એલેક્ઝાન્ડ્રિયાની સ્થાપના એલેક્ઝાન્ડર ધી ગ્રેટ દ્વારા એપ્રિલ 331 બીસીઇમાં ("Alexándreia" ) તરીકે થઇ હતી. આ પ્રોજેક્ટ માટે એલેક્ઝાન્ડરનો મુખ્ય શિલ્પકાર ડિનોક્રેટ્સ હતો. એલેક્ઝાન્ડર ઇજિપ્તમાં હેલેનિસ્ટીક કેન્દ્ર તરીકે નોક્રેટિસને સ્થાને અન્યની પસંદગી કરવાનો આશય ધરાવતો હતો, જે ગ્રીસ અને ધનિક નાઇલ વેલિ વચ્ચેની કડી બનવાની હતી. ઇજિપ્તનું એક શહેર, રેકોટિસ, અગાઉથી કિનારા પર આવેલું હતું, અને પાછળથી તેને ઇજિપ્તીયન ભાષામાં એલેક્ઝાન્ડ્રિયા નામ આપવામાં આવ્યું (ઇજિપ્ત. "Ra'qedyet" ). તે સતત શહેરનું ઇજિપ્તીયન મથક તરીકે કામ કરતું રહ્યું. તેની સ્થાપનાના થોડા મહિના બાદ, એલેક્ઝાન્ડર ઇજિપ્ત છોડી પૂર્વ તરફ જતો રહ્યો અને ક્યારે શહેરમાં પાછો ન ફર્યો. એલેક્ઝાન્ડરના ગયા બાદ, તેના વાઇસરોય ક્લિયોમેનસે વિસ્તરણ કરવાનું ચાલુ રાખ્યું. એલેક્ઝાન્ડરના અન્ય અનુગામીઓ સાથે સંઘર્ષ કર્યા બાદ, તેના જનરલ ટોલેમિ એલેક્ઝાન્ડરના દેહને એલેક્ઝાન્ડ્રિયામાં લાવવામાં સફળ રહ્યા હતા.

એલેક્ઝાન્ડ્રિયાના સતત વિકાસ પર ક્લિયોમેનસ મુખ્ય ભૂમિકા ભજવતો હોવા છતાં, "હેપ્ટેસ્ટેડિયન" અને મુખ્ય ભૂમિના ભાગોમાં પ્રાથમિક વિકાસ ટોલેમિના કામોને કારણે થયો હતો. અગાઉથી ટાયરનો વેપાર ધરાવતા અને યરોપ અને અરેબિયા તથા ભારતીય પૂર્વ વચ્ચે વેપારનું નવું કેન્દ્ર બનેલા આ શહેરે કાર્થેજ જેટલો જંગી વિકાસ સાધવામાં અડધી સદી કરતા પણ ઓછો સમય લીધો હતો. એક સદીમાં, એલેક્ઝાન્ડ્રિયા વિશ્વનું સૌથી મોટું શહેર અને કેટલીસ સદીઓ સુધી ફક્ત રોમ બાદ બીજા ક્રમનું સૌથી મોટું શહેર રહ્યું હતું. ઘણા શહેરો અને પશ્ચાદભૂ ધરાવતા ગ્રીકોના અસામાન્ય મિશ્રણ સાથે તે મુખ્ય ગ્રીક શહેર બની ગયું હતુ.

એલેક્ઝાન્ડ્રિયા ફક્ત ગ્રીકવાદનું જ કેન્દ્ર ન હતું પરંતુ તે વિશ્વની સૌથી વિશાળ યહૂદી સમુદાયનું પણ કેન્દ્ર હતું. હિબ્રૂ બાઇબલના ગ્રીક ભાષાંતર સેપ્ટુએજીન્ટની રચના અહીં થઇ હતી. પ્રારંભિક ટોલેમિઝે તેને યોગ્ય સ્થિતીમાં રાખ્યું અને તેના મ્યુઝિયમનો વિકાસ તેમણે અગ્રણી હેલેનિસ્ટીક સેન્ટર ઓફ લર્નીંગ (લાઇબ્રેરી ઓફ એલેક્ઝાન્ડ્રિયા) તરીકે કર્યો પરંતુ તેઓ તેમની વસ્તીના મુખ્ય ત્રણ સમુદાયોમાં તફાવત રાખવામાં ખૂબ સંભાળ લેતા હતા: ગ્રીક, યહૂદીઓ, અને ઇજિપ્તવાસીઓ. આ તફાવતને કારણે પાછળથી ઘણા તોફાનો થયા, જે દેખાવાની શરૂઆત ટોલેમિ ફિલોપેટરના સમયમાં થઇ જેમણે 221-204 બીસીઇથી શાસન કર્યું હતું. ટોલેમિ VIII સાયકોનનું શાસન 114-116 બીસીઇમાં હતું, જેમાં આરોપ મુક્તિ અને નાગરિક યુદ્ધો થયા હતા.

ટોલેમિ એલેક્ઝાન્ડરના મૃત્યુપત્ર પ્રમાણે, આ શહેર 80 બીસીઇમાં રોમન અધિકારક્ષેત્ર હેઠળ હતું પરંતુ ત્યાર પછી તે વર્ષો સુધી રોમન પ્રભુત્વ હેઠળ રહ્યું હતું. રાજા ટોલેમિ XIII અને તેમના સલાહકારો, અને કાલ્પનિક રાણી ક્લિયોપેટ્રા VII વચ્ચેના સ્થાનિક નાગરિક યુદ્ધ દરમિયાનના રોમન હસ્તક્ષેપ દરમિયાન 47 બીસીઇમાં તેને જુલિયસ સીઝર દ્વારા આંચકી લેવામાં આવ્યું. તેને અંતે ઓક્ટેવિયન, ભવિષ્યના રાજકર્તા ઓગસ્ટસ દ્વારા 1 ઓગસ્ટ 30 બીસીઇના રોજ કબજે કરવામાં આવ્યું, પાછળથી એક મહિના બાદ તેના વિજયના પ્રસંગે તેને "ઓગસ્ટ" નામ આપવામાં આવ્યું.

સીઇ 115માં, એલેક્ઝાન્ડ્રિયાનો વિશાળ પ્રદેશ ગ્રીક-યહૂદી નાગરિક યુદ્ધ દરમિયાન નાશ પામ્યો, જેને પગલે હેડ્રિયન અને તેના શિલ્પકાર ડેક્રિયાનુસને તેનું ફરી સર્જન કરવાની તક પ્રાપ્ત થઇ. 215માં, સમ્રાટ કેરાકેલ્લાએ શહેરની મુલાકાત લીધી અને, ત્યાંના રહેવાસીઓના તેના પ્રત્યેના અપમાનજનક ઉપહાસને કારણે તેણે તાત્કાલિક ધોરણે તેની સેનાને હાથ ધરાવતા બધા જ યુવાનોને જાનથી મારવાનો આદેશ આપ્યો. 21 જુલાઇ 365ના રોજ, સુનામીને પગલે એલેક્ઝાન્ડ્રિયા ખુવાર થઇ ગયું (365 ક્રિટ ધરતીકંપ), આ ઘટનાની યાદમાં આજે બસો વર્ષ પછી પણ તે દિવસને "ડે ઓફ હોરર" તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે. ચોથી સદીના અંત ભાગમાં, નવા ખ્રિસ્તી રોમન્સ દ્વારા પેગન્સના જુલમો તીવ્રતાની એક નવી કક્ષાએ પહોંચ્યા. 391માં, પેટ્રિયાક થિયોફીલસે સમ્રાટ થિયોડોસીયસ Iના આદેશ હેઠળ એલેક્ઝાન્ડ્રિયામાં આવેલા બધા જ પેગન્સ મંદિરોનો નાશ કર્યો. બ્રુકિયમ અને યહૂદી વિસ્તારો પાંચમી સદીમાં નિર્જન થઇ ગયા હતા. મેઇનલેન્ડ પર, "સેરાપિયમ" અને "સીઝેરીયમ" ની આસપાસ વસ્તી જોવા મળતી હતી, જે બંને ખ્રિસ્ત ચર્ચ બની ગયા હતા. જોકે "ફારોસ" અને "હેપ્ટેસ્ટેડિયમ" વિસ્તારો ગીચ વસ્તીવાળા અને અકબંધ રહ્યા હતા.
619માં, એલેક્ઝાન્ડ્રિયા સેસાનિડ પર્સિયનને વશ થઇ ગયું હતું. બાયઝન્ટીન સમ્રાટ હેરાક્લિયસે 629માં તેને પાછું મેળવ્યું હોવા છતાં, 641માં જનરલ અમ્ર ઇબ્ન અલ-અસની આગેવાની હેઠળ આરબોએ ચૌદ મહિના સુધી ચાલેલી લાંબી લડાઇ બાદ તેના પર કબજો મેળવ્યો હતો.

1798માં નેપોલિયનના ઇજિપ્તમાં આગળ વધવાની મિલીટરીવની કામગીરીમાં એલેક્ઝાન્ડ્રિયા મહત્ત્વનું સ્થળ સાબિત થયું હતું. ફ્રેન્ચ ટુકડીઓએ 2 જુલાઇ, 1798ના રોજ તેના પર હુમલો કર્યો અને 1801માં બ્રિટીશરોના હાથમાં ગયું ત્યાં સુધી શહેર તેમના તાબા હેઠળ રહ્યું. બ્રિટને 21મી માર્ચ, 1801ના રોજ બેટલ ઓફ એલેક્ઝાન્ડ્રિયામાં ફ્રેન્ચ પર નોંધપાત્ર વિજય હાંસલ કર્યો, ત્યાર બાદ તેમણે નગરનો ઘેરો ઘાલ્યો, જે તેમની પાસે 2 સપ્ટેમ્બર, 1801ના રોજ આવી ગયું. ઇજિપ્તના તુર્ક ગવર્નર, મોહમ્મદ અલિએ 1810ની આસપાસ શહેરના ફરી બાંધકામ અને વિકાસની શરૂઆત કરી, અને 1850 સુદીમાં, એલેક્ઝાન્ડ્રિયા ઘણા અંશે પોતાની અગાઉની રોનક પાછી મેળવી લીધી. જુલાઇ 1882માં, બ્રિટીશ નેવલ ફોર્સે શહેર પર બોમ્બનો મારો ચલાવ્યો અને તેને કબજે કરી લીધું. જુલાઇ 1954માં, શહેર ઇઝરાયલના બોમ્બિંગ કેમ્પેઇનનું લક્ષ્યાંક રહ્યું હતું જે પાછળથી લેવોન અફેર તરીકે જાણીતું બન્યું. થોડા મહિનાઓ બાદ, એલેક્ઝાન્ડ્રિયાનું મનશેયા સ્ક્વેર ગેમલ એબ્દેલ નાસીર પરના નિષ્ફળ ખૂનના પ્રયાસનું સ્થળ હતું.

એલેક્ઝાન્ડ્રિયાની મહત્ત્વની લડાઇઓ અને ઘેરો ઘાલવાના પ્રસંગોમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:

શિક્ષણ
ઇતિહાસ
આ પણ જુઓ
પડોશના નગરો - બાજુ બાજુના નગરો