"મનોમાજરા" ગામમાં શીખ અને મુસ્લિમ બંને કોમ હળીમળીને રહે છે. તેમાં કરેલા તેમના રોજિંદા કાર્યો અને કલાપોના વિવિધ વર્ણનોના આધારે લેખક લખે છે કે ‘ મનોમાજરા વર્ષોથી આવું હતું, પણ ૧૯૪૭ના ઉનાળા સુધી જ.’ નવલકથામાં બે પ્રકારના સમુદાય જોવા મળે છે. એક અધિકારી વર્ગ જે ભોગ વિલાસમાં રચ્યો પચ્યો હતો અને બીજા મનોમાજરાના નિર્દોષ લોકો જેમને ભારત-પાકિસ્તાન વિભાજનની વાત ‘માથાકૂટ’ લાગે છે. તેઓ ભારતની પરિસ્થિતિથી અજાણ છે. તેમને તો અંગ્રેજો ચાલ્યા ગયા એ વાતનું પણ દુ:ખ છે.

‘ટ્રેન ટુ પાકિસ્તાન’ નવલકથા ચાર ભાગમાં વહેંચાયેલી છે, ધાડ(ડકૈતી), કળયુગ, મનોમાજરા અને કર્મ.

પ્રથમ ભાગમાં મલ્લી અને તેની ગેંગ (ટોળી) દ્વારા મનોમાજરા ગામમાં ધાડ પાડવામાં આવી હતી. જેમાં તેમણે નાણાં ધીરનાર મહાજન લાલા રામલાલના ત્યાં ચોરી કરી અને તેને મારી નાખ્યો. તે સમયમાં પ્રવર્તતી અમાનવતા અને અન્યાય જેમાં પોલીસ અને અન્ય અધિકારીઓ પણ બાકાત નથી તેને ખુલ્લો પાડે છે. તે ફરીથી માણસની આધ્યાત્મિક વંચિતતાની પ્રતિકાત્મક અભિવ્યક્તિ કરે છે. ભાગ-2માં કાલીના શાશનકાળથી ઉત્પન્ન સંઘર્ષના તેજનું વર્ણન કરે છે. આંધળા ઉન્માદથી ઉત્પન્ન સંઘર્ષની આ શક્તિએ હિન્દુ, મુસ્લિમ, શીખ અને બંને સરહદો પર પકડ જમાવી હતી. કળિયુગ હિન્દુ ધર્મની ધારણા છે “જેમાં બધુ અસ્તવ્યસ્ત થઈ જાય અને માનવતા અરાજકતા, અન્યાય અને અમૂલ્યોના વાદળોથી ઘેરાઈ જાય છે જે નવલકથામાં ભયંકર વાતાવરણને ઉત્પન્ન કરે છે. નવલકથામાં ટ્રેન કર્યા અને જીવનનું રૂપક છે. ઉપરાંત તે મુખ્ય અને આફતને પણ જાહેર કરે છે. જગ્ગો અને મુસ્લિમ છોકરી નૂરા પ્રેમમાં હોય છે. મુસ્લિમોને લઈ જતી એક ટ્રેનને ગબડાવી પાડવાનું શીખ યુવાનો ષઙ્‌યંત્ર રચે છે જેમાં નૂરા પણ હોય છે જે વાત જગ્ગો જાણતો હોય છે અને તે જીવના જોખમે આ ષઙ્‌યંત્રને નિષ્ફળ બનાવે છે.

પૃષ્ઠભૂમિ
અનુવાદ
કથાવસ્તુ
નાટક