કવિઓ
પંડિત યુગ અથવા ગોવર્ધન યુગ (૧૮૮૫-૧૯૧૫)
મધ્યકાલીન સાહિત્ય
પ્રાચીન સાહિત્ય