જેમ્સ પ્રિંસેપના એક સહયોગી એલેક્ઝેંડર કનિંઘહામે બૌદ્ધ સ્મારકોનું એક સર્વેક્ષણ કર્યું જે લગભગ અડધી સદી સુધી ચાલુ રહ્યું. ઇટાલીયન સૈન્ય અધિકારી "જીન–બેપ્ટીસ્ટ–વેંટુરા" જેવા શરૂઆતી પુરાતત્ત્વવિદોથી પ્રેરિત થઈને કનિંઘહામે બૌદ્ધ સ્તૂપોનું ઉત્ખનન શરૂ કર્યું. તેમના શરૂઆતના ઉત્ખનન સ્વખર્ચે કરવામાં આવ્યા. લાંબા ગાળે તેમણે અનુભવ્યું કે પુરાતાત્ત્વિક સંશોધન અને સાંસ્કૃતિક સ્મારકોની જાળવણી તથા સંરક્ષણના કામ માટે એક સ્થાયી એકમ જરૂરી છે. કનિંઘહામે ભારતમાં તેમના સંબંધો અને પહોંચનો ઉપયોગ કરી ૧૮૪૮માં આ દિશામાં પ્રયાસો કર્યા પરંતુ તે નિષ્ફળ નીવડ્યા છેવટે ૧૮૬૧માં લોર્ડ કેનિંગના સહયોગથી ભારતીય પુરાતત્ત્વ સર્વેક્ષણ (ASI)ની સ્થાપના કરવામાં આવી તથા એલેક્ઝેંડર કનિંઘહામ તેના પ્રથમ પુરાતત્ત્વિક સર્વેયર બન્યા. ૧૮૬૫ થી ૧૮૭૧ના સમયમાં ભંડોળના અભાવે પુરાતત્ત્વ સર્વેક્ષણ કામચલાઉ રીતે બંધ કરી દેવાયું પરંતુ તત્કાલીન વાઇસરોય જોન લોરેન્સના પ્રયાસોથી તે ફરી શરૂ કરવામાં આવ્યું. ૧૮૭૧માં સર્વેક્ષણને એક અલગ વિભાગ તરીકે પુનર્સ્થાપિત કરાયું તથા કનિંઘહામને તેના પ્રથમ મહાનિદેશક બનાવવામાં આવ્યા.

ઇતિહાસ
આ પણ જુઓ
ASI રચના
૧૯૪૭–૨૦૧૯