નહેરુ જેવા નેતાઓ સહિતાના ભારતીય બંધારણના ઘડવૈયાઓ એ વાતે સહમત હતાં કે મુસ્લિમો સહિત વિવિધ ધર્મોના નાગરિકો પર સમાન નાગરિક સંહિતા લાદવામાં આવે તે પહેલાં કેટલાંક અંશે આધુનિકિકરણ જરૂરી છે. આ ઉપરાંત એ પણ ભય હતો કે વિવિધ ધર્મોના અંગત કાયદાઓને અવગણવાનો કોઇપણ પ્રયત્ન ગૃહ યુદ્ધ, મોટા પ્રમાણમાં તોફાનો અને સામાજિક અશાંતિ દર દોરી શકે છે. 1948ના ઘટનાક્રમના સંદર્ભમાં આ સ્વાભાવિક ચિતા ઉભી થઇ હતી કારણકે કોમવાદી મુદ્દાને કારણે ગાંધીજી હત્યા કરવામાં આવી હતી. 1939માં સૈયદ અબ્દુલ લતીફે ભારત માટે આદર્શ બંધારણ લખ્યું ત્યારે તેમણે આ સમસ્યાની અગાઉથી કલ્પના કરી હતી, જેમાં એક કલમનો સમાવેશ કરાયો હતો કે કે “ મુસ્લિમો તેમજ અન્ય લઘુમતિ સમુદાયોના હિતોનું યોગ્ય રીતે રક્ષણ થવું જોઇએ.” ન્યાયતંત્ર અંગેના તેમના લેખમાં તેમણે ટિપ્પણી કરી હતી કે “મુસ્લિમોના અંગત કાયદોનો અમલ મુસ્લિમ ન્યાયાધિશો દ્વારા થવો જોઇએ.’’ જો ઉદાર બંધારણ નહીં આપવામાં આવે ભારતનું વિઘટન થઈ શકે છે તેવી લાગણી રજવાડાઓના વિલિનીકરણથી વધુ તેજ બની હતી, કારણ કે હૈદરાબાદ જેવા કેટલાંક રજવાડાને બળપૂર્વક વિલિન કરવામાં આવ્યા હતા. માત્ર આ પૂર્વભૂમિકામાં જ કોઇપણ વ્યક્તિ ભારતીય બંધારણ અને લઘુમતિઓના હકો અંગેના તેના અભિપ્રાયનું મૂલ્યાંકન કરી શકે છે.

તે સમયે ભારતના નેતાઓ પશ્ચિમી લોકશાહીના નમૂનારૂપ ધર્મનિરપેક્ષ બંધારણ ઇચ્છતા હતાં. જો કે, દેશમાં જે થયું તે પશ્ચિમની ભાવના મુજબ ધર્મનિરપેક્ષ ન હતું. તેના સ્થાને ભારત તેના ધર્મિક સમુદાયો માટે ધર્મ આધારિત કાયદાઓ સાથેનો ‘ધર્મનિરપેક્ષ’ દેશ બન્યો હતો. મુશીર ઉલ- હક્કે જણાવ્યું કે ભારતમાં ‘ધર્મનિરપેક્ષ’ એટલે “ ધર્મની બાબતમાં દરમિયાનગીરી ન કરવી તે”. ભારતમાં ઘણાં ધાર્મિક સમુદાયો છે, જેમાં ખાસ કરીને હિંદુ બહુમતિ, નોંધપાત્ર મુસ્લિમ લઘુમતિ અને નાના પ્રમાણમાં બૌદ્ધ, શીખો, જૈન, ખ્રિસ્તી, યહુદી અને આદિવાસી લોકોનો સમાવેશ થાય છે. સંપૂર્ણપણે ધર્મનિરપેક્ષ રાજ્યની રચના કરવાનો ઉદ્દેશ કલમ-44માં છે, જે જણાવે છે કે “રાજ્યે ભારતના તમામ વિસ્તારમાં નાગરિકો માટે સમાન નાગરિક સંહિતા લાવવાનો પ્રયત્ન કરવાનો રહેશે." જો કે, આ હેતુના પ્રતિસાદ રૂપે કેટલીક કલમો અસ્તિત્વ ધરાવે છે, જેમાં કલમ- 14 છે જે કાયદા સમક્ષ સમાનતાના મૂળભૂત હકની બાંહેધરી આપે છે, કલમ- 15 જે ધર્મ, વંશ, જાતિ, લિંગ અથવા જન્મ સ્થળના આધારે કોઇપણ નાગરિક સામે ભેદભાવ સામે પ્રતિબંધ ફરમાવે છે અને કલમ 25-29 છે જે ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક સ્વાતંત્ર્ય આપે છે...બંધારણની કલમ 13 જણાવે છે કે બંધારણ અમલના સમયે પ્રવર્તમાન તમામ કાયદા જો તે મૂળભૂત અધિકારોને વિરોધી હશે તેનો કોઇપણ ભોગે રદ કરવાનો રહેશે.આની સાથે સાથે કલમ 372 મુજબ તે પણ જરૂરી બનાવે છે કે “ભારતની સીમામાં પ્રવર્તમાન બધા જ કાયદાઓ આ બંધારણ અમલમાં આવે તે પહેલાં તેને સક્ષમ કાયદા મંડળ અથવા સક્ષમ સત્તામંડળ દ્વારા બદલવામાં આવે અથવા રદ્દ કરવામાં આવે અથવા સુધારો કરવામાં આવે ત્યાં સુધી તે અમલમાં ચાલું રહેશે.”

અહિં પાયાનો વિરોધાભાષ છે. એકબાજુ, બંધારણ અંગત કાયદાનું અસ્તિત્વ ચાલું રાખવાને માન્યતા આપે છે, અને તે કારણોસર કલમ-44 અપેક્ષા રાખે છે કે ભારતમાં હવે પછીના દિવસોમાં સમાન નાગરિક સંહિતા હશે. બીજુ બાજુ, કલમ 14-19 જેવી એવી કેટલીક કલમ અસ્તિત્વ ધરાવે છે કે જે સમાન હકની બાંયધરી આપે છે. વિવિધ સમુદાયના અંગત કાયદાઓ સહજ રીતે અસમાન હોવાથી, મુસ્લિમ કાયદા હેઠળ છૂટાછેડા લીધેલી મહિલાને હિંદુ કાયદા કરતાં અલગ હક મળતા હોવાથી, કલમ-15 અંગત કાયદો ગેરબંધારણીય ઠેરવતો હોય તેમ લાગે છે. વધુમાં, કલમ- 15 મુજબ “ લિંગ”ના આધારે ભેદભાવ કરી શકાશો નથી, પરંતુ મુસ્લિમ અંગત કાયદો ઘણી બાબતમાં અને ખાસ કરીને છૂટાછેડા અને બહુપત્નીત્વના મુદ્દામાં પુરુષોની તરફેણ કરે છે. કાયદા સમક્ષ સમાનતાનો અર્થ આવશ્યક રીતે એવો થાય છે કે મુસ્લિમ મહિલાઓ ચાર પતિ કરી શકે છે. બંધારણમાં આ મુદ્દા વણઉકલ્યા રહ્યા છે.

મુંબઇ, મદ્રાસ અને પંજાબની હાઇકોર્ટે 1952 અને 1968ના અગાઉના ચુકાદાઓ દરમિયાન આ વિરોધાભાસને સમજવામાં ઘણો પ્રયાસ કર્યો હતો. બહુપત્ની પ્રથા સહિતના આ કેસોમાં તારણ ઘણા જ જટિલ હતા. બીજી બાજુ કોર્ટોને લાગ્યું કે કલમ- 372 હેઠળ ‘આજે અસ્તિત્વ ધરાવતા કાયદા’ તરીકે મુસ્લિમ અંગત કાયદાનો સમાવેશ થતો નથી કારણ કે મુસ્લિમ અંગત કાયદાના મૂળ કુરાનમાં રહેલાં છે અને તેથી ‘ધારાસભા દ્ગારા તેને પસાર કરવામાં આવ્યા છે તેવું કહી શકાય નહીં’ આ બાબત એ હકીકતની અવગણના કરે છે કે 1950ના દાયકા બાદ અમલમાં રહેલો એન્ગો-મોહમિદન કાયદો માત્ર કુરાન આધારિત નહીં, પરંતુ શરિયત ધારા આધારિત પણ હતો. બીજી વાત, ન્યાયધિશોને લાગ્યું હતું કે કલમ- 13 અને તેની સમાનતાની જરૂરિયાતે અંગત કાયદાને નાબૂદ કર્યો નથી, કારણ કે જો આવું થયું હોય તો પછી અંગત કાયદાનો અન્ય જગ્યાએ ઉલ્લેખ કરાયો ન હોત. તારણ એ હતું કે કે બંધારણે કલમ-44માં અંગત કાયદાઓને માન્યતા આપી છે, કલમ- 13 માં તેને રદ્દ ગણવામાં આવ્યાં નથી અને આ કલમ- 372 અંગત કાયદાઓને લાગુ પડતી નથી કારણ કે આ કાયદા ધારાસભા દ્વારા ઘડવામાં આવ્યા નથી, પરંતુ ધાર્મિક લખાણોથી પ્રેરણા પામેલા છે. આથી, અંગત કાયદાઓ સમાનતાના કોઇપણ ચુકાદાના દાયરાની બહાર રહ્યાં છે. આ ન્યાયિક વિચારસરણી 1980ના દાયકામાં શાહબાનો કેસ બહાર આવ્યો ત્યાં સુધી અમલમાં રહી હતી.

બંધારણ અને મુસ્લિમ અંગત કાયદાના મહત્ત્વ અંગે વધુ બે મુદ્દાનો ઉલ્લેખ કરવો જરૂરી હતો. પ્રથમ મુદ્દો કલમ- 25 સંબંધિત છે જે જણાવે છે કે “આ કલમ અમલમાં રહેલા કોઇપણ કાયદાને અસર કરશે નહીં.” કલમ- 372ની જેમ, આ કલમ પણ બ્રિટિશ શાસન હેઠળ પસાર કરવામાં આવેલા કાયદાનો સમાવેશ કરવાનો પ્રયાસ કરે છે, આમાંથી ઘણા કાયદા બંધારણ પસાર થયા પછી પણ અમલમાં રહ્યા છે. વધુમાં, કલમ- 44 સરકારને સમાન નાગરિક સંહિતાના અમલનો સ્પષ્ટપણે સરકારને આદેશ કરે છે, જેમાં મુસ્લિમોને તેઓના અંગત કાયદામાં મુખ્ય રક્ષણો આપવામાં આવ્યાં છે તેવી કેટલીક બાબતો જેવી કે લગ્ન, વારસો અને છૂટાછેડા જેવી બાબતોનો સમાવેશ થાય છે. તાહિર મેહમુદ તેમના ઉત્કૃષ્ટ અભ્યાસ, "મુસ્લિમ અંગત કાયદો" માં સાર તરીકે જણાવે છે કે “કલમ- 44 નથી ઇચ્છતું કે રાજ્ય સમાન નાગરિક સંહિતાનો ઉતાવળમાં અમલ કરે, તે તબક્કાવાર ધોરણે આવી સંહિતાના અમલ માટેની છૂટ આપે છે... મુસ્લિમો અને અન્ય લઘુમતિઓ તેનો ‘સ્વીકાર કરવા અને સામાજિક સુધારણાં કરવાં તૈયાર નથી’ તેથી સૌને લાગુ પડતી સમાન નાગરિક સંહિતાના ઘડતરને કાયદાકીય રીતે મુલતવી રાખી શકાય છે.’’ 

1950 દાયકામાં હિંદુ સંહિતા ખરડાની મંજૂરી મુસ્લિમ અંગત કાયદાના ઇતિહાસમાં મહત્વપૂર્ણ વળાંક લાવવામાં નિમિત્ત બની હતી. આ સમય સુધી, મુસ્લિમ અંગત કાયદો હિંદુઓ અને અન્ય ધાર્મિક સમુદાયના કાયદાઓની સમકક્ષ સાથે-સાથે અસ્તિત્વ ધરાવતો હતો. હિંદુ સંહિતા ખરડો એ એવા શ્રેણીબદ્ધ કાયદાઓ છે જે સમગ્રપણે હિંદુ સમાજમાં ધર્મનિરપેક્ષતા લાવવાનો અને તેના કાયદાઓ આધુનિક સમય મુજબનો કરવાનો હેતુ ધરાવે છે, જેનો અર્થ એ છે કે હિંદુ કાયદાને નાબૂદ કરવા અને પશ્ચિમની સંસ્કૃતિ પર આધારિત કાયદાઓ ધારાસભા દ્વારા ઘડવાં જે પુરૂષ અને સ્ત્રી વચ્ચે સમાનતા પ્રસ્થાપિત કરે અને અન્ય વિકાસશીલ વિચારો અપનાવે. 1955નો હિંદુ લગ્ન કાયદો જમ્મુ અને કાશ્મીર સિવાય સમગ્ર ભારતમાં લાગું પડાયો. હિંદુ લગ્ન કાયદાનો અમલ હિંદુઓમાં બહુપત્નીત્વને પ્રતિબંધિત કરવાનો અને છૂટાછેડા લીધેલ મહિલાને ભરણપોષણ કે ખોરાકીના હકમાં વૃધ્ધિ કરવા માટે હતો. આ ધારો મુસ્લિમો, ખ્રિસ્તીઓ, પારસીઓ અને યહુદીઓ સિવાય ભારતમાં તમામને લાગુ પડે છે. યહુદીઓ અને પારસીઓ બહુ નાની લઘુમતિમાં છે અને ખ્રિસ્તીઓ પર પહેલેથી આધુનિક અથવા પ્રગતિશીલ કાયદા અમલી છે, તેથી મુસ્લિમ અલાયદા ધાર્મિક કાયદા સાથેની એક માત્ર મોટી લઘુમતિ રહી જેના કાયદા અધુનિકતાના વિચારને પ્રતિબિંબત કરવા સુધારવામાં આવ્યા ન હતા.

મુસ્લિમોને બાકાત રાખવાની કાનૂની પદ્ધતિ 1961ના દહેજ પ્રતિબંધ ધારા સાથે ચાલુ રહી હતી, આ ધારામાં મુસ્લિમ અંગત કાયદો (શરિયત) લાગુ પડતો હોય તેવા વ્યકિતના કિસ્સામાં ‘દહેજ કે મહેર’ને મુક્તિ આપવામાં આવેલી છે. 1973માં ક્રિમિનસ પ્રોસિજર કોડમાં સુધારા અંગેની ચર્ચામાં મુસ્લિમને લગતાં કેસોમાં છૂટાછેડા લીધેલી પત્નીઓના ભરણપોષણના સંદર્ભમાં એક મુદ્દો ઉઠાવવામાં આવ્યો હતો કે કોર્ટે નોંધ લેવી જોઇએ કે અંગત કાયદા હેઠળ મહિલા ભરણપોષણ મેળવી શકે કે નહીં. મુસ્લિમો માટે, આનો અર્થ "ઇદ્દા" નો સમયગાળો અથવા છૂટાછેડા લીધા બાદના ત્રણ મહિના બાદનો સમય. સંસદે ફરી એક વાર મુસ્લિમોને બાકાત રાખ્યા હતા જ્યારે કાયદો અન્ય ત્યક્તાને લાગુ પડશે અને તેમને ત્રણ મહિના સુધી ભરણપોષણ મળશે. શાહીદા લતીફની આ સમયગાળાની ટકોરમાં એવો નિરીક્ષણનો સમાવેશ થાય છે કે ‘હિંદુ સંહિતા વિધેયકને મંજૂરી બાદ હિંદુ પુરૂષો અને હિંદુ મહિલાઓ વચ્ચેના હકની કાયદેસર અસમાનતા દૂર થઇ હતી, જ્યારે મુસ્લિમ મહિલાઓ અને પુરૂષો વચ્ચેના હકની નજીવી અસમાનતા યથાવત રહી હતી". 

1950-1985નો સમયગાળાને એવા સમયગાળા તરીકે ટૂંકમાં વર્ણવી શકાય છે કે જેમાં મુસ્લિમ અંગત કાયદાને ધારાકીય પ્રક્રિયામાંથી બાકાત રાખવામાં આવ્યો હતો અને તેમાં કોઇ સુધારા કરવામાં આવ્યા ન હતા. તેને એવા સમયગાળા તરીકે પણ જોઇ શકાય છે કે જેમાં મુસ્લિમો માટે બિનસાંપ્રદાયિકતાના સમાન સ્થળો ખુલ્યાં હતા, જેમાંથી સૌથી મોટું માધ્યમ વિશેષ લગ્ન ધારો, 1950 હતો. આ કાયદા પાછળનો હેતું ભારતમાં દરેક નાગરિકને અંગત કાયદાની બહાર લગ્ન કરવાની ક્ષમતા પ્રદાન કરવાનો હતો, જેને આપણે સિવિલ મેરેજ તરીકે ઓળખીએ છીએ. હંમેશાની જેમ આ કાયદો જમ્મુ અને કાશ્મીર સિવાય સમગ્ર ભારતમાં લાગુ પાડવામાં આવ્યો હતો. ઘણી બાબતોમાં, આ ધારો 1955નો હિંદુ લગ્ન ધારો જેવો જ હતો, જે હિંદુઓના બનાવેલાં કાયદા સંદર્ભમાં તેને કઇ રીતે ધર્મનિરપેક્ષ બનાવી શકાય તેના કેટલાંક વિચારો આપે છે. વિશેષ લગ્ન ધારો મુસ્લિમોને તેના હેઠળ લગ્ન કરવાની મંજૂરી આપે છે અને તેના દ્વારા રક્ષણ મેળવે છે, જે સામાન્ય રીતે લાભાન્વિત મુસ્લિમ મહિલા તેને અંગત કાયદામાં મેળવી શકી ન હોત. આ ધારા હેઠળ બહુપત્નીત્વ ગેરકાયદેસર છે, અને વારસો અને ઉત્તરાધિકારી સંબંધિત મુદ્દાઓનું સંબંધિત મુસ્લિમ અંગત કાયદાને બદલે ભારતીય વારસ હક ધારા હેઠળ સંચાલન થશે. છૂટાછેડા પણ ધર્મનિરપેક્ષ કાયદા દ્વારા ચલાવવામાં આવશે અને છૂટાછેડા લીધેલ પત્નીનો ભરણપોષણ માટે પણ દિવાની કાયદામાં જણાવેલ જોગવાઈ લાગુ પડશે.

મુસ્લિમ વડાઓએ આ ખરડાનો ઝનૂની વિરોધ કર્યો હતો અને જમાત અલ- ઉલેમાએ દાવો કર્યો કે “જો મુસ્લિમો 1954ના આ ધારા હેઠળ લગ્ન કરશે તો તેણે પાપ કર્યુ કહેવાશે અને તેના લગ્ન ઇસ્લામની દૃષ્ટિએ ગેરકાયદેસર ગણાશે." 1972 સુધી આ સમાજે બિનસાંપ્રદાયિક જોગવાઈ ધરાવતા બાળકોને દત્તક લેવાના ખરડાને કાયમી ધોરણે અભેરાઇ પર ચડાવી દેવાની પૂરતી રાજકીય શક્તિ મેળવી લીધી હતી. મુસ્લિમો માટે આ એવો સમયગાળો હતો કે તેઓ સુધારાને અટકાવવામાં સફળ થયા હતા, તેમાં ધાર્મિક વડાઓ સંપૂર્ણ રીતે સરકારીના કાયદાઓથી સંતુષ્ટ નહોતાં.

1950-1985
વિવાદ
મુસ્લિમો અને સમાન નાગરિક સંહિતા
શાહ બાનો કેસ