ક્ષય રોગના મુખ્ય કારણ દંડ આકારના બેક્ટેરિયા "માયકોબેક્ટેરિયમ ટ્યુબરક્યુલોસિસ" નાના, ઓક્સિજન પર જીવતા, હલનચલન ન કરી શકે તેવા જીવાણુ છે. આ રોગ પેદા કરતા જીવાણુનું લિપિડનું ઊંચું પ્રમાણ તેની ઘણી વિશેષ તબીબી લાક્ષણિકતા માટે જવાબદાર છે. તેનું પ્રત્યેક 16થી 20 કલાકે વિભાજન થાય છે. આ વિભાજન દર અન્ય બેક્ટેરિયાની તુલનાએ ઘણો ધીમો છે. બેક્ટેરિયા સામાન્ય રીતે એક કલાકથી ઓછા સમયમાં વિભાજિત થતા હોય છે. (દાખલા કરીકે, "ઇ. કોલી" સૌથી ઝડપથી વૃદ્ધિ પામતા બેક્ટેરિયામાંના એક છે જે પ્રત્યેક 20 મિનીટમાં વિભાજિત થાય છે.) એમટીબીને કોશિકા થર હોય છે પરંતુ તેમાં ફોસ્ફોલિપિડ બાહ્ય આવરણનો અભાવ હોય છે. તેને ગ્રામ-પોઝિટિવ બેક્ટેરિયમ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યું છે. પરંતુ જો ગ્રામ સ્ટેન હાથ ધરવામાં આવે તો એમટીબી ઘણું નબળું ગ્રામ-પોઝિટીવ આપે છે અથવા તેની કોશિકા થરના ઊંચા લિપિડ અને માયકોલિક એસિડ તત્વને કારણે રંગ જાળવી શકતી નથી. એમટીબી નબળા બિનચેપી તત્વો સામે લડે છે અને સપ્તાહો સુધી સુકા સ્વરૂપમાં જીવી શકે છે. કુદરતમાં, બેક્ટેરિયમ માત્ર યજમાન અયવવના કોશિકાની અંદર વિકસી શકે છે પરંતુ "એમ. ટ્યુબરક્યુલોસિસ" ને "અવયવની બહાર બનાવટી વાતાવરણ" માં વિકસાવી શકાય છે.

ગળફાના નમૂના પર હિસ્ટોલોજીકલ સ્ટેનનો ઉપયોગ કરીને વૈજ્ઞાનિકો સામાન્ય માઇક્રોસ્કોપ હેઠળ એમટીબી ઓળખી શકે છે. એસિડિક દ્વાવણો સાથે પ્રક્રિયા કરાવ્યા બાદ પણ એમટીબી ચોક્કસ સ્ટેન જાળવી રાખતું હોવાથી તેને એસિડ-ફાસ્ટ બેસિલસ (AFB) તરીકે વર્ગિકૃત કરવામાં આવે છે. સૌથી સામાન્ય એસિડ ફાસ્ટ સ્ટેનિંગ ટેકનિક ઝીલ-નીલસન સ્ટેન એસિડ ફાસ્ટ બેસિલસને ચમકતા લાલ રંગમાં રંગે છે જે વાદળી બેકગ્રાઉન્ડમાં સ્પષ્ટ દેખાય છે. એએફબીને દેખી શકાય તેવા કરવાની અન્ય પદ્ધતિઓમાં ઓરેમાઇન-રોડામાઇન સ્ટેન અને ફ્લોરોસન્ટ માઇક્રોસ્કોપીનો સમાવેશ થાય છે.

એમ. ટ્યુબરક્યુલોસિસ માળખામાં અન્ય ચાર ટીબીજનક માયકોબેક્ટેરિયા: "એ. બોવિસ" , "એમ. આફ્રિકેનમ" , "એમ. કનેટી" અને "એમ. માઇક્રોટી" નો સમાવેશ થાય છે. "એમ. આફ્રિકેનમ" વ્યાપક નથી પરંતુ આફ્રિકાના કેટલાક ભાગોમાં ટીબી માટે તે મુક્ય કારક છે. એક સમયે "એમ. બોવિસ" ક્ષય રોગ માટે મુખ્ય કારક હતું પરંતુ પેશ્ચ્યુરાઇઝ્ડ દૂધ આવતા વિકસિત દેશોમાં જાહેર આરોગ્ય સમસ્યા તરીકે તેનો મોટે ભાગે નાશ થયો હતો. "એમ. કનેટી" દુર્લભ અને આફ્રિકા સુધી જ મર્યાદિત હોય તેમ જણાય છે જો કે કેટલાક આફ્રિકન ઇમિગ્રન્ટ્સમાં કેટલાક કેસ નોંધાયા છે. "એમ. માઇક્રોટી" મુખ્યત્વે નબળી રોગપ્રતિકારક શક્તિ ધરાવતા લોકોમાં જોવા મળે છે. જો કે આ રોગ પેદા કરતા એજન્ટની હાજરીને ઓછી આંકવામાં આવી હોય તેવું શક્ય છે.

અન્ય જાણીતા પેથોજેનિક માયકોબેક્ટેરિયામાં "માયકોબેક્ટેરિયમ લેપ્રે" , "માયકોબેક્ટેરિયમ એવિયમ" અને "એમ કાન્સાસી" નો સમાવેશ થાય છે. છેલ્લા બે બેક્ટેરિયા નોનટ્યુબરક્યુલસ માયકોબેક્ટેરિયા (NTM) જૂથના ભાગ છે. નોનટ્યુબરક્યુલસ માયકોબેક્ટેરિયાથી ટીબી કે રક્તપિત્ત થતો નથી પરંતુ તે ટીબી જેવા અન્ય ફેફસાને લગતા રોગ "ચોક્કસ" પેદા કરે છે.

ચેપ ફેલાવવો
અન્ય નામો
વ્યવસ્થાતંત્ર
કારણો