ઘેટાં અને બકરા, જે ઊનનો બીજો મહત્ત્વનો સ્રોત છે, ઉછેરની પ્રવૃત્તિમાં વધારાની સાથે કાચા માલની ઉપલબ્ધતામાં વધારો થયો છે, તેથી કપડા માટે બનાતના કાપડ કે વણાટ ઊનનો ઉપયોગ પ્રારંભિક સંસ્કૃતિના લક્ષણો છે. કાતરની શોધ પહેલા સંભવતઃ લોહ યુગમાં ઊનને હાથથી ખેંચવામાં આવતું હતું અથવા તાંબાના ઓજારનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો હતો. યુરોપનું સૌથી જુનું અને જાણીતા વૂલ ટેક્સટાઇલ, સીએ. ઇ.સ.પૂ. 1500 ડેનિશ બોગમાં સાચવી રાખવામાં આવ્યું છે. ઇ.સ.પૂ. 34,000 વખતના જંગલી બકરીના વૂલ રેસા જ્યોર્જિયાના ગણરાજ્યની પ્રાગૈતિહાસિક ગુફામાં મળી આવ્યા હતા, જે સૂચવે છે કે આ સમય પહેલા પણ ઊનનું કાપડ બનાવવામાં આવતું હતું.

રોમન યુગમાં યુરોપના લોકો ઊન, શણના કપડા, ચામડાના કપડાનો ઉપયોગ કરતા હતા. ભારતનું કપાસ એક જિજ્ઞાસા હતી અને તેની જાણકારી માત્ર પ્રકૃતિશાસ્રી પાસે હતી અને ચીનથી સિલ્ક રૂટ મારફતે આયાત કરવામાં આવતું રેશમનું કાપડ ધનિકોની વૈભવી જીવનશૈલીનું પ્રતીક હતું. પ્લીની ધ એલ્ડર (પ્રાચીન રોમન ઇતિહાસવિદો) તેમની નેચરલ હિસ્ટરીમાં નોંધે છે કે ટેરેન્ટમ શ્રેષ્ઠ ઊનના ઉત્પાદનની પ્રતિષ્ઠા ધરાવતું હતું, જ્યાં પસંદગીપૂર્વકના સંવર્ધનથી શ્રેષ્ઠ ઊનના આવરણ સાથેના ઘેટાંની જાત તૈયાર કરવામાં આવી હતી. જોકે, તે માટે વિશેષ કાળજી રાખવી પડતી હતી.

મધ્યકાલિન યુગમાં વેપારના માર્ગ વિસ્તર્યા હતા. પ્રોવિન્સ જેવા નાના કેન્દ્રમાં ઊનના કપડાના ઉત્પાદન કામગીરીને લગતા શેમ્પેઇન મેળાનું આયોજન થતું હતું. આ પછી વાર્ષિક ધોરણે મેળાનું આયોજન થયું હતું અને પ્રોવિન્સનું વૂલન્સ નેપલ્સ, સિસિલી, સાઇપ્રસ, મજોરકા, સ્પેન અને કોન્સ્ટેન્ટીનોપલમાં પ્રખ્યાત બન્યું હતું. ઊનનો વેપાર હવે નાણા ઊભા કરતો મહત્ત્વનો વ્યાપાર બન્યો હતો. 13મી સદીમાં ઊનનો વેપાર લો કન્ટ્રીઝ અને મધ્ય ઇટલીનું આર્થિક ચાલકબળ બન્યું હતું, પછીની સદીના અંત સુધીમાં ઇટલીનું વર્ચસ્વ સ્થપાયું હતું. જોકે 16મી સદીમાં ઇટલીએ રેશમના ઉત્પાદન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું હતું. બંને પૂર્વ ઉદ્યોગો અંગ્રેજી કાચા ઊનની નિકાસ આધારિત હતી જે અંગ્રેજ તાજ માટે આવકનો નોંધપાત્ર સ્ત્રોત હતો. અંગ્રેજ તાજે 1275થી ઊનની નિકાસ પર "ગ્રેટ કસ્ટમ: નામનો નિકાસ વેરાનો નાંખ્યો હતો. અંગ્રેજી કાચા ઊનનું એક માત્ર હરીફ પંદરમી સદીમાંથી વિકસેલું કેસ્ટાઇલનું શીપવોક હતું. અંગ્રેજી અર્થતંત્રમાં ઊનનું મહત્ત્વ તે હકીકત પરથી દર્શાવી શકાય કે 14મી સદી સુધી હાઉસ ઓફ લોર્ડ્સનો પ્રિસાઇડિંગ ઓફિસર ઊનની ગાદીવાળી ખુરશી "વૂલસેક" પર બેસતો હતો.

સિસ્ટેસિન હાઉસિસે 12મી સદી અને 13મી સદીની શરૂઆત દરમિયાન જમીનના ભાવ નીચા હતા અને મજૂરો દુર્લભ હતા ત્યારે મોટા પાયે જમીન ખરીદીને ઊનના વેપારમાં મોટાપાયે ઉત્પાદનથી થતા આર્થિક લાભ મેળવવાનું શરૂ કર્યું હતું. કાચા ઊનની ગાંસડીઓ બાંધીને તેને નોર્થ સી પોર્ટ પરથી ફ્લેન્ડર્સના કાપડના શહેરો અને ખાસ કરીને વાયપ્રેસ અને ઘેન્ટ જેવા શહેરોમાં નિકાસ કરવામાં આવતી હતી, આ શહેરોમાં ઊનને ડાઇ કરીને કપડા બનાવવામાં આવતા હતા. બ્લેક ડેથના સમયમાં બ્રિટનની ટેક્સટાઇલ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ દેશના ઊનના કુલ ઉત્પાદનમાં આશરે 10 ટકા હિસ્સો વાપરતી હતી, 15મી સદીમાં બ્રિટનના ટેક્સટાઇલ વેપારમાં વધારાની સાથે ઊનની નિકાસને હતોત્સાહિત કરવામાં આવી હતી. આ સદીઓ દરમિયાન બ્રિટનના કાયદાનો ઊનના વેપાર પર અંકુશ હતો અથવા અંતિમવિધિમાં પણ ઊનનો ઉપયોગ કરવો જરૂરી હતી. ઊનની દેશ બહાર દાણચોરી આઉલિંગ તરીકે ઓળખાતો સજાપાત્ર ગુનો ગણવામાં આવતો હતો અને આ ગુના માટે હાથ કાપી નાંખવામાં આવતા હતા. પુનઃસ્થાપના પછી બ્રિટનના ઊનના કપડા આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં રેશમની સ્પર્ધા કરવાનું શરૂ કર્યું હતું, બ્રિટનના વેપારને નેવિગેશન એક્ટથી મદદ મળી હતી. નેવિગેશન એક્ટ હેઠળ બ્રિટનના રાજાએ અમેરિકન કોલની બ્રિટન સિવાય બીજા કોઈ દેશ સાથે ઊનનો વેપાર ન કરી શકે તેવો કાયદો બનાવ્યો હતો.

ઊનના કાપડનું મૂલ્ય ઊનના ઉત્પાદનોના રંગકામ અને ફિનિશિંગમાં રહેલું હતું. ટેક્સટાઇલ વેપારના દરેક મથકમાં ઉત્પાદન પ્રક્રિયાને વિવિધ ભાગમાં વહેંચી નાંખવામાં આવી આવી હતી, જેમાં ઉદ્યોગસાહસિકો દ્વારા દેખરેખ રાખવામાં આવતી વ્યવસ્થાને ઇંગ્લીશ ધ ‘પુટિંગ આઉટ’ સિસ્ટમ અથવા ‘કુટિર ઉદ્યોગ’ તરીકે ઓળખવામાં આવતી હતી અને જર્મનીની સિસ્ટમ "વેર્લાગસિસ્ટમ" હતી. ઊનના કપડાનું ઉત્પાદન કરવાની આ સિસ્ટમને તાજેતરના ભૂતકાળ સુધી હેરિસ ટ્વીડના ઉત્પાદનમાં ઉપયોગ થતો હતો, તેમાં ઉદ્યોગસાહસિક કાચા માલ પૂરો અને આગોતરા નાણા પૂરા પાડવામાં આવતા હતા અને બાકીના નાણા ઉત્પાદનો મળ્યા પછી ચુકવવામાં આવતા હતા. લેખિત કરારની શરતોનું કારીગરોએ પાલન કરવું પડતું હતું. ફર્નાન્ડ બ્રોડેલે 1275ના દસ્તાવેજ ટાંકીને 13મી સદીની આર્થિક તેજીમાં પણ આ સિસ્ટમ ચાલુ રહી હોવાનું શોધી કાઢ્યું છે. આ સિસ્ટમ ગીલ્ડના નિયંત્રણો બાદ નાબૂદ થઈ હતી. 

નવયુગના મંડાણ પહેલા ફ્લોરેન્સના મેડિસી અને બીજા મોટા બેન્કિંગ ગૃહોએ ઊન આધારિત તેમના કાપડ ઉદ્યોગને આધારે સંપત્તિનું સર્જન કર્યું હતું અને બેન્કિંગ પ્રણાલી પ્રસ્થાપિત કરી હતી, જેના પર ઊન મંડળી આર્ટ ડેલા લાના દેખરેખ રાખતી હતી અને ઊનના કપડાના ઉદ્યોગથી ફ્રોરેન્ટટાઇનની નીતિ ઘડાતી હતી. ‘પ્રાટોના વેપારી’ ફ્રાન્સેસ્કો ડેટિનીએ નાના ટુસ્કેન સિટી માટે 1383માં "આર્ટ ડેલા લાના" ની સ્થાપના કરી હતી. કેસ્ટાઇલમાં ઘેટાં ઉછેરવાના ફાર્મે ઇબેરિયન દ્વીપકલ્પના મધ્યમાં આવેલા "મેસેટા" ના નસીબ અને જમીની દેખાવને 16મી સદીમાં આકાર આપ્યો હતો, જેમાં સંયુક્ત સ્પેને માત્ર રાજવી મંજૂરી સાથે મેરિનો ઘેટાંની નિકાસને મંજૂરી આપી હતી. સ્પેનિસ મૂળના ઘેટાં આધારિત જર્મનીનું ઊન ઘણા લાંબા સમય સુધી બ્રિટનના ઊનનું સ્થાન લઈ શક્યું ન હતું. ઓસ્ટ્રેલિયાનું વસાહતી અર્થતંત્ર ઘેટાં ઉછેર આધારિત હતું અને ઓસ્ટ્રેલિયાના ઊનના વેપારીઓએ આખરે 1845માં જર્મની પાસેથી આ વેપારનો અંકુશ મેળવ્યો છે અને ઓસ્ટ્રેલિયાએ ઔદ્યોગિક ઊનના ઉત્પાદન કેન્દ્ર તરીકે વિકસિત કરાયેલા બ્રેડફોર્ડને ઊનનો પૂરવઠો પૂરો પાડવાનું શરુ કર્યું હતું.
કૃત્રિમ રેસાના ઉપયોગમાં વધારો થવાથી ઊનની માગમાં ઘટાડો થયો હતો અને તેથી ઊનનું ઉત્પાદન ભૂતકાળ જેટલું રહ્યું ન હતું. 1966ના અંતિમ ભાગમાં 40 ટકાના ઘટાડા સાથે ઊનના ભાવમાં મોટા ઘટાડાની શરૂઆત થઈ હતી, વારંવાર દરમિયાનગીરી થઈ હોવા છતાં ભાવમાં ઘટાડાનું વલણ જળવાઈ રહ્યું હતું. આનું પરિણામ એ આવ્યું કે ઊનના ઉત્પાદનમાં તીવ્ર ઘટાડો થયો તેમજ સંસાધનોને બીજી કોમોડિટીના ઉત્પાદન પર વાળવામાં આવ્યા હતા, ઊન માટે ઘેટાંનો ઉછેર કરતા લોકો માંસના ઉત્પાદન તરફ વળ્યા હતા.

સુપરવોશ વૂલ (અથવા વોશેબલ વૂલ) ટેકનોલોજી સૌ પ્રથમ 1970ના દાયકાની શરૂઆતમાં દેખાઈ હતી, જેમાં ઊન પર સ્પેશિયલ પ્રક્રિયા થાય છે, જેથી ઊનને મશીન મારફત ધોઈ શકાય છે અને સુકવી શકાય છે. આવા ઊનનું ઉત્પાદન એસિડબાથ મારફતે કરવામાં આવે છે, જેમાં રેસાથી ‘સ્કેલ’ને દૂર કરવામાં આવે છે અથવા રેસામાં પોલિમરનું આવરણ કરીને એકબીજા સાથે ચોંટી જવાથી થતા સંકોચનને અટકાવી શકાય છે. આ પ્રક્રિયાથી એવા રેસા બને છે કે જે કૃત્રિમ માલ કરતા વધુ ટકાઉ હોય છે અને તેનો આકાર પણ બદલાતો નથી. 

ડિસેમ્બર 2004માં વિશ્વના સૌથી બારીક ઊનની એક ગાંસડી જે, સરેરાશ 11.8 માઇક્રોનની હતી તે વિક્ટોરિયાના મેલબોર્ન ખાતે એક હરાજીમાં કિલોગ્રામ દીઠ 3,000 ડોલરના ભાવે વેચાઇ હતી. આ ઊનમાં 74.5 ટકાની સરેરાશ ઊપજ, 68 મીમી લંબાઈ અને કિલોટેક્સ દીઠ 40 ન્યૂટોનની મજબૂતાઈ હોવાનું પરીક્ષણ થયું હતું. આમ આ ગાંસડી 279,000 ઓસ્ટ્રેલિયન ડોલરના ભાવની હતી.
જૂન 2008માં, સૌથી બારીક ઊનની ગાંસડીની હરાજી કિલો દીઠ 269,000 સેન્ટના સિઝનના વિક્રમજનક ભાવે વેચાઈ હતી. આ ગાંસડીનું ઉત્પાદન હિલસ્ક્રેસ્ટોન પાઇનહિલ પાર્ટનશીપ દ્વારા કરાયું હતું અને તે 11.6 માઇક્રોન, 72.1 ટકા નીપજ અને કિલોટેક્સ દીઠ 43 ન્યૂટોન્સની મજબૂતાઈની હતી. આ ગાંસડીના 247,480 ડોલર ઉપજ્યા હતા અને તેની નિકાસ ભારતમાં થઈ હતી.

2007માં નવો વૂલ સ્યુટ તૈયાર કરાયો હતો અને જાપાનમાં તેનું વેચાણ થયું હતુ, જેને પાણીમાં ધોઈ શકાય તેવો હતો અને એક કલાકમાં સુકવી શકાય છે તેમજ તેને ઇસ્રી કરવાની જરૂર પડતી નથી. આ સ્યુટને ઓસ્ટ્રેલિયન મેરિનો ઊનમાં બનાવવામાં આવ્યો હતો, અને તેનાથી ઊનની પ્રોડક્ટ્સ જેવી કે સ્યુટ, ટ્રાઉઝર અને સ્કર્ટને ઘરમાં ધોવાનું શક્ય બન્યું હતું.ડિસેમ્બર 2006માં ઊન અને બીજા કુદરતી રેસાના મહત્ત્વને ઉજાગર કરવા સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘની સામાન્ય સભાએ 2009ના વર્ષને કુદરતી રેસાના આંતરરાષ્ટ્રીય વર્ષ તરીકે જાહેર કર્યું હતું.

ઓસ્ટ્રેલિયા
ઇતિહાસ
વેચાણ
ગુણવત્તા