ભારતમાતાની છબી ૧૯ મી સદીના અંતમાં ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળ સાથે રચાઈ હતી. ઈ. સ. ૧૮૭૩ માં સૌ પ્રથમ કિરણચંદ્ર બેનરજી દ્વારા "ભારત માતા" નામનું નાટક રજૂ થયું હતું. આ નાટક ઈ. સ. ૧૭૭૦ના બંગાળના દુકાળ કાળખંડને દર્શાવે છે જેમાં એક મહિલા અને તેના પતિ જંગલમાં જાય છે અને તેમને ક્રાંતિકારીઓ સામા મળે છે. તે સમયે એક પુજારી તેમને મંદિરમાં લઈ જાય છે અને તેમને ભારત માતા બતાવવામાં આવે છે. આથી પ્રેરણા લઈ તેઓ ક્રાંતિકારીઓનું નેત્તૃત્વ કરે છે અને તેના પરિણામે અંગ્રેજોનો પરાજય થાય છે. "માનુષી" નામનું સામયિક ભારત માતાના ઉલ્લેખનું મૂળ ૧૮૬૬માં અનામી લેખક તરીકે પ્રસિદ્ધ થયેલી પણ અસલમાં ભૂદેબ મુખોપાધ્યાય દ્વારા લિખિત વ્યંગ રચના "ઉનબિમસા પુરાણ" (ઓગણીસમો પુરાણમાં) માં જણાવે છે. બંકિમચંદ્ર ચટ્ટોપાધ્યાયે ૧૮૮૨ માં આનંદમઠ નામે એક નવલકથા લખી હતી અને વંદે માતરમ્ ગીતની શરૂઆત કરી. ટૂંક સમયમાં આ ગીત ભારતમાં ઊભરતી સ્વતંત્રતા ચળવળનું ગીત બન્યું હતું. જેમ જેમ બ્રિટિશ રાજે ભારતના ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય સર્વેક્ષણ દ્વારા કાર્ટોગ્રાફિક નક્શો બનાવ્યો, ભારતીય રાષ્ટ્રવાદીએ તેને રાષ્ટ્રવાદના ચિહ્ન તરીકે વિકસાવ્યો. ઈ. સ. ૧૯૨૦ ના દાયકામાં, તે તસવીર વધુ રાજકીય બની હતી, જેમાં મહાત્મા ગાંધી અને ભગત સિંહની છબીઓનો ઉમેરવામાં આવી. આ સમયગાળા દરમિયાન ત્રિરંગો ધ્વજ પણ શામેલ કરવાનું શરૂ કરાયું હતું. ઈ. સ. ૧૯૩૦ ના દાયકામાં, આ છબી ધાર્મિક વ્યવહારમાં દાખલ થઈ. ઈ. સ. ૧૯૩૬માં શિવ પ્રસાદ ગુપ્ત દ્વારા બનારસમાં ભારત માતા મંદિર બાંધવામાં આવ્યું હતું તેનું મહાત્મા ગાંધી દ્વારા ઉદ્ઘાટન કરવામાં આવ્યું હતું. આ મંદિરમાં કોઈ પ્રતિમા નથી પરંતુ ભારતના નકશાની ફક્ત આરસની કોતરેલો તખ્તો છે. 

બિપિનચંદ્ર પાલે હિન્દુ દાર્શનિક પરંપરાઓ અને ભક્તિપ્રથાઓ સાથે આદર્શવાદ સહિત અને આદર્શવાદી શબ્દોમાં તેનો અર્થ વિસ્તૃત કર્યો. તે એક પ્રાચીન આધ્યાત્મિક સારનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, બ્રહ્માંડનો ક્ષણિક વિચાર તેમજ સાર્વત્રિક હિન્દુત્વ અને રાષ્ટ્રત્વને વ્યક્ત કરે છે. અબનીન્દ્રનાથ ટાગોરે ભારત માતાને કેસરી રંગના ઝભ્ભો પહેરેલ, ચાર હાથ ધરાવતી, હાથમાં હસ્તપ્રતો, ચોખાના પૂળા, માળા અને સફેદ કાપડ ધરેલ હિન્દુ દેવી તરીકે દર્શાવી હતી. ભારતમાતાની છબી સ્વતંત્રતા સંગ્રામ દરમિયાન ભારતીયોમાં રાષ્ટ્રવાદી લાગણી પેદા કરવા માટેનું એક ચિહ્ન હતી. ચિત્રકામના પ્રશંસક ભગિની નિવેદિતાએ અભિપ્રાય આપ્યો હતો કે ચિત્ર શુદ્ધ અને કાલ્પનિક હતું, જેમાં ભારતમાતા તેની પાછળ લીલી ધરતી પર ઊભા હતા, વાદળી આકાશ હતું, પાસેના ચાર કમળ અને ચાર હાથ ચાર હાથ દૈવી શક્તિ દર્શાવતા હતા. સફેદ પ્રભામંડળ અને નિષ્ઠાવાન આંખો; અને ચાર હાથમાં શિક્ષા-દીક્ષા-અન્ન-વસ્ત્ર ના ચિન્હો એ તેમની આ દેશના બાળકોને ભેટ હતી. 

ભારતીય સ્વતંત્રતા કાર્યકર સુબ્રમણિયા ભારતીએ ભારત માતાને ગંગાની ભૂમિ તરીકે જોયું. તેમણે ભારત માતાની ઓળખ પરાશક્તિ તરીકે કરી. તેઓ એમ પણ કહે છે કે તેમને તેમની ગુરુ ભગિની નિવેદિતા સાથેની મુલાકાત દરમિયાન ભારત માતાની દર્શન મળ્યા.   
વારાણસીમાં
ભારત માતાના મંદિરો
ઐતિહાસિક પરિપ્રેક્ષ્ય
હરિદ્વાર ખાતે