૧૯મી સદીની મધ્યમાં અંગ્રેજોના સંપર્કમાં વધારો થતાં અન્ય પ્રાદેશિક ભાષાઓની જેમ જ ગુજરાતી ભાષા પશ્ચિમી અસરો હેઠળ આવી. વધુમાં, પાશ્ચાત્ય ભણતર, સંસ્કૃતિ વગેરેના પ્રભાવથી સ્થાનિક સંસ્કૃતિમાં પણ પરિવર્તન આવવા લાગ્યું અને હિંદુ સમાજની પ્રાચીન વિકૃતિઓ પ્રત્યે સમાજમાં જાગૃતિ આવવા લાગી. સમાજમાં બે વર્ગો સામે આવ્યા જેમાં એક રુઢિગત વ્યવહારને જ સંસ્કૃતિનું પાલન ગણતો હતો અને એક સમાજની વિકૃતિઓ અને અન્યાયો દૂર કરવાને જરૂરી સમજતો હતો. તેને કારણે પ્રાર્થના સમાજ, આર્ય સમાજ, થિયોસૉફિકલ સોસાયટીની એક તરફ સ્થાપના થઈ જે ધર્મબળથી સુધારો ઈચ્છતિ હતી તો બીજી તરફ સુધારકો હતા જે ઉચ્છેદક સુધારામાં માનતા હતા. આમ, આ સમયકાળમાં ગુજરાતી સાહિત્યમાં સમાજજીવનમાં સુધારો મુખ્ય વિષય હતો અને તેમાં નર્મદ, ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠી અને પ્રજ્ઞાચક્ષુ પંડિત ગટુલાલ હતા જેઓ આર્યધર્મ અથવા સનાતનધર્મમાં સંશોધન કરી અને સુધારો સૂચવતા હતા જ્યારે તેમના વિરોધિઓ રમણભાઈ નીલકંઠ, નરસિંહરાવ દિવેટિયા અને કાન્ત હતા જે ઉચ્છેદક સુધારો સૂચવતા હતા.

દલપતરામ (૧૮૨૦-૧૮૯૮) અને નર્મદ (૧૮૩૩-૧૮૮૬) આધુનિક ગુજરાતી સાહિત્યનો ચીલો ચાતરનાર સર્જકો છે. દલપતરામનું "વીણાચરિત્ર" તેમની આનંદી અને વિનોદી ભાષાના પ્રયોગ પરની પકડને દર્શાવે છે. તેઓ આધુનિક ગુજરાતી સાહિત્યના પ્રથમ સાહિત્યકાર ગણવામાં આવે છે. તેમના સર્જનમાં ગદ્ય અને પદ્ય બંનેનો સમાવેશ થાય છે. ગદ્યમાં તેમણે નાટક, નિબંધ અને પ્રકીર્ણ વિષયો પર સર્જન કર્યા છે જેમાં "લક્ષ્મીનાટક", "મિથ્યાભિમાન", "સ્ત્રીસંભાષણ", "તાર્કિકબોધ", "દૈવજ્ઞદર્પણ" અને "ભૂતનિંબધ" સામેલ છે. પદ્યમાં તેમણે ઋતુવર્ણન, ધર્મ, ઈશ્વર, સંસ્થાન સુધારા અને દેશોદ્ધાર પર સર્જનો કર્યા છે જેમાં "ફાર્બસવિલાસ", "ફાર્બસવિરહ", "દલપતપિંગળ" અને "હોપ વાચનમાળા" સામેલ છે. ગુજરાતી ભાષાનો આધુનિક અભ્યાસ અંગ્રેજોએ ગુજરાત પર કબ્જો કર્યાના થોડા સમય બાદ અંગ્રેજ વહીવટકર્તા એલેકઝાન્ડર કિન્લોક ફૉર્બસ દ્વારા શરુ કરવામાં આવ્યો હતો જેમાં તેમણે દલપતરામની સહાય લીધી હતી. તેમણે છેલ્લાં એક હજાર વર્ષના ગુજરાતી સંસ્કૃતિ અને સાહિત્યનો અભ્યાસ કર્યો અને મોટી સંખ્યામાં હસ્તપ્રતો એકઠી કરી. ગુજરાતી સાહિત્યના સંવર્ધનમાં પ્રવૃત્ત મુંબઈ ખાતે મુખ્યાલય ધરાવતી એક સંસ્થા ફાર્બસ ગુજરાતી સભાનું નામ આ અંગ્રેજ વહીવટકર્તાના નામ પરથી લેવાયું છે.

નર્મદ દ્વારા સર્વપ્રથમ ગુજરાતી શબ્દકોષ "નર્મકોષ"નું સંપાદન કરવામાં આવ્યું. તે મુખ્યત્વે વિશ્વ ઈતિહાસ અને ગદ્યલેખનની કળા પરની ટીકા છે. નર્મદે અનેક વિવિધતા ધરાવતી કાવ્યશૈલીઓના પ્રયોગ કર્યા અને અંગ્રેજી કડીઓને ગુજરાતીમાં સફળતાપૂર્વક વણી લીધી. તેમણે મધ્યકાલીન સાહિત્યના વિષયોથી દૂર જઈ અને સમાજસુધારા, સ્વતંત્રતા, દેશાભિમાન, પ્રકૃતિ અને પ્રણયના વિષયોને કેન્દ્રમાં રાખી સર્જનો કર્યાં. ગુજરાતીમાં પદ્ધતિસરનું સૌપ્રથમ આત્મચરિત્ર નર્મદે "મારી હકીકત" સ્વરુપે આપ્યું. તેમણે નિબંધ અને નાટકોનું સર્જન પણ કર્યું છે. પદ્યમાં તેઓએ મહાકાવ્યોના પ્રયોગો કર્યા અને તેમના "રુક્મિણીહરણ" અને "વીરસિંહ"એ સારકાવ્યોનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે.

નવલરામ પંડ્યાને સૌપ્રથમ ગુજરાતી વિવેચક તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. તેમને ગુજરાતીમાં સુઘડ અને શાસ્ત્રીય વિવેચનપ્રવૃત્તિની સ્થાપનાનું શ્રેય આપવામાં આવે છે. આ કાળના અન્ય નોંધપાત્ર સર્જનોમાં ભોળાનાથ સારાભાઈનું ઈશ્વર "પ્રાર્થનામાળા" (૧૮૭૨), નવલરામ પંડ્યાનું "ભટ્ટનું ભોપાળું" (૧૮૬૭) અને "વીરમતી" (૧૮૬૯) અને નંદશંકર મહેતાનું "કરણ ઘેલો" જે ગુજરાતી સાહિત્યની પહેલી મૌલિક નવલકથા છે જેનું મરાઠી ભાષામાં પણ અનુવાદ થયેલો છે.

રણછોડલાલ ઉદયરામ દવે (ઈ.સ. ૧૮૩૭-૧૯૨૩) ને ગુજરાતી સાહિત્યમાં નાટ્યલેખનમાં ચીલો ચાતરનાર ગણવામાં આવે છે. તેમનું "લલિતા દુઃખદર્શક" નામનું નાટક તેમાં સર્વોપરી છે. અન્ય નોંધપાત્ર નાટ્યલેખકો દલપતરામ, નર્મદ અને નવલરામ ગણાય છે. આ સિવાય બહેરામજી મલબારી પ્રથમ પારસી કવિ છે જેમણે શિષ્ટ ગુજરાતી ભાષામાં મૌલિક સર્જનો કર્યાં છે. પારસી સર્જકોએ પ્રચુર માત્રામાં ગુજરાતી અને પારસી બોલી ધરાવતી ગુજરાતીમાં સર્જન કર્યું છે અને તેમણે અંગ્રેજી અને ફ્રેન્ચ નવલકથાઓના અનુવાદ પણ કર્યા છે. તેમને ગુજરાતી રંગભૂમિનો પાયો નાખવાનું પણ શ્રેય આપવામાં આવે છે. મધ્યકાલીન સાહિત્યથી અર્વાચીન સાહિત્યમાં પારસી લેખકોએ નોંધપાત્ર પ્રગતિ શાસ્ત્રીય અને ગુણવત્તાની દૃષ્ટિએ કરી છે.
સુધારક યુગ અથવા નર્મદ યુગ (૧૮૫૦-૧૮૮૫)
અનુગાંધી યુગ (૧૯૪૦-૧૯૫૫)
ભક્તિ યુગ
મધ્યકાલીન સાહિત્ય