અંગ્રેજ “પ્રતિશોધ લેતી સેના”એ આપેલી સજાના પ્રમાણ અને જંગલીપણાને યુરોપીયનો અને ખ્રિસ્તીઓ પર થયેલા અત્યાચારોના પ્રેસ અહેવાલોથી આઘાત પામેલા બ્રિટનમાં મોટા ભાગે યોગ્ય અને ન્યાયોચિત ઠરાવવામાં આવી હતી. ક્રિસ્ટોફર હર્બર્ટના કહેવા પ્રમાણે તે સમયનું વર્ણન ઘણી વાર “હાઇપરબોલિક રજિસ્ટર” સુધી જાય છે, ખાસ કરીને વારંવાર એવો દાવો કરવામાં આવે છે કે 1857ના “લોહિયાળ વર્ષ”માં અંગ્રેજ અનુભવમાં એક “ભયાનક ભંગ” થયો હતો. “બદલો લેવાના અને વ્યથાના રાષ્ટ્રીય મૂડ”નું એવું વાતાવરણ હતું કે બળવાને ડામી દેવા માટે લેવાયેલા પગલાંઓને “લગભગ સાર્વિત્રક મંજૂરી” મળી ગઈ હતી.

કવિ માર્ટિન ટુપરે “ઇન અ ફર્મન્ટ ઓફ ઇન્ડિગ્નેશન”માં જનતાના પ્રત્યાઘાતને આકાર આપવામાં મોટો ભાગ ફાળવ્યો હતો. તેમની કવિતાઓમાં દિલ્હીનું પતન કરવાની અને વધસ્થંભોના ઉપવન ઉભા કરવાની હાકલ સાથે કહેવામાં આવ્યું છેઃ “અને ઇંગ્લેન્ડ, હવે તેમણે કરેલા અપરાધનો ઊંડાણપૂર્વક અને ઉગ્રતાથી બદલો લે. તલવારથી તેમનો સડો કાપી નાખ અને આગમાં તેને સળગાવી દે/ તેમના દેશદ્રોહી વિસ્તારોનો નાશ કર અને દરેક અતિક્ષુદ્રોને ફાંસીએ ચઢાવી દે/ શિકારી કૂતરાની જેમ તેમનો પીછો કરીને પર્વતો અને શહેરોમાં તેમને મૃત્યુ સુધી લઇ જા”

આ સમયગાળાના અગ્રણી નવલકથાકાર ચાર્લ્સ ડિકન્સ અને વિકી કોલિન્સે ડિકન્સ હાઉસહોલ્ડ વર્ડ્સમાં એક નિબંધ લખ્યો હતો જેમાં તેમણે એ “ક્રુરતાના ડાઘ જેના પર લાગેલા છે તે જાતિને સદંતર નષ્ટ કરી નાખવાની” હાકલ કરી છે.

પંચ સામાન્ય રીતે ટીકાકાર અને નિષ્પક્ષ હતું જ્યારે બાકીના સામયિકોમાં પોતાના દેશ પ્રત્યે જુવાળ હતો. ઓગસ્ટમાં પંચે બે પાનાનું એક કાર્ટૂન છાપ્યું હતું જેમાં અંગ્રેજ મહિલાઓ અને બાળકો પર હુમલો કરનાર બંગાળના વાઘ પર અંગ્રેજ સિંહ હુમલો કરતો હોય તેવું નિરૂપણ કરવામાં આવ્યું હતું. તે કાર્ટૂન પર તે સમયે નોંધપાત્ર ધ્યાન આપવામાં આવ્યું હતું, ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સે સપ્ટેમ્બરમાં એક લેખ લખ્યો હતો જેમાં બ્રિટનની બદલો લેવાની લગભગ સાર્વત્રિક ભાવના રજૂ કરવામાં આવી હતી. તેને પ્રિન્ટ તરીકે ફરી ઇસ્યૂ કરવામાં આવ્યું હતું અને જોહન ટેનિયલની કારકિર્દી બની ગઇ હતી જે પછી એલિસ ઇન વન્ડરલેન્ડના ઇલસ્ટ્રેટર (વિવરણકાર) તરીકે વિખ્યાત થયા હતા.
વિક્ટોરિયનવાદી પેટ્રીક બ્રેન્ટલિંગર મુજબ કોઇ ઘટનાએ આટલા ઊંચા પ્રમાણમાં બ્રિટનમાં રાષ્ટ્રીય જુવાળ જગાવ્યો ન હતો અને 19મી સદીમાં કોઇ ઘટનાએ અંગ્રેજ કલ્પનામાં આટલું મોટું સ્થાન મેળવ્યું ન હતું. “બળવા વિશે વિક્ટોરિયન લખાણો વંશવાદી વિચારધારાને વ્યક્ત કરી હતી જેને એડવર્ડ સેઇડ પૂર્વદેશીય પ્રાચીનતા ગણાવે છે”. બીજા લોકો નોંધે છે કે આ માત્ર અસંખ્ય સંસ્થાનવાદી બળવા પૈકી એક હતું જેની સામુહિક અસર અંગ્રેજ જાહેર અભિપ્રાય પર પડી હતી.

‘સિપાહી’ કે ‘સિપાહીવાદ’ ખાસ કરીને આયર્લેન્ડમાં રાષ્ટ્રવાદીઓ માટે અપમાનજનક શબ્દ બની ગયો હતો.

મંગલ પાંડે
બ્રિટનમાં પ્રત્યાઘાત
અફવાઓ
ટેકો અને વિરોધ