માનવર્સિજત પદાર્થને અવકાશમાં તરતો મૂકવાની દિશામાં પ્રથમ પગલું બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન વી-2 રોકેટના પરીક્ષણ દરમિયાન જર્મન વૈજ્ઞાનિકો દ્વારા ભરવામાં આવ્યું, જે ઓકટોબર 3,1942ના દિવસે વી-4ના અવકાશમાં લોન્ચ થવાની સાથે અવકાશમાં પ્રથમ માનવર્સિજત પદાર્થ બની રહ્યો. યુદ્ધ પછી, મિત્રરાજયોએ જર્મન વૈજ્ઞાનિકો અને યુદ્ધ દરમિયાન જપ્ત કરવામાં આવેલા તેમના રોકેટનો ઉપયોગ લશ્કરી અને નાગરિક અમે બંને પ્રકારના સંશોધનો માટે કર્યો. વી-2 રોકેટ પર અમેરીકાએ મે 10,1946માં કરેલું કોસ્મિક રેડિયેશન લોન્ચ અવકાશમાંથી પ્રથમ અવકાશીય સંશોધન બની રહ્યું. આ જ વર્ષે અવકાશમાંથી પૃથ્વીની પ્રથમ તસવીર લેવામાં આવી અને ત્યારબાદ 1947માં ફ્રુટફલાઈસને અવકાશમાં લઇ જવા સાથે પ્રથમ એનિમલ એકસપરીમેન્ટ કરવામાં આવ્યો, આ બંને પ્રયોગો અમેરીકનોએ લોન્ચ કરેલા મોડીફાઈડ વી-2એસ પર કરવામાં આવ્યા. આ બંને પ્રયોગો અવકાશમાં માત્ર થોડા સમય સુધી જ થઇ શકયા હોવાથી તેમની ઉપયોગીતા મર્યાદિત બની ગઇ.


સોવિયેટ યુનિયને ઓકટોબર 4, 1957ના રોજ પૃથ્વીની ભ્રમણકક્ષામાં માનવરહિત "સ્પુટનિક" (ઉપગ્રહ-1) લોન્ચ કર્યો, જે ભ્રમણકક્ષામાં સફળતાપૂર્વક લોન્ચ કરવામાં આવેલો પ્રથમ પદાર્થ બની રહ્યો. આ ઉપગ્રહનું વજન આશરે 83 કિલોગ્રામ (184 પાઉન્ડ) હતું અને પૃથ્વીની ભ્રમણકક્ષામાં તે પૃથ્વીથી આશરે 250 કિલોમીટર (150 માઈલ)ના અંતરે ભ્રમણ કરતો હોવાનું માનવામાં આવે છે. તેમાં બે રેડિયો ટ્રાન્સમીટર (20 અને 40 મેગાહર્ટઝ તરંગલંબાઈ ધરાવતા) લગાવેલા હતા, જેમાંથી પેદા થતો "બીપ" અવાજ દુનિયાભરના રેડિયોમાં સાંભળી શકાતો હતો. રેડિયો સિગ્નલોનું પૃથક્કરણ કરીને આયોનોસ્ફીયરની ઈલેકટ્રોનની ઘનતા અંગેની માહિતી એકત્ર કરવામાં આવતી હતી, જયારે દબાણ અને તાપમાનના આંકડાઓ રેડિયો બીપના સમયગાળા પરથી મેળવવામાં આવતા હતા. પરીણામોએ દર્શાવ્યું કે ઉલ્કા પરમાણુથી ઉપગ્રહને પંચર પડ્યું ન હતું. સ્પુટનિક-1 આર-7 રોકેટ દ્વારા લોન્ચ કરવામાં આવ્યો હતો. આ ઉપગ્રહ પૃથ્વી પર પાછા ફરતી વખતે જાન્યુઆરી 3, 1958ના રોજ બળી ગયો હતો.

આ સફળતાથી અમેરીકાના અવકાશીય કાર્યક્રમોને વેગ મળ્યો, જેણે બે મહિના બાદ વાનગાર્ડ-1ને ભ્રમણ કક્ષામાં તરતો મૂકવાનો નિષ્ફળ પ્રયાસ કર્યો. જાન્યુઆરી 31, 1958ના રોજ, અમેરીકાએ જૂનો રોકેટ પર એકસપ્લોરર-1 ભ્રમણકક્ષામાં સફળતાપૂર્વક તરતો મૂકયો. આ સમય દરમિયાન, સોવિયેટ યુનિયને અવકાશમાં મોકલેલી લાઈકા નામની કૂતરી નવેમ્બર 3, 1957ના રોજ ભ્રમણકક્ષામાં જનારું પ્રથમ પ્રાણી બની.

પ્રથમ માનવ અવકાશયાન "વોસ્ટોક-1" ("ઈસ્ટ 1") હતું, જે 27 વર્ષીય રશિયન અવકાશયાત્રી યુરી ગેગારીનને એપ્રિલ 12, 1961ના રોજ અવકાશમાં લઇ ગયું. આ અવકાશયાને એક કલાક અને 48 મિનિટમાં પૃથ્વીની પરીક્રમા પૂરી કરી. ગેગેરીનના યાને વિશ્વભરમાં ડંકો વગાડી દીધો, જેણે ખૂબ જ પ્રગતીશીલ સોવિયેટ અવકાશી કાર્યક્રમની વિશ્વને ઝાંખી કરાવી અને અવકાશીય સંશોધનમાં માનવ સ્પેસફ્લાઇટના નવા યુગનો પ્રારંભ કર્યો.

વોસ્ટોક-1ના પૃથ્વીના ભ્રમણકક્ષામાં તરતા મૂકાવાની ઘટનાના એક મહિનામાં જ અમેરીકાએ અવકાશમાં મરકયુરી-રેડસ્ટોન-3માં એલન શેફર્ડની સબઓર્બિટલ ફલાઈટ સાથે પ્રથમ માનવ અવકાશમાં મોકલ્યો. જહોન ગ્લેનની મરકયુરી-એટલાસ-6એ ફેબ્રુઆરી 20, 1962ના રોજ પૃથ્વીની પરીક્રમા કરી તે સાથે અમેરીકાએ ઓર્બિટલ ફલાઈટની સિદ્ધિ મેળવી.

વેલેન્ટાઇના ટેરેસ્કોવાએ વોસ્ટોક-6માં જૂન 16, 1963ના રોજ પૃથ્વીની 48 પરીક્રમા કરીને અવકાશમાં જનારી પ્રથમ મહિલા તરીકેનું સન્માન મેળવ્યું.

ચીને વોસ્ટોક-1ના અવકાશમાં જવાની ઘટનાના 42 વર્ષ બાદ ઓકટોબર 15, 2003ના રોજ યાંગ લીવેઈને શેન્ઝાઉ-5 (સ્પેસબોટ-5) અવકાશ યાનમાં અવકાશમાં મોકલીને અવકાશમાં માનવ મોકલવાની સિદ્ધિ મેળવી.

અન્ય અવકાશી પદાર્થ પર પહાચનારો પ્રથમ કૃત્રિમ ઉપગ્રહ લૂના-2 હતો, જે 1959માં અન્ય પદાર્થ પર પહાચ્યો. લૂના-9 એ 1966માં અન્ય અવકાશી પદાર્થ પર ઓટોમેટીક ઉતરાણ કર્યું. લ્યુના-10 અન્ય અવકાશી પદાર્થનો પ્રથમ કૃત્રિમ ઉપગ્રહ બન્યો.

અન્ય અવકાશી પદાર્થ પર પ્રથમ માનવ ઉતરાણ અપોલો-11એ તેના જુલાઈ 20, 1969ના ચંદ્ર ઉતરાણ દ્વારા કર્યું.

પ્રથમ સફળ આંતરગ્રહીય ઊડાન મરાઇનર-2એ 1962માં શુક્ર પર (અંતર 34773 કિલોમીટર) ભરી હતી. અન્ય ગ્રહો પરની ઊડાનની સિદ્ધિમાં મરાઇનર-4એ 1960માં મંગળ પરની ઊડાન, પાયોનિયર-10એ 1973માં ગુરૂની ઊડાન, મરાઇનર-10એ 1974માં બુધ પરની ઊડાન, પાયોનિયર-11એ 1979માં શનિની ઊડાન, વોયેજર-2એ 1986માં યુરેનસની ઊડાન અને વોયેજર-2એ 1989માં નેપ્ચ્યૂન પરની ઊડાન દ્વારા મેળવી હતી.

અન્ય ગ્રહ પરથી તેની સપાટી પરથી મર્યાદિત પ્રમાણમાં પણ માહિતી મેળવવા માટેની સૌ પ્રથમ આંતરગ્રહીય ઊડાન 1970માં વિનેરા-7એ શુક્ર પર ભરી હતી, જેણે 23 મિનિટ સુધી માહિતી મોકલી હતી. 1971માં માર્શ-3 મિશને મંગળ પર પ્રથમ સોફટ લેન્ડિંગ કરવાની સિદ્ધિ મેળવીને લગભગ 20 સેકન્ડની માહિતી મોકલી હતી. પછીથી ઘણાં લાંબા સમય સુધી અન્ય ગ્રહની સપાટી પર રહેવાની સિદ્ધિ પણ મેળવવામાં આવી હતી, જેમાં વાઇકિંગ-1ના 1975થી 1982 સુધી એમ લગભગ 6 વર્ષ કરતાં પણ વધારે સમય મંગળની સપાટી પર કાર્ય કરવાના અને 1982માં વિનેરા-13ના શુક્રની સપાટી પરના લગભગ બે કલાકના ટ્રાન્સમિશનનો સમાવેશ થાય છે (જે અત્યાર સુધીનું સૌથી લાંબુ સોવિયેટ પ્લાનેટરી સરફેસ મિશન હતું).

રોકેટ ટેકનોલોજીએ પૃથ્વીના બહારના વાતાવરણમાં પહોંચવાના સ્વપ્નને વેગ આપ્યો. બળ પૂરું પાડવાના અને મટીરીયલ નિષ્ફળ જવાની સમસ્યાથી ઊપર ઊઠીને અવકાશમાં યાત્ર કરનાનું પ્રથમ રોકેટ જર્મન વી-2 હતું. દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધના અંતિમ દિવસો દરમિયાન આ ટેકનોલોજી અમેરીકા અને રશિયા એમ બંનેએ તેના ડિઝાઈનરની જેમ જ હસ્તગત કરી લીધી. આ ટેકનોલોજીના વિકાસનું પ્રારંભિક બળ અણુશસ્ત્રોને ઝડપથી વહન કરવા માટે લાંબા અંતરની ઈન્ટરકોન્ટીનેન્ટલ બેલિસ્ટિક મિસાઈલ્સ (આઈસીબીએમ) માટેની શસ્ત્રો માટેની દોટે પૂરું પાડ્યું, પરંતુ 1961માં યુએસએસઆરએ અવકાશમાં પ્રથમ માનવ મોકલતાં અમેરીકાએ રશિયા સાથે અવકાશી દોડમાં પોતાને સામેલ કર્યું.

અન્ય મહત્ત્વના લોકો નીચે મુજબ છેઃ

ગુરુ
અવકાશનું સૈન્યીકરણ
વિરોધ
20મી સદીમાં અવકાશીય સંશોધનનો ઇતિહાસ