ગઢવાલ પ્રદેશમાં પંચકેદાર મંદિરોની સ્થાપના વિશે લોકોમાં ઘણી દંતકથાઓ સાંભળવા મળે છે, જે પાંડવો સાથે સંબંધ ધરાવે છે.

પંચકેદાર સાથે સંબંધિત એક સ્થાનિક દંતકથા અનુસાર હિંદુ ધર્મના મહાન કાવ્યગ્રંથ મહાભારતની કથાના નાયકો પાંડવોએ મહાભારતમાંના વર્ણન અનુસાર કુરુક્ષેત્રના યુદ્ધમાં તેમના હાથે પિતરાઈ બંધુ કૌરવોની હત્યા (ગોત્ર-હત્યા) તેમ જ પૂજારીઓની હત્યા (બ્રહ્મ-હત્યા) થઈ હતી. આ પાપનું પ્રાયશ્ચિત કરવાની ઇચ્છા થતાં પાંડવો તેમના અનુગામીઓને રાજ્યશાસન સોંપી અને આશીર્વાદ મેળવવા માટે ભગવાન શિવની શોધમાં નીકળી પડ્યા હતા. પ્રથમ, તેઓ પવિત્ર શહેર વારાણસી (કાશી, કે જેને ભગવાન શિવનું મનપસંદ શહેર છે અને શિવ મંદિર માટે જાણીતું છે) ગયા હતા. પરંતુ ભગવાન શિવ કુરુક્ષેત્ર યુદ્ધ દરમિયાન તેમની સાથે પાંડવોના આચારથી નારાજ હતા, આથી તેમણે પાંડવોને દર્શન આપવાનું ટાળવા માટે વૃષભ (અથવા નંદી કે આખલો)નું રૂપ ધારણ કર્યું હતું અને હિમાલય પર્વતમાળાના ગઢવાલ પ્રદેશમાં આવી ગયા હતા.

ભગવાન શિવ વારાણસી ખાતે ન મળતાં પાંડવો ગઢવાલ હિમાલય ખાતે ગયા હતા. પાંચ પાંડવ ભાઈઓ પૈકીના બીજા ક્રમના ભીમ ઉભા રહીને બે પર્વતો વચ્ચેથી જોવા લાગ્યા હતા. ત્યારે ભીમે ગુપ્તકાશી ("ગુપ્ત કાશી" — આ નામ કાશીથી અહીં આવી શિવ ગુપ્ત જગ્યાએ સંતાયા હોવાથી પડ્યું છે) નજીક એક વૃષભને જોયો હતો. ભીમ આ સ્વરૂપને ઓળખી ગયા અને વૃષભની પુંછડી તેમ જ પગ પકડવા પ્રયાસ કર્યો. પરંતુ આ વૃષભ ગુપ્તકાશી ખાતે ભૂગર્ભમાં અદ્રશ્ય થઈ ગયા હતા. ત્યારબાદ તે ફરીથી પાંચ અલગ અલગ સ્વરૂપોમાં પ્રગટ થયા: તેમની ખૂંધ કે ઢેકો કેદારનાથ ખાતે દેખાયા હતા, તેમના બાહુ (હાથ) તુંગનાથ ખાતે દેખાયા હતા, તેમના મસ્તકનો ભાગ રુદ્રનાથ ખાતે દેખાયો હતો, પેટ અને નાભિ મધ્યમહેશ્વર ખાતે દેખાયા અને તેમની જટા (વાળ) કલ્પેશ્વર ખાતે દેખાયા હતા.. પ્રાયશ્ચિત કરી આશીર્વાદ મેળવવા ઉત્સુક પાંડવો પુન: પ્રગટ થયેલ પાંચ અલગ અલગ સ્વરૂપોને જોઈ રાજી થયા અને આ પાંચ સ્થળો ખાતે પૂજા કરવા માટે તેમ જ તેમના પાપોથી મુક્તિ મેળવવા માટે  શિવનાં મંદિરોની સ્થાપના કરી હતી. પાંડવો હતા આમ મુક્ત છે. એમ પણ માનવામાં આવે છે કે આ ભગવાન શિવના આ ભાગો નેપાળના ભક્તપુર જિલ્લામાં આવેલા ડોલેશ્વર મહાદેવ મંદિર ખાતે પણ દેખાયા હતા.

એક અન્ય સ્થાનિક કથા મુજબ ભીમે વૃષભને પકડી જ લીધો હતો, એટલું જ નહીં પણ તેને અદ્રશ્ય થવામાંથી પણ રોકી લીધો હતો. પરિણામે આ વૃષભ જુદા જુદા પાંચ ભાગોમાં વહેંચાઈ ગયા હતા અને અંતે હિમાલય પર્વતમાળાના ગઢવાલ ક્ષેત્રમાં આવેલ કેદારખડમાં પાંચ અલગ અલગ સ્થળોએ  દેખાયા હતા. પંચકેદારનાં મંદિરોની સ્થાપના કર્યા પછી પાંડવોએ કેદારનાથ ખાતે ધ્યાન ધરી પ્રાયશ્ચિત કર્યું તેમ જ પાપમાંથી મુક્તિ મેળવવા યજ્ઞ કર્યો અને પછી સ્વર્ગારોહિણી (સ્વર્ગ તરફ આરોહણ) માર્ગ દ્વારા (જેને મહાપ્રયાણ પણ કહેવાય છે), સ્વર્ગ કે મોક્ષ પ્રાપ્ત કર્યો હતો.

પંચકેદાર ખાતે ભગવાન શિવનાં દર્શન કરી યાત્રા પૂર્ણ કર્યા પછી યાત્રાધામ બદરીનાથ ખાતે ભગવાન વિષ્ણુનાં દર્શન કરવાનો વણલખ્યો ધાર્મિક રિવાજ ભક્તોમાં પ્રચલિત છે, જેના વડે ભગવાન શિવ પાસે ભક્તે આશીર્વાદની યાચના કરી છે, એવું હકારાત્મક રીતે સાબિત થાય છે.

પંચકેદાર મંદિરોમાંથી તુંગનાથ સિવાય મંદિરોના પૂજારીઓ અને પંડિતો કે જે પૂજા-વિધિનાં કાર્યો કરે છે, તે દક્ષિણ ભારત ખાતેથી આવેલ છે. કેરળના મલબાર ખાતેથી લાવવામાં આવેલા નામ્બુદ્રી બ્રાહ્મણો બદરીનાથ ખાતે પૂજા-કાર્ય સંભાળે છે અને તેમને રાવલ નામથી ઓળખવામાં આવે છે. મધ્યમહેશ્વર ખાતે પૂજાકાર્ય જંગામાઓ સંભાળે છે, જે શુદ્ધ વિરાશૈવ લિંગાયતો છે, જેઓ મૈસુર ખાતે ચિત્રાકલ ખાતેથી લાવવામાં આવેલ છે.  Dasnami Gosains આદિ શંકરાચાર્ય દ્વારા સ્થાપિત વ્યવસ્થા મુજબ રુદ્રનાથ અને કલ્પેશ્વર મંદિર ખાતેના મુખ્ય પૂજારીઓ દસનામી ગોસાંઈઓ છે. તુંગનાથ મંદિર ખાતે પૂજન સેવા બંગાળના ખાસી બ્રાહ્મણો કરે છે. તુંગનાથના કિસ્સામાં એમ પણ કહેવાય છે કે મોકુમઠના સ્થાનિક બ્રાહ્મણો પાસે પૂજાનો અધિકાર છે.

કેદારનાથ મંદિરના પુરોહિત બધા જ કેદારનાથ તીર્થના પુરોહિતો (પંડાઓ) પ્રાચીન કાળથી હિમાલયના કેદારખંડમાં વસતા બ્રાહ્મણ છે, તેઓ અહીં ત્રેતાયુગના અંત-સમય થી કળીયુગની શરુઆતના સમયથી રહે છે. જ્યારે પાંડવો હિમાલય ખાતે મોક્ષ પ્રાપ્ત કરવા આવ્યા અને પછી તેમણે સ્વર્ગ તરફ મહાપ્રયાણ કર્યું, ત્યારપછી તેમના પૌત્ર રાજા જન્મેજય કેદારનાથ આવ્યા હતા અને અહીંના મંદિર ખાતે પૂજાવિધિ કરવાનો અધિકાર તેમણે અહીંના બ્રાહ્મણોને આપ્યો હતો. તેઓ ગુપ્તકાશી નજીક રહે છે. શરૂઆતમાં આ બ્રાહ્મણોની સંખ્યા ૩૬૦ જેટલી હતી.

ભૂગોળ
દંતકથાઓ
શિયાળા દરમિયાન પૂજા
ઇતિહાસ