મરાઠાઓએ વિશ્વાસરાવ અને ભાઉના પાર્થિવ શરીરોને ખોળી કાઢ્યાં અને તેમને રીતિરિવાજ અનુસાર આખરી સંસ્કાર આપવામાં આવ્યા. ભાઉનાં પત્ની પાર્વતીબાઈને ભાઉની સૂચના અનુસાર હોલકરે બચાવ્યાં અને પુના ખાતે પરત પહોંચાડ્યા.

પોતાના સૈન્યની સ્થિતિથી અજાણ પેશવા બાલાજી બાજી રાવ જ્યારે વધુ સૈનિકો સાથે નર્મદા ઓળંગી રહ્યા હતા ત્યારે તેમને સમાચાર મળ્યા. તેઓ પુના પાછા ફર્યા અને પાણીપત ખાતે મળેલ નિષ્ફળતાના આઘાતથી ક્યારેય ઉંચા ન આવ્યા.

ઝાંકોજી સિંધિયા કેદ પકડાયા અને નજીબની ઉષ્કેરણીથી તેમને મારી નંખાયા. ઈબ્રાહીમ ખાન ગાર્દી પર આવેશમાં આવેલા અફઘાન સૈનિકોએ અત્યાચાર ગુજાર્યો અને તેમને મારી નાખ્યા. પાણીપતની હારથી મરાઠાઓ કદી ઉંચા ન આવ્યા પણ તેઓ ભારતમાં સૌથી શક્તિશાળી સૈન્ય તાકાત બની રહ્યા અને તેમણે ૧૦ વર્ષની અંદર દિલ્હી ફરી કબ્જામાં લીધું. પરંતુ પાણીપતથી આશરે ૫૦ વર્ષ બાદ થયેલા પ્રથમ આંગ્લ-મરાઠા યુદ્ધ અને ત્યારબાદના વધુ બે અંગ્રેજો સાથેના યુદ્ધને કારણે તેમનો સમગ્ર ભારત પરના દાવાનો અંત આવી ગયો.

પાણીપતની લડાઈમાં ભાગ ન લેવાને કારણે સુરજ મલના નેતૃત્વ હેઠળ જાટોને ખૂબ ફાયદો થયો. તેઓએ લડાઈમાંથી જીવિત બચેલા અને ભાગેલા મરાઠા સૈનિકો તેમજ નાગરિકોને નોંધપાત્ર સહાય કરી. ૧૭૬૩માં નજીબ વિરુદ્ધ લડતાં સુરજ મલનું મૃત્યુ થયું. સુરજ મલ ડિસેમ્બર ૨૫, ૧૭૬૩ના રોજ નજીબના નેતૃત્વ હેઠળ રોહિલ્લાઓ સામે લડતાં માર્યા ગયા જેમની વિરુદ્ધ તેમણે મરાઠાઓને લડવામાં સહાય નહોતી કરી.

અહમદ શાહના વિજયને કારણે ટૂંકા ગાળા માટે તેઓ ઉત્તર ભારતના સત્તાધીશ બન્યા. પરંતુ તેમનું જોડાણ આંતરિક ઝઘડાઓને કારણે તુરંત તૂટી ગયું, તેમાં અબ્દાલીના અફઘાન સેનાપતિઓનો સ્થાનિક રાજાઓ સાથે ઝઘડો, સૈનિકોમાં પગાર બાબતે અસંતોષ, ભારતની અસહ્ય ગરમી અને દક્ષિણમાં મરાઠાઓ દ્વારા બદલો લેવા અને બંદીઓને છોડાવવા ૧,૦૦,૦૦૦ સૈનિકોના નવા સૈન્યના સમાચાર જેવા કારણો હતા.

અબ્દાલી લડાઈ જીતવા છતાં તેમના પક્ષે મોટી ખુવારી થઈ હતી, તેથી તેમણે મરાઠાઓ સાથે શાંતિનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો. અબ્દાલીએ નાનાસાહેબ પેશ્વાને (જે ઉત્તરમાં અબ્દાલી વિરુદ્ધ ભાઉ સાથે જોડાવા આવી રહ્યા હતા) પત્ર લખીને અપીલ કરી કે તેમણે ભાઉ ઉપર હુમલો નહોતો કર્યો અને તેઓ માત્ર આત્મરક્ષણ કરી રહ્યા હતા. અબ્દાલીએ ફેબ્રુઆરી ૧૦, ૧૭૬૧ના પત્રમાં લખ્યું:

ઉપરોક્ત કારણોસર અબ્દાલી ત્વરિત ગતિએ ભારત છોડવા મજબૂર બન્યા અને ફરી તેઓ કદી પરત આવ્યા નહિ. જતાં પહેલાં તેઓએ ભારતીય શાસકો જેમાં અંગ્રેજ રોબર્ટ ક્લાઇવ પણ હતા તેમને શાહી ફરમાન આપી જાહેરાત કરી કે શાહ આલમ બીજો ભારતનો શહેનશાહ છે.

અહમદ શાહે નજીબ-ઉદ્-દૌલાને મુઘલ સમ્રાટનો ઉપલખિયો કારભારી પણ નિયુક્ત કર્યો. તેના બદલામાં નજીબ અને મુનીર-ઉદ્-દૌલા અબ્દાલીને મુઘલ રાજા વતી વાર્ષિક ૪૦,૦૦,૦૦૦ રુ ખંડણી આપવા સહમત થયા. આ અભિયાન અહમદ શાહનું ઉત્તર ભારતમાં આખરી અભિયાન હતું અને ત્યારબાદ તેઓ વધુને વધુ શીખ મિસલોના બળવામાં રોકાયેલા રહ્યા. આમ, અબ્દાલીને પાણીપતની લડાઈથી મોટો ફાયદો ન મળ્યો અને ઓક્ટોબર ૧૬, ૧૭૭૨માં કંદહાર પ્રાંતમાં મૃત્યુ પામ્યા.

શાહ સુજાને અફઘાન સૈન્ય સાથે જોડાવાના નિર્ણયનો પાછળથી પશ્ચાતાપ થયો. તેમના જ સમયમાં સૈન્યમાં જૂનવાણી વિચાર ધરાવતા સુન્ની મુસ્લિમ અને તેમના શિયા મુસ્લિમો વચ્ચે મતભેદ ઉભા થયા. તેઓએ ગુપ્ત રીતે ભાઉસાહેબને અબ્દાલી સાથે જોડાણ કરવાના નિર્ણય બાબત અફસોસ વ્યક્ત કરતો પત્ર લખ્યો હોવાનો આક્ષેપ લગાવવામાં આવે છે.

પાણીપતની લડાઈમાં રોહિલ્લાઓએ આપેલ સેવાના બદલામાં નવાબ ફૈઝ-ઉલ્લાહને શિકોહાબાદ અને નવાબ સાદુલ્લાહ ખાનને ફિરોઝાબાદ પુરસ્કાર રુપે આપવામાં આવ્યા. નજીબ ખાન અસરકારક શાસક પૂરવાર થયા. પરંતુ ૧૭૭૦માં તેમના મૃત્યુ બાદ રોહિલ્લાઓને અંગ્રેજ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીએ હરાવી દીધા. નજીબ ઓક્ટોબર ૩૦, ૧૭૭૦ના રોજ મૃત્યુ પામ્યા.

શરુઆતના દાવપેચ
પશ્ચાદભૂ
પશ્ચાઘાત
લોકપ્રિય માધ્યમોમાં