એન્ટાર્કટિક ઓઝોન છિદ્ર એ એન્ટાર્કટિક ઊર્ધ્વમંડળનું એવું ક્ષેત્ર છે જયાં તાજેતરમાં ઓઝોન સ્તર તેનાં 1975 પૂર્વેનાં મૂલ્યો કરતાં 33% જેટલું નીચું પહોંચી ગયું છે. એન્ટાર્કટિક વસંત દરમ્યાન, એટલે કે સપ્ટેમ્બરથી શરૂ કરીને ડિસેમ્બરના શરૂઆતના સમયગાળા દરમ્યાન જયારે તીવ્ર પશ્ચિમી વાયરાઓ ખંડની આસપાસ વર્તુળાકારે ફરે છે અને વાતાવરણનું પાત્ર (atmospheric container) બનાવે છે ત્યારે આ ઓઝોન છિદ્ર આકાર લે છે. એન્ટાર્કટિક વસંત દરમ્યાન આ ધ્રુવીય વમળમાં, નીચલા ઊર્ધ્વમંડળનો લગભગ 50% જેટલો ઓઝોન વિનાશ પામે છે. 

ઉપર વર્ણવ્યું છે તેમ, ઓઝોન અવક્ષયનું મુખ્ય કારણ કલોરિન-ધરાવતા મૂળ વાયુઓની (મુખ્યત્વે સીએફસી(CFCs) અને સંબંધિત હેલોકાર્બન્સ) હાજરી છે. નીલાતીત કિરણોની હાજરીથી, આ વાયુઓ વિઘટિત થાય છે, અને તેમાંથી કલોરિન અણુઓ છૂટા પડે છે, જે પછી ઓઝોનને તોડવા માટે ઉત્પ્રેરકની ભૂમિકા અદા કર્યા કરે છે. Cl-ઉત્પ્રેરક ઓઝોન અવક્ષય વાયુ અવસ્થામાં થઈ શકે છે, પણ ધ્રુવીય ઊર્ધ્વમંડળના વાદળાંઓ(PSCs)ની હાજરીમાં તે નાટકીય ઢબે વૃદ્ધિ પામે છે. 

ધ્રુવીય ઊર્ધ્વમંડળનાં વાદળાંઓ શિયાળામાં, અત્યંત ઠંડીમાં રચાતાં હોય છે. ધ્રુવપ્રદેશમાં શિયાળો એ 3 મહિનાનો, સૂર્યકિરણો (સૂર્યપ્રકાશ)ની તદ્દન ગેરહાજરીવાળો, અત્યંત અંધકારભર્યો સમયગાળો છે. સૂર્યપ્રકાશની ગેરહાજરી તાપમાનના ઘટાડામાં યોગદાન આપે છે અને ધ્રુવીય વમળ હવાને બાંધે છે અને ઠંડી પાડે છે. તાપમાન -80°સે.ની આસપાસ અથવા તેથી નીચું બની રહે છે. આ નીચાં તાપમાનો વાદળના રજકણો બાંધે છે અને તે કાં તો નાઈટ્રિક ઍસિડ (PSC પ્રકાર I) અથવા બરફ (PSC પ્રકાર II)થી બંધાય છે. આ બંને પ્રકાર ઓઝોન અવક્ષય કરતી રાસાયણિક પ્રતિક્રિયાઓ માટે સપાટીઓ પૂરી પાડે છે.

આખી પ્રક્રિયામાં સામેલ ફોટોરાસાયણિક પ્રક્રિયાઓ જટીલ છે, છતાં સારી રીતે સ્પષ્ટ છે. ચાવીરૂપ નિરીક્ષણ એ છે કે, સામાન્ય રીતે, ઊર્ધ્વમંડળમાંનો મોટા ભાગનો કલોરિન "સંગ્રાહક" સંયોજનોમાં, મુખ્યત્વે હાઈડ્રોકલોરિક ઍસિડ (HCl) અને કલોરિન નાઈટ્રેટ (ClONO)ના રૂપમાં સ્થિર હોય છે. એન્ટાર્કટિક શિયાળા અને વસંત દરમ્યાન, અલબત્ત, ધ્રુવીય ઊર્ધ્વમંડળના વાદળના રજકણોની સપાટી પર થતી પ્રતિક્રિયાઓ આ "સંગ્રાહક" સંયોજનોને પ્રતિક્રિયાશીલ મુકત મૂળદ્રવ્યો(ચલ અને ClO)માં ફેરવે છે. આ વાદળાંઓ વાતાવરણમાંથી NOને પણ નાઈટ્રિક ઍસિડમાં ફેરવીને દૂર કરી શકે છે; જે નવા જ રચાયેલા ClOને ફરીથી ClONOમાં રૂપાંતરિત થતો અટકાવે છે. 

વસંત દરમ્યાન એન્ટાર્કટિક ઓઝોન અવક્ષય સૌથી વધુ શા માટે થાય છે તેનું કારણ ઓઝોન અવક્ષયમાં સૂર્યપ્રકાશની ભૂમિકા સ્પષ્ટ કરે છે. શિયાળા દરમ્યાન, ભલે ધ્રુવીય ઊર્ધ્વમંડળનાં વાદળાંઓ વિપુલ પ્રમાણમાં હોય, પણ ત્યારે ધ્રુવીય પ્રદેશમાં રાસાયણિક પ્રતિક્રિયાઓને ગતિ આપનાર પ્રકાશ હોતો નથી. વસંત દરમ્યાન, સૂર્યપ્રકાશ આવે છે, અને તેથી ફોટોરાસાયણિક પ્રતિક્રિયાઓ માટે ઊર્જા પેદા થાય છે, ધ્રુવીય ઊર્ધ્વમંડળનાં વાદળાં ઓગળે છે, અને બંધાયેલાં સંયોજનો મુકત બને છે. 

વિઘટન પામતો મોટા ભાગનો ઓઝોન નીચલા ઊર્ધ્વમંડળમાં હોય છે, જયારે તેનાથી વિપરીત એકરૂપ વાયુ અવસ્થાની પ્રતિક્રિયાઓ થકી બહુ ઓછો ઓઝોન અવક્ષય પામે છે, જે મુખ્યત્વે ઉપલા ઊર્ધ્વમંડળમાં બને છે. 

વસંતના અંત ભાગમાં, લગભગ મધ્ય-ડિસેમ્બરની આસપાસ, હૂંફાળું તાપમાન વમળને તોડે છે. નીચલા અક્ષાંશો પરથી વહી આવતા હૂંફાળા, ઓઝોન-સમૃદ્ધ પવનને કારણે, ધ્રુવીય ઊર્ધ્વમંડળનાં વાંદળાં વિખેરાઈ જાય છે, ઓઝોન-અવક્ષયની પ્રક્રિયા અટકી જાય છે, અને ઓઝોન-છિદ્ર બંધ થઈ જાય છે.

ઓઝોન ચક્રની રૂપરેખા
ઓઝોન અવક્ષય અંગેની ગેરમાન્યતાઓ
વાતાવરણમાંનાં રસાયણો
ઓઝોન છિદ્ર અને તેનાં કારણો