આ મંદિર મુખ્‍ય મંદિર ના નામે પણ ઓળખય છે. આ મંદિર ની બનાવટ સમ્રાટ અશોક દ્વારા સ્‍થાપિત સ્‍તૂપ ની સમાન છે. આ મંદિરમાં બુદ્ધ ની એક બહુ મોટી મૂર્તિ સ્‍થાપિત છે. આ મૂર્તિ પદ્માસન ની મુદ્રામાં છે. અહીં આ અનુશ્રુતિ પ્રચિલત છે કે આ મૂર્તિ તે જગ્યાએ સ્‍થાપિત છે જ્યાં બુદ્ધ ને જ્ઞાન નિર્વાણ (જ્ઞાન) પ્રાપ્‍ત થયું હતું. મંદિરની ચારે તરફ પત્‍થરની નક્‍કાશીદાર રેલિંગ બનેલી છે. આ રેલિંગ જ બોધગયામાં પ્રાપ્‍ત સૌથી પ્રાચીન અવશેષ છે. આ મંદિર પરિસરની દક્ષિણ-પૂર્વ દિશામાં પ્રા‍કૃતિક દૃશ્‍યોં થી સમૃદ્ધ એક પાર્ક છે જ્યાં બૌદ્ધ ભિક્ષુ ધ્‍યાન સાધના કરે છે. સામાન્ય લોકો આ પાર્કમાં મંદિર પ્રશાસન ની અનુમતિ લઈ ને જ પ્રવેશ કરી શકે છે.

આ મંદિર પરિસરમાં તે સાત સ્‍થાનો ને પણ ચિન્હિત કરાયા છે જ્યાં બુદ્ધ એ જ્ઞાન પ્રાપ્પ્તિ પછી સાત સપ્‍તાહ વ્‍યતીત કર્યાં હતાં. જાતક કથાઓમાં ઉલ્‍લેખિત બોધિ વૃક્ષ પણ અહીં છે. આ એક વિશાળ પીપળા નું વૃક્ષ છે જે મુખ્‍ય મંદિર ની પાછળ છે. કહે છે કે બુદ્ધને આ જ વૃક્ષ ની નીચે જ્ઞાન પ્રાપ્‍ત થયું હતું. વર્તમાનમાં જે બોધિ વૃક્ષ છે તે તે બોધિ વૃક્ષ ની પાંચમી પેઢી છે. મંદિર સમૂહમાં સવારના સમયે ઘંટો નો ધ્વનિ મન ને એક અનોખી શાંતિ પ્રદાન કરે છે.

મુખ્‍ય મંદિર પાછળ બુદ્ધ ની લાલ બલુઆ પત્‍થર ની ૭ ફીટ ઊંચી એક મૂર્તિ છે. આ મૂર્તિ વજ્રાસન મુદ્રામાં છે. આ મૂર્તિ ની ચારે તરફ વિભિન્‍ન રંગોની પતાકા લાગેલી છે જે ઇસ મૂર્તિ ને એક વિશિષ્‍ટ આકર્ષણ પ્રદાન કરે છે. કહે છે કે ત્રીજી શતાબ્‍દી ઈસા પૂર્વમાં આ જ સ્‍થાન પર સમ્રાટ અશોક એ હીરાથી બનેલું રાજસિહાંસન લગાવડાવ્યું હતું અને આને પૃથ્‍વી નું નાભિ કેંદ્ર કહ્યું હતું. આ મૂર્તિ ની આગળ ભૂરા બલુઆ પત્‍થર પર બુદ્ધ ના વિશાળ પદચિન્‍હ બનેલા છે. બુદ્ધ ના આ પદચિન્‍હોં ને ધર્મચક્ર પ્રર્વતન નું પ્રતીક મનાય છે.

બુદ્ધ એ જ્ઞાન પ્રાપ્તિ પછી બીજો સપ્‍તાહ આ જ બોધિ વૃક્ષ ની આગળ ઉભી અવસ્‍થામાં વિતાવ્યું હતું. અહીં બુદ્ધની આ અવસ્‍થામાં એક મૂર્તિ બનેલી છે. આ મૂર્તિને અનિમેશ લોચન કહે છે. મુખ્‍ય મંદિર ની ઉત્તર પૂર્વમાં અનિમેશ લોચન ચૈત્‍ય બનેલું છે.

મુખ્‍ય મંદિરનો ઉત્તરી ભાગ ચંકામાના નામ થી ઓળખય છે. આ જ સ્‍થાન પર બુદ્ધ એ જ્ઞાન પ્રાપ્તિ પછી ત્રીજો સપ્‍તાહ વ્‍યતીત કર્યો હતો. હવે અહીં કાળા પત્‍થર નું કમળ નું ફૂલ બનેલ છે જે બુદ્ધનું પ્રતીક મનાય છે.

મહાબોધિ મંદિર ના ઉત્તર પશ્ચિમ ભાગમાં એક છતવિહીન ભગ્‍નાવશેષ છે જે રત્‍નાઘારા નામ થી ઓળખય છે. આ જ સ્‍થાન પર બુદ્ધ એ જ્ઞાન પ્રાપ્તિ પછી ચોથો સપ્‍તાહ વ્‍યતીત કર્યો હતો. દન્‍તકથાઓ અનુસાર બુદ્ધ અહીં ગહન ધ્‍યાનમાં લીન હતાં કે તેમના શરીર થી પ્રકાશ નું એક કિરણ નિકળ્યું. પ્રકાશ ના આ જ રંગો નો ઉપયોગ વિભિન્‍ન દેશોં દ્વારા અહીં લાગેલ પોતાના પતાકામાં કરાયો છે.

માનવામાં આવે છે કે બુદ્ધ એ મુખ્‍ય મંદિર ના ઉત્તરી દરવાજા થી થોડી દૂર સ્થિત અજપાલા-નિગ્રોધા વૃક્ષ ની નીચે જ્ઞાન પ્રાપ્તિ પછી પાંચમો સપ્‍તાહ વ્‍ય‍તીત કર્યો હતો. બુદ્ધ એ છઠ્ઠો સપ્‍તાહ મહાબોધિ મંદિર ની જમણી તરફ સ્થિત મૂચાલિંડા ક્ષીલ ની નજીક વ્‍યતીત કર્યો હતો. આ ક્ષીલ ચારે તરફ થી વૃક્ષો થી ઘેરાયેલો છે. આ ક્ષીલ ની મધ્‍યમાં બુદ્ધ ની મૂર્તિ સ્‍થાપિત છે. આ મૂર્તિમાં એક વિશાળ સાપ બુદ્ધ ની રક્ષા કરી રહ્યો છે. આ મૂર્તિ સંબંધે એક દંતકથા પ્રચલિત છે. આ કથા અનુસાર બુદ્ધ પ્રાર્થનામાં એટલા તલ્‍લીન હતા કે તેમને આંધી આવવાનું ધ્‍યાન ન રહ્યું. બુદ્ધ જ્યારે મૂસલાધાર વરસાદમાં ફસાઈ ગયા તો સાપો ના રાજા મૂચાલિંડા પોતાના નિવાસ થી બાહર આવ્યા અને બુદ્ધ ની રક્ષા કરી.

આ મંદિર પરિસર ની દક્ષિણ-પૂર્વમાં રાજયાતના વૃ‍ક્ષ છે. બુદ્ધ એ જ્ઞાન પ્રાપ્તિ પછી પોતાનું સાતમું સપ્‍તાહ આ વૃક્ષ ની નીચે વ્‍યતીત કર્યું હતું. અહીં બુદ્ધ બે બર્મી (બર્મા કા નિવાસી) વ્‍યા‍પારિઓ ને મળ્યાં હતાં. આ વ્‍યાપારિયો એ બુદ્ધ પાસે આશ્રય ની પ્રાર્થના કરી. આ પ્રાર્થના ના રુપમાં બુદ્ધમં શરણમ ગચ્‍છામિ (હું પોતાને ભગવાન બુદ્ધ ને સોપું છું) નું ઉચ્‍ચારણ કર્યું. આ પછી થી આ પ્રાર્થના પ્રસિદ્ધ થઈ ગઈ.

આસપાસ ના દર્શનીય સ્‍થળ
તિબેટિયન મઠ
મહાબોધિ મંદિર
આવાગમન