આ સમયગાળામાં મહાત્મા ગાંધી અને ગુજરાત વિદ્યાપીઠ તમામ સાહિત્યિક પ્રવૃત્તિઓનું કેન્દ્ર બન્યા. તે ગાળામાં ગાંધીવાદી વિચારધારાનો જન્મ થયો અને સાહિત્યમાં ભારતીયકરણ અને સાદગી જેવા મૂલ્યોનો ઉમેરો થયો. નવલકથા, નવલિકા, રોજનીશી, પત્રલેખન, નાટક, નિબંધલેખન, ટીકા, જીવનચરિત્ર, પ્રવાસવર્ણન અને અન્ય તમામ પ્રકારના પદ્યનું ગુજરાતી ભાષામાં પ્રચુર માત્રામાં સર્જન થયું.

આધુનિક ગુજરાતી ગદ્યને મુખ્યધારામાં લાવનાર નર્મદ હતા પરંતુ કનૈયાલાલ મુનશી અને મહાત્મા ગાંધીએ તેમને નવા યુગમાં ટોચ પર પહોંચાડી દીધું. ગાંધીની આત્મકથા "સત્યના પ્રયોગો અથવા આત્મકથા", "દક્ષિણ આફ્રિકાનો સત્યાગ્રહ", "હિંદ સ્વરાજ" અને "સર્વોદય" તેમના શ્રેષ્ઠ સર્જનો માનવામાં આવે છે. "સર્વોદય"માં તેમણે નિબંધ સ્વરુપે પોતાના અર્થશાસ્ત્ર પરના વિચારને વ્યક્ત કર્યો. તેમણે શાકાહાર, ભોજન અને સ્વાસ્થ્ય, ધર્મ, સામાજિક સુધાર વગેરે વિષયો પર મોટા પ્રમાણમાં સર્જન કર્યું છે. તેઓ લેખન સાહિત્યિક દૃષ્ટિથી નહી પરંતુ લોકશિક્ષણ અર્થે કરતા હતા અને તેમની ભાષા સામાન્ય માનવી આસાનીથી સમજી શકે તે પ્રકારની હતી. ગાંધીજીના સાહિત્યક્ષેત્રના યોગદાનો પહેલાં ગુજરાતી નવલકથાઓમાં કેન્દ્રીય વિષય ઉપલા અને મધ્યમ વર્ગના પરિવારો, નાયકપદ પર સમાજના આગેવાન પ્રકારના પાત્રો, સંયુક્ત હિંદુ કુટુંબના પ્રશ્નો, દેશી રાજ્યનું રાજકારણ, સાક્ષર યુવાનો પ્રેમવ્યવહાર અને તત્ત્વજ્ઞાન હતા, જ્યારે કાવ્યોમાં પ્રકૃતિ, પ્રણય, પ્રભુભક્તિ, દાંપત્ય અને દેશભક્તિ મુખ્ય લક્ષણો હતાં. ગાંધીજીએ સૌપ્રથમ વખત દલિત, પતિત, ગ્રામીણ, શ્રમજીવી, અસ્પૃશ્યનો ભોગ બનેલા સમાજવર્ગને કેન્દ્રિત વિષયો ગુજરાતી સાહિત્યમાં આગળ લાવ્યા.

ગાંધીએ પ્રચુર માત્રામાં અનેકવિધ સર્જનો કરેલાં છે. તેઓએ દાયકાઓ સુધી અનેક સમાચારપત્રો અને સામયિકોનું સંપાદન એક કરતાં વધુ ભાષામાં કરેલું છે જેમાં "હરિજન", "ઈન્ડિયન ઓપિનિયન", "યંગ ઇન્ડિયા" અને "નવજીવન" મુખ્ય છે. સાહિત્યસર્જન તેમના જીવનનું પ્રાથમિક સર્જનક્ષેત્ર ન હોવા છતાં તેમણે કરેલા સર્જનોની સંખ્યા, તેમની ગુણવત્તાને અને તેમનામાંથી પ્રેરણા મેળવી અને સાહિત્યસર્જન કરનાર સર્જકોને કારણે આ યુગ ગાંધી યુગ બની રહ્યો.

આ જ યુગના એક અનોખા ગુજરાતી સાહિત્યના સર્જક કાકા કાલેલકર છે જેમની માતૃભાષા મરાઠી હોવા છતાં ગુજરાતી પરના તેમના કાબૂને કારણે ગાંધીજી એમને 'સવાઈ ગુજરાતી' કહેતા. તેમણે નિબંધલેખનમાં અનેકવિધ વિષયો પર મોટાપ્રમાણમાં સર્જન કર્યું છે. આ સિવાય તેમણે પત્રલેખન, પ્રવાસવર્ણન, જીવનચરિત્ર, અનુવાદ અને સંપાદન જેવા સાહિત્યપ્રકારોમાં સર્જન કર્યાં છે. કિશોરલાલ મશરૂવાળા, સ્વામી આનંદ, નારાયણ દેસાઈ અને મહાદેવભાઈ દેસાઈ પર ગાંધીજીના સાહિત્યસર્જનનો મોટો પ્રભાવ હતો અને તેમણે પણ આ પ્રકારના જ વિષયો અને સાહિત્યપ્રકારો પર એકબીજાથી અનોખું અને ચડિયાતું યોગદાન આપ્યું.

આ ગાળામાં કનૈયાલાલ મુનશી સૌથી પ્રતિભાશાળી સર્જક ગણાય અને સમકાલીન સાહિત્યના સૌથી લવચીક લેખક ગણાય છે. તેમના દળદાર સર્જનોમાં નાટકો, નિંબધલેખન, નવલિકા, નવલકથા અને અનુવાદ મુખ્ય છે. તેમની વિખ્યાત નવલકથાઓમાં "પાટણની પ્રભુતા", "ગુજરાતનો નાથ", "જય સોમનાથ", "પૃથવીવલ્લભ", "ભગવાન પરશુરામ" અને "તપસ્વીની" છે. ધૂમકેતુ ઉપનામ ધારણ કરીને ગૌરીશંકર ગોવર્ધનરામ જોશીએ નવલિકા લેખનને સર્વોચ્ચ સ્તર પર પહોંચાડ્યું એમ ગણી શકાય. તેમની નવલિકાઓ હિંદી અને અંગ્રેજીમાં અનુવાદ પામી અને પ્રકાશિત થઈ છે.

૧૯૪૦ના દાયકામાં સમગ્ર દેશમાં સામ્યવાદી વિચારો વાળા ગદ્યનો ઉદભવ થયો અને તેમાં ગુજરાતી સાહિત્ય પણ સામેલ હતું. મેઘાણી, ભોગીલાલ ગાંધી, સ્વપ્તસ્થએ જ્ઞાતિવાદ અને ધાર્મિક ટકરાવો પર સર્જનો કર્યાં. ગુજરાતી સાહિત્યના સૌથી અનોખા સર્જક તરીકે ઝવેરચંદ મેઘાણીએ આ સમયગાળામાં લોકસાહિત્યને મુખ્ય સાહિત્યધારામાં તેમના સર્જનો વડે લાવી દીધું હતું. તેમણે માત્ર સર્જન જ નહિ પરંતુ લોકસાહિત્યમાં સંશોધન કરેલું છે અને મોટાપ્રમાણમાં વિલુપ્ત થઈ રહેલા આ સાહિત્યને લેખિત રીતે નોંધ્યુ છે. આ સિવાય તેમણે કવિતાઓનું પણ મોટા પ્રમાણમાં સર્જન કર્યું છે જેમાં દેશભક્તિ, શૌર્યરસ અને સામ્યવાદી વિચારો મુખ્ય છે.

સમય સાથે પ્રબળ બનતી જતી સ્વતંત્રતાની ચળવળ અને સામાજિક ન્યાયની ભાવનાને ઉમાશંકર જોષી, સુંદરમ્, સ્નેહરશ્મિ અને સુંદરજી બેટાઇની કવિતાઓમાં જોઈ શકાય છે. તેમાં તત્કાલીન સામાજિક સંરચના, સ્વતંત્રની ચળવળ અને મહાત્મા ગાંધી જેવા વિષયો કેન્દ્રમાં છે. ઉમાશંકર જોશીએ રવિન્દ્રનાથ ટાગોરના સર્જનોમાંથી પ્રેરણા લઈ અને તેમના સર્જનો તે શૈલીથી રચ્યા અને ગુજરાતી સાહિત્યને સમૃદ્ધ બનાવ્યું. તેમની બે કવિતાઓ પ્રાચીન અને મહાપ્રસ્થાન આ શૈલીના શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે. તેમની કવિતા નિશિત પણ નોંધપાત્ર છે. આ સિવાય પદ્યક્ષેત્રે કૃષ્ણલાલ શ્રીધરાણી, હરિશ્ચન્દ્ર ભટ્ટ અને મનસુખલાલ ઝવેરી જેવા કવિઓએ નોંધપાત્ર યોગદાનો કર્યાં. આ ગાળામાં જ જાપાની કાવ્યપ્રકાર હાઈકુ અને સોનેટ જેવા કાવ્યપ્રકારો પ્રથમ વખત ગુજરાતી સાહિત્યમાં પ્રવેશ્યા. નવલકથા ક્ષેત્રે રમણલાલ દેસાઈ, પન્નાલાલ પટેલ, મનુભાઈ પંચોળી અને ઇશ્વર પેટલીકર મુખ્ય સર્જનકર્તાઓ છે જેમણે આ યુગના મૂલ્યો આ સાહિત્યપ્રકારમાં પ્રચલિત કર્યાં. વિવેચનક્ષેત્રે રામનારાયણ પાઠક, નવલરામ ત્રિવેદી અને રસિકલાલ પરીખને મુખ્ય યોગદાન કર્તા માનવામાં આવે છે.

સમય સાથે સમાજમાં સ્ત્રીઓનું સ્તર ઉચું આવતાં, આ ગાળામાં સ્ત્રીલેખકો પ્રથમ વખત ગુજરાતી સાહિત્યમાં નોંધપાત્ર સર્જન કરે છે. વિદ્યાગૌરી નીલકંઠ, શારદાગૌરી મહેતા, હંસાબહેન મહેતા અને લીલાવતી મુનશી તેમાં મુખ્ય છે. તેઓએ મુખ્યત્ત્વે નાટકો, રેખાચિત્રો, બાલસાહિત્ય, ભાષાંતર અને પદ્યાનુવાદ ક્ષેત્રોમાં ધર્મ, સમાજજીવન અને ઐતિહાસિક વિષયોને કેન્દ્રમાં રાખીને સર્જન કર્યાં.

અર્વાચીન સાહિત્ય (૧૮૫૦-હાલ સુધી)
ગાંધી યુગ (૧૯૧૫-૧૯૪૦)
નરસિંહ યુગ (ઈસ ૧૪૫૦ થી ૧૮૫૦)
પ્રાચીન સાહિત્ય