પૂર્વ પાકિસ્તાનમાં એક સ્વતંત્રતા ચળવળ ફાટી નીકળી જેને પાકિસ્તાની સેનાઓએ નિષ્ઠુર રીતે કચડી નાખી. તેમની સાથે મોટા પાયે અત્યાચાર થવાને કારણે, હજારો બંગાળીઓએ પાડોશી દેશ ભારતમાં શરણ લીધી અને ત્યાં શરણાર્થીઓની મોટી કટોકટી થઈ. 1971ના શરૂઆતમાં, ભારતે બંગાળીઓના બળવાને પૂરું સમર્થન આપવાની ઘોષણા કરી, જેને મુકિત વાહીની તરીકે જાણીતું છે, અને ભારતીય એજન્ટો વ્યાપકપણે આ રૂપાંતરની ક્રિયાનિતીમાં મદદ કરવા માટે સંડોવાયેલા હતા.

20 નવેમ્બર 1971ના રોજ, ભારતીય ભૂમિ સેનાએ 14 પંજાબ બટાલીયન અને 45 અશ્વદળને ગરીબપૂર, કે જે વહાત્મક રીતે પૂર્વ પાકિસ્તાન સાથે ભારતની સરહદ પાસે આવેલું મહત્વનું નગર છે, ત્યાં જ મોકલ્યા અને સફળતાપૂર્વક તેનો કબજો કરી લીધો. બીજા દિવસે, ભારત અને પાકિસ્તાન સેનાના વચ્ચે વધુ અથડામણ થઈ. બંગાળી બળવામાં ભારતની વધતી સંડોવણીની સંચેતતાના કારણે, પાકિસ્તાન વાયુ સેનાએ (પીએએફ) 3 ડિસેમ્બરે પૂર્વ પાકિસ્તાન સાથેની ભારતીય સરહદ પર ભારતીય લશ્કરના સ્થાનો પર પોતાની રીતે જ હુમલો શરૂ કર્યો. જો કે હવાઈ હુમલા તેના ધારેલા હેતુઓને પૂરા કરવામાં નિષ્ફળ રહ્યા અને ભારતને તે જ દિવસે મોટાપાયાનું યુદ્ધ થવાની ઘોષણા કરવાનું કારણ આપ્યું. મધરાત સુધીમાં ભારતીય ભૂમિ સેનાએ ભારતીય વાયુ સેના સાથે પૂર્વ પાકિસ્તામાંના મુખ્ય લશ્કરી અતિક્રમણ શરૂ કર્યું. ભારતીય ભૂમિ સેનાએ પૂર્વીય છેડા પરની ઘણી લડાઈઓ પર વિજય પ્રાપ્ત કર્યો જેમાં હિલીની લડાઈનો પણ સમાવેશ થયો, જે એક માત્ર સ્થાન હતું જ્યાંથી પાકિસ્તાની સેના પ્રતિકાર કરવા સક્ષમ હતી. ભારતની વહેલી સફળતાઓનો શ્રેય જે ઝડપથી અને સરળતાથી ભારતીય સશસ્ત્ર વિભાગ સમગ્ર પૂર્વ પાકિસ્તાન તરફ જઈ રહ્યા હતા તેને જાય છે.

પાકિસ્તાને વળતો હુમલો ભારત સામે પશ્ચિમ યુદ્ધ સ્થળ પર કર્યો. 4 ડિસેમ્બર 1971 એ ભારતના પંજાબ રેજીમેન્ટના 23 માં બટાલિયન કંપનીએ રામગઢ, રાજસ્થાન નજીક પાકિસ્તાની સેનાની 51 મી ઈન્ફેન્ટ્રી વિભાગની હલચલની ભાળ મેળવી અને તેણે અધ વચ્ચે રોકી. જે લોંગેવાલાની લડાઈમાં પરીણ્મ્યું તે દરમિયાન એ કંપની ભલે વધારે સંખ્યામાં હતી છતાં પણ જ્યાં સુધી ભારતીય વાયુ સેનાએ તેના લડાકુઓને આદેશ આપી પાકિસ્તાની ટેન્કોને વ્યસ્ત રાખ્યા ત્યાં સુધી પાકિસ્તાનીઓને રોકી ન શકી હતી. જ્યારે યુદ્ધનો અંત થયો ત્યાં સુધીમાં 34 પાકિસ્તાની ટેન્કો અને 50 યુદ્ધ જહાજોનો કયાં તો વિનાશ થઈ ગયો હતો અથવા તો નકામા કરી દેવાયા હતા. લગભગ 200 પાકિસ્તાની ટુકડીઓ યુદ્ધ દરમિયાન મૃત્યુ પામી હતી જ્યારે માત્ર બે જ ભારતીય જવાનોએ તેમનો જીવ ગુમાવ્યો હતો. પાકિસ્તાને પશ્ચિમી યુદ્ધ સ્થળ પર બીજી મોટી હાર ભોગવી, બસંતરની લડાઈ દરમિયાન, જે 4 થી 16 ડિસેમ્બર સુધી લડાયું હતું. યુદ્ધના અંત સુધીમાં, લગભગ 66 પાકિસ્તાની ટેન્કો નાશ પામી અને 40 કરતાં વધારેને કબજે કરી લેવાયા હતા. જેની સામે, પાકિસ્તાની સેનાએ માત્ર 11 ભારતીય ટેન્કોનો નાશ કરવામાં સફળ રહી હતી. પશ્ચિમી યુદ્ધ સ્થળ પરના ઘણા પાકિસ્તાની આક્રમણોમાંથી એક પણ તેમના માટે હકીકત સાબિત ન કરી શકયું. ડિસેમ્બર 16 સુધીમાં, પાકિસ્તાને સારા પ્રમાણમાં બંને પૂર્વી અને પશ્ચિમી યુદ્ધ સ્થળ પાસે પ્રદેશો ગુમાવ્યા.

બસંતર યુદ્ધના પરિણામના એક દિવસ પછી, લે. જનરલ જે.એસ.અરોરાના હુકમ હેઠળ, ભારતીય ભૂમિ સેનાના ત્રણ જવાનો, જેઓએ પૂર્વ પાકિસ્તાનમાં આક્રમણ કર્યું હતું, ઢાકામાં દાખલ થઇને અને પાકિસ્તાનની સેનાને 16 ડિસેમ્બર 1971ના રોજ શરણે થવા મજબૂર કર્યા. પાકિસ્તાનના લે. જનરલ એ.એ.કે. નાઈઝીએ શરણે થયાના કાયદાકીય કાગળ પર સહી કર્યા પછી, ભારતે 90,000થી વધારે પાકિસ્તાની યુદ્ધના કેદીઓને કબજે કરી લીધા. શરણે થવાની કાયદાકીય કાગળના સહી કરવાના સમયે 9,000 પાકિસ્તાની સૈનિકો યુદ્ધમાં મૃત્યુ પામ્યા, જ્યારે ભારતને માત્ર 2500 યુદ્ધ સંબંધિત મૃત્યુનું નુકસાન થયું. ઉપરાંત, પાકિસ્તાને યુદ્ધ દરમિયાન ભારતના 80 ટેન્કોની સરખામણીમાં 200 ટેન્કોને ગુમાવી. 

197રમાં, બે દેશો વચ્ચે શિમલા કરાર પર સહી કરવામાં આવ્યો અને પાછો તણાવ વધવા લાગ્યો. જો કે, રાજનૈતિક તણાવો અચાનક ફાટી નીકળવાના પ્રસંગ બનતા હતા જેની પરાકાષ્ઠાના કારણે બંને બાજુએ લશ્કરી જાગૃતતા વધી જતી હતી.

પાયદળ રેજીમેન્ટસ
1971નું ભારત-પાકિસ્તાન યુદ્ધ
સંઘર્ષ અને લશ્કરી કાર્યો
કમાન્ડ્સ