કેસ્પિયન સમુદ્ર જમીનની વચ્ચે રહેલું વિશ્વનું સૌથી મોટું જળાશય છે અને વિશ્વના સરોવરોના કુલ પાણીનો લગભગ 40 થી 44% હિસ્સો ધરાવે છે. કેસ્પિયન સમુદ્રનો દરિયાકિનારો અઝરબૈજાન, ઇરાન, કઝાકિસ્તાન,રશિયા અને તૂર્કમેનિસ્તાનને સ્પર્શે છે. કેસ્પિયનને ત્રણ વિશિષ્ટ ભૌતિક પ્રદેશોમાં વહેંચવામાં આવે છે: ઉત્તરીય, મધ્ય અને દક્ષિણીય કેસ્પિયન. ઉત્તર-મધ્ય સીમા મેંગશ્લેક પ્રારંભિક સ્થાન છે, જે ચેચેન ટાપુઓથી કેપ તાઇબ-કેરેગેન સુધી જાય છે. મધ્ય-દક્ષિણ સીમા એસ્પેરોન પ્રારંભિક સ્થાન છે, જે પ્રદેશનો ટેકરો છે જે ઝીલોઇ ટાપુથી કેપ કૂલી સુધી જાય છે. ગેરાબોગેઝકોલ અખાત કેસ્પિયનનો ખારાશ ધરાવતો પૂર્વીય આંતરિક ભાગ છે, જે તૂર્કમેનિસ્તાનનો ભાગ છે અને કેસ્પિયન સમુદ્ર સાથેના તેના જોડાણમાં અવરોધ બનતા ઇસ્થમસને કારણે તેને એક સરોવર પણ કહી શકાય છે.

ત્રણેય પ્રદેશો વચ્ચેનું વિભાજન ખરેખર ખુબ નાટકીય છે. ઉત્તરીય કેસ્પિયનમાં માત્ર કેસ્પિયન છાજલીનો સમાવેશ થાય છે, અને તે ભાગ ખુબ છીછરો છે, સરેરાશ ઊંડાઈ ધરાવતા આ વિસ્તારમાં કેસ્પિયન સમુદ્રના કુલ જથ્થાનું માત્ર એક ટકો પાણી જ આ વિસ્તારમાં આવેલું છે. સમુદ્ર મધ્ય કેસ્પિયન તરફ નોંધપાત્ર ઢોળાવ ધરાવે છે, જ્યાં સરેરાશ ઊંડાઈ છે. દક્ષિણીય કેસ્પિયન સૌથી ઊંડો ભાગ છે, જ્યાં સરેરાશ ઊંડાઈ સુધી પહોંચે છે. મધ્ય અને દક્ષિણીય કેસ્પિયન સમુદ્રમાં અનુક્રમે 33% અને 66% પાણી ધરાવે છે. કેસ્પિયન સમુદ્રનો ઉત્તરીય ભાગ સામાન્ય રીતે શિયાળામાં થીજી જાય છે અને સૌથી ઠંડા શિયાળા દરમિયાન દક્ષિણમાં પણ બરફ જામી જાય છે.

130 થી વધુ નદીઓના પ્રવાહ કેસ્પિયન સમુદ્રમાં ભળે છે જેમાં વોલ્ગા નદી સૌથી મોટી છે. બીજો મહત્ત્વનો પ્રવાહ ઉરાલ નદીનો છે, જે ઉત્તરમાંથી વહે છે અને કુરા નદી દરિયાથી પશ્ચિમ દિશામાંથી આવે છે. ભૂતકાળમાં મધ્ય એશિયાની અમુ દરિયા (ઓક્સસ) હાલમાં સૂકાઈ ગયેલા નદીના પટ ઉઝબોય નદી માર્ગે કેસ્પિયન સમુદ્રમાં પાણી ઠાલવવા માટે ઘણી વખત પોતાનું વહેણ બદલતી હતી, આ જ બાબત ઉત્તરીય ભાગમાં સીર દરિયાને પણ લાગુ પડતી હતી. કેસ્પિયનમાં અસંખ્ય નાના ટાપુઓ પણ આવેલા છે, જે મુખ્યત્વે ઉત્તર ભાગમાં આવેલા છે અને બધું મળીને કુલ જમીન ધરાવે છે. ઉત્તરીય કેસ્પિયનને અડીને કેસ્પિયન ગર્ત આવેલો છે, જે દરિયાની સપાટીથી નીચે આવેલો નીચાણવાળો પ્રદેશ છે. મધ્ય એશિયનના ઘાસના મેદાનો ઉત્તરપૂર્વીય કિનારા સુધી પથરાયેલા છે, જ્યારે કૌકાસસની પહાડીઓ પશ્ચિમી કિનારાને આલિંગન આપે છે. ઉત્તર અને પૂર્વ એમ બંને તરફ આવેલા બાયોમ્સ ઠંડા અને ખંડીય રણપ્રદેશોની લાક્ષણિકતા ધરાવે છે. બીજી બાજુ, દક્ષિણ પશ્ચિમ અને દક્ષિણનું વાતાવરણ ઉચ્ચપ્રદેશો અને પર્વતમાળાના મિશ્રણને કારણે અસમાન ઊંડાણને સામાન્ય રીતે ગરમ રહે છે, કેસ્પિયનની આસપાસના વિસ્તારોના વાતાવરણમાં રહેલા મોટા ફેરફારોને કારણે આ પ્રદેશમાં વિશાળ પ્રમાણમાં જૈવિક વિવિધતા જોવા મળે છે.

નામની વ્યુત્પત્તિ
કેસ્પિયન સમુદ્ર નજીકના શહેરો
ભૂગોળ
માનવ ઇતિહાસ