પોહ્લમાને છાવણી સમેટી અને તેની પાયદળ પલટણોને કૈલના નદીના ઊભા ઢાળવાળા કાંઠા પર દક્ષિણ દિશા તરફ મોઢું રહે તેમ સીધી હરોળમાં તૈનાત કરી અને તેણે તોપખાનાને મોખરે રાખી. મોટી સંખ્યામાં રહેલ મરાઠા અશ્વદળ જમણી પાંખમાં રહ્યું અને બેરારના તાલીમ વિનાના સૈનિકોએ પાછળ રહી અને અસાયે ગામમાં તૈનાતી ગોઠવી. નદી ઓળંગવા માટેનું એકમાત્ર છીછરું સ્થળ મરાઠા સૈન્યના સામેના વિસ્તારમાં દેખાતું હતું. પોહ્લમાનની રણનીતિ અનુસાર તે અંગ્રેજ અને મદ્રાસના સૈન્યને તે છીછરા વિસ્તારમાં લાવી અને પોતાની તોપોના મુખ સામે આવવા ફરજ પાડવાની હતી. તેની પાછળ જ પાયદળ અને અશ્વદળ હુમલો કરે એવી યોજના હતી. વેલેસ્લીના સ્થાનિક ભોમિયાઓએ નજીકમાં અન્ય કોઈ સ્થળ પર નદી છીછીરી ન હોવાની ખાતરી આપી. જોકે આ પહેલાં વેલેસ્લીએ સામેથી હુમલાને આપઘાત ગણાવી નકાર્યો હતો. સર્વેક્ષણ દરમિયાન મરાઠા સૈન્યની ડાબી તરફે કૈલના નદીના બંને કાંઠે તેણે પિપળગાંવ અને વરુર નામના બે રક્ષકો વિનાનાં ગામ જોયાં હતાં. વેલેસ્લીએ તે સ્થળે બે ગામ વચ્ચેથી પસાર થતી નદી છીછરી હોવા અનુમાન બાંધ્યું અને તેણે પોતાના મુખ્ય ઇજનેર કેપ્ટન જ્હોન જ્હોનસનને તે વિસ્તારનું વધુ સર્વેક્ષણ કરવા આદેશ કર્યો. તે અંદાજ સાચો સાબિત થયો અને તેથી વેલેસ્લીએ પોતાના સૈન્યને પૂર્વમાં તે સ્થળ પાસે ખસેડ્યું અને નદી પાર કરી અને પોહ્લમાનની જમણી પાંખ પર હુમલો કરવા પ્રયાસ કર્યો.

બપોરે ત્રણ વાગ્યા આસપાસ અંગ્રેજોએ ઝાઝા વિરોધ વિના નદી પાર કરી અને ઉત્તરના કાંઠે ઉતરાણ કર્યું. આ દરમિયાન મરાઠા સૈન્ય માત્ર તોપો વડે ગોલંદાજી કરી અને અંગ્રેજ સૈન્યને રંજાડી રહ્યા હતા પણ તે અંતરને કારણે અચોક્કસ હતી પણ તેમાં વેલેસ્લીના સહાયકને ઇજાઓ થઈ. નદી પાર કર્યા બાદ વેલેસ્લીએ પાયદળની છ પલટણોને બે હરોળમાં ગોઠવવા આદેશ આપ્યો અને અશ્વદળને અનામત સૈન્ય તરીકે ત્રીજી હરોળમાં ગોઠવ્યું. તેના મરાઠા અને મૈસુરના મિત્ર સૈન્યોના અશ્વદળને નદીના દક્ષિણ કાંઠે રહી અને અંગ્રેજ સૈન્ય પર મરાઠા અશ્વદળના પાછળથી હુમલાને રોકવા જવાબદારી સોંપી. વેલેસ્લીના ઇરાદાને પારખી અને પોહ્લમાને તુરંત પોતાના તોપખાનાં અને પાયદળને કાટખૂણે અંગ્રેજોની દિશામાં ઘુમાવ્યું અને આશરે ૧.૬ કિમી હરોળ રચી જેની જમણી પાંખ કૈતના નદીના કાંઠા પર અને ડાબી અસાયે ગામ પાસે હતી.. જોકે નવી સ્થિતિમાં મરાઠા સૈન્યની પાંખો સલામત હતી પણ પોહ્લમાન પોતાના સંખ્યાબળની દૃષ્ટિએ ચડિયાતા સૈન્યને એકસાથે લડાઈમાં ઉતારી શકે તેમ નહોતા.

મરાઠા સૈન્યની ફેરગોઠવણી વેલેસ્લીના ધાર્યા કરતાં વધુ ઝડપી અને સુવ્યવસ્થિત હતી. આથી, તેની પ્રતિક્રિયામાં પોતાના સૈન્યને ઘેરાતું રોકવા માટે તેણે સૈન્યને આગળ વધવા આદેશ આપ્યો. પિકેટની પલટણ અને ૭૪મી હાઇલેન્ડર્સ પલટણના સૈનિકો જે જમણી પાંખની પ્રથમ બે હરોળમાં હતા તેમને ત્રાંસા જમણી તરફ આગળ વધવા આદેશ આપ્યો. ત્યારબાદ ૭૮મી હાઇલેન્ડર પલટણને ડાબી પાંખ મજબૂત રીતે તે જ સ્થિતિમાં જાળવી રાખવા જણાવ્યું અને મદ્રાસ પાયદળ પલટણો (જેમાં ૧/૧૦મી, ૧/૮મી, ૧/૪થી અને ૨/૧૨મીનો સમાવેશ થતો હતો)ને અંગ્રેજ હરોળનું કેન્દ્ર બનાવવા જણાવ્યું. વેલેસ્લીનો મનસૂબો ડાબી તરફથી કાર્યવાહી કરી અને મરાઠા સૈન્યને તેમની તોપો પરથી પાછા ધકેલી જુઆ નદીના કાંઠા પર લાવવાનો હતો અને ત્યારબાદ અશ્વદળ વડે તેમનો વિનાશ કરવાનો હતો. આમ કરતાં મજબૂત સંરક્ષણ ધરાવતા અસાયેને અવગણવાનો હતો.

અંગ્રેજો આ ગોઠવણમાં આવી રહ્યા હતા ત્યારે મરાઠા તોપમારો તીવ્ર બન્યો. તેનો વળતો જવાબ આપવા માટે અંગ્રેજ તોપખાનાને આગળ લાવવામાં આવ્યું પરંતુ તેની ઉપર મરાઠાઓ દ્વારા ભારે તોપમારો થતાં નકામું બન્યું. ત્યારબાદ મરાઠા તોપોએ પાયદળ પર ગોલંદાજી શરુ કરી અને તેને કારણે મોટી સંખ્યામાં અંગ્રેજ સૈન્યએ ખુવારી વેઠી. વેલેસ્લીએ મરાઠા તોપોને નકામી બનાવવા અને પોતાના સૈન્યને વધુ જાનહાનિથી બચાવવા અન્ય કોઈ વિકલ્પ ન  જણાતાં મરાઠા તોપો પર સામેથી હુમલો કરવા આદેશ આપ્યો. તેમણે પોતાની તોપોને છોડી અને પાયદળને સંગીન લગાવી અને આગળ વધવા આદેશ આપ્યો.

મરાઠા તોપમારાએ અંગ્રેજ હરોળમાં છીંડા પાડી દીધા, પરંતુ પાયદળે પોતાની કૂચ જાળવી રાખી અને આગળ વધતાં ખાલી પડતી જગ્યાઓ પૂરી દીધી. મરાઠા હરોળ સુધી ૭૮મી હાઇલેન્ડર પલટણ સૌપ્રથમ દક્ષિણ છેડે નદી કાંઠા પાસે પહોંચવામાં સફળ રહી. તેઓ આશરે મરાઠા સૈન્યથી ૫૦ મિટર દૂર થોભી ગયા અને સંગીન વડે હાથોહાથની લડાઈ શરુ કરતાં પહેલાં બંદૂકની ગોળીની બૌછાર કરી. ૭૮મી પલટણની જમણી બાજુએ રહેલી મદ્રાસ પાયદળની ચાર પલટણો અને મદ્રાસ પાયોનિયર્સની પલટણ, ત્યારબાદ ટૂંક સમયમાં જ પોહ્લમાનની હરોળ સુધી પહોંચી ગઈ અને તે જ પદ્ધતિથી લડવા લાગી. તોપચીઓ તોપ પાસે જ અડગ રહ્યા, પરંતુ અંગ્રેજ અને મદ્રાસના સૈનિકોના સંગીન વડેના હુમલા સામે ટકી ન શક્યા. જોકે, અંગ્રેજ સૈન્યના ધસારા સામે લડવાને બદલે મરાઠા સૈન્યની જમણી પાંખ વિખેરાઈ અને જુઆ તરફ ભાગવા લાગી, તેને કારણે દક્ષિણ તરફની બાકીની હરોળ પણ વિખેરાઈ. બીજી તરફ મદ્રાસ પલટણોના અધિકારીઓએ ટૂંક સમય માટે પોતાના સૈનિકોનો કાબુ ગુમાવી દીધો, કેમ કે શરુઆતની સફળતાને કારણે અતિ ઉત્સાહમાં સૈનિકો મરાઠા હરોળની પીછો કરતા વધુ પડતા આગળ નીકળી ગયા. આ સમયે તકનો લાભ લઈ અને મરાઠા અશ્વદળે હુમલાની કોશિષ કરી પણ ૭૮મી પલટણ શિસ્તબદ્ધ રહી અને તેણે હુમલાનો સામનો કર્યો.

યુદ્ધમેદાનના ઉત્તર વિસ્તારમાં વેલેસ્લીની જમણી પાંખ અસ્તવ્યસ્ત બની હતી. પિકેટ પલટણનું નેતૃત્વ કરી રહેલ લેફ્ટનન્ટ કર્નલ વિલિયમ ઓરોકે ગૂંચવણને કારણે આદેશ સમજવામાં ભૂલ કરી હતી અને તેમણે અસાયેની દિશામાં ત્રાંસા આગળ વધવાનું ચાલુ રાખ્યું. ૭૪મી પલટણના મેજર સેમ્યુઅલ સ્વીન્ટનને પિકેટને આધાર આપવાની જવાબદારી સોંપાઈ હતી, તેથી તેઓ પિકેટનો પીછો કરી રહ્યા હતા. આ ક્ષતિને કારણે અંગ્રેજ હરોળના મધ્યમાં મોટો વિસ્તાર ખાલી થઈ ગયો અને તેને કારણે આ બે પલટણો પર અસાયે ગામ અને તેની આસપાસ તૈનાત તોપો અને મરાઠા હરોળની ડાબી પાંખની તોપોનો ભારે તોપમારો થયો. આ બે પલટણો ભારે ખુવારીને કારણે વિખેરાઈ અને પીછેહઠ કરવા લાગી અને તકનો લાભ લઈ પોહ્લમાને પાયદળ અને અશ્વદળને તેમના પર હુમલો કરવા આદેશ આપ્યો. મરાઠાઓએ કોઈ તક ન આપી; પિકેટ પલટણ લગભગ નામશેષ બની પણ ૭૪મી પલટણે ત્વરિત ગતિએ રક્ષણાત્મક ચોરસ હરોળ રચી જેમાં તેમને પિકેટના સૈનિકોના મૃતદેહો પણ કામ આવ્યા. વેલેસ્લીને પોતાની જમણી પાંખ નષ્ટ થયેલી જોતાં પોતાના સૈન્ય પર તે દિશામાંથી હુમલાની ભીતિ લાગતાં તેણે તુરંત જ કર્નલ પેટ્રિક મેક્ષવેલના નેતૃત્વ હેઠળ અંગ્રેજ અશ્વદળના ૧૯મા હળવા ડ્રગુનને તે તરફ રવાના કર્યું અને સાથે ૪થી અને ૫મી મદ્રાસ સ્થાનિક પાયદળની પલટણને રવાના કરી. પાછળના હિસ્સામાં તૈનાત અશ્વદળ ૭૪મી પલટણની રક્ષણાત્મક હરોળ તરફ ધસી ગઈ અને હુમલો કરી રહેલ મરાઠા સૈન્ય સાથે ટકરાઈ અને તેમને મારી હટાવવામાં સફળ રહી. મેક્ષવેલે આ તકનો લાભ લઈ અને હુમલો કરતાં આગળ વધવાનું ચાલુ રાખ્યું અને મરાઠા સૈન્યની ડાબી પાંખ પર હુમલો કરી અને તેને જુઆ નદી તરફ ધકેલી દીધી.

પ્રત્યાઘાત
શરુઆતના દાવપેચ
અંત
પૃષ્ઠભૂમિ