[[Image:Ascetic Bodhisatta Gotama with the Group of Five.jpg|200px|thumb|left|[[ભારત|ભારત]] ([[:en:India|India]])માં આવેલા [[બિહાર |બિહાર]] ([[:en:Bihar|Bihar]])ના [[બૌધ્ધ ગયા|બોધ્ધ ગયા]] ([[:en:Bodh Gaya|Bodh Gaya]])ની[[ફાલગુ નદી| ફાલ્ગુ]] ([[:en:Falgu River|Falgu]]) નદીને કિનારે બોધ આપતા પહેલા [[ગૌતમ બુધ્ધ|ગૌતમ બુદ્ધે]] ([[:en:Gautama Buddha|Gautama Buddha]]) ઘણી તપસ્યા કરી હતી.]]
[[Image:Detail of a leaf with, The Birth of Mahavira, from the Kalpa Sutra, c.1375-1400. gouache on paper. Indian.jpg|thumb|150px|left|ઈસ.પુર્વે 1375-1400 વચ્ચે લખાયેલા [[કલ્પસુત્ર(જૈન|કલ્પસુત્ર]] ([[:en:Kalpasutra (Jain)|Kalpa Sutra]])માં [[જૈન|જૈન ધર્મ]] ([[:en:Jain|Jain]])ના 24માં [[તીર્થંકર|તીર્થંકર]] ([[:en:Tirthankara|Tirthankara]]) [[મહાવીર|મહાવીર સ્વામી]] ([[:en:Mahavira|Mahavira]])ના જન્મની વિગતો આપવામાં આવી છે. ]][[Image:Ancient india.png|thumb|right|200px|તે યુગમાં [[પ્રાચીન ભારત|પ્રાચીન ભારત]] ([[:en:Ancient India|Ancient India]])માં [[ઈન્દો-ગંગા પ્રદેશ|ઈન્ડો-ગંગાના પ્રદેશ]] ([[:en:Indo-Gangetic plains|Indo-Gangetic plains]])માં 16 શક્તિશાળી [[મહાજનપદ|મહાજનપદ]] ([[:en:Mahajanapadas|Mahajanapadas]]) હતા, જો કે તેઓ નાના નાના સામ્રાજ્યો હતા.]]
[[Image:Nalanda University.jpg|200px|thumb|[[સારીપુત્તા|સારીપુટ્ટા]] ([[:en:Sariputta|Sariputta]])નો [[સ્તુપ|સ્તુપ]] ([[:en:stupa|stupa]]) [[નાલંદા વિશ્વવિદ્યાલય|નાલંદા વિશ્વવિદ્યાલય]] ([[:en:Nalanda University|Nalanda University]]) આવ્યો હતો.ઇતિહાસમાં નોંધાયેલી પ્રથમ મહાન [[વિશ્વવિદ્યાલય|યુનિવર્સિટી]] ([[:en:university|university]]) હતી.]]
વૈદિક યુગમાં ઉપખંડમાં નાના નાના સામ્રાજ્યોનું અસતિત્વ હતું.જેઓનું વૈદિક, તેમજ ઈસ પુર્વે 1000 થી ઈસ પુર્વે 500માં લખાયેલા બુદ્ધીસ્ટ અને જૈન સાહિત્યમાં ઉલ્લેખ છે. 16 સામ્રાજ્યો કે જેઓ પ્રજાસત્તાક તરીકે ઓળખાતા હતા તેઓનો આ મુજબ છે "[[મહાજનપદ|મહાજન પદ]] ([[:en:Mahajanapadas|Mahajanapadas]])",- [[કાસી|કાશી]] ([[:en:Kasi|Kasi]]), [[કોશલ|કોસલ]] ([[:en:Kosala|Kosala]])[[અંગ|અંગ]] ([[:en:Anga|Anga]]), [[મગધ|મગધ]] ([[:en:Magadha|Magadha]]), [[વાજ્જી|વાજ્જી]] ([[:en:Vajji|Vajji]]) અથવા વ્રીજી, [[મલ્લ|મલ્લ]] ([[:en:Malla|Malla]]), [[ચેદી સામ્રાજય|ચેડી]] ([[:en:Chedi Kingdom|Chedi]]), [[વત્સ|વત્સ]] ([[:en:Vatsa|Vatsa]]) અથવા વામસા, [[કુરુ(સામ્રાજ્ય)|કુરુ]] ([[:en:Kuru (kingdom)|Kuru]]), [[પાંચાલ|પાંચાલ]] ([[:en:Panchala|Panchala]]), [[મચ્છ|મચ્છ]] ([[:en:Machcha|Machcha]]) અથવા મત્સ્ય, [[સુરસેના|સુરસેના]] ([[:en:Surasena|Surasena]]), [[અશાકા|અશાકા]] ([[:en:Assaka|Assaka]]), [[અવંતિ|અવંતિ]] ([[:en:Avanti|Avanti]]), [[ગંધાર|ગાંધાર]] ([[:en:Gandhara|Gandhara]]), [[કંબોજ|કંબોજ]] ([[:en:Kamboja|Kamboja]]), આ રાજ્યો [[ઈન્ડો- ગંગા પ્રદેશ|ઈન્ડો ગંગા પ્રદેશમાં ]] ([[:en:Indo-Gangetic plains|Indo-Gangetic plains]])વસ્યા હતા આ વિસ્તાર હાલમાં અફઘાનિસ્તાનથી બંગાળ અને મહારાષ્ટ્ર સુધીનો ગણી શકાય છે.સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિ બાદ ભારતમાં શહેરીકરણ આ સમયગાળા દરમિયાન થયું હતું.આ સાહિત્યમાં ઉલ્લેખ કરવામાં આવેલા સામ્રાજ્યોના કેટલાક વંશજો હાલમાં પણ ઉપખંડમાં જોવા મળે છે. કેટલાક રાજાઓ વશંપરંપરાગત રીતે સત્તા પર આવતા હતા જ્યારે કેટલાક રાજાઓને પ્રજા ચુંટતી હતી.તે વખતે ભદ્ર વર્ગના લોકો [[સંસ્કૃત|સંસ્કૃત]] ([[:en:Sanskrit|Sanskrit]]) બોલતા હતા પરંતુ ઉત્તર ભારતમાં સામાન્ય લોકો [[પ્રાકૃત|પ્રાકૃત]] ([[:en:Prakrit|Prakrit]])બોલી બોલતા હતી.16 સામ્રાજ્યો ભેગા બનીને ઈસ પુર્વે 500-400 દરમિયાન [[સિદ્ધાર્થ ગૌતમ|સિદ્ધાર્થ ગૌતમ]] ([[:en:Siddhartha Gautama|Siddhartha Gautama]])ના સમયમાં ચાર સામ્રાજ્યો અસતિત્વમાં આવ્યા હતાજે ચાર રાજ્યો બન્યા તે [[વત્સ|વત્સ]] ([[:en:Vatsa|Vatsa]]), [[અવંતિ|અવંતિ]] ([[:en:Avanti|Avanti]]), [[કોસલ|કોસલ]] ([[:en:Kosala|Kosala]]), અને [[મગધ|મગધ]] ([[:en:Magadha|Magadha]]) હતા

તે સમયે હિન્દુ કર્મકાંડ ઘણા જ જટીલ હતી જે માત્ર પુજારીઓ દ્વારા જ કરવામાં આવતા હતા.ઈસ પુર્વે 600-400ની શરૂઆતમાં "મહાજનપદ" દરમિયાન તેમજ વૈદિક યુગ બાદ અસતિત્વમાં આવેલા [[ઉપનિષદ|ઉપનિષદ]] ([[:en:Upanishads|Upanishads]])માં એવું માનવામાં આવે છે કે ઉપનિષદમાં ભારતના પ્રારંભિક દર્શનશાસ્ત્રની ચર્ચા કરાઈ છે. [[ઉપનિષદ|ઉપનિષદ]] ([[:en:Upanishad|Upanishad]])ની [[ભારતીય દર્શનશાસ્ત્ર|ભારતીય તત્વચિંતન]] ([[:en:Indian philosophy|Indian philosophy]])પર ભારે અસર છે. બૌદ્ધ અને [[જૈન|જૈન]] ([[:en:Jainism|Jainism]]) ધર્મના વિકાસ સાથે જ આ ઉપનિષદ પણ અસતિત્વમાં હતા. આ ગ્રંથ મુજબ આ સમયગાળાનો સુર્વણયુગ હતા.એવું માનવામાં આવે છે કે ઈસવીસન પુર્વે 537માં રાજકુમાર સિદ્ધાર્થ ગૌતમને “જ્ઞાનપ્રાપ્તી” થઈ. આ બાદ તેઓ રાજકૂમાર ગૌતમ મટીને ‘બુદ્ધ‘ એક જ્ઞાની પુરૂષ બન્યા. આજ સમયગાળા દરમિયાન જૈન ધર્મના 24માં [[તીર્થકંર|તીર્થંકર]] ([[:en:Tirthankara|Tirthankara]]) [[મહાવીર|મહાવીરે]] ([[:en:Mahavira|Mahavira]]) આ જ પ્રકારની નવી વિચારશરણી વિકસાવી હતી જે પછીથી [[જૈન|જૈન]] ([[:en:Jainism|Jainism]])ધર્મ તરીકે જાણીતી થઈ હતી.જો કે જૈન ધર્મના રૃઢીચુસ્તોનું માનવું છે કે ભગવાન બધુ જ જાણતા હતા.[[વેદ|વેદ]] ([[:en:Vedas|Vedas]])માં કેટલાક તીર્થંકરો અંગે કહેવામાં આવ્યું છે. શ્રમણ ચળવળ દરમિયાન તેઓના તપનો ઉલ્લેખ છે. બૌધ્ધ અને જૈન ધર્મના ગ્રંથોમાં સંયમવૃતિ પર ભાર મુકવામાં આવ્યો હતો. આ ગ્રંથો [[પ્રાકૃત|પ્રાકૃત]] ([[:en:Prakrit|Prakrit]])માં હતા જેથી લોકોમાં જલ્દીથી પ્રસરી ગયા હતાઆ ગ્રંથોની હિન્દુ ધર્મના કેટલાક સિદ્ધાંતો પર અસર કરી હતી. જેમાં શાકાહારી, પશુ હિંસા અને અહિંસાના સિદ્ધાંતોનો સમાવેશ થતો હતો.

ભૌગોલિક રીતે જૈન ધર્મ ભારત પુરતો સિમિત રહ્યો હતો જ્યારે બૌધ્ધ સાધુઓ અને સાધ્વીઓએએ બુદ્ધ ભગવાનનો બોધ [[મધ્ય એશિયા|મધ્ય એશિયા]] ([[:en:Central Asia|Central Asia]]), [[પુર્વ એશિયા|પુર્વ એશિયા]] ([[:en:East Asia|East Asia]]), [[તિબેટ|તિબેટ]] ([[:en:Tibet|Tibet]]), [[શ્રીલંકા|શ્રીલંકા]] ([[:en:Sri Lanka|Sri Lanka]]) અને દક્ષિણ પુર્વ એશિયામાં ફેલાવ્યો હતો.

વૈદિક કાળ
ઉત્તર પશ્ચિમ મિશ્ર સંસ્કૃતિ
મહાજનપદ
મુઘલો પછીના પ્રાદેશિક રજવાડા