મુસ્લિમ અંગત કાયદાનો વિકાસ શૂન્યવકાશમાં થયો ન હતો. બંધારણની કલમ 44 અને સમાન સંહિતા માટેના તેના આદેશની કેવી કેવી રીતે અવગણના કરવામાં આવી હતી તે માટે સમજવા માટે ભારતીય રાજકારણની ગતિવિધિઓની આકલન કરવું જરૂરી છે. ભારતમાં મુસ્લિમોની આશરે 12 ટકા વસતી છે અને તે આઝાદી મળી ત્યારથી છે. તેથી 1973માં ભારતમાં આશરે ૬.૧૦ કરોડ મુસ્લિમો હતા. હાલમાં આ આંકડો આશરે ૧૩.૫૦ કરોડ હોવાનો અંદાજ છે. સૌથી મોટા લઘુમતી જૂથ તરીકે ભારતના મુસ્લિમો ઘણા રાજકીય પક્ષો ધરાવતી લોકશાહીના રાજકીય માળખાનો અભિન્ન હિસ્સો છે. 1990ના દાયકા સુધી ભારતમાં કેન્દ્રમાં સત્તા સ્થાને કોંગ્રેસનું પ્રભુત્વ રહ્યું હતું અને તેને રાજકીય ટેકો મેળવવાની આશાએ ભારતના મુસ્લિમો માટે તૃષ્ટીકરણની નીતિ અપનાવી છે. કોંગ્રેસ પક્ષ ડાબેરી વિચારધારામાં માને છે અને ભારતના મુસ્લિમોને તેમના શ્રેષ્ઠ હિતોના રક્ષણ માટે ડાબેરી પક્ષો માટે પસંદગી ઉતારી છે, તેથી ભારતના મુસ્લિમો અને મોટાભાગના સમયગાળામાં ભારતના સત્તાધારી ચુનંદા વર્ગ વચ્ચે એકબીજાના લાભ આધારિત સંબંધો રહ્યા છે. કોંગ્રેસ પક્ષના નેતાઓના નામો જાણીતા છે, તેમાં 1950ના દાયકામાં નહેરુ, 1970ના દાયકા અને 80ના દાયકાની શરૂઆતમાં ઇન્દિરા ગાંધીનો સમાવેશ થાય છે. 

હિંદુ રાષ્ટ્રવાદી સંગઠન આરએસએસ (RSS) અને શિવ સેના સાથે જોડાણ ધરાવતી અને જમણેરી વિચારધારાના સંગઠન ભારતીય જનતા પાર્ટી (બીજેપી (BJP))ના ઉદભવથી અંગત કાયદાની જગ્યાએ સમાન નાગરિક સંહિતા અમલી બનાવવાના મુદ્દાને મોટી અસર થઈ છે. તેની 1999ની ધર્મ સંબંધિત રાજકીય ઘોષણામાં જણાવાયું છે કે:
"36. અમે એવી સુસંસ્કૃત, માનવીય અને ન્યાયી નાગરિક વ્યવસ્થા સ્થાપિત કરવા પ્રતિબદ્ધ છીએ, કે જે જાતિ, ધર્મ, વર્ગ, રંગ, વંશ કે લિંગના આધારે ભેદભાદ ન કરે. અમે ‘સર્વ પંથ સમધારા’ (તમામ ધર્મ માટે સમાન સન્માન)ની ભારતીય પરંપરા અને તમામ માટે સમાનતાના આધાર સાથે બિનસાંપ્રાદાયિક સિદ્ધાંતોના ખ્યાલને સાચી નિષ્ઠા અને દિલથી સમર્થન આપીએ છીએ અને તેનું વ્યવહારમાં પાલન કરીએ છીએ. અમે લઘુમતીઓના આર્થિક, સામાજિક અને શૈક્ષણિક વિકાસ માટે અને આ સંદર્ભમાં અસરકારક પગલાં લેવા પ્રતિબદ્ધ છીએ.’’ 

આ ઘોષણપત્ર થોડુ અસ્પષ્ટ છે અને તેનો ચોક્કસ હેતુ શું છે તે નક્કી કરવાનું મુશ્કેલ છે, પરંતુ દિલ્હીમાં પક્ષના પ્રવક્તા મુખ્તાર અબ્બાસ સાથેના વાર્તાલાપમાંથી તે સ્પષ્ટ બને છે કે આ હેતુ મુસ્લિમ અંગત કાયદાના પુનર્ગઠન કે નાબુદીનો છે. સૌથી વધુ સંભાવના એવી છે કે સમાન નાગરિક સંહિતાનું સર્જન કરવાના કલમ 44ના આદેશ મારફતે આવું કરવામાં આવશે. ભાજપના મતહિસ્સામાં સતત વધારો જોવા મળ્યો છે અને 1996 અને ફરીવાર 1998-2004માં ભાજપના નેતા વડાપ્રધાન બન્યા હતા. રાજકારણને પૂર્વભૂમિકામાં રાખીને આપણે આ સમયગાળામાં મુસ્લિમ અંગત કાયદામાં ફેરફારો અને પ્રયાસ કરાયેલા સુધારાની ચકાસણી કરી શકીએ છીએ.

શાહ બાનો વિ. મોહંમદ અહમદ ખાનના કેસમાં 23 એપ્રિલ, 1985માં ભારતની સુપ્રીમ કોર્ટે ચુકાદો આપ્યો હતો કે છૂટાછેડા આપવામાં આવેલી શાહ બાનોને ક્રિમિનલ પ્રોસિજર કોડની પેટાકલમ 125 હેઠળ ભરણપોષણ મેળવવાનો હક છે. બાનો 73 વર્ષીય મુસ્લિમ મહિલા હતી અને તેના પતિએ ત્રણ વખત તલાક બોલવાની પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરીને છૂટાછેડા આપ્યા હતા, જેમાં પતિને ત્રણ સમયગાળામાં ત્રણ વખત ‘હું તને છૂટાછેડા આપું છું’ બોલીને પોતાની પત્નીને એકપક્ષીય રીતે છૂટાછેડા આપવાનો હક મળે છે. પતિએ મુસ્લિમ કાયદા હેઠળ નિર્ધારિત સમયગાળા પછી ભરપોષણ આપવાનું બંધ કરતા બાનોએ કોર્ટમાં અરજી કરીને દાવો કર્યો હે ક્રિમિનલ કોડ મુસ્લિમોને લાગુ પડવા જોઇએ અને તેને મુસ્લિમ અંગત કાયદા હેઠળ આપવામાં આવતા ભરપોષણ કરતા વધુ ભરપોષણ મેળવવાનો હક છે. આ પછી કદાચ મુસ્લિમોના વિરોધની ધારણાએ કોર્ટે દલીલ કરી હતી કે કુરાનમાં પણ મહિલાને સુરાને કારણે ભરપોષણ મેળવવાનો હક છે 2:241-242. કોર્ટે તેના ચુકાદામાં દાવો કર્યો હતો કે ‘‘આ આયાત (પંક્તિ) નિશંકપણે કહે છે કે કુરાનમાં આ ત્યકતા પત્ની માટે જોગવાઈ કરવાની કે ભરપોષણ આપવાની મુસ્લિમ પતિ પર ફરજ લાદવામાં આવી છે.’’ અહીં રસપ્રદ મુદ્દો એ હતો કે કોર્ટને માત્ર એવું લાગ્યું ન હતું કે તેને ક્રિમિનલ કોડ મુસ્લિમોને લાગુ પડે છે તેવો ચુકાદો જ આપવાનો નથી, પરંતુ કુરાનનું અર્થઘટન કરવાની જરૂરિયાત પણ અનુભવી હતી.
આ ચુકાદા પ્રત્યે મુસ્લિમ વિસ્તારોમાં પ્રતિક્રિયા તાકીદની અને પ્રત્યાઘાતી હતી. શેરીઓમાં વિરોધ પ્રદર્શન કરાયા હતા, અશાંતિ ઊભી થઈ હતી અને મુસ્લિમ નેતાઓએ જાહેરાત કરી હતી કે તેઓ તેમના અંગત કાયદાનું રક્ષણ કરવા માટે ‘‘સર્વસ્વ’’નું બલિદાન આપશે. ઇન્દિરાના પુત્ર રાજીવ ગાંધીની સરકારે તાકીદે પગલાં લઇને 1986માં મુસ્લિમ મહિલા (છૂટાછેડામાં અધિકારોનું રક્ષણ) ધારાને પસાર કર્યો હતો, જે કાયદામાં મૂળભૂત રીતે મુસ્લિમ મહિલા માટેના ભરપોષણને ક્રિમિનલ કોડની બહાર રાખવાની જોગવાઈ હતી અને તેથી એ નિશ્ચિત બન્યું હતું કે મુસ્લિમ મહિલાઓને સમાનતા બંધારણીય હક હેઠળ રક્ષણ મળતું નથી અને તેઓ હવે ક્રિમિનલ કોડની સેક્શન 125 હેઠળ કાનૂની આશ્રય લઈ શકશે નહીં. આ ધારો શરિયત ધારો અથવા મુસ્લિમ અંગત કાયદા હેઠળના અગાઉના છૂટાછેડા અધિકારોમાં સુધારો હતો, જે શ્રીમતી બાનો ઇચ્છતા હતા. મુસ્લિમ મહિલા (છૂટાછેડામાં અધિકારોનું રક્ષણ) ધારામાં મહેર પાછી આપવાની ઇદ્દતના સમયગાળા માટે પ્રમાણભૂત ભરપોષણ માટેની જોગવાઈ છે અને તેમાં નીચેની જોગવાઈ પણ છેઃ

માઇનોરિટી રાઇટ્સ ગ્રૂપ ઇન્ટરનેશનલે આ કાયદા અંગે ટિપ્પણી કરી હતી કે તે ‘‘જાતિય સમાનતા સિદ્ધાંત આધારિત બંધારણીય કાયદો અને આ શ્રેણીના આધારે ભેદભાવ કરતા ધાર્મિક કાયદાઓ વચ્ચેના વિચ્છેદને ઉજાગર કરે છે.’’ શાહિદા લતીફે તેમના "મુસ્લિમ વિમેન ઇન ઇન્ડિયા" માં દાવો કર્યો હતો કે મુસ્લિમ મહિલાઓના ‘‘ભાવિ સામે સદા સજાગ રૂઢિચુસ્ત લોકોએ મારેલો ફટકો છે, જેમના માટે ઇસ્લામ, મહિલાઓના હકોને કાળજીપૂર્વક ઘડતર કરનારા સમગ્રતયા ન્યાયની પ્રણાલીને રજૂ કરતો નથી, પરંતુ મહિલાઓના ભોગે લઘુમતીને અલગ તારવવાના નિર્ધારને રજૂ કરવાની માત્ર તક છે.’’ 

શાહ બાનો કેસને હજુ પણ ભારતમાં મુસ્લિમ અંગત કાયદાના પ્રશ્ને નિર્ણાયક મુદ્દો માનવામાં આવે છે કે કારણ કે તેને પુરવાર કર્યું છે કે સમાનતા માટે હાઇ કોર્ટે આદેશ આપ્યો હોવા છતાં ધારાસભા અંગત કાયદાને મર્યાદાની બહાર રાખવા તેની સત્તાનો કોઇ પણ રીતે ઉપયોગ કરશે. આ પાછળની વિચારસણી એવી છે કે જેમાં બિન-મુસ્લિમો દાવો કરે છે કે મુસ્લિમોએ તેમની જાતે અંગત કાયદામાં ફેરફાર અને સુધારા કરવા પડશે, તેમજ ભારતની મુસ્લિમ વસતી અને ઓલ ઇન્ડિયા મુસ્લિમ પર્સનલ લો બોર્ડ કે જમાત-એ-ઉલેમા જેવા તેમના સંગઠનો ફેરફાર માટે આગળ નહીં આવે ત્યાં સુધી આ અંગે કંઈ થશે નહીં. આની સાથે સાથે મુસ્લિમો તેમના આ કાયદાને તેમની સંસ્કૃતિના આવશ્યક હિસ્સો તરીકે જોવે છે અને આ લાગણીને સામ્રાજ્યવાદી યુગ દરમિયાન અભિવ્યક્તિ મળી હતી. મુસ્લિમોને ભય છે કે પર્સનલ લોને નાબૂદ કરવાના કોઇપણ પ્રયાસથી આ ઉપખંડમાં મુસ્લિમ સંસ્કૃતિનો નાશ થશે. જો કે બાનો કેસથી મહિલાઓના અધિકાર માટે નહીં, પરંતુ સમાન નાગરિક સંહિતાના સમર્થન માટે જમણેરી પાંખના હિંદુ જૂથો એક થયા હતા. બિપન ચંદ્રએ "ઇન્ડિયા આફ્ટર ઇનડિપેન્ડન્સ" માં ટિપ્પણી કરી છે કે આ મુદ્દા ‘‘એકંદર કોમવાદી વાતાવરણથી વધુ જટિલ બન્યો હતો, જેમાં મુસ્લિમ ઓળખના મુદ્દાઓ મહિલાઓના અધિકાર જેવા સાદા મુદ્દામાં ભળી ગયા હતા અને મુસ્લિમ મહિલાઓના અધિકાર માટે હિંદુઓના કોમવાદી ઉત્સાહથી મહિલા અધિકાર માટે કામ કરતા કાર્યકરો ગૂંચવણમાં મૂકાઈ ગયા હતા અને લાચાર બન્યા હતા.’’ માઇનોરિટી રાઇટ્સ ગ્રૂપ ઇન્ટરનેશનલે તેના દાવામાં સમાન પ્રકારનો સુર કાઢતા જણાવ્યું હતું કે ‘‘ભાજપે મુસ્લિમ અંગત કાયદાની જગ્યાએ સમાન નાગરિક સંહિતા માટે આક્રમક ઝુંબેશ કરીને મહિલાઓના અધિકાર અંગેની ચર્ચાને બાનમાં લીધી હતી.’’ 1986થી અત્યાર સુધીનો માર્ગે આ પાયાના સંધર્ષનું પ્રતિબિંબ રજૂ કર્યું છે. મુસ્લિમ મહિલા વતી ઝુંબેશ ચલાવતા જમણેરી પક્ષોએ વાસ્તવમાં મુસ્લિમ અંગત કાયદામાં મહિલા સાથેના ભેદભાવ સામેના પોતાના રોષને ઠંડો કરવાની લઘુમતી અને મહિલા જૂથોને ફરજ પાડી હતી અને બીજી તરફ મુસ્લિમ રુઢિવાદી જુથો તેમના બચાવમાં વધુ મક્કમ બન્યા હતા.
ત્રણ વખત તલાકની પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરીને પતિએ છૂટાછેડા આપેલી મહિલા શકિલા પરવીનના કેસના સંદર્ભમાં જૂન 2000ના વર્ષમાં 1986ના આ કાયદાની કસોટી થઈ હતી. ‘‘1993ના વર્ષની એક સવારમાં તે (મારા પતિ) મારી પાસે આવ્યા અને તલાક, તલાક અને તલાક બોલ્યા હતા.’’ ન્યાયમૂર્તિ એમ.સી. માનચંદાએ ભારતમાં લગ્નવિચ્છેદ કાયદા અંગેની તેમની 1973ની ટિપ્પણીમાં ત્રણ તલ્લાકના ઉપયોગને ‘ગેરમાન્ય પદ્ધતિ’ જાહેર કરી હતી અને આ તે જ પદ્ધતિ છે જેનો શાહ બાનોના પતિએ ઉપયોગ કર્યો હતો અને તેને મહિલા જૂથો દ્વારા છૂટાછેડાની અન્યાયી પદ્ધતિ માનવામાં આવે છે, પરંતુ આ પદ્ધતિ હજુ પણ સામાન્ય છે. માનચંદાએ ટિપ્પણી કરી હતી કે ‘‘આ પદ્ધતિમાં પવિત્રતાના એક સમયગાળામાં એક સાથે અથવા તેના જ જુદા જુદા સમયગાળામાં ત્રણ ઘોષણા થઈ હતી’’ માનચંદાએ ઉલ્લેખ કર્યો છે કે તલાકની ‘માન્ય’ પદ્ધતિમાં "પવિત્રતાના ત્રણ સળંગ સમયગાળા દરમિયાન ત્રણ સળંગ ઘોષણ (તલાકની)નો સમાવેશ થાય છે." શકિલા પરવીનને તેમના ઇદ્દાહ (ત્રણ હાયધ/ માસિક સ્ત્રાવના સમયગાળા) માટે દર મહિને રૂ. 800 ઉપરાંત તેમના રૂ. 2500ના મહેર ચુકવણીને મંજૂરી આપવામાં આવી હતી, મહેર ભારતમાં ઘણા કિસ્સામાં લગ્ન સમયે પત્નીને વાસ્તવમાં આપવામાં આવતું નથી, જે કુરાનના ઉદ્દેશનો ભંગ છે. પરવીને મુસ્લિમ મહિલા (છૂટાછેડાના અધિકારોમાં રક્ષણ) ધારા, 1986 હેઠળ હાઇ કોર્ટ ઓફ કલકત્તામાં અરજી કરી હતી. જુલાઇ 2000માં ન્યાયમૂર્તિ બાસુદેવ પાણિગ્રહીએ ચુકાદો આપ્યો હતો કે ‘‘છૂટાછેડા લીધેલી મુસ્લિમ મહિલાને તેમની ભાવિ જરૂરિયાતની વિચારણા કર્યા પછી ભરપોષણનો હક છે અને આ ભરપોષણ માત્ર ઇદ્દતના સમયગાળા પૂરતું સીમિત નથી. ધારા, 1986ની કલમ 3 (આઇ) (એ)માં ઉપયોગ થયેલા શબ્દસમૂહ વાજબી અને ન્યાયી જોગવાઈ છે અને છૂટાછેડા પછી આવી મહિલાને ગુજરાનના પૂરતા સાધન મળે તેમજ તેમણે નિરાધાર ન બનવું પડે અથવા રસ્તા પર આવી જવું ન પડે તે સુનિશ્ચિત કરવા તેમને ભરપોષણ આપવું જોઇએ.’’ આ ચુકાદાના તર્કને બોમ્બે અને લખનોની કોર્ટમાં પણ લાગુ કરવામાં આવ્યા છે અને એવું લાગે છે કે મુસ્લિમ મહિલા ધારા, 1986એ સુપ્રીમ કોર્ટના 1985ના મૂળ ચુકાદાને લાંબા ગાળે સિદ્ધ કર્યો છે, જેમાં જણાવાયું હતું કે મુસ્લિમ મહિલાઓને ઇદ્દાહ સમયગાળાની બહાર પણ ભરપોષણ મેળવવાનો હક છે.

મુસ્લિમ મહિલા ધારા હેઠળના ચુકાદાઓ ઉપરાંત મહિલા જૂથોએ આ ધારાની બંધારણીય યોગ્યતાને પડકારી છે, કારણ કે તે ભારતીય બંધારણમાં આપવામાં આવેલા જાતિય સમાનતાના વચનની સામે વિરોધભાષ હોય તેમ લાગે છે. આ અરજીઓને સુપ્રીમ કોર્ટે હાથ પર લીધી નથી, તેનું કારણ કદાચ એ છે કે કોર્ટને મુસ્લિમ સમુદાયમાં અશાંતિ ઊભી થવાની આશંકા છે. હકીકતમાં 1997માં આવી એક પિટિશનની કોર્ટ દ્વારા સુનાવણી થશે તેવું લાગતું હતું ત્યારે એક અખબારમાં આવેલા લેખમાં મુસ્લિમ ‘ધર્મ ખતરામાં’નો દાવો કરાયો હતો. 1994માં બીજા એક કિસ્સામાં અલ્લાહબાદના એક ન્યાયમૂર્તિએ ત્રણ તલાકના સમગ્ર સિદ્ધાંતને ગેરબંધારણીય ગણાવ્યો હતો. જોકે આ ચુકાદાને અદાલતની બહારના મુદ્દાને કારણે અભરાઇ પર ચડાવી દેવામાં આવ્યો હતો. આ ચુકાદાને રાહિમ બીના કેસમાં બોમ્બ હાઇ કોર્ટેના એક અલગ ચુકાદામાં મજબૂતાઈ મળી હોય તેમ લાગે છે, જેમાં ત્રણ તલાક પદ્ધતિને ગેરકાનૂની ગણવામાં આવી હતી.

આ વિગતો 1985ના શાહ બાનો કેસ પછીથી મુસ્લિમ પર્સનલ લો સંબંધિત વિવિધ ચુકાદાઓનું ઝડપથી કરાયેલું સર્વેક્ષણ છે. મૂળ સંદેશ એ છે કે ધીમે ધીમે પરંતુ મક્કમતાપૂર્વક અદાલતો ઇસ્લામિક કાયદાના સૌથી વધુ ખુલ્લા ભેદભાવના પાસાંને દૂર કર્યું છે. તલાક આધારિત છૂટાછેડા અને ત્યક્તા મુસ્લિમ મહિલાઓના હકો કાનૂની પુનઃમૂલ્યાંકન હેઠળ આવ્યા છે. જો કે, એક મહત્ત્વનો મુદ્દો કે જેને પડકારવામાં આવ્યો નથી તેવું નથી, પરંતુ તેમાં ફેરફાર થયો નથી તે મુદ્દો છેઃ બહુપત્નીત્વનો મુદ્દો. બહુપત્નીત્વનો કાયદો શરિયાના બીજા કોઇ પણ કાયદા કરતા મહિલાઓ માટે વધુ ભેદભાવપૂર્ણ કાયદો છે અને તેની સાથે સાથે તેમાં ફેરફાર કરવાનું પણ સૌથી વધુ મુશ્કેલ છે, કારણ કે તેનો કુરાનમાં વિશેષ કરીને વિગતાવર ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. ભારતમાં બહુપત્નીત્વ અંગેનો કાયદો અતિશય શિથિલ છે, કારણ કે તેમાં પુરુષે એવું કોઇપણ રીતે પુરવાર કરવાનું હોતું નથી, કે તે એક કરતા વધુ પત્ની રાખી શકે છે. તેથી સૌથી ગરીબ પુરુષો પણ એક કરતા વધુ પત્ની કોઇપણ નિયંત્રણ વગર રાખે છે. ભારતમાં બહુપત્નીત્વ સામેના પ્રહારના અવસર ત્રણગણા છે. પ્રથમ એ કે પતિની બહુપત્નીત્વની પસંદગીઓ સાથેની ચોક્કસ સમસ્યા અંગે કોર્ટમાં પિટિશન દ્વારા મુસ્લિમ મહિલાઓ દ્રારા તુલનાત્મક રીતે ભાગ્યે જ ફરિયાદ થાય છે. બીજુ એ કે ઘણા ગ્રૂપો અને પ્રગતિશીલ લોકો દલીલ કરે છે કે મુસ્લિમ અંગત કાયદામાં ટ્યુનિશિયા કે તૂર્કીની માર્ગરેખા મુજબ સુધારા થવા જોઇએ. પ્રહારની છેલ્લી તક સમાન નાગરિક સંહિતાની માગણી અને મુસ્લિમ અંગત કાયદાની નાબૂદી છે, જો કે છેલ્લુ માધ્યમ બિનવ્યવહારુ લાગે છે.

‘બહુપત્નીત્વની પ્રથાનો અંત આણો, મુસ્લિમ મહિલાની એસસી (SC) (સુપ્રીમ કોર્ટ)માં અપીલ’ નામની હેડલાઇન હેઠળ 2001માં ટાઇમ્સ ઓફ ઇન્ડિયાના અહેવાલમાં જણાવાયું હતું કે આ મહિલાના વકીલ લિલી થોમસે દલીલ કરી છે કે "મુસ્લિમોને છૂટ આપવામાં આવેલી બહુપત્નીત્વની પરંપરા અને તેનો અમલ તેમજ ન્યાયતંત્ર બહારના છૂટાછેડા બંધારણની કલમો 14,15 અને 21 દ્વારા તમામ નાગરિકોને બાંયધરી આપવામાં આવા સમાનતા, વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા અને માનવ હકોનો ઇનકાર છે... (તેમણે કોર્ટને એ જાહેર કરવા વિનંતી કરી હતી કે) મુસ્લિમ સમાજ દ્વારા પાલન કરવામાં આવતી બહુપત્નીત્વની પ્રથા ગેરકાનૂની, ગેરબંધાયરણી છે અને રદબાતલ છે અને તેની જગ્યાએ એકપત્નીત્વનો કાયદો લાવવો જોઇએ." આ વિનંતી થઈ હોવા છતાં કોર્ટે મુસ્લિમ લોને રદ કર્યો ન હતો અને કોર્ટે બહુપત્નીત્વનો સ્વીકાર કર્યો હતો.

1995માં ભારતની સુપ્રીમ કોર્ટે હિંદુ પુરુષે બીજી પત્ની સાથે લગ્ન કરવા ઇસ્લામ ધર્મ સ્વીકાર્યો હતો તેવા ચાર કેસોની સમીક્ષા કરવાનો આદેશ આપ્યો હતો. આ કેસ સરલા મુદગલ વિ. ભારત સંઘ, એઆઇઆર 1995, એસી 153 (AIR 1995 SC 153) કેસ છે, દરેક કેસમાં પ્રથમ લગ્ન 1954ના હિંદુ લગ્ન ધારા હેઠળ કરવામાં આવ્યા હતા. ન્યાયમૂર્તિ કુલદિપ સિંઘે 1945ના જુના કેસનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો, જેમાં કોર્ટે જાહેર કર્યું હતું કે ‘‘જો આ ઇસ્લામિક દેશ હોત, કે જ્યાં એક પક્ષકાર મુસ્લિમ હોય તેવા તમામ કેસોમાં ઇસ્લામિક કાયદો લાગુ પડે છે તો તે શક્ય છે કે ફરિયાદ પક્ષને તેમને માગણી કરી છે તે મુજબ એકરાર કરવાનો હક છે. પરંતુ આ ઇસ્લામિક દેશ નથી અને ઇસ્માલિક કાયદો આ ભૂમિનો કાયદો નથી." ન્યાયમૂર્તિ સિંઘનો ચુકાદો સંખ્યાબંધ પાસાંમાં અતિશય રસપ્રદ હતો. પ્રથમ એ કે તેમણે ઉલ્લેખ કર્યો હતો ‘‘ભારતમાં તમામને લાગુ પડતા હોય તેવા લગ્નવિષયક કાયદા ક્યારેય અસ્તિત્વમાં રહ્યા નથી. ધારાકીય કાયદા ઉપરાંત લગ્ન પક્ષકારોના પર્સનલ કાયદા હેઠળ પણ સંચાલિત છે.’’ બીજો તેમણે ઉલ્લેખ કર્યો છે કે ‘‘કોઇ ચોક્કસ અંગત કાયદા હેઠળ થયેલા લગ્નને બીજા એવા અંગત કાયદાને લાગુ પાડીને વિચ્છેદ કરી શકાય નહીં કે તેમાં એક જીવનસાથી ધર્મપરિવર્તન કરે છે અને બીજા આવું કરવાનો ઇનકાર કરે છે.’’ તારણ કાઢવામાં આવ્યું હતું કે ‘‘ભારતમાં એકપત્નીત્વ હિંદુઓનો કાયદો છે અને મુસ્લિમ કાયદામાં ચાર પત્ની કરવાની છૂટ મળે છે, તેથી સ્વીકાર્ય ધોરણોનું પાલન ન કરતા હિંદુ પતિ હિંદુ કાયદાની જોગવાઈમાંથી અને શિક્ષાત્મક પરિણામથી છટકવા માટે ઇસ્લામ ધર્મ અંગીકાર કરે છે.’’ 

પોતાના લંબાણપૂર્વકના ચુકાદામાં તેમણે 20 વખત ભારત માટે સમાન નાગરિક સંહિતાના મહત્ત્વનો ટૂંકો ઉલ્લેખ કર્યો છે. સિંઘે સમાન નાગરિક સંહિતા માટેની જરૂરિયાતને સ્પષ્ટ રીતે વ્યક્ત કરતા તેમની ટિપ્પણીમાં જણાવ્યું છે કે ‘‘અત્યાર સુધીની એક પછીની બીજી સરકારોએ કલમ 44 હેઠળના બંધારણીય આદેશનો અમલ કરવાની તેમની ફરજની સંપૂર્ણપણે ઉપેક્ષા કરી છે.’’ 2003માં સુપ્રીમ કોર્ટે મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ વી.એન. ખરેના વડપણ હેઠળ જોહન વલ્લામટ્ટમ વિ. ભારત સંઘ, એઆઇઆર 2003 એસસી 2902 (AIR 2003 SC 2902) કેસમાં તેની ટિપ્પણીમાં સમાન પ્રકારની જરૂરિયાત દર્શાવતા જણાવ્યું હતું કે ‘‘અમે જણાવવા માગીએ છીએ કે કલમ 44 જોગવાઈ કરે છે કે સરકાર ભારતના તમામ વિસ્તારમાં સમાન નાગરિક સંહિતાનો તમામ નાગરિકો માટે અમલ કરવાનો પ્રયાસ કરશે. તે ખૂબ જ દુઃખની વાત છે કે બંધારણની કલમ 44ને અમલી બનાવવામાં આવી નથી. સંસદે હજુ દેશમાં સમાન નાગરિક સંહિતા ઘડવા માટે પગલું લીધું નથી. સમાન નાગરિક સંહિતા વિચારણીઓ આધારિત વિરોધાભાષને નાબૂદ કરીને રાષ્ટ્રીય એકતાનું સર્જન કરવામાં મદદ કરશે.’’ કલમ 44ને ધારાસભા દ્રારા કાયદો બનાવવામાં ન આવ્યો હોવા પાછળના કારણને ભારતના વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નહેરુની 1954ની એવી જાહેરાતમાં શ્રેષ્ઠ સારાંશમાં રજૂ કરી શકાય છે કે ‘‘મને લાગતું નથી કે હાલના સમયે તેનો અમલ કરવાનો ભારતમાં સમય પાકી ગયો હોય.’’ સામ્રાજ્યવાદ પછીના ભારતમાં તેના મોટાભાગના સમયગાળામાં નહેરુના કોંગ્રેસ પક્ષનું શાસન રહ્યું છે તેમજ તેમની પુત્રી અને પૌત્રે ભારતની આઝાદીના 58 વર્ષમાંથી 35 વર્ષ સુધી વડાપ્રધાન પદ મેળવ્યું છે તેથી તે સમજવું સરળ બન્યું છે કે નહેરુના પક્ષે ભારતના મુસ્લિમ અંગત કાયદામાં સુધારો કરવા માટે શા માટે કોઇ પગલાં લીધા નથી.

ભારતના બંધારણની કલમ 44 અને સમાન નાગરિક સંહિતા માટેના તેના આદેશનો અવિરત વિવાદ સમય સાથે શમ્યો નથી કે બંધારણમાં સુધારો કરવાનો કોઇ પ્રયાસ થયો નથી. મૂળ પ્રશ્ન એ છે કે આ જ બંધારણની કલમ 25 ‘‘ધર્મના પાલન અને પ્રચાર, મુક્ત વ્યવસાય અને સભાનતાની સ્વતંત્રના હક’’ની બાંયધરી આપે છે કે નહીં. 

1990ના દાયકાના મધ્યમાં ભારતના મહારાષ્ટ્ર રાજ્યમાં સત્તા પર આવેલા શિવ સેના પક્ષે દાવો કર્યો હતો કે તે 1995માં સમાન નાગરિક સંહિતા અમલી બનાવવો માગતો હતો, પરંતુ આવો ખરડો પસાર કર્યો ન હતો. કેટલાંક મુસ્લિમ નેતાઓએ આ પ્રયાસને ‘મુસ્લિમની ઓળખ નાબૂદ કરવાના પ્રયાસ’ તરીકે ગણાવ્યો હતો. નાના રાજ્ય ગોવામાં નાગરિક સંહિતા જૂના પોર્ટુગિઝ ફેમિલી કાયદા આધારિત છે અને મુસ્લિમ અંગત કાયદા પર પ્રતિબંધ છે. તેનું કારણ એ છે કે ભારતે 1961માં ગોવા પર કબજો મેળવ્યો ત્યારે ભારતની સરકારે ત્યાંના લોકોને વચન આપ્યું હતું કે તેમના કાયદાને અકબંધ રાખવામાં આવશે. ગોવાના કાયદાના જાણકાર વ્યક્તિ માર્ગારેટ માસ્કરેનહાસે લખ્યું છે કે ‘‘હાલમાં ગોવામાં અમલી લગ્ન, છૂટાછેડા, બાળકના રક્ષણ અને વારસા સંબંધિત નાગરિક કાયદા જાતિ, વંશ કે લિંગના સંદર્ભમાં બિનભેદભાવપૂર્ણ છે.’’ ગોવાના કાયદા આધારિત સમાન નાગરિક સંહિતાનો સમગ્ર ભારતમાં અમલ કરવા માટેની 1979ની કોન્ફરન્સમાં માગણી થઈ હતી, પરંતુ ગોવા રાજ્ય આ નિયમમાં અપવાદ રહ્યું છે. અહીં એ ઉલ્લેખનિય છે કે 1978માં ભારતે 21 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના પુરુષ અને 18 વર્ષથી ઓછી ઉંમરની યુવતીના લગ્ન પર પ્રતિબંધ મૂકવા બાળલગ્ન પ્રતિબંધ ધારામાં સુધારો કર્યો હતો. સુધારા કાયદો થોડી સમસ્યા ઊભી કરે છે, કારણ કે ભારતના 1972ના કોન્ટ્રાક્ટ ધારા મુજબ પુરુષ 18 વર્ષની ઉંમરે લગ્નકરાર કરી શકે છે. બાળલગ્ન કાયદાના 1978નો સુધારો આ કોન્ટ્રાક્ટ ધારાને બિનઅસરકાર બનાવે છે.

અંગત કાયદા સામે પ્રહાર 1985-2005
1950-1985
સમાન નાગરિક સંહિતાની દિશામાં
મુસ્લિમો અને સમાન નાગરિક સંહિતા