આયરિશ ભાષા (ગૅઈલ્જ) આયર્લૅન્ડના સમગ્ર ટાપુની દેશજ ભાષા છે. એ ભાષા 17મી સદીના અલ્સ્ટર પ્લાન્ટેશન્સ પહેલાં આજનું જે ઉત્તરી આયર્લૅન્ડ છે તેમાં બધે જ સત્તાવાર રીતે બોલવામાં આવતી હતી. સમગ્ર ઉત્તરી આયર્લૅન્ડ મોટા ભાગની જગ્યાઓનાં નામ મૂળ ગેલિકની ઍંગ્લિકરણ આવૃત્તિ છે. આ ગેલિક જગ્યાઓનાં નામોમાં હજારો લેનો, રસ્તા, કસબા, શહેરો, ગામડાં અને તેનાં બધાં જ આધુનિક શહેરોનો સમાવેશ થાય છે. દાખલા તરીકે બૅલફાસ્ટ શહેરનું નામ "બિઅલ ફેઈરસ્તે" માંથી અપભ્રંશ થયું છે, શાનકિલ એ "સિઅન સિલ" અને લોઘ નીઘ એ "લોચ ન્ઈથાચ(Loch nEathach)" ની ઍંગ્લિકરણ આવૃત્તિ છે.

ઉત્તરી આયર્લૅન્ડમાં આયરિશ ભાષા લાંબા સમય સુધી આયરિશ રાષ્ટ્રવાદ સાથે જોડાયેલી રહી. ભાષાને સમાન વારસારૂપે જોવામાં આવતી અને તે 19મી શતાબ્દીમાં અનેક મહત્ત્વના પ્રોટેસ્ટન્ટ પ્રજાસત્તાકવાદીઓ તથા પ્રોટેસ્ટન્ટ સંઘવાદીઓ માટે ખરેખર લાગણીનો વિષય બની રહી. આયર્લૅન્ડના ટાપુમાં ત્રણ મુખ્ય બોલીઓ છે – અલ્સ્ટર, મન્સ્ટર તથા કોન્નાશ્ટ. દરેક બોલીના બોલનારા બીજા માટે સમજવા મુશ્કેલ બની જાય છે. ઉત્તરી આયર્લૅન્ડમાં બોલનારા અલ્સ્ટર બોલી બોલે છે.

20મી સદીના શરૂઆતનાં વર્ષોમાં, આખા આયર્લૅન્ડમાં ભાષા રાજકીય ફુટબૉલ બની ગઈ, કારણ કે પ્રજાસત્તાકવાદી સક્રિય કાર્યકરો તેની સાથે વધુ ને વધુ સંકળાતા ગયા. 20મી સદીમાં ભાષા સંઘવાદીઓની આંખોમાં રાજકીય અંત લાવવા માટે વધુ ને વધુ ધ્રુવીકૃત થતી ગઈ અને એ સમુદાયમાં ઘણા બધા લોકો આ બાબતે સિન ફેઈનને દોષ દેવા લાગ્યા. આયર્લૅન્ડના વિભાજન પછી, નવા ઉત્તરી આયર્લૅન્ડની શિક્ષણ પદ્ધતિમાં ભાષાને મોટા ભાગે બહિષ્કૃત કરવામાં આવી. તે માટે એવી દલીલ દેવામાં આવી કે અંગ્રેજી ભાષાનો પ્રમુખતાથી ઉપયોગ ટ્રબ્લ્સમાં વધારો કરવામાં સહાયક બની શકે.

કેટલીક સ્થાનિક ડિસ્ટ્રિક્ટ કાઉન્સિલોએ શેરીઓનાં દ્વિભાષી નામો (ઈંગ્લિશ/આયરિશ)નો કાનૂની મુદ્દો ઉઠાવ્યો, પ્રમુખતયા કૅથલિક/રાષ્ટ્રવાદી/પ્રજાસત્તાક જિલ્લાઓમાં એક તરફી, તે સંઘવાદીઓ દ્વારા 'ઠંડું કારણ' ઉત્પન્ન કરવા માટે સમજવામાં આવ્યું હોઈ શકે અને ખરેખર તે આંતર સમુદાયના સારા સંબંધો પ્રોત્સાહિત કરવામાં સહાયરૂપ ન બની શકે. જો કે યુનાઈટેડ કિંગડ્મની અંદરના બીજા દેશો જેવા કે વેલ્સ અને સ્કૉટલૅન્ડ ક્રમશઃ વેલ્શ અને સ્કૉટ ગેલિક જેવી ભાષાઓની દ્વિભાષી નિશાનીઓનો ઉપયોગ આનંદપૂર્વક કરે છે. તેને લીધે, ઉત્તરી આયર્લૅન્ડમાં રાષ્ટ્રવાદીઓ આ બાબતે સમાનતા માટે દલીલ કરે છે. ઉત્તરી આયર્લૅન્ડમાં 2001ની જનગણનાની પ્રતિક્રિયામાં જનસંખ્યાના 10% લોકોએ "આયરિશના થોડા જ્ઞાન"નો દાવો કર્યો છે, 4.7% લોકો આયરિશ બોલી, વાંચી, લખી અને સમજી શકે છે. જનગણનાના ભાગરૂપે એ પૂછવામાં આવ્યું ન હતું, ચૂંટણીમાં 1% ઉત્તર આપનારાઓએ કહ્યું કે તેઓ તેને ઘરમાં તેમની મુખ્ય ભાષા રૂપે બોલે છે. જાહેર વિચાર-વિમર્શ પછી નિર્ણય લેવામાં આવ્યો કે આ વખતે આયરિશ ભાષા માટે કોઈ વિશિષ્ટ ખરડો દાખલ ન કરવો, તેમ છતાં (સ્વ-પસંદગીના) 75% પ્રતિક્રિયા આપનારાઓ જણાવે છે કે તેઓ આ પ્રકારનો કાયદો બનાવવાની તરફેણમાં છે.

અલ્સ્ટર આયરિશ અથવા ડોનેગલ આયરિશ, એ બોલી છે જે સ્કૉટ ગેલિકની સૌથી વધુ નજીક છે. બોલીના કેટલાક શબ્દો અને વાક્યાંશો સ્કૉટ ગેલિક સાથે મળતા આવે છે. પૂર્વ અલ્સ્ટરની બોલીઓ- રાથલિન ટાપુની અને ઍન્ટ્રિમની ગ્લેન્સ- સ્કૉટિશ ગેલિક બોલી સાથે ખૂબ સમાનતા ધરાવતી હતી, જે રાથલિન ટાપુથી સૌથી નજીક સ્કૉટલૅન્ડના ભાગ, ઍર્ગાઈલમાં પહેલાં બોલવામાં આવતી હતી. અલ્સ્ટર ગેલિક એ ભૌગોલિક અને ભાષાકીય બન્ને દૃષ્ટિએ, ગેલિકની સૌથી કેન્દ્રીય બોલી છે, જે એક જમાનામાં છેક આયર્લૅન્ડના દક્ષિણ છેડાથી શરૂ કરીને સ્કૉટલૅન્ડના ઉત્તરી ભાગ સુધી ફેલાયેલા, ગેલિક બોલનારા વિશાળ વિશ્વની બોલી હતી.
20મી સદીના પ્રારંભમાં, અનેક પુનરુત્થાનવાદીઓએ તરફેણ પામતી હતી તે મન્સ્ટર આયરિશનું સ્થાન, 1960ના દાયકામાં કૉન્નાશ્ટ આયરિશે લીધું, જે હવે આયર્લૅન્ડમાં ઘણા લોકોની પસંદગીની બોલી છે. આયરિશના અનેક યુવાન બોલનારા હવે આયરિશ-લૅંગ્વેજ બ્રોડકાસ્ટિંગ(TG4)ના વિસ્તરણ અને બોલીઓની વિવિધતાના પરિચયને કારણે બોલીઓ સાથે ઓછી મૂંઝવણ અનુભવે છે. તેમાં લિખિત આયરિશ બાબતે થોડી સમસ્યાઓ છે, કારણ કે આયરિશ સરકાર દ્વારા જોડણી અને વ્યાકરણને પ્રમાણભૂત કરી દેવામાં આવ્યાં છે, જેમાં ધારણા હતી કે વિવિધ બોલીઓનાં સ્વરૂપો વચ્ચે સમાધાન પ્રતિબિંબિત થાય. તેમ છતાં, અલ્સ્ટર આયરિશ બોલનારાને લાગે છે કે અલ્સ્ટર સ્વરૂપો સામાન્યરૂપે માનદંડ દ્વારા સંમતિસૂચક નથી બનતા.

ઉત્તરી આયર્લૅન્ડમાં બધા જ આયરિશ શીખનારા ભાષાના આ સ્વરૂપનો ઉપયોગ કરે છે. અલ્સ્ટર આયરિશમાં સ્વ-સૂચના અભ્યાસક્રમોમાં હવે "નાઉ યૂ આર ટોકિંગ(Now You’re Talking)" અને "તુસ મેઈથ(Tús maith)" સામેલ છે.
લેખક સીમસ ઓ સર્ચેઘે, એક વખત 1953માં આયર્લૅન્ડમાં આયરિશ ભાષા માટે "કૅઈઘદીન(Caighdeán)" અથવા "માનદંડ" નિર્ધારિત કરવા માટે આયરિશ સરકારના પ્રયત્નોને ચેતવણી આપી હતી, ત્યારે તેણે લખ્યું હતું કે જે ઊભું થશે તે "Gaedhilg nach mbéidh suim againn inntí mar nár fhás sí go nádúrtha as an teangaidh a thug Gaedhil go hÉirinn" (ગેલિક ભાષા શીખવામાં અમને કોઈ રસ નથી, કારણ કે ગૅઈલ્સ દ્વારા આયર્લૅન્ડમાં લાવવામાં આવેલી ભાષામાંથી તેનો વિકાસ કુદરતી રીતે થયો નથી.)
અલ્સ્ટર આયરિશ બોલી સમગ્ર વિસ્તારમાં ઐતિહાસિક નવ અલ્સ્ટર કાઉન્ટીમાં બોલાય છે, ખાસ કરીને ડોનેગલ કાઉન્ટીના ગૅઈલટૅક્ટ પ્રદેશમાં અને વેસ્ટ બેલાસ્ટ કાઉન્ટીના માં. મેયો આયરિશનું ડોનેગલ આયરિશ સાથે મજબૂત બંધન છે.

ધર્મ
જનસંખ્યાની દૃષ્ટિએ ઉત્તરી આયર્લૅન્ડ
આયરિશ
ઇતિહાસ