સૂત્રોમાં કદી નિર્વાણની કદી એક સ્થાન તરીકે કલ્પવામાં નથી આવ્યું કે (જેમકે વ્યક્તિને સ્વર્ગની પ્રાપ્તિ થાય),પણ સંસારથી વિસંગત(નીચે જુઓ) જે સ્વયં અજ્ઞાનનું સમાનાર્થક છે,જે સ્વયં અજ્ઞાનતા (અવિદ્યા, પાલી "અવિજ્જા" ). તેમાં કહ્યું છે કે :

નિર્વાણનો અર્થ ખાસ કરીને -આધ્યાત્મિક જ્ઞાન સાથે સંલગ્ન - કે જે મન (ચિત્ત)ની ઓળખ અસાધારણ અનુભવ સાથે અંત થાય છે. સૈદ્ધાંતિક રીતે,એવા મનને નિબ્બાન કહે છે "જેમાં કંઇ આવતું કે ("ભાવ" ) અને જતું નથી ("વિભાવ" )", પણ જેણે ચીરસ્થાયિત્વની ની સ્થિતિ પ્રાપ્ત કરી છે,જેને "મુક્તિ ("વિમુત્ત" ) કહી શકાય".

એ આગળ જતા સ્થિરતા,શીતળતા, અને શાંતિના ગુણોને ધારણ કરે છે. નિર્વાણની અનુભૂતિની તુલના વિદ્યા (અજ્ઞાન)ના અંત સાથે કરવામાં આવી છે જે ઈચ્છા(ચેતના)ને સ્થાયી બનાવીને મનના મૂર્તિમંત સ્વરૂપને જૈવિક કે અન્ય સ્વરૂપમાં હંમેશા માટે જીવન બાદ જીવન(સંસાર)માંથી પસાર કરતો પ્રભાવ પાડે છે. સૈદ્ધાંતિક રીતે સંસારનુ કારણ છે તૃષ્ણા અને અજ્ઞાન (જુઓ આનુષંગિક મૂળ/0}). વ્યક્તિ મરણ પામ્યા વિના નિર્વાણની પ્રાપ્તિ કરી શકે છે. જ્યારે નિર્વાણની અનુભૂતિ કરનાર વ્યક્તિ મરણ પામે છે ત્યારે, તેના મૃત્યુને (પાલી: "પરિનિબ્બાન" ) કહે છે, તેનું "સંપૂર્ણપણે પસાર થઇ જવુ" , કેમકે તેનુ જીવન તેના મૃત્યુ અને પુનર્જન્મ(સંસાર)ના ચક્રની અંતિમ કડી હતું ,અને તેઓનો ફરી પુનર્જન્મ નહી થાય.બૌદ્ધવાદ ધારણ કરે છે જે અંતિમ લક્ષ્ય અને સંસારિક અસ્તિત્વનો અંત ("હોવું" અને "મરવું" અને કદી સાચી રીતે ન હોવું)એ નિર્વાણની અનુભૂતિ છે. વ્યક્તિનું તેના પછી તેનું વર્ણન ન થઇ શકે,કેમકે એ બધા કાલ્પનિક અનુભવથી પર છે. પ્રશ્નોની એક શૃંખલા દ્વારા,સારિપુત્ત સાધુ પાસે કબૂલ કરાવે છે કે તેઓ હાલના જીવનમાં પણ એક સત્ય કે વાસ્તવિકતા તરીકે તથાગતને કાબૂમાં ન કરી શકે, તેથી મૃત્યુ બાદ અરહંતની મીમાંસા સંબંધી સ્થિતિની કલ્પના કરવી યોગ્ય નથી. જુઓ તથાગત#ગૂઢ.

અપ્રતિદેય સ્તર સુધીની વ્યક્તિઓ નિર્વાણનો માનસિક ચેતનાના એક ઉદ્દેશ તરીકે અનુભવ કરી શકે. નિબ્બાન સમયેનુ ચોક્કસ ચિંતન સમાધિ સુધી માટેના માર્ગદર્શનનો ઉદ્દેશ છે,જો તેનો ,અપ્રતિદેયના સ્તર કે અરહંતના આધ્યાત્મિક જ્ઞાન સુધી વિકાસ કરાય. ચિંતનના એ બિંદુએ, કે જ્યાં સુધી જ્ઞાનની પ્રગતિ દ્વારા પહોંચી શકાય છે,જો ધ્યાની અનુભવ કરી શકે કે આ સ્થિતિ પણ નિર્મિત છે અને તેથી અશાશ્વત છે, બંધનો નાશ પામે છે, અરહંતતા પ્રાપ્ત થાય છે,અને નિબ્બાનની અનુભૂતિ થાય છે.

સર્વસામાન્ય નિરીક્ષણ
નિર્વાણ અને સંસાર
મહાયાનનો નિર્વાણ પર દ્રષ્ટિકોણ
ઇન્દ્રિયાતીત જ્ઞાન