શહેરીકરણના વિવિધ સ્વરૂપોનું વર્ગીકરણ આર્કિટેક્ચરની રચના અને આયોજનની પદ્ધતિ તેમજ વિસ્તારોની ઐતિહાસિક વૃદ્ધિને આધારે કરી શકાય છે. 

વિક્સીત વિશ્વના શહેરોમાં, શહેરીકરણ પારંપરિક રીતે માનવીય પ્રવૃત્તિઓના કેન્દ્રીકરણ અને શહેરના મધ્ય ભાગની આસપાસના કહેવાતા "ઇન-માઇગ્રેશન" ને પ્રદર્શિત કરે છે. ઇન-માઇગ્રેશનનો અર્થ અગાઉની કોલોનીઝમાં અને સમાન પ્રકારના સ્થાનોમાંથી સ્થળાંતર એવો થાય છે. વાસ્તવિકતામાં ગરીબ બનેલા શહેરી કેન્દ્રોમાં સ્થાયી થયેલા ઘણા વસાહતીઓએ "પેરિફેરલાઇઝેશન ઓફ ધી કોર"ના વિભાવનાઓ જન્મ આપે છે, જે એવું દર્શાવે છે કે અગાઉના રાજ્યની આજુબાજુમાં રહેતા લોકો હવે કેન્દ્રમાં રહે છે. 

આંતરિક-શહેર પુન:વિકાસ યોજના જેવી તાજેતરની પ્રગતિનો અર્થ થાય છે શહેરમાં નવા આવતા લોકોને હવે કેન્દ્રોમાં રહેવાની જરૂર નહીં પડે. કેટલાક વિકસીત ક્ષેત્રોમાં, કાઉન્ટર અર્બનાઇઝેશન તરીકે ઓળખાતી વિરૂદ્ધ અસરોનો જન્મ થયો, જેમાં શહેરો ગ્રામીણ વિસ્તારો સામે વસ્તી ગુમાવી રહ્યા છે, અને તે ધનિક કુટુંબો માટે સામાન્ય છે. સંદેશાવ્યવહારમાં થયેલા સુધારાને કારણે આ શક્ય બન્યું છે, અને ગુનાના ડર અને નબળા શહેરી વાતાવરણ જેવા પરિબળોએ પણ ભાગ ભજવ્યો છે. પાછળથી ""વ્હાઇટ ફ્લાઇટ"" નામ અપાયું તેવી આ અસર વધુ માનવવંશીય લઘુમતી વસ્તી ધરાવતા શહેરો સુધી જ સિમીત નથી. 

જ્યારે રહેણાક વિસ્તારો બહાર જાવ માંડ્યા ત્યારે તેને સબર્બનાઇઝેશન કહેવામાં આવે છે. સંખ્યાબંધ વિશ્લેષકો અને લેખકો એવું સૂચવે છે કે સબર્બનાઇઝેશન ભારત જેવા વિકસીત અને વિકાસશીલ બંને પ્રકારના દેશોમાં શહેરના મધ્ય ભાગની બહારના કેન્દ્રીકરણના નવા મુદ્દાઓની રચના કરે છે. આ જોડાયેલા અને કેન્દ્રીકરણના પોલિ-સેન્ટ્રીક સ્વરૂપને કેટલાક લોકો શહેરીકરણનો ઉભરતો દાખલો ગણવામાં આવે છે. તેને વિવિધ ઉપનગરો, એજ સિટી (ગરે, 1991), નેટવર્ક સિટી (બેટન, 1995), અથવા પોસ્ટમોડર્ન સિટી (ડીઅર, 2000) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. લોસ એન્જલસ એ આ પ્રકારના શહેરીકરણનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે. 

ગ્રામીણ હિજરતીઓ એવી શક્યતાઓને આધારે આકર્ષાય છે કે શહેરો સગવડો આપે છે, પરંતુ તેઓ ઝૂંપડીઓના ઉપનગરમાં રહે છે અને અત્યંત ગરીબીનો અનુભવ કરે છે. 1980ના દાયકામાં, અર્બન બાયસ થિયરી દ્વારા તેનું નિરાકરણ લાવવાનો પ્રયત્ન કરવામાં આવ્યો હતો જેને માઇકલ લિપ્ટન દ્વારા પ્રોત્સાહન આપવામાં આવ્યું હતું જેમણે લખ્યું: "...વિશ્વના ગરીબ દેશોમાં સૌથી વધુ મહત્ત્વના શ્રેણીના સંઘર્ષો મજુર અને મૂડી વચ્ચે નથી. તે વિદેશી કે રાષ્ટ્રીય હિતો વચ્ચે પણ નથી. તે ગ્રામીણ વર્ગો અને શહેરી વર્ગો વચ્ચે છે. ગ્રામીણ ક્ષેત્રો મોટા ભાગની ગરીબી અને સંભવિત ધિરાણના મોટા ભાગના નીચા દરના સ્રોતો ધરાવે છે; પરંતુ શહેરી ક્ષેત્રો મોટા ભાગના અસ્ખલિતતા, સંસ્થા અને સત્તા ધરાવે છે. આથી શહેરી વર્ગો કન્ટ્રીસાઇડ સાથેના સંઘર્ષના મોટા ભાગના તબક્કા જીતવા માટે સક્ષમ બની રહ્યા છે..." . વિકાસશીલ દેશોમાં મોટા ભાગના શહેરી ગરીબો કામ શોધવામાં સક્ષમ હોય છે અને તેમને પોતાનું જીવન અસલામતી અને ઓછું વેતન ધરાવતી નોકરી સાથે જીવન ગાળે છે. ઓવરસીઝ ડેવલોપમેન્ટ ઇન્સ્ટિટ્યુટ દ્વારા કરવામાં આવેલા વિશ્લેષણ પ્રમાણે, ગરીબીની તરફેણ કરતા શહેરીકરણ માટે મજુર કેન્દ્રીત વૃદ્ધિની જરૂર પડે છે, જેમાં મજુર રક્ષણ, જમીનના ઉપયોગના નિયમનોની લવચિકતા અને પાયાની સેવાઓમાં રોકાણનો સમાવેશ થાય છે.' 

શહેરીકરણ એ આયોજિત શહેરીકરણ અથવા પદ્ધતિસરનું હોઇ શકે છે. આયોજિત શહેરીકરણ, ઉદા: આયોજિત સમુદાય અથવા ગાર્ડન સિટી મુવમેન્ટ એ આગોતરા આયોજન પર આધારિત છે, જેને મિલિટરી, એસ્થેટિક, આર્થિક અથવા શહેરી ડિઝાઇનના કારણોથી બનાવી શકાય છે. ઘણા પ્રાચીન શહેરોમાં ઉદાહરણો જોવા મળી શકે છે; જોકે ઉત્ખન્ન રાષ્ટ્રો વચ્ચેની અથડામણનું કારણ બન્યું, જેના અર્થ પ્રમાણે ઘણા અતિક્રમિત શહેરો તેમના પર માલિકી ધરાવતા લોકોની પસંદગીની આયોજિત લાક્ષણિકતાઓ પર હતા. ઘણા પ્રાચીન પદ્ધતિસરના શહેરોમાં મિલિટરી અને આર્થિક હેતુઓથી પુન:વિકાસ થયો, શહેરોમાં નવા માર્ગોનું સર્જન કરવામાં આવ્યું, અને જમીનના ટુકડા વિશેષ ભૌમિતીક ડિઝાઇનોને આપવામાં આવતા વિવિધ આયોજિત હેતુઓનો અનુભવ પણ થયો. યુએન એજન્સીઓ શહેરીકરણની સ્થાપના થઇ તે પહેલાના શહેરી આંતરમાળખાને અગ્રીમતા આપે છે. લેન્ડસ્કેપ પ્લાનર્સ લેન્ડસ્કેપ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર (જાહેર બગીચાઓ, ટકાઉ શહેરી ગટર વ્યવસ્થા, ગ્રીનવેઝ વગેરે) માટે જવાબદાર છે જેનું આયોજન શહેરીકરણ પોતાનુ સ્થાન લે તે પહેલા અથવા વિસ્તારનો સંચાર કરવા અને ક્ષેત્રમાં જંગી જીવંતતાનું સર્જન કરવા કરી શકાય છે. શહેરી વિસ્તરણ પરના નિયંત્રણનો વિચાર અમેરિકન ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ પ્લાનર્સમાં ધ્યાનમાં લેવામાં આવ્યો છે. 


પર્યાવરણીય અસરો
આ પણ જુઓ
શહેરીકરણના બદલાતા સ્વરૂપો
આર્થિક અસરો