ઝાંસી બુંદેલખંડમાં મરાઠાઓના શાસન હેઠળનું રજવાડું હતું. 1853માં ઝાંસીના રાજા જ્યારે પોતાના જૈવિક પુરુષ વારસદાર વગર મૃત્યુ પામ્યા ત્યારે ગવર્નર જનરલ ઓફ ઇન્ડિયા દ્વારા તેને ખાલસા નીતિ હેઠળ બ્રિટિશ રાજમાં જોડી દેવાયું હતું. તેમની વિધવા રાણી લક્ષ્મી બાઇએ તેના દત્તક પુત્રના છીનવાયેલા અધિકાર સામે વિરોધ કર્યો હતો.

યુદ્ધ શરૂ થયું ત્યારે ઝાંસી તરત બળવાનું કેન્દ્ર બન્યું હતું. કંપનીના અધિકારીઓ અને તેમના પરિવારજનોના એક નાનકડા જૂથે ઝાંસીના કિલ્લામાં આશરો લીધો હતો અને રાણીએ તેમની મુક્તિ માટે વાટાઘાટ કરી હતી. જોકે તેઓ જ્યારે કિલ્લો છોડી ગયા ત્યારે રાણીનું જેમના પર નિયંત્રણ ન હતું તેવા બળવાખોર સિપાહીઓએ આ લોકોની હત્યા કરી હતી, રાણીએ અનેકવાર ઇનકાર કર્યો હોવા છતાં યુરોપીયનોને રાણી પર શંકા હતી.

જૂન 1857ના અંત સુધીમાં કંપનીએ મોટા ભાગના બુંદેલખંડ અને પૂર્વ રાજસ્થાન પર નિયંત્રણ ખોયું હતું. આ વિસ્તારમાં બંગાળ આર્મીના એકમોએ બળવો કર્યો હતો અને તેઓ દિલ્હી અને કાનપુરમાં લડાઇમાં ભાગ લેવા આગેકૂચ કરી ગયા હતા. આ વિસ્તારમાં આવેલા ઘણા રજવાડાઓએ અંદરોઅંદર લડાઇ શરૂ કરી દીધી હતી. સપ્ટેમ્બર અને ઓક્ટોબર 1857માં રાણીએ દાતિયા અને ઓરછાના પડોશી રાજાઓ દ્વારા હુમલા સામે ઝાંસીનું સફળતાપૂર્વક રક્ષણ કર્યું હતું.

3 ફેબ્રુઆરીએ રેઝે સૌગુરની ત્રણ મહિનાની ઘેરાબંધી તોડી હતી. હજારોની સંખ્યામાં સ્થાનિક ગામવાસીઓએ તેમને મુક્તિદાતા તરીકે આવકાર્યા હતા જેમણે બળવાખોરોના કબજામાંથી મુક્તિ અપાવી હતી.

માર્ચ 1858માં સર હ્યુજ રોઝની આગેવાની હેઠળ સેન્ટ્રલ ઇન્ડિયા ફિલ્ડ ફોર્સે આગેકૂચ કરી અને ઝાંસી ફરતે ઘેરો ઘાલ્યો હતો. કંપનીના દળોએ શહેર કબજે કર્યું, પરંતુ રાણી છુપા વેશમાં નાસી છુટી.

ઝાંસી અને કલ્પીમાંથી હાંકી કાઢવામાં આવ્યા બાદ 1 જૂન, 1858ના રોજ રાણી લક્ષ્મી બાઇ અને મરાઠા બળવાખોરોના એક જૂથે અંગ્રેજોના સહયોગી સિંધિયા શાસકો પાસેથી ગ્વાલિયરના કિલ્લાના શહેરને કબજામાં લીધું હતું. તેના કારણે બળવાખોરોમાં ઉત્સાહનો સંચાર થયો હોઇ શકે પરંતુ સેન્ટ્રલ ઇન્ડિયા ફિલ્ડ ફોર્સ ઝડપથી શહેર તરફ કૂચ કરી રહી હતી. ગ્વાલિયરની લડાઇના બીજા દિવસે 17 જૂનના રોજ રાણી મૃત્યુ પામી. ત્રણ સ્વતંત્ર ભારતીય પ્રતિનિધિઓના વર્ણન પ્રમાણે આઠમા હુસાર્સ દ્વારા કરવામાં આવેલા કાર્બાઇનના ગોળીબારમાં તેનું મૃત્યુ થયું હોવાનું માનવામાં આવે છે. આગામી ત્રણ દિવસમાં કંપનીના દળોએ ગ્વાલિયર પર કબ્જો કર્યો. રાણીની છેલ્લી લડાઇના દૃશ્યોના વર્ણનમાં કેટલાક ટિપ્પણીકારોએ તેની સરખામણી જ્હોન ઓફ આર્ક સાથે કરી છે.


ઇન્દોર ખાતે ત્યારના કંપની રેસિડન્ટ કર્નલ હેનરી ડ્યુરેન્ડે ઇન્દોરમાં બળવાની શક્યતા નકારી કાઢી હતી. જોકે, 1 જૂનના રોજ હોલ્કરની સેનાના સિપાહીઓએ બળવો કર્યો અને ભોપાલ કેવેલરીની ચોકીઓ પર ગોળીબાર શરૂ કર્યો હતો. કર્નલ ટ્રેવર્સ આગેવાની કરવા આગળ વધ્યા ત્યારે ભોપાલ કેવેલરીએ તેને અનુસરવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. ભોપાલ ઇન્ફન્ટ્રીએ પણ આદેશનું ઉલ્લંઘન કર્યું અને તેના બદલે યુરોપીયન સાર્જન્ટ્સ અને અધિકારીઓ તરફ તેમની બંદુકો તાકી હતી. અસરકારક પ્રતિકારની તમામ શક્યતાઓ ખતમ થઇ ગઇ હતી તેથી ડ્યુરેન્ડે તમામ યુરોપીયન રહેવાસીઓને એકત્ર કરીને નાસી છુટવાનો નિર્ણય લીધો હતો, જોકે ઇન્દોરના 39 યુરોપીયન રહેવાસીઓની હત્યા કરવામાં આવી હતી.

અંગ્રેજો જેને પંજાબ તરીકે ઓળખતા હતા તે ઘણો વિશાળ વહીવટી વિભાગ હતો જેનું કેન્દ્ર લાહોરમાં હતું. તેમાં માત્ર વર્તમાન ભારત અને પાકિસ્તાનના પંજાબ ક્ષેત્ર નહીં, પરંતુ અફઘાનિસ્તાનની સરહદે આવેલા ઉત્તર-પશ્ચિમ ફ્રન્ટિયર જિલ્લાઓનો પણ સમાવેશ થતો હતો.

પ્રત્યાઘાત
ઝાંસી
ભારતમાં ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીનું વિસ્તરણ
ટેકો અને વિરોધ