જે જૂથના સભ્યો એકબીજા સાથે સીધા સંબંધમાં આવે છે તેવા જૂથને પ્રાથમિક જૂથ કહે છે. કુટુંબ, પડોશ, શાળાનો વર્ગ, રમત-ગમતની ટીમ વગેરે પ્રાથમિક જૂથના ઉદાહરણો છે. આવાં જૂથો નાનાં હોય છે. તેથી આ જૂથના લોકોનો સંપર્ક સિધો અને નિકટનો હોય છે. આંતરક્રિયાની દ્રષ્ટિએ પ્રાથમિક જૂથની વ્યક્તિઓની એકબીજા ઉપર વધુ અસર થાય છે. એ જ રીતે વ્યક્તિત્વનો વિકાસ મોટાભાગે પ્રાથમિક જૂથોમાં જ થાય છે. પ્રાથમિક જૂથ પણ બે પ્રકારના જોવા મળે છે: (૧) વિધિસરનાં અને (૨) અવિધિસરનાં. વિધિસરનાં એટલે નિયમોથી ચાલતાં અને અવિધિસરનાં એટલે કુદરતી સંબંધોથી બંધાયેલાં. ઑફિસનો સ્ટાફ, શાળાના શિક્ષકો વગેરે વિધિસરનાં પ્રાથમિક જૂથો છે; જ્યારે કુટુંબ, મિત્રમંડળ, ઓટલા ઉપર ટોળટપ્પા મારવા ભેગી થયેલી ટોળી વગેરે અવિધિસરનાં પ્રાથમિક જૂથો છે.

જે જૂથનાં સભ્યો એકબીજા સાથે સીધા સંપર્કમાં આવતા નથી તેને પરોક્ષ જૂથ કહે છે. આવાં જૂથો સંસ્થાકીય સ્વરૂપનાં હોય છે. પરોક્ષ જૂથો નિયમો, બંધારણ, વર્તનના ધારાધોરણોથી બંધાયેલા હોય છે, એમાં ઉચ્ચ-નીચના દરજ્જાઓ જોવા મળે છે. આવા જૂથની રચના અમુક હેતુસર થઈ હોય છે. રાજકીય પક્ષ, ધાર્મિક સંસ્થા, જ્ઞાતિસંસ્થા, ક્લબ વગેરે પરોક્ષ જૂથના ઉદાહરણ છે. પરોક્ષ જૂથો મોટાભાગે વિકસિત સમાજમાં નિર્માણ પામતા હોય છે. આવા જૂથ સાથે વ્યક્તિનો ગાઢ સંબંધ હોતો નથી. એથી એ જૂથની વ્યક્તિ ઉપરની અસર મર્યાદિત સ્વરૂપની હોય છે, એટલે કે સંસ્થાના ઉદ્દેશ પૂરતી જ હોય છે. જેમ કે, ક્લબની એના સભ્ય ઉપર ફક્ત રમતગમત અથવા મનોરંજનના ક્ષેત્ર પૂરતી જ અસર હોય છે.

સર્વસ્પર્શી જૂથ અને અંશસ્પર્શી જૂથ
પ્રકારો
પ્રાથમિક જૂથ અને પરોક્ષ જૂથ
લક્ષણો