પેશવા હસ્તકનો વિસ્તાર દેશા નામે ઓળખાતા પ્રદેશમાં હતો જે આધુનિક મહારાષ્ટ્રનો ભાગ છે. તે વિસ્તારમાં કૃષ્ણા નદી અને ગોદાવરી નદીના ખીણપ્રદેશો અને સહ્યાદ્રિ પર્વતમાળાના ઉચ્ચપ્રદેશનો સમાવેશ થતો હતો. શીંદેનો ગ્વાલિયર અને બુંદેલખંડ આસપાસનો વિસ્તાર નાની ટેકરીઓ અને ફળદ્રુપ ખીણપ્રદેશોનો હતો જે ઉત્તર ભારતના ગંગાના મેદાન પ્રદેશ તરફ ઢોળાવ ધરાવતો હતો. પિંડારીઓનો વિસ્તાર ચંબલ ખીણો અને જંગલોનો પ્રદેશ હતો જે આધુનિક ઉત્તર પશ્ચિમ મધ્ય પ્રદેશનો ભાગ છે. તે પ્રતિકુળ હવામાન ધરાવતો પહાડી વિસ્તાર હતો. પિંડારીઓ વિંધ્યાચળની ઉત્તરે આવેલ માળવા પ્રદેશમાં પણ વર્ચસ્વ ધરાવતા હતા. હોલકર નર્મદા ખીણના ઉપરવાસમાં સ્થિત હતા.

આ યુદ્ધ અગાઉના આંગ્લ-મરાઠા યુદ્ધ બાદ અંગ્રેજોના આર્થિક હિતોને ધ્યાનમાં રાખતાં અધુરી મુકાયેલ કાર્યવાહી પૂર્ણ કરવાની કાર્યવાહી હતી. યુદ્ધની શરુઆત પિંડારી વિરુદ્ધના અભિયાન તરીકે થઈ. અંગ્રેજોને પિંડારીઓ જોડે લડતા જોઈ અને પેશવાના સૈન્યએ અંગ્રેજો પર નવેમ્બર ૫, ૧૮૧૭ના રોજ સાંજે ૪ વાગ્યે હુમલો કર્યો. મરાઠા સૈન્યમાં ૨૦,૦૦૦ અશ્વદળ, ૮૦૦૦ પાયદળ અને ૨૦ તોપો હતી જ્યારે અંગ્રેજોના પક્ષે ૨,૦૦૦ અશ્વદળ, ૧,૦૦૦ પાયદળ અને આઠ તોપો હતી. મરાઠા પક્ષે પાર્વતી ટેકરી પર પેશવાના રક્ષણ માટે વધારાના ૫,૦૦૦ અશ્વદળ અને ૧,૦૦૦ પાયદળ મોજુદ હતા. અંગ્રેજ સૈન્યમાં કેપ્ટન ફોર્ડની પલટણ પણ સામેલ હતી જે તે સમયે દાપોડી થી ખડકી તરફ આવી રહી હતી. અંગ્રેજોએ જનરલ સ્મીથને પણ ખડકી પહોંચવા આદેશ આપ્યો હતો પણ તે યુદ્ધક્ષેત્ર સુધી સમયસર પહોંચે તેવી અંગ્રેજોને ધારણા નહોતી.

તે પ્રદેશમાં ત્રણ ટેકરીઓ હતી જેમાં પાર્વતી ટેકરી, ચતુરશૃંગી ટેકરી અને ખડકી ટેકરીનો સમાવેશ થતો હતો. પેશવાએ લડાઈ પાર્વતી ટેકરી પરથી નિહાળી જ્યારે અંગ્રેજ સૈન્ય ખડકી ટેકરી પર સ્થિત હતું. બંને ટેકરીઓ વચ્ચે ચાર કિમીનું અંતર હતું. મુલા નદીનું વહેણ સાંકડું અને છીછરું હતું માટે તે અનેક જગ્યાઓએથી ઓળંગી શકાય તેમ હતી. નદીમાં કેટલાક નાળાં વિલીન થતા હતાં પણ તે અડચણરુપ નહોતા અને કેટલાક ઝાડીઓને કારણે દેખાતા નહોતાં.

મરાઠા સૈન્યમાં રોહિલ્લા, રાજપુત અને મરાઠા સમુદાયના સૈનિકો હતા. તેમાં ડે પિન્ટો નામક અધિકારીના નેતૃત્વ હેઠળ કેટલાક પોર્તુગાલી સૈનિકો પણ હતા. મરાઠા સૈન્યની ડાબી પાંખનું નેતૃત્વ મોરોપંત દિક્ષિત અને રાસ્તેના હાથમાં હતું અને તે સપાટ જમીન પર ગોઠવાયેલી હતી. તે સ્થળ પર હાલમાં પુના વિશ્વવિદ્યાલય સ્થિત છે. કેન્દ્ર બાપુ ગોખલેના અને જમણી પાંખ વિંચુરકરના નેતૃત્વ હેઠળ હતી. અંગ્રેજ સૈન્યએ કૂચની શરુઆત નવેમ્બર ૧, ૧૮૧૭ના રોજ કર્નલ બરની પલટણ દ્વારા કરી. અંગ્રેજ સૈન્યના ડાબી પાંખ અને કેન્દ્ર વચ્ચે જગ્યા ઉભી કરી અને તેનો મરાઠાઓએ શરુઆતમાં ફાયદો ઉઠાવવામાં સફળતા મેળવી. આ સફળતાનો ફાયદો ન મળી શક્યો કેમ કે મરાઠા અશ્વદળ એક છૂપા નાળાને કારણે અસ્તવ્યસ્ત બન્યું અને બાપુ ગોખલેનો ઘોડો ગોળીબારમાં મૃત્યુ પામ્યો. તે જ સમયે મોરોપંત દિક્ષિતને ગોળી વાગતાં તેઓ મૃત્યુ પામ્યા અને મરાઠા સૈન્ય ટૂંક સમય માટે નેતૃત્વ વિહોણું બન્યું. અંગ્રેજ પાયદળની આગેકૂચ સતત ચાલુ રહી અને તેણે સતત ગોળીબાર ચાલુ રાખ્યો. તેને કારણે મરાઠા અશ્વદળે માત્ર ચાર કલાકમાં પીછેહઠ કરવી પડી. અંગ્રેજોએ ટૂંક સમયમાં વિજયી હોવાની ઘોષણા કરી. આ લડાઈમાં અંગ્રેજ પક્ષે ૮૬ સૈનિકો મૃત્યુ પામ્યા જ્યારે મરાઠા પક્ષે આશરે ૫૦૦.

પેશવાનું પલાયન
શરુઆત
મરાઠા અને અંગ્રેજો
હોલકરની શરણાગતિ