સંસ્કૃત કવિઓનું જીવન ચરિત્ર લખવું એ કઠિન સમસ્યા છે. સૌભાગ્યની વાત છે કે આચાર્ય હેમચન્દ્રના વિષય પર અત્ર-તત્ર પર્યાપ્ત તથ્ય ઉપલબ્ધ છે. પ્રસિદ્ધ રાજાઓ સિદ્ધરાજ જયસિંહ અને કુમારપાળ ના ધર્મોપદેશક હોવાને લીધે ઐતિહાસિક લેખકોએ આચર્ય હેમચન્દ્રના જીવન ચરિત્ર પર પોતાના અભિમત પ્રકટ કર્યાં છે.

આચાર્ય હેમચન્દ્રનો જન્મ ગુજરાતમાં અમદાવાદથી ૧૦૦ કિમી દૂર દક્ષિણ-પશ્ચિમ સ્થિત ધંધુકા નગરમાં વિક્રમ સવંત ૧૦૮૯ ના કારતક સુદ પુનમના થયો હતો. તેમના માતા પિતા શિવ પાર્વતી ના ઉપાસક મોઢ વંશીય વૈશ્ય હતા. પિતા નિં નામ ચચિંગ અથવા ચાચ અને માતાનું નામ પાહિણીદેવી હતું. બાળ હેમચન્દ્રનું નામ ચાંગદેવ રાખવામાં આવ્યું. તેમની માતા પાહિણીદેવી અને મામા નેમિનાથ બન્નેં જૈન હતા.આચાર્ય હેમચન્દ્ર ખૂબ મોટા આચાર્ય હતા અતઃ તેમની માતાને ઉચ્ચસન મળતું હતું. સંભવ છે,માતા એ પાછળ થી જૈન્ ધર્મની દીક્ષા લીધી હોય. બાળક ચાંગદેવ જ્યારે માતા ના ગર્ભમાં હતો ત્યરે માતા એ આશ્ચર્યજનક સ્વપ્ન જોય હતાં. તે ઉપર આચર્ય દેવચંદ્ર ગુરુએ સ્વપ્નોનું વિષ્લેશણ કરતાં જણવ્યું હતું કે આ પુત્ર સુલક્ષણ સમ્પન્ન થશે જે દીક્ષા લેશે. જૈન સિદ્ધાંતનો સર્વત્ર પ્રચાર પ્રસાર કરશે.

બલ્યકાળથી જ ચાંગદેવ્ દીક્ષા માટે દ્ર્ઢ હતા. ખંભાતમાં જૈન સંઘની અનુમતિથી અને ઉદયન મંત્રીના સહયોગથી નવ વર્ષની આયુમાં, વિક્રમ સવંત ૧૧૫૪ની મહા સુદ ચૌદશ, શનિવારે તેમને દીક્ષા આપવામાં આવી અને તેમનું નામ સોમચંદ્ર રાખવામાં આવ્યું. તેમનિ શરીર કાંતિ સુર્ય સમાન તેજસ્વી અને ચંદ્ર સમાન સુંદર હતી માટે તેઓ હેમચંદ્ર તરીકે ઓળખાયા.

અલ્પાઆયુમાં જ તેઓ શાસ્ત્રો અને વ્યવહારીક જ્ઞાનમાં નિપુણ્ થઈ ગયા. ૨૧ વર્ષની આયુ માં તેમણે સમસ્ત શાસ્ત્રોનું મંથન કરી જ્ઞાન વૃદ્ધિ કરી. નાગપુર (નગૌર, મારવાડ)ના ધનાઢ્ય વ્યાપારીએ વિક્રમ સવંત ૧૧૬૬માં સુરિપદ મહોત્સવ સંપન્ન કર્યો. હવે આચર્યજીએ સાહિત્ય અને સમાજ સેવાનું કાર્ય આરંભ કર્યું. પ્રભાવક ચરિત અનુસાર માતા પાહિણિદેવીએ પણ જૈન ધર્મની દીક્ષા ગ્રહણ કરી. અભયદેવ સુરીના શિષ્ય પ્રકાંડ ગુરુશ્રી દેવચંદ્રસુરી હેમચંદ્રના દીક્ષાગુરુ,શિક્ષાગુરુ અને વિદ્યાગુરુ હતા.

વૃદ્ધાવસ્થામાં હેમચંદ્રસૂરિને લૂતા રોગ થયો. અષ્ટાંગયોગાભ્યાસ કરી રોગનો નાશ કર્યો. ૮૪ વર્ષની અવસ્થાએ અનશનની આન્ત્યારાધના ક્રિયા પ્રારંભ કર્યો. કુમારપાળને કહ્યું કે આપની ઉમરમાં હવે છ મહિના બાકી છે. કુમારપાળને ધર્મઉપદેશ આપી દશમ દ્ભારથી આચાર્ય હેમચંદ્રે વિક્રમ સવંત ૧૨૨૯માં પ્રાણ ત્યાગ કર્યો. શ્રી હેમચંદ્રનું સમાધિ સ્થળ શંત્રુજય પહાડ ઉપર છે. પ્રભાવકચરિત મુજબ કુમારપાળ રાજાથી આચાર્યનો વિયોગ સહન ન થયો અને છ મહીનામાં એ પણ સ્વર્ગે સિધાવ્યા. યુગ પુરુષ આચાર્ય હેમચંદ્રને સાહિત્ય અને સમાજ હમેંશા નતમસ્તકે નમસ્કાર કરતો રહેશે.

હેમચંદ્ર અદ્વિતિય વિદ્વાન હતા. સાહિત્યના સંપૂર્ણ ઇતિહાસમાં કોઇ બીજા ગ્રંથકારની આટલી અધિક અને વિવિધ વિષવૂ પર રચનાઓ ઉપ્લબ્ધ નથી. વ્યાકરણશાસ્ત્રના ઇતિહાસમાં હેમચંદ્રનું નામ સુવર્ણાક્ષરોથી લખાય છે. તેઓ સંસ્કૃત શબ્દનુશાસનના અંતિમ રચયિતા છે.એમની સાથે જ ઉત્તરભારતમાં સણ્સ્ક્રુતના ઉત્કુષ્ટ મૌલિક ગ્રંથોનો રચનાકાળ સમાપ્ત થઈ ગયો.

ગુજરાતી કવિતા છે, 'હેમ પ્રદીપ પ્રગટાવી સરસ્વતીનો સાર્થક કીધું નિજ નામનું સિદ્ધરાજે' 

અર્થાત્ સિદ્ધરાજે સરસ્વતીનો હેમ પ્રદીપ જલાવીને (સુવર્ણ દીપ અથવા હેમચંદ્ર) પોતાનું 'સિદ્ધ' નામ સાર્થક કરી દીધું.

આચાર્ય હેમચંદ્રનું કહેવું હતુ સ્વતંત્ર આત્માને આશ્રીત જ્ઞાન જ પ્રત્યક્ષ છે

પ્રમાણમીમાંસા
દાર્શનિક અને ધર્મિક ગ્રંથ
આચાર્ય પદ
જીવન વૃત્ત તથા રચનાઓ