શુદ્ધ,અદ્વૈત 'શ્રેષ્ઠ મન'નો નિર્વાણ તરીકેનો વિચારમાં અમુક મહાયાન/તાંત્રિક પાઠોમાં મળી શકે છે. સંપુટ' ,ઉદાહરણ માટે,દર્શાવેલ છે: વાસના અને ભાવોની અશુદ્ધિઓ દ્વારા અપ્રદૂષિત,કોઇ દ્વૈત દ્રષ્ટિકોણથી ન ઘેરાયેલ,આ શ્રેષ્ઠ મન ખરેખર શ્રેષ્ઠ નિર્વાણ છે.'

અમુક મહાયાન પરંપરાઓ બુદ્ધને લગભગ દસ્તાવેજી શબ્દોમાં જુએ છે, તેના દેખીતા લક્ષણોને નિર્વાણની સ્થિતિ પરથી કરેલ કલ્પના તરીકે. પ્રોફેસર એટીન લેમોટ મુજબ,બૌદ્ધો હંમેશા અને બધો સમય નિર્વાણમાં હોય છે, અને તેમનુ પોતાનુ દૈહિક પ્રદર્શન અને તેમની બૌદ્ધિક કારકિર્દી અંતે ભ્રામક છે. લેમોટ બૌદ્ધો વિશે લખે છે:
‘તેમનો જન્મ થાય છે,બોધ મેળવે છે,ધર્મનુ ફરતુ ચક્ર ગોઠવે છે,અને નિર્વાણમાં પ્રવેશ કરે છે. જોકે,આ બધા ફક્ત ભ્રમ છે બુદ્ધનો દેખાવ અસ્તિત્વ,સમય અને વિનાશની ગેરહાજરી છે;તેમનુ નિર્વાણ એ સત્ય છે કે તેઓ હંમેશા અને બધો સમય નિર્વાણમાં હોય છે.

અમુક મહાયાન સૂત્રો આગળ જઇને નિર્વાણની પ્રકૃતિનુ જ પાત્રાલેક્હન કરવા પ્રયત્ન કરે છે. મહાયાન મહાપરિનિર્વાણ સૂત્ર, જેમાં તેના મુખ્ય વિષયોમાંનો એક ખાસ કરીને નિર્વાણનું ક્ષેત્ર કે "ધાતુ" છે જેમાં બુદ્ધે નિર્વાણ માટે અગત્યના ચાર તત્વો કહ્યા છે. તેમાંનું એક છે ‘સ્વ’ ("આત્મન" ), જેને બુદ્ધનાં અસ્તિત્વને ટકાવી રાખવા તરીકે સમજવામાં આવેલ છે. આ મહાયાન પર લખતા નિર્વાણને સમજતા, વિલિયમ એડવર્ડ સૂધીલ અને લેવિસ હોડસ વિધાન કરે છે: 
‘નિર્વાણ સૂત્ર ઇન્દ્રિયાતીત ક્ષેત્રમાં સ્થિરતાનાં પ્રાચીન વિચારો, આનંદ, વ્યક્તિત્વ, શુદ્ધતા નિર્વાણ હોવાનો દાવો કરે છે. મહાયાન જાહેર કરે છે કે હીનયાન,ઇન્દ્રિયાતીત ક્ષેત્રમાં વ્યક્તિત્વનો અસ્વીકાર કરીને,બુદ્ધના અસ્તિત્વનો અસ્વીકાર કરે છે. મહાયાનમાં, અંતિમ નિર્વાણ ઇન્દ્રિયાતીત છે, અને સંપૂર્ણ શબ્દ માટે પણ વપરાય છે.’

જ્યારે આ શાસ્ત્ર લખાયુ, ત્યારે નિર્વાણ અને બુદ્ધ વિષે સકારાત્મક વાતો કહેવાઇ ચુકી હતી. જ્યારે પૂર્વ બૌદ્ધ વિચારમાં નિર્વાણને સ્થિરતા,આનંદ, અને શુદ્ધતાથી બનેલ હોવાનું વિચારાય છે,તેને "હું છું" અભિગમની વિકાસ-ભૂમિને અટકાવવા તરીકે જોવાય છે, અને સ્વ-માયાની બધી શક્યતાથી પર છે. "મહાપરિનર્વાણ સૂત્ર" , એક લાંબો અને સારી રીતે સંકલિત મહાયાન ગ્રંથ, બુદ્ધના "સ્વ" શબ્દના પ્રયોગને અ-બૌદ્ધ વૈરાગીઓને જીતવા માટે કર્યો હોવાનો સંદર્ભ આપે છે. તેમાંથી, તે આગળ ચાલે છે,: "બુદ્ધ-પ્રકૃતિ વાસ્તવમાં સ્વ નથી. સંવેદનશીલ વ્યક્તિઓ માટે[માર્ગદર્શક], હું એને સ્વ તરીકે વર્ણવું છું."

એક સંબંધિત પાઠ,રત્નગોત્રવિભાગ,સૂચવે છે કે તથાગતગર્ભની વિદ્યાનો આશય સંવેદનશીલ વ્યક્તિઓની ત્યાગ પર જીત માટેનો છે "જાત માટે મમતા" - અ-બૌદ્ધ વિદ્યા દ્વારા થતી પાંચ ક્ષતિઓમાંથી એક. યોઉરું વાંગ લંકાવતાર સૂત્રમાં સમાન ભાષા નોંધીને,લખે છે: " આ સંદર્ભ નોંધવો અગત્યનો છે. એ આપણને એવા તારણ પર આવતા રોકે છે કે તથાગતગર્ભનો કિસ્સો ફક્ત અન્ય કોઇ તત્ત્વમીમાંસાની કલ્પના જેવો જ છે." જોકે, અમુક લોકો આ વાંચન ખાસ કરીને મહાપરિનર્વાણ પર વાંધો ઉઠાવે છે, અને દાવો કરે છે કે બુદ્ધ બાદમાં આ સ્થાને સ્વની વાસ્તવિકતા વિષે પોતાની ટિપ્પણીઓને હકારાત્મક કરી નાખી,તેમ જાહેર કર્યુ કે તેઓ વાસ્તવમાં સ્વ છે.

'વિવિધ કારણો અને સ્થિતિઓને લીધે,મેં શિખવ્યું કે સ્વ એ સ્વથી મુક્ત છે,તો પણ સ્વનું સાચે જ અસ્તિત્વ છે,મેં શીખવ્યું કે જાત નથી, અને તેમ છતા તેમાં કશુ ખોટું નથી. બુદ્ધ-ધાતુ સ્વ વિનાની છે. જયારે તથાગત સ્વ ન હોવાનું શીખવે છે,એ શાશ્વતને લીધે છે. તથાગત સ્વ છે,અને તેની વિદ્યા કે સ્વ નથી તે તેઓએ પ્રાપ્ત નિપુણતા/સર્વોપરિતા[ઐશ્વર્ય]ને લીધે છે.'

નિર્વાણ સૂત્રમાં,બુદ્ધ કહે છે કે તેઓ હવે પહેલા અપ્રગટ ઉપદેશો (નિર્વાણ પરના સહિત) શીખવશે અને તેના પહેલાની અજાત પરની વિદ્યા એક ફક્ત એક અનુકૂળતા હતી. ડૉ. કોશો યમામોટો લખે છે: 

‘તેઓ કહે છે કે અજાત જે તેઓએ એક વાર શીખવેલ તે બીજુ કંઇ નહીં પણ અનુકૂળતા માટે છે તેઓ કહે છે કે તેઓ હવે અપ્રગટ વિદ્યા વિષે બોલવા તૈયાર છે. મનુષ્ય બદલાતા વિચારોને નિભાવી લે છે. તો તેઓ હવે નિર્વાણના હકારાત્મક ગુણો વિષે બોલશે, જે અન્ય કોઈ નહિ પણ શાશ્વત,આનંદ,અહં અને શુદ્ધતા છે.’

અમુક વિદ્વાનો મુજબ ,તથાગતગર્ભની પ્રકારના સૂત્રોમાં વપરાયેલ ભાષા લોકોને નિહીલવાદને ખોટા પ્રભાવને લેધે બૌદ્ધવાદથી દૂર થતા રોકવા માટે,સકારાત્મક ભાષાના ઉપયોગથી આનુષંગિક મૂળનાં પ્રાચીન બૌદ્ધ ઉપદેશો કહેવાનો એક પ્રયત્ન લાગે છે. ઉદાહરણ માટે,આમાંના અમુક સૂત્રોંમાં અજાતની વિદ્વત્તાની સંપૂર્ણતા એ સાચુ સ્વ હોવાનુ દર્શાવેલ છે; પથનું અંતિમ લક્ષ્યનું વર્ણન બાદમા સકારાત્મક ભાષાની એક શૃંખલા દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે જે ભારતીય તત્વજ્ઞાનમાં દ્વારા તત્વવાદી દાર્શનિકો દ્વારા પહેલા ઉપયોગમાં લેવાયેલ, પણ જે હવે નવા બૌદ્ધ શબ્દોમાં અસ્તિત્વ સફળતાથી બૌદ્ધ માર્ગ પૂર્ણ કરે છે તેનું વર્ણન કરવા પરિવર્તિત કરાયેલ હતું.

ડૉ. યમામોટો મુદ્દો દર્શાવે છે કે નિર્વાણનું આ ‘હકારાત્મક’ વર્ણન ધારેલ ઉચ્ચતર સ્વરૂપ નિર્વાણના – ‘મહા નિર્વાણ’ સાથે સંબંધિત છે. "નિર્વાણ સૂત્ર" નું પ્રકરણ 'ખૂબ સદ્‌ગુણી રાજા બોધિસત્વ' વિષે વાત કરતા, યમામોટો સ્વયં ગ્રંથને અવતરિત કરે છે: 'નિર્વાણ શું છે? ... વ્યક્તિને ભૂખ લાગી હોય અને થોડો આહાર લીધો હોય તેવી શાંતિ અને આનંદ મળે આ એવું છે.' . યમામોટો અવતરણ સાથે આગળ વધે છે,તેની પોતાની ટિપ્પણી ઉમેરે છે:

"‘પણ આવા નિર્વાણને “મહા નિર્વાણ” ન કહી શકાય". અને એ [એટલે કે બુદ્ધના નિર્વાણ વિષેનો નવો સાક્ષાત્કાર] goes on to dwell on “મહાન સ્વ”, “મહાન સ્વર્ગસુખ”, અને “મહાન શુદ્ધતા”,જેમાંના બધા,શાશ્વત સાથે, મહાન નિર્વાણની ચાર વિષેશતાઓની રચના કરે છે.’

અમુક વિદ્વાનો મુજબ,સંબંધિત સૂત્રોમાં અને ચર્ચિત "સ્વ" પ્રત્યક્ષ સ્વ દર્શાવતું નથી . તેને બદલે, એ શૂન્યતાનો સકારાત્મક ભાષા પ્રયોગ છે અને બૌદ્ધતા બૌદ્ધ આચરણોથી બૌદ્ધતાની અનુભૂતિને દર્શાવે છે. તે દ્રષ્ટિમાં,'તથાગતગર્ભ'/બુદ્ધ પ્રકૃતિ શીખવવાનો આશય સૈદ્ધાતિક કરતા ધાર્મિક છે.

જોકે, આ અર્થઘટન વિવાદાસ્પદ છે. બધા વિદ્વાનો એમાં સહભાગી નથી બનતાં. નિર્વાણ સૂત્ર અને સમાન ગ્રંથોમાં જોવા મળેલ તથાગતગર્ભઉપદેશની અલગ અલગ સમજો પર લખતા, ડૉ. જેમી હબર્ડ અમુક વિદ્વાનો આ તથાગતગર્ભમા દ્વૈતવાદ અને અદ્વૈતવાદ તરફના વલણને કઇ રીતે જુએ છે તેના પર પર ટિપ્પણી કરે છે[એક વલણ જેનુ જાપાની વિદ્વાન માત્સુમોટો અ-બૌદ્ધ તરીકે ખંડન કરે છે]. ડૉ. હબર્ડ કહે છે:

'માત્સુમોટો [વર્ણવે છે] તથાગતગર્ભ સાહિત્યમાં જોવા મળેલ અતિ સકારાત્મક ભાષા અને બોધની કારણદર્શક રચના અને આત્મન/બ્રહ્મન પરંપરામાં જોવા મળેલ પ્રત્યક્ષ અદ્વૈતવાદ વચ્ચેની સમાનતા તરફ ધ્યાન ખેચે છે. માત્સુમોટો, બેશક, આ સામ્યની નોંધ લેનાર ફક્ત એક જ નથી. તાકાસકી જીકીડો,ઉદાહરણ માટે,તથાગતગર્ભ પરંપરાના શ્રેષ્ઠ વિદ્વાન , તથાગતગર્ભના ઉપદેશમાં અને મહાયાનમાં સામાન્યપણે અદ્વૈતવાદ જુએ છે… તથાગતગર્ભ સાહિત્ય તેના અનુવાદ અને રત્નગોત્ર પર ટિપ્પણી માટૅ ઓબરમીલર આ પૂર્ણ અદ્વૈતવાદી વિચાર સાથે જોડાયા, જેને તેઓએ યોગ્ય રીતે "બૌદ્ધ અદ્વૈતવાદના નિર્દેશ” ઉપશીર્ષક આપ્યું… લેમોટ અને ફ્રૌવોલનરે તથાગતગર્ભ ઉપદેશનો માધ્યમિકાનો સીધો વિરોધ કરતા અને આત્મન/બ્રહ્મન પરિશ્રમના અદ્વૈતવાદ સાથે અમુક સમાનધર્મી વસ્તુને રજૂ કરતા જોયા, જ્યારે હજી અન્યો જેમકે નગાઓ, સેફોરત રુએગ, અને જોહ્નસ્ટન(રત્નગોત્રના સંપાદક) ફક્ત તેમની શંકાઓને વાચા આપતા કહે છે કે એ અદ્વૈતવાદનાં post-વેદિક સ્વરૂપો સમાન છે. વધુ એક છાવણી,દ્વારા યમાગુચી સુમુસુ અને તેના શિષ્ય ઓગવા ઇચીઓ, તથાગતગર્ભ વિચારને વેદિક વિચારના આશ્રય વિના દ્વારા શરતી કારણદર્શકતા અને શૂન્યતાની બૌદ્ધ પરંપરામાં સમાન રીતે મૂકીને સમજવા સક્ષમ છે, જે,બેશક, કોઇ પણ પ્રકારના અદ્વૈતવાદનો સંપૂર્ણ અસ્વીકાર કરે છે. સ્વાભાવિક રીતે,પ્રકૃતિ તથાગતગર્ભ અને બુદ્ધ-પ્રકૃતિ પરંપરાઓનો દ્વૈતવાદી કે અદ્વૈતવાદી હોવાનો પ્રશ્ન જટિલ છે.

ડૉ. હબર્ડ તથાગતગર્ભ ઉપદેશો પરના તેના અભ્યાસને સાથે આ શબ્દો સાથે સંક્ષેપિત કરે છે:

'તથાગતગર્ભના ઉપદેશ હંમેશા વિવાદાસ્પદ રહ્યા છે, એ મૂળભૂત રીતે સત્ય અને વિદ્વતા માટે તે હકારાત્મક અભિગમ ધરાવે છે,જેમાં વાસ્તવિકતાનું વર્ણન નકારાત્મક શબ્દો કે તેમાં જેની કમી છે કે રિક્ત છે તેમાં નહીં (સંન્યાસ વર્ણન, ખાસ કરીને વિદ્વતાના સંગ્રહ અને માધ્યમિકા શાળા) તેની બદલે એ જે છે તેને સકારાત્મક શબ્દોંમાં તેના (પ્રક્ષેપક વર્ણન, વઘુ લાક્ષણિક ભક્તિમય,તાંત્રિક, "મહાપરિનર્વાણ" અને "કમળ સૂત્ર" પરંપરાઓ, અને, અદ્વૈત શબ્દો રૂઢિચુસ્ત બ્રહ્મણિક પ્રણાલીઓની, નોંધ લેવી જોઇએ)'

પોલ વિલિયમ્સ મુજબ,તે જ રીતે આત્મન/બ્રહ્મન વિચારનો અદ્વૈતવાદ સમજાવેલ છે જયારે અ-બૌદ્ધ વૈરાગીઓને જીતવા માટેનાં એક પ્રયત્ન રૂપે નિર્વાણ સૂત્ર તેની સ્વ વિદ્યા રજૂ કરે છે આ મુદ્દે બૌદ્ધવાદ પર હિંદુ પ્રભાવ વિષેનો ઉલ્લેખ કરવાની ઇચ્છા થઇ શકે,પણ પ્રભાવ વિષે બોલવું છે લગભગ હંમેશા ખૂબ સરળ હોય છે... એમ કહીને કે,બેશક "મહાપરિનિર્વાણ-સૂત્ર" એક અર્થમાં સ્વયં હિંદુ પ્રભાવ કબૂલ કરે છે જયારે એ બુદ્ધ "સ્વ" શબ્દના પ્રયોગને અ-બૌદ્ધ વૈરાગીઓને જીતવા માટે કર્યો હોવાનો સંદર્ભ આપે છે. તો પણ,ખાસ કરીને આ મુદ્દે બૌદ્ધવાદ પર ઇન્દ્રિયાતીત અદ્વૈત વેદાંતના અહં-બ્રહ્મનને આવશ્યક પ્રભાવી વિચારવું ખોટુ ગણાશે. એ સ્પષ્ટ જ છે કે જાત એ હકીકતે "મહાપરિનિર્વાણ-સૂત્ર" નું અજાત છે જે અદ્વૈત બ્રહ્મન સાથે તુલનીય છે,અને તથાગતગર્ભ સૂત્રો ગૌડપદ(સાતમી સદી)થી પહેલાના છે,હિંદુ અદ્વૈત શાળાના સ્થાપક... 

સૂત્ર એ પણ કહે છે કે બુદ્ધ-પ્રકૃતિ હકીકતે અજાત છે,પણ બોલચાલની રીતમાં જાત કહેવાય છે.

"મહાપરિનર્વાણ સૂત્ર" માં,વ્યક્તિ માટે કઈક "હોવા" માટે ત્રણ પ્રકાર છે ;ભૂતકાળમાં હતું,વર્તમાનમાં છે,અને ભવિષ્યમાં હશે. તેના મુજબ"બધા પદાર્થોમાં બુદ્ધ-પ્રકૃતિ છે"નો અર્થ બધા પદાર્થો ભવિષ્યમાં બુદ્ધ બનશે એવો છે.. હકીકતે બુદ્ધ-પ્રકૃતિ સાથે હાલના સમયની વાસ્તવિકતા સરખાવતા (કે "સ્થિરતા વિના"),
કે ઘાસ અને વૃક્ષોને પણ મન અને દેહ હોય છે,ડોજન જોકે સ્પષ્ટપણે કહે છે કે: અમુક અર્થમાં અ-બૌદ્ધો પણ બુદ્ધ-પ્રકૃતિ ધરાવે છે. ડોજન માટે,કઈ પણ જુએ તે બુદ્ધ-પ્રકૃતિ છે, જયારે ચિનુલ દલીલ કરે છે કે તે અત્યારે ઘ્રાણ અને દ્રષ્ટિ વગેરે તરીકે દેહમાં છે. અગત્ય લંકાવતાર સૂત્ર મુજબ જે બધી ક્રિયાઓ બુદ્ધ-પ્રકૃતિની ક્રિયાઓ છે,તે તેમનું કારણ અને સમગ્ર કાર્મિક ભાગ્યનું મૂળ છે,

ઉપર દર્શાવ્યા મુજ્બ,જાપાની ઝેન ગુરુ, ડોજન,બુદ્ધ-પ્રકૃતિનો જુદો અર્થ કરે છે,જેમાં 'સંપૂર્ણ-અસ્તિત્વ' છે તે બુદ્ધ-પ્રકૃતિ તરીકે જોવાય છે, અને કંઈ પણ (નિર્જીવ વસ્તુઓ પણ) એમાંથી અલગ કે વિશિષ્ટ નથી. બુદ્ધ-પ્રકૃતિ બૌદ્ધતાની 'સંભાવના' માટે નથી,પણ એ જ બધા પદાર્થોની પ્રકૃતિ છે. તેમના અસ્થાયિત્વમાંની બધી વસ્તુઓને બુદ્ધ-પ્રકૃતિ તરીકે જોવામાં આવે છે, અને બુદ્ધ-પ્રકૃતિ માટે 'શક્યતા'નુ એક બીજની પણ રચના થતી નથી. ડૉ. મસાઓ અબે આ સમજ પર લખે છે:

'... ડોજનની સમજ મુજબ, બુદ્ધ-પ્રકૃતિ શક્યતા નથી, એક બીજની જેમ, જે અસ્તિત્વ બધી સંવેદનશીલ વ્યક્તિઓમાં હો છે. તેની બદલે, બધા સંવેદનશીલ અસ્તિત્વ, કે વઘુ ચોક્કસતાપણે, બધા અસ્તિત્વો, સજીવ અને નિર્જીવ, મૂલતઃ બુદ્ધ-પ્રકૃતિના "છે" . એ એવી શક્યતા નથી કે જે અમુક સમયે ભવિષ્યમાં વાસ્તવિક બનશે, પણ મૂળ છે, બધા વ્યક્તિઓની મૂળભૂત પ્રકૃતિ.' 

બધી વસ્તુઓનો સંપૂર્ણ સ્વીકાર કરવા ડોજન આમ બુદ્ધ-પ્રકૃતિની કલ્પના અને 'સંવેદનશીલ અસ્તિત્વો'નું વિસ્તરણ કરે છે અને ,તે જીવંત, નિયંત્રિત મન અને તે જ બુદ્ધ-પ્રકૃતિ તરીકે જોવા મળે છે. ડૉ. મસાઓ અબે સમજાવે છે: 

'... ડોજને ફક્ત બુદ્ધ-પ્રકૃતિ શબ્દનો જ નહિ પણ ,"સંવેદનશીલ અસ્તિત્વો" , શબ્દનું અસ્તિત્વ ("શુજો" )નાં અર્થને પણ વ્યાપક કર્યો. "બુસશો" સાપ્તાહિકમાં, "સમગ્ર-અસ્તિત્વ બુદ્ધ-પ્રકૃતિ છે" એવું કહ્યાની તરત પછી, તેઓ ઉમેરે છે, "હું એક સમગ્ર-અસ્તિત્વના સંપૂર્ણ પદાર્થને 'સંવેદનશીલ અસ્તિત્વ' કહું છું" ... અર્થાત ડોજન નિર્જીવ અને અસંવેદનશીલ અસ્તિત્વોનો સમાવેશ કરવા,"શુજો" [સંવેદનશીલ અસ્તિત્વ]નો અર્થ વ્યાપક કરે છે, જે પારંપરિક રીતે સજીવ કે સંવેદનશીલ અસ્તિત્વોના સંદર્ભમાં છે. અન્ય શબ્દોમાં, તેઓ નિર્જીવ પદાર્થોમાં જીવનનું આરોપણ કરે છે, સંવેદનશીલથી અસંવેદનશીલ અસ્તિત્વ, અને અંતે તે બધામાં મન અને બુદ્ધ-પ્રકૃતિ.'.




પાલી સિદ્ધાંતમાં નિર્વાણના માર્ગો
વ્યુત્પત્તિશાસ્ત્ર
મહાયાનનો નિર્વાણ પર દ્રષ્ટિકોણ
ઇન્દ્રિયાતીત જ્ઞાન