કેટલાંક અપવાદ ને બાદ કરતાં, કેક્ટસના છોડવા રસદાર અને માવાવાળા પાન ધરાવતી વનસ્પતિ છે અને આ પ્રકારની અન્ય વનસ્પતિની જેમ જ તે પણ અનુકૂલન સાધવાની ક્રિયા કરી શકવાની સમર્થતા ધરાવે છે જે તેને ગરમ અને સૂકા વાતાવરણમાં ટકી રહેવા માટે સક્ષમ બનાવે છે.

કેક્ટસના છોડની મોટા ભાગની જાતોમાં તેના પાનના કાંટા એ રીતે વિકસિત થયા હોય છે કે જે તેને માત્ર શાકાહારીથી જ નથી બચાવતા પરંતુ છોડને એ રીતે છાંયો પ્રદાન કરે છે કે જેના કારણે છોડમાં રહેલા પાણીને વરાળ બનતું અટકાવી શકાય છે. આ કાંટાદાર પાન એક વિશેષ માળખામાં વિકસિત થાય છે જેને શિરાંતરાલ કહેવાય છે, જે અન્ય છોડવાઓ પર મળી આવતી ગાંઠને મળતી આવે છે. આ પરિવારના ખૂબ જ ઓછાં સભ્યો પાન ધરાવે છે, અને જ્યારે તે હાજર હોય છે ત્યારે મોટા ભાગે તો તે અવિકસિત હોય છે અને બહુ જલ્દીથી ખરી જાય છે; લાક્ષણિક રીતે તે આરી જેવો આકાર ધરાવે છે અને માત્ર 1-3 મી.મી લાંબા હોય છે. બે સમાન જાતિ "પેરેસ્કિઆ" અને "પેરેસ્કિઓપ્સિસ" , મોટા અને બિન-કાંટાદાર પાન ધરાવે છે, જે 5-25 સે.મી લાંબા હોય છે, અને તેના થડ પર પણ કાંટા નથી હોતા. હવે "પેરેસ્કિઆ" ને વનસ્પતિઓની પ્રજાતિનો સમાવેશ કરતો વિજ્ઞાનનો એવો વિભાગ માનવામાં આવી રહ્યો છે કે જેમાંથી બીજા બધાં જ કેક્ટસનો ઉદભવ થયો હશે.
વિસ્તારિત થડ ફોટોસિન્થેસિસ (કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ અને પાણીમાંથી સૂર્ય-પ્રકાશની શક્તિની મદદથી વિવિધ મિશ્ર પદાર્થ બનાવવાની પ્રક્રિયા) અને પાણીનો સંગ્રહ કરે છે. અન્ય કાંટાદાર વનસ્પતિઓની વિપરીત અહીં થડ એ ઘણા બધા કેક્ટસમાં એવો એકમાત્ર ભાગ છે જ્યાં આ પ્રકારની ક્રિયા સ્થાન પામે છે. કેક્ટસ પોતાના થડ પર અનેકવાર મીણ જેવા પદાર્થનું એક આવરણ ધરાવે છે જે તેનામાં પાણીના ઘટાડાને રોકી રાખવામાં મદદરૂપ થાય છે અને સંભવતઃ પાણીને તેના થડમાંથી પાછું ધકેલે છે. છોડની ઉચ્ચ જળ-મલાવરોધ ક્ષમતાને કારણે, તેનાથી છુટા પડી ગયેલા ભાગ લાંબા સમય સુધી ટકી રહે છે અને ત્યારબાદ જ્યારે વરસાદ આવે ત્યારે તેમાં ગમે ત્યાંથી મૂળ ફૂટી નીકળે છે.

ઉત્ક્રાંતિ પ્રક્રિયા દરમિયાન અનેક કેક્ટી તેમના શરીરને જાડું અને તેમની પાણી સાચવી રાખતી પેશીઓને ગોળ અને નળઆકાર જેવો શ્રેષ્ઠ આકાર આપ્યો છે (જેમાં શક્ય તેટલું વધારે ઘનત્વ અને ઓછામાં ઓછી સપાટી વિસ્તારનું જોડાણ હોય છે). તેના ઘન સપાટી વિસ્તારને ઘટાડી નાખવાથી, અતિશય સૂર્ય પ્રકાશથી છોડનું રક્ષણ થઈ શકે છે. છોડ પોતાની મેળે પણ ભેજને શોષવા માટે સક્ષમ હોય છે (તેની બહારની ત્વચા અને કાંટાઓના માધ્યમથી), જે ખાસ કરીને એવા છોડ માટે જરૂરી હોય છે જે મોટા ભાગનો ભેજ ઝાકળના સ્વરૂપમાં મેળવતા હોય છે.
મોટાભાગના કેક્ટસ બહુ ટૂંકી વિકસિત થવાની મૌસમ અને લાંબી પ્રસુપ્તિ ધરાવતાં હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે, એક પૂર્ણ વિકસિત સગુઆરો ("કાર્નેગી ગાય્ગેંટી" ) દસ દિવસના ગાળામાં લગભગ 3000 લિટર જેટલું પાણી શોષી લે છે. તેનાથી નવા મૂળિયાંને ઝડપથી ઉગવાની ક્ષમતામાં વધારો થતો જોવા મળે છે. લાંબા સમયના પાણીના અભાવ બાદના વરસાદના માત્ર બે કલાક પછી ભેજની પ્રતિક્રિયા રૂપે મૂળ બનવાની શરૂઆત થવા લાગે છે. થોડાં અપવાદને બાદ કરતાં, વ્યાપકપણે પ્રશાખાવાળા મૂળિયા તંત્ર બને છે, જે સપાટીની ઉપર પણ ફેલાવા લાગે છે. મૂળિયામાં ક્ષારનું પ્રમાણ પણ ઊંચું હોય છે, એટલે જ્યારે ભેજ વધે છે ત્યારે તે જલદી શોષવવા લાગે છે. 

મોટા ભાગે કેક્ટસના મૂળિયા છીછરા હોય છે જે જમીનની નજીક જ ઉગેલાં હોય છે જેનાથી તેને અનિયમિત વરસાદી પાણીને એકત્રિત કરવામાં સુલભતા રહે છે. કોઈ એક કિસ્સામાં, માત્ર 12 સે.મી. ઊંચાઈ ધરાવતાં એક નાના સગુઆરોના મૂળિયાનું માળખું 2 મીટરના વિસ્તારમાં ફેલાયેલું હોય છે, પરંતુ એકપણ મૂળિયાની ઊંડાઈ 10 સે.મી.થી વધારે નથી. મોટાં સ્તંભીય કેક્ટસ પણ પ્રાથમિક રીતે સ્થિર થવા માટે તેમજ ઊંડા પાણીને ખેંચવા અને ખનીજ મેળવવા માટે ખીલા મૂળ વિકસિત કરે છે.

"શિરાંતરાલ" કેક્ટસનું વિશિષ્ટ લક્ષણ છે. શિરાંતરાલ 15 મી.મી સુધીનો વ્યાસ ધરાવતી ગાદી આકારની દેખાય છે, અને તે પાનના કોણમાં બે વિરુદ્ધ અંકુરથી બનેલો હોય છે. ઉપરનું અંકુર ઝાડ પર બેઠેલાં ફૂલ કે બાજુમાં નીકળેલાં ફણગામાં વિકસિત થાય છે, જ્યારે નાનું અંકુર કાંટામાં વિકસે છે. શિરાંતરાલના બે અંકુરો એકબીજાથી ખૂબ નજીક પણ હોઈ શકે છે અને કેટલાંક સેન્ટિમીટરથી જુદાં પણ હોઈ શકે છે.

અન્ય કાંટાદાર છોડની જેમ જ, કેક્ટસ તેનામાં થતા પાણીના ઘટાડાને ક્રૉસ્સ્યુલેશિયન એસિડની ચયાપચયની ક્રિયા વડે ત્વચાના વરાળમાંથી તેને બહાર કાઢીને સમતુલિત કરે છે. અહીં, આ ક્રિયા દિવસ દરમ્યાન જ્યારે ફૉટોસિન્થેસિસની પ્રક્રિયા ચાલુ હોય ત્યારે નથી થતી, પરંતુ રાતના સમયે થતી હોય છે. છોડ, રાત સુધી રાસાયણિક રીતે મૅલિક એસિડની સાથે, કાર્બન ડાયૉક્સાઈડ એકત્રિત કરે છે. કેમ કે, ત્વચાના રંધ્રોમાંથી નીકળવાની ક્રિયા ઠંડક ધરાવતાં, રાતના ભેજવાળા વાતાવરણમાં જ શક્ય બને છે, જેથી આ પ્રક્રિયાના સમયે પાણીનો ઘટાડો નિયંત્રણમાં રહે છે.

સૂકા વાતાવરણમાં અનુકૂળ થવાની ક્રિયા
ઇતિહાસ
પ્રજનનક્ષમ પરિસ્થિતિ વિજ્ઞાન
નામની વ્યુત્પત્તિ