કપાલભાતિના અભ્યાસમાં પદ્માસનમાં જ બેસવું કારણ કે કપાલભાતિ શ્વાસોચ્છ્વાસની તીવ્ર ક્રિયા છે. પદ્માસનમાં સ્થિર સ્થિતિમાં બેઠા પછી બંને હાથ ઢીંચણ પર ધ્યાનમુદ્રામાં ગોઠવો. શરીર જ આગળ નમાવો. કમરથી ઉપરનું શરીર મસ્તક સહિત સીધી રેખામાં રાખો જેથી શ્વસન ક્રિયામાં કોઈ અવરોધ ન થાય. શ્વાસ અંદર લેતી વખતે છાતી જે પ્રમાણે ફૂલે છે, એ જ પ્રમાણે છાતીને ફૂલાવેલી અવસ્થામાં ઉપર ઉઠાવી રાખો. પેટ ઢીલું રાખો. કપાલભાતિમાં શ્વાસ લેવા તથા છોડવા એટલે કે પૂરક તથા રેચકમાં માત્ર પેટની જ હલચલ થાય એટલે કે છાતીની હલચલ જરા પણ કરવાની નથી. કપાલભાતિ એ પ્રાણાયામ નથી, પરંતુ શ્વાસોચ્છ્વાસની એક ક્રિયા છે. હવે પૂરકમાં શ્વાસ લેવાની ક્રિયા પૂરી થવાની સાથે જ પેટને અંદર તરફ (નાભિ પાસે થોડો નીચે) ધક્કો દો. આમ કરવાથી પેટની માંસપેશીઓ સંકોચાશે. આ દરમિયાન હવાને જોરથી નાક દ્વારા બહાર ફેંકો. જેવી રીતે નાક સાફ કરતી વખતે આપણે (એક નાસિકાથી) કરીએ છીએ તેમ અર્થાત્ જેટલી હવા અંદર લીધી હતી, તેટલી જ હવા બહાર નીકળશે. કપાલભાતિમાં હવાની અવરજવરમાં કોઈ અવરોધ આવતો નથી. શ્વસન માર્ગ પૂરેપૂરો ખુલ્લો રહે છે, પણ હવા જોરથી બહાર જવાના કારણે ‘ફરસ’ એવો અવાજ આવે છે. હવે દબાયેલા પેટને તરત ઢીલું છોડી દો અને આ સમયે પૂરક થવા દો. ફરીથી એટલે સેકંડ માટે કપાલભાતિ કરો. ધીરે ધીરે જે જરૃરી છે તે એટલે કે એક મિનિટમાં આપ ૧૨૦ વખત પૂરક અને રેચક કરી શકશો.

લાભ
સૂચનો
રીત
વૈજ્ઞાનિક સંશોધન