વિશિષ્ટ આધ્યાત્મિક અથવા દાર્શનિક અવસ્થાઓ પ્રત્યે પ્રેરિત થવાના મહાત્મય અથવા આવી અવસ્થાઓનું સાંકેતિક રીતે નિરૂપણ કરવાના ઉદ્દેશથી જનસમુદાયમાં ભારતીય કલાનો ઉદ્ગમ થયો. કપિલ વાત્સ્યાયનના મતાનુસાર, "ક્લાસિકલ ભારતીય વાસ્તુશાસ્ત્ર, શિલ્પશાસ્ત્ર, ચિત્ર, સાહિત્ય ("કાવ્ય" ), સંગીત અને નૃત્યમાં પોતપોતાના સંબંધિત માધ્યમોએ અનુકૂલન કરેલા પોતાના નિયમોનો વિકાસ થયો પરંતુ તે તમામમાં માત્ર ભારતીય સામાજિક દાર્શનિક માનસની અંતનિર્હિત આધ્યાત્મિક માન્યતાઓનું જ નહીં, પરંતુ જેના દ્વારા સંકેત અને આધ્યાત્મિક અવસ્થાના સંબંધો જેના દ્વારા સંકેત અને આધ્યાત્મિક અવસ્થાના સંબંધો જેના દ્વારા વિસ્તૃત રીતે ઘડવામાં આવતી હોય તેવી પ્રણાલીઓનું પણ આદાનપ્રદાન થતું રહેતું."

ભારતીય નાટય અને સાહિત્યના ચોક્કસ સંબંધનો શબ્દ "રસ" સામાન્યરીતે રચયિતાએ તૈયાર કરેલી કૃતિમાં ભાવરસનો અને ’ભાવુક શ્રોતા’ અથવા "સહૃદય" દ્વારા ચિદાનંદના સંદર્ભમાં પ્રયોજાય છે. કાલિદાસ જેવા કવિઓ પૂર્ણ વિકસિત સૌંદર્યલક્ષી પધ્ધતિથી વિકસેલા રસ પ્રત્યે ધ્યાન રાખતા. સમકાલીન ભારતમાં પણ "રસ" ના વાચ્યાર્થમાં વપરાતા શબ્દ “રસ” નો ઉપયોગ ફિલ્મોમાં રસાત્મક અનુભૂતિઓનું વર્ણન કરવા માટે વ્યવહાર રીતે થાય છે; “મસાલા મિકસ” માં લોકપ્રિય હિન્દી સિનેમા ફિલ્મો દર્શાવવામાં આવે છે એવી કે જેમાં સંતુલિત ભાવરસ પીરસવામાં આવે છે અને દર્શકો તેનું ભાવમાધુર્ય માણતા હોય છે.

રસસિધ્ધાંત ભરત મુનિ રચિત કૃતિ નાટયશાસ્ત્ર ("નાટય" નો અર્થ "નાટક" અને "શાસ્ત્ર" નો અર્થ "નું વિજ્ઞાન") એ સંસ્કૃત ગ્રંથથી શરૂ થઈને વિકસ્યો છે જેમાં દેવો એ એવી ઘોષણા કરે છે કે નાટક “પાંચમો વેદ” છે કારણ કે સતત પતન પામતા યુગને ધાર્મિક શિક્ષણના શ્રેષ્ઠ રૂપ તરીકે તે સૌથી વધુ અનૂકૂળ છે. નાટયશાસ્ત્રની રચનાના સમય વિષે પ્લેટો અને એરિસ્ટોટલથી શરૂ કરીને સાતમી સદીના વિદ્વાનોમાં વિવાદ પ્રવર્તે છે. નાટયશાસ્ત્રના પ્રકરણો છ અને સાતમાં રસની સૌંદર્યલક્ષી સંકલ્પનાઓ અને તેના સંલગ્ન ભાવોનું નિરૂપણ કરે છે જે પોતે જ સમગ્ર રીતે એક સ્વતંત્ર કૃતિ તરીકે છે. આઠ રસો અને સંલગ્ન ભાવોને નામ આપવામાં આવ્યા છે અને પ્રસ્તુતિને રસદાર બનાવીને આનંદને સમૃધ્ધ બનાવવામાં આવે છે: રસ અને સ્વાદનો એવો આનંદ છે જે ઘટકોના યોગ્ય નિર્માણ અને ઘટકોની ગુણવત્તામાંથી નિષ્પન્ન થાય છે. સૈદ્ધાંતિક જ્ઞાનમાં, રસ ખરેખર શું છે, તેની ચર્ચા કરવામાં નથી આવી અને નાટયશાસ્ત્રના સુગઠિત શબ્દો મુજબ, તેમાં મૂળ લેખક(કો)ની ચોક્કસ સૂઝ તે સ્પષ્ટ રીતે જાણી શકાય તેમ નથી.

રસના સિદ્ધાંતોનો વિકાસ કાશ્મીરી સૌંદર્યશાસ્ત્ર આનંવવર્ધનની કાવ્યશાસ્ત્ર પરની શિષ્ટકૃતિ ધ્વન્યલોક થયો છે, જેમાં નવ રસોનો પરીચય આપવામાં આવ્યો છે, શાંત રસને નિશ્ચિત રીતે શાન્તા("શાંતિ" )ની ધાર્મિક અનુભૂતિ જે તેના ભાવ એટલે કે સાંસારિક આનંદના ઉદ્વેગમાંથી ઉદ્ભવે છે તેવું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે આ ગ્રંથનો મૂળ ઉદ્દેશ શબ્દ, વાકય અથવા સમગ્ર કૃતિ સહિત પ્રાથમિક રીતે સંસ્કૃત સ્વરૂપમાં "રસ ધ્વનિ" ના અસ્તિત્વ માટે સબળ બનાવીને વાસ્તવિક જગતની ભાવઅવસ્થા અથવા ભાવને “ઈગિત” કરીને "ધ્વનિ" અથવા કાવ્યાત્મક વ્યંજનોની સાહિત્યિક સંકલ્પનાને શુદ્ધ બનાવવાનો છે, પરંતુ રસલક્ષી ભેદનો જ આભાર માનવો ઘટે કે ભાવુક શ્રોતા કે દર્શક રસને એટલે કે કરુણાંતિકા, વીરરસ અથવા શૃંગારસના રસાસ્વાદને માણે છે.

9મી-10મી સદીમાં "કાશ્મીરના અદ્વૈત શૈવવાદી" (અથવા "કાશ્મીર શૈવવાદી") તરીકે વિખ્યાત ધર્મપરંપરાના સ્વામી અને સૌંદર્યવેતા અભિવનગુપ્તે ધવન્યલોક પરની પોતાની સ્વતંત્ર ટિપ્પણીઓમાં રસના સિદ્ધાંતોને સર્વોચ્ચ સ્થાને મૂકયા છે, ધવન્યલોક-લોકાના (જેનો અનુવાદ ઈન્ગાલ્સ, મેસન અને પટવર્ધને સને-1992માં કર્યો છે) અને નાટયશાસ્ત્ર પરના તેના વિવરણ અભિનવભારતીનો અનુવાદ નોલી અને મેસન અને પટવર્ધન કરેલો છે. અભિનવગુપ્ત સૌ પ્રથમ વખત રસની ટેકનિકલ વ્યાખ્યા આપે છે, રસ એટલે નાટકના ભાવપ્રધાન ધ્વનિથી આચ્છાદિત સ્વ અથવા આત્માનો સર્વવ્યાપી પરમાનંદ છે. શાંતિ-રસ રસોના સમુચ્ચયનો જ એક સમાન સભ્ય છે પણ તે સૌંદર્યલક્ષી પરમ આનંદના સૌથી વધુ સ્પષ્ટરૂપ બનવામાં તે જ સમયે વિશિષ્ટતા ધરાવે છે. અભિનવગુપ્ત તેને રત્નજડિત હારની દોરીથી સમૃધ્ધ બનાવે છે; રત્નજડિત હારની દોરી મોટાભાગના લોકો માટે વધુ આકર્ષક ન બની શકે, પણ અન્ય આઠ રસોનો રત્નોને હારના સ્વરૂપમાં માણવા માટે તે દોરીનું કામ કરે છે. રસનો આસ્વાદ અને તેમાં ખાસ કરીને, શાંત રસનો આસ્વાદ યોગીઓ દ્વારા અનુભૂત સાક્ષાત્કારના પરમાનંદની સમાન કયારેય ગણવામાં નથી આવતો.

ચાઈનીઝ સૌંદર્ય શાસ્ત્ર
ભારતીય સૌંદર્ય શાસ્ત્ર
સૌંદર્ય લક્ષી નીતિશાસ્ત્ર
કલાનું મૂલ્ય