"મુઘલ-એ-આઝમ" એ એવી ફિલ્મ હતી જેણે ઘણા લોકોએ કમનસીબ ગણિકા અનારકલી તરીકે તેણીના પાત્રને મહાન અને નિશ્ચયાત્મક પાત્રવર્ણ કર્યું હોવાનું માને છે. દિગ્દર્શક કે. આસિફ, મધુબાલાની માંદગીની માત્રા વિશે અજાણ હતા, તેમજ તેમાં લાંબા અને સખત શુટીંગ સમયગાળાની જરૂર હતી તેને કારણે ભારે શારીરિક થાક લાગ્યો હતો, પછી તે બફારો થાય તેવી સ્ટુડીયોના લાઇટો હેઠળ ગભરામણ થાય તેવો બૂરખો ઓઢીને બેસી રહેવાનું હોય કે ભારે સાંકળથી વીંટળાવવાનું હોય. 1951થી 1959 સુધી મધુબાલાએ "મુઘલ એ આઝામ" માં તેમના શ્રેષ્ઠ પ્રયત્નોને પ્રદાન કર્યા હતા. 1956 અને દિલીપ કુમારથી અલગ થયા બાદ, ફિલ્મના ગાઢ રોમેન્ટિક દ્રશ્યોનું ઘણા ભારમાં ફિલ્માંકન કરવામાં આવ્યું હતું અને મધુબાલા અને તેમના સહકલાકાર વચ્ચે તણાવે પેદા થતા મિત્રભાવ ગુમાવ્યો હતો. આ લાગણીયુક્ત અને શારીરિક શ્રમ અનુભવને તેના આરોગ્ય અને અકાળે અવસાનમાં મોટા પરિબળ તરીકે મોટા પ્રમાણમાં જોવામાં આવે છે. 

5 ઓગસ્ટ 1960ના રોજ, "મુઘલ-એ-આઝમ" પ્રસિદ્ધ થઇ હતી અને તે સમયે સૌથી વધુ કમાણી પ્રાપ્ત કરેલી ફિલ્મ તરીકે પૂરવાર થઇ હતી, જ્યાં સુધી 1975માં શોલે પ્રસિદ્ધ નહોતી થઇ ત્યાં સુધી 15 વર્ષ સુધી રેકોર્ડ તોડ્યા વિનાનો રહ્યો હતો. ભારતીય સિનેમાના ઇતિહાસમાં હજુ પણ તે દરેક સમયની બોક્સ ઓફિસ પરની સફળ ફિલ્મોમાં ક્રમ ધરાવે છે (ફૂગાવાને ધ્યાનમાં લીધો છે). તેની સાથે ઉદ્યોગમાં અત્યંત પ્રતિષ્ઠિત પ્રતિભાઓ જેમ કે, પૃથ્વીરાજ કપૂર, દૂર્ગા ખોટે, અને દિલીપ કુમાર હોવા છતાં ટીકાકારોએ મધુબાલાની સતર્કતા અને અનેક ભૂમિકાઓવાળી અદાકારીને ઓળખી કાઢી છે અને પ્રશંસા કરી છે. તેણીનું જ્યારે ફિલ્મફેર એવોર્ડ માટે નામાંકન થયું ત્યારે એક ગભીર અભિનેત્રી તરીકેની ઓળખ પ્રાપ્ત કરી હતી. જોકે તે એવોર્ડ તેણે જીત્યો ન હતો, અને બીના રાઇને ફિલ્મ "ઘૂંઘટ" (1960)માં અદાકારી બદલ આપવામાં આવ્યો હતો. ખતીજા અકબરની મધુબાલા પરની આત્મકથા (જુઓ સંદર્ભ વિભાગ)માં, દિલીપ કુમારે તેણીની પ્રતિભાને શ્રદ્ધાંજલિ અર્પણ કરી હતી: "તેણી જીવી ત્યાં સુધી અને તેણીએ સંભાળપૂર્વક ફિલ્મોની પસંદગી કરી છે,તેણી તે સમયની અન્ય પ્રતિભાઓની તુલનામાં ચડીયાતી છે. સર્વતોમુખી પ્રતિભા અને શ્રેષ્ઠ કલાકાર ઉપરાંત તેણીનો સ્વભાવ લાગણીવાળો અને આનંદદાયક હતો. ભગવાને તેણીને અનેક ચીજોની ભેટ આપી છે..."

1960માં, એક પછી એક બ્લોકબસ્ટર્સ જેમ કે "મુઘલ-એ-આઝમ" અને "બરસાત કી રાત" પ્રસિદ્ધ થવાની સાથે મધુબાલા તેની કારકીર્દી અને લોકપ્રિયાતાના સર્વોચ્ચ શિખરે પહોંચી ગઇ હતી. તેણીને મજબૂત, લેખકના ટેકાવાળી ભૂમિકાઓ ઓફર કરવામાં આવી હતી, પરંતુ તેની કથળતી જતી તબિયતે તેણીને આ ગાળો માણવાની અને એક અભિનેત્રી તરીકે વિકાસ કરવાની મંજૂરી આપી ન હતી. આ તબક્કે, મધુબાલા એટલી બીમાર થઇ ગઇ હતી કે તેણી નવી ફિલ્મો લઇ શકી ન હતી કે તેના પ્રવર્તમાન કાર્યો પૂર્ણ કરી શકી ન હતી. ખતીજા અક્બર દ્વારાની આત્મકથામાં, તેણીના વારંવારના સહ કલાકાર દેવ આનંદ યાદ કરે છે કે: "તેણી અત્યંત તંદુરસ્ત અને જીવન અને શક્તિથી ભરપૂર હતી. તેણી હંમેશા હસતી રહી હતી અને તેના કાર્યનો આનંદ માણતી હતી. કોઇને કલ્પના પણ ન હતી કે તેણી ગંભીરપણે બીમાર હતી. અને તે પછી એક દિવસ અચાનક જ તેણી અદ્રશ્ય થઇ ગઇ હતી...".

60ના દાયકામાં તેણીની થોડા થોડા અંતરે ફિલ્મો પ્રસિદ્ધ થતી રહી હતી. તેમાંની કેટલીક જેમ કે "ઝૂમરુ" (1961), "હાફ ટિકટ" (1962) અને "શરાબી" (1964) હતી, આ ફિલ્મોએ પણ બોક્સ ઓફિસ પર સરેરાશ દેખાવ કર્યો હતો. આમ છતાં, આ ગાળામાં પ્રસિદ્ધ થયેલી મોટા ભાગની ફિલ્મો પાછળના ભાગમાં જ્યારે તેણીની માંદગીએ તેણીને તેને પૂરી કરતાં રોકી હોવાથી તેની ગરહાજરીને લીધે અધૂરી રહી ગઇ હતી. તેઓ સમાધાનકારી એડિટીંગની સમસ્યા ભોગવતી હતી અને કેટલાક કિસ્સાઓમાં મધુબાલા જેને શૂટ કરવામાં અસમર્થ રહી તેવા દ્રશ્યોમાં તે પરિપૂર્ણ કરવાના પ્રયત્નમાં "ડબલ્સ"નો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. તેણીની છેલ્લે પ્રસિદ્ધ થયેલી ફિલ્મ "જ્વાલા" નું ફિલ્માંકન 1950ના દાયકાના અંતમાં થયું હોવા છતાં તેણીના મૃત્યના બે વર્ષ પછી પણ એટલે કે 1971 સુધી પ્રસિદ્ધ થઇ ન હતી. સંજોગોવશાત્, ફક્ત "મુઘલ-એ-આઝમ" , "જ્વાલા" માં કેટલીક ટેકનીકલર શ્રેણીઓનો સમય જ એવો હતો જેમાં મુધબાલા કલર ફિલ્મમાં દેખાઇ હતી.

સંદર્ભ
મુઘલ-એ-આઝમ અને પછીના કામ
પ્રારંભિક જીવન
મધુબાલા એક પ્રતિભા