ભારતની સ્વતંત્રતા પછી 1940ના દાયકાથી 1960ના દાયકા સુધીનો યુગ ફિલ્મ ઇતિહાસકારો દ્વારા ભારતીય સિનેમાના ‘સુવર્ણયુગ’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. વિવેચકો દ્વારા વખાણવામાં આવેલી ભારતની કેટલીક શ્રેષ્ઠ ફિલ્મોનું નિર્માણ આ ગાળામાં થયું હતું. કોમર્શિયલ હિંદી સિનેમામાં તે સમયની વિખ્યાત ફિલ્મોમાં ગુરુ દત્તની ફિલ્મો "પ્યાસા" (1957) અને "કાગઝ કે ફુલ" (1959) અને રાજ કપૂરની ફિલ્મો "આવારા" (1951) અને "શ્રી 420" (1955)નો સમાવેશ થાય છે. આ ફિલ્મોએ શહેરી ભારતમાં કામદાર વર્ગ પર આધારિત સામાજિક થીમ રજૂ કરી. "આવારા" એ શહેરને એક દુઃસ્વપ્ન અને સ્વપ્ન સમાન રજૂ કર્યું, જ્યારે "પ્યાસા" માં શહેરી જીવનની બનાવટનું નિરૂપણ કર્યું. આ સમયમાં ભારતીય સિનેમાની કેટલીક યાદગાર ફિલ્મોમાં વિદેશી ભાષાની શ્રેષ્ઠ ફિલ્મ તરીકે એકેડેમી એવોર્ડ માટે નામાંકિત થયેલી મહેબુબ ખાનની "મધર ઇન્ડિયા" (1957) અને કે આસિફની "મોગલ-એ-આઝમ" (1960)નો સમાવેશ થાય છે. વી. શાંતારામની "દો આંખે બારહ હાથ" (1958) પરથી પ્રેરણા લઇને હોલીવૂડની ફિલ્મ "ધ ડર્ટી ડઝન" (1967) બની હોવાનું માનવામાં આવે છે. બિમલ રોય દ્વારા નિર્મિત અને રિત્વિક ઘટક દ્વારા લખાયેલી "મધુમતી" (1958)એ પશ્ચિમી લોકપ્રિય સંસ્કૃતિમાં પુનઃજન્મની થીમને લોકપ્રિય બનાવી હતી. તે સમયે મુખ્યધારાના અન્ય ફિલ્મ નિર્માતાઓમાં કમાલ અમરોહી અને વિજય ભટ્ટનો સમાવેશ થતો હતો.

કોમર્શિયલ ભારતીય સિનેમાનો વિકાસ થતો હતો ત્યારે નવી સમાંતર સિનેમાની ચળવળ પણ જોવા મળી જેમાં બંગાળી સિનેમાએ મુખ્યત્વે આગેવાની લીધી હતી. આ ચળવળની ફિલ્મોના શરૂઆતના ઉદાહરણોમાં ચેતન આનંદની "નીચા નગર" (1946), રિત્વિક ઘટકની "નાગરિક" (1952) અને બિમલ રોયની "ટુ એકર્સ ઓફ લેન્ડ" (દો બિઘા જમીન) (1953) સામેલ છે જેણે ભારતમાં નવવાસ્તવવાદનો અને "Indian New Wave".નો પાયો નાખ્યો "ધી અપુ ટ્રિલોજી" (1955–1959)ના પ્રથમ ભાગ "પાથેર પંચાલી" (1955) દ્વારા સત્યજિત રેએ ભારતીય સિનેમામાં યાદગાર પ્રવેશ કર્યો. તમામ મહત્વના આંતરરાષ્ટ્રીય ફિલ્મ મહોત્સવમાં "ધી અપુ ટ્રિલોજી" ને મોટા એવોર્ડ મળ્યા અને ભારતીય સિનેમામાં સમાંતર સિનેમાનો પાયો મજબુત બન્યો. વિશ્વ સિનેમા પર તેનો પ્રભાવ “પચાસના દાયકાના મધ્યથી કળા ગૃહોને છલકાવતા યુવાનીથી ભરપૂર નવા યુગના ડ્રામા” પર જોવા મળે છે જેણે ”અપુ ટ્રિલોજીની દેન છે” સત્યજિત રે અને રિત્વિવ ઘટકે ઘણી વિવેચકો દ્વારા વખણાયેલી આર્ટ ફિલ્મોનું નિર્માણ કર્યું અને મૃણાલ સેન, અદૂર ગોપાલક્રિષ્નન, મણી કૌલ અને બુદ્ધદેવ દાસગુપ્તા જેવા પ્રતિષ્ઠિત ભારતીય સ્વતંત્ર ફિલ્મ નિર્માતાઓ તેમને અનુસર્યા હતા. 1960ના દાયકા દરમિયાન ઇંદિરા ગાંધીએ ભારતના માહિતી અને પ્રસારણ મંત્રી તરીકે દરમિયાનગીરી કરી અને અને ભારતમાં ઓફ-બીટ ફિલ્મોનું નિર્માણ શરૂ થયું જેને ફિલ્મ ફાઇનાન્સ કોર્પોરેશન દ્વારા સત્તાવાર મદદ મળી રહી હતી.

સત્યજિત રેની "ધી અપુ ટ્રિલોજી" દ્વારા પ્રારંભ કરનારા સિનેમેટોગ્રાફર સુબ્રતા મિત્રાએ વિશ્વભરતમાં સિનેમેટોગ્રાફી પર ભારે પ્રભાવ પાડ્યો હતો. તેમની ખૂબ મહત્વની ટેકનિક પૈકી એક બાઉન્સિંગ લાઇટ્સ છે જેનાથી તેઓ સેટ પર દિવસના અજવાળાની અસર પેદા કરતા હતા. તેમણે "ધી અપુ ટ્રિલોજી" ના બીજા ભાગ "અપરાજિતો" (1956)ના ફિલ્માંકન દરમિયાન આ ટેકનિકમાં કૌશલ્યે મેળવ્યું હતું. સત્યજિત રેએ જે ટેકનિક વિકસાવી તેમાં ફોટો-નેગેટિવ ફ્લેશબેક્સ અને એક્સ-રે ડિગ્રેશન્સનો સમાવેશ થાય છે જે "પ્રતિદ્વંદી" (1972)ના ફિલ્માંકન વખતે વિકસાવાઇ હતી. "ધ એલિયન" નામની ફિલ્મ માટે રેની 1967ની સ્ક્રિપ્ટ, જે પાછળથી રદ કરવામાં આવી હતી, પરથી સ્ટીવન સ્પીલબર્ગને "ઇ.ટી." (1982) બનાવવાની પ્રેરણા મળી હોવાનું કહેવાય છે. રિત્વિક ઘટકની કેટલીક ફિલ્મો અને ત્યાર પછીની અમુક આંતરરાષ્ટ્રીય ફિલ્મો વચ્ચે ઘણી સમાનતા છે જેમ કે "બારી થેકે પાલિયે" (1958) અને ફ્રાન્કોઇસ ટ્રુફોતની "ધ 400 બ્લોઝ" (1959)માં સામ્યતા છે. "આજંત્રિક" (1958) ઘણા અંશે "ટેક્સી ડ્રાઇવર" (1976) અને હર્બી ફિલ્મ્સ (1967-2005)ને મળતી આવે છે.

આ ગાળામાં અન્ય પ્રાદેશિક ઉદ્યોગ માટે પણ ‘સુવર્ણ યુગ’ હતો. કોમર્શિયલ તમિલ સિનેમાએ વ્યાપારી દૃષ્ટિએ અનેક સફળ ફિલ્મોનું નિર્માણ કરીને વૃદ્ધિનો અનુભવ કર્યો હતો. તે સમયની કેટલીક સૌથી લોકપ્રિય તમિલ ફિલ્મ હસ્તિઓમાં એમ. જી. રામચંદ્રન, શિવાજી ગણેસન, એમ. એન. નામ્બિયાર, અશોકન અને નાગેશનો સમાવેશ થાય છે. મરાઠી સિનેમાએ પણ તે સમયે ‘સુવર્ણ યુગ’નો અનુભવ કર્યો હતો જેમાં વી. શાંતારામ જેવા તેના કેટલાક નિર્દેશકોએ મુખ્યધારાની હિંદી સિનેમાના ‘સુવર્ણ યુગ’માં પણ મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી.

ચેતન આનંદની સામાજિક વાસ્તવવાદી ફિલ્મ "નીચા નગર" ને પ્રથમ કાન ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ ખાતે ગ્રાન્ડ પ્રાઇઝ મળ્યું ત્યારથી ભારતીય ફિલ્મો કાન ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ ખાતે પામ ડી’ઓર માટે 1950 દરમિયાન અને 1960ના દાયકામાં વારંવાર નિયમિત રીતે સ્પર્ધામાં રહી છે, જેમાંથી ઘણી ફિલ્મોને આ મહોત્સવ દરમિયાન મોટા ઇનામ મળ્યા હતા. સત્યજિત રેને વેનિસ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ ખાતે "ધી અપુ ટ્રિલોજી" ની બીજી ફિલ્મ "અપરાજિતો" (1956) માટે ગોલ્ડન લાયન એવોર્ડ અને બર્લિન ઇન્ટરનેશનલ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલમાં ગોલ્ડન બેર તથા શ્રેષ્ઠ ડિરેક્ટર માટે બે સિલ્વર બેર મળ્યા હતા. રેના સમકાલિન રિત્વિક ઘટક અને ગુરુ દત્તની તેમના જીવન કાળ દરમિયાન અવગણના થઇ હતી પરંતુ 1980ના દાયકામાં અને 1990ના દાયકામાં તમને તેમને મોડેથી ઘણા આંતરરાષ્ટ્રીય ખ્યાતિ મળી હતી. રેને 20મી સદીના સિનેમામાં સૌથી મહાન હસ્તિઓ પૈકી એક ગણવામાં આવે છે, જ્યારે દત્ત અને ઘટકને પણ સૌથી મહાન ફિલ્મ નિર્માતાઓમાં ગણવામાં આવે છે. 1992માં "સાઇટ એન્ડ સાઉન્ડ" ક્રિટિક્સ પોલમાં રેને 7મું સ્થાન મળ્યું હતું અને અત્યાર સુધીના ટોચના 10 ડિરેક્ટરોમાં સ્થાન મળ્યું હતું જ્યારે દત્તને 2002ના "સાઇટ એન્ડ સાઉન્ડ" ના સૌથી મહાન ડિરેક્ટરોના પોલમાં 73મું સ્થાન મળ્યું હતું.

વિવિધ વિવેચકો અને ડિરેક્ટરોના તારણમાં આ યુગની અનેક ભારતીય ફિલ્મોને ઘણી વખત અત્યાર સુધીની સૌથી મહાન ફિલ્મોમાં સ્થાન મળે છે. "સાઇટ એન્ડ સાઉન્ડ" ક્રિટિક્સના તારણમાં સત્યજિત રેની ઘણી ફિલ્મોને સ્થાન મળ્યું છે જેમાં "ધ અપુ ટ્રિલોજી" (સંયુક્ત મત ગણવામાં આવે તો 1992માં ક્રમ# 4), "ધ મ્યુઝિક રૂમ" (1992માં ક્રમ #27), "ચારુલતા" (1992માં ક્રમ #41) અને "ડેઝ એન્ડ નાઇટ ઇન ફોરેસ્ટ" (1982માં ક્રમ #81) સામેલ છે. 2002ના "સાઇટ એન્ડ સાઉન્ડ" ક્રિટિક્સ અને ડિરેક્ટર્સ પોલમાં પણ ગુરુદત્તની ફિલ્મો "પ્યાસા" અને "કાગઝ કે ફુલ" (બંનેનો ક્રમ #10) સમાવેશ થાય છે. રિત્વિત ઘટકની "મેઘે ઢકા તારા" (ક્રમ# 231 ) અને "કોમલ ગાંધાર" (ક્રમ # 346 પર) અને રાજ કપુરની "આવારા" , વિજય ભટ્ટની "બૈજુ બાવરા" , મહેબુબ ખાનની "મધર ઇન્ડિયા" અને કે આસિફની "મોગલ-એ-આઝમ" તમામને ક્રમ # 346 મળ્યો હતો. 1998માં એશિયન ફિલ્મ મેગેઝિન "સિનેમાયા" દ્વારા કરવામાં આવેલા વિવેચકોના પોલમાં "ધી અપુ ટ્રિલોજી" (સંયુક્ત વોટ ગણવામાં આવે તો ક્રમ 1 પર), રેની "ચારુલતા" અને "મ્યુઝિક રૂમ" (ક્રમ 11 પર), અને ઘટકની "સુબ્રણરેખા" (તે પણ 11મા ક્રમે)નો સમાવેશ થયો હતો. 1999માં "ધ વિલેજ વોઇસ" ટોપ 250 “બેસ્ટ ફિલ્મ્સ ઓફ ધી સેન્ચુરી” વિવેચકોના પોલમાં "ધી અપુ ટ્રિલોજી" (તમામ મત સંયુક્ત રીતે ગણવામાં આવે તો ક્રમ 5 પર)નો સમાવેશ થતો હતો. 2005માં "ધી અપુ ટ્રિલોજી" અને "પ્યાસા" ને ટાઇમ મેગેઝિનના ઓલ-ટાઇમ 100 શ્રેષ્ઠ ફિલ્મોની યાદીમાં પણ સ્થાન મળ્યું હતું.

મસાલા ફિલ્મો
ભારતીય સિનેમાનો સુવર્ણ યુગ
પુરસ્કારો
હિંદી સિનેમા