પરમાર્હ્તમાર્ગને અનુસરવાની પ્રારંભની ભૂમિકા તે માર્ગાનુસારી.

૧. ન્યાયોપાર્જિત ધન.

૨. ઉત્તમ આચારવાળાની પ્રશંસા - પ્રમોદભાવ.

૩. જુદા ગોત્રવાળા સાથે વિવાહ સંબંધ ન કરવો.

૪. પાપથી ડર રાખવો.

૫. દેશના પ્રસિદ્ધ આચાર પ્રમાણે વર્તવું.

૬. કોઈના અવર્ણવાદ ન બોલવા.

૭. ખાસ કરીને રાજ્યના કર્તાનો અવર્ણવાદ ન બોલવો.

૮. ધર્માનુરાગી પડોશી સાથે નિવાસ કરવો.

૯. મકાનમાં પેસવા નીકળવાના ઘણા દ્વારો રાખવા નહિ.

૧૦. સદાચારીની સોબત કરવી.

૧૧. ઉપદ્રવવાળાં સ્થાનોનો ત્યાગ કરવો અને બીજે વસવું.

૧૨. માતા પિતા વડીલોની ભક્તિ કરવી. નાનાઓ પ્રત્યે પ્રેમ રાખવો.

૧૩. કોઈની સાથે ઝગડા કરવા નહિ.

૧૪. નિંદનીય કાર્ય કરવું નહિ.

૧૫. આવક અનુસાર ખર્ચ કરવું.

૧૬. સ્થિતિ અનુસાર અને વિવેકસહ વસ્ત્રપરિધાન કરવું.

૧૭. બુદ્ધિને સ્વચ્છ રાખવી, તેના આઠ ગુણો પેદા કરવા.

૧૮. નિરંતર ધર્મકથા સત્સંગ સાંભળવા.

૧૯. અજીર્ણ થયું યોહ તો ભોજન ન કરવું.

૨૦. વખતસર સાત્ત્વિક ભોજન કરવું.

૨૧. અન્યોન્ય ધર્મ, અર્થ અને કામને બાધા ન આવે તેવું પ્રયોજન રાખવું.

૨૨. સાધુ, અતિથિ, દીનજનોની યથાશક્તિ ભક્તિ કરવી.

૨૩. ખોટો કદાગ્રહ રાખવો નહિ.

૨૪. ગુણવાનના ગુણનો પક્ષ કરવો.

૨૫. નિષેધ કરેલા દેશમાં ગમન ન કરવું.

૨૬. પોતાના ગુણ અને શક્તિ માટે બિનપક્ષપાતી થવું.

૨૭. વ્રતીનું, જ્ઞાનીનું, વ્રદ્ધનું યોગ્યતા અનુસાર વિનય પૂજન કરવું.

૨૮. પોષણ કરવા લાયક પોતાનું, પરિવારનું પોષણ કરવું. દીર્ઘદ્દષ્ટિવાન થવું.

૨૯. ગુણ અને અવગુણનું અંતર જાણનાર.

૩૦. ગુણીનો ઉપકાર માનનાર.

૩૧. લોકને વલ્લભ લજ્જાવાન, દયાવન, સૌમ્ય થવું.

૩૨. લોભ, રાગ, દ્વેષ, ક્રોધ, માન, માયા, છ શત્રુઓને જીતનાર થવું.

૩૩. દેશવિરતિ ચારિત્ર પાળનાર થવું.

૩૪. (અહિંસાદિ વ્રતોનું પાલન કરવું) સત્યનો માપ દંડ રાખવો.

૩૫. બીજાના ગુણોને ધારણ કરનાર.

આ માર્ગાનુસારીના ગુણો જેણે ધારણ ક્રયા છે તે ગૃહસ્થ સાધક જ સમ્યગદર્શન, જ્ઞાન ને ચારિત્રયોગ રૂપ સમક્તિને પાત્ર છે. તે સાધક સૌ પ્રથમ, સતદેવ, સતગુરુ, અને સતધર્મમાં શ્રદ્ધાવાન હોય છે. વીતરાગ દેવ, નિર્ગ્રંથ ગુરુ અને દયારૂપ ધર્મમાં જ દ્દઢ શ્રદ્ધા તે સમક્તિનું મહત્ત્વનું અંગ છે, આ સમક્તિનાં પાંચ ભૂષણ છે.

ધર્મભાવનાની સ્થિરતા, ધર્મપ્રચારરૂપ પ્રભાવના, સાધુજનો પ્રત્યે ભક્તિ, જિનેશ્વરે કહેલા તત્ત્વમાં શ્રદ્ધા, તીર્થપ્રવાસ ને તીર્થના અનુરગી સાધુજનોની સેવામાં ઉદ્યમી, સાધક પાંચ અણુવ્રતોને ધારણ કરે છે. વ્યસનોનો, પરસ્ત્રી ગમનનો, માંસાહારનો, રાત્રિભોજનનો, અભક્ષ આહારનો, ત્યગી હોય છે. તે અનુક્રમે બાર વ્રતોનો ધારક બને છે.

પ્રકરણ : બાર વ્રત :

આગળ જણાવેલા અહિંસા, સત્ય, અદત્ત, બ્રહ્મચર્ય અને પરિગ્રહ પરિણામ જાણવા. હવે પાંચ અણવ્રતની રક્ષા માટે ત્રણ ગુણવ્રત અને ચાર શિક્ષાવ્રત દર્શાવે છે.

૬. દિગપરિણામ વ્રત : આરંભ - સમારંભ આદિ અનેક ક્રિયાના દોષોથી બચવા માટે અને અહિંસાદિ વ્રતની રક્ષા માટે ચરે દિશાઓમાં જવા - આવવાનું ક્ષેત્ર મર્યાદિત કરવું, જેથી પરંપરાએ દોષ ન લાગે.

૭. ભોગોપભોગ : એકવાર ઉપયોગમાં અવતાં આહારાદિ ભોગનાં સાધનો અને વસ્ત્રપાત સ્ત્રી આદિ વારંવાર ઉપભોગમાં આવતા સાધનોની મર્યાદા કરવી.

૮. અનર્થદંડ : આર્તરૌદ્રધ્યાનના નિમિત્તોનો ત્યાગ કરવો તથા હિંસા થાય તેવા નિરર્થક સાધનોના સંગ્રહની મર્યદા કરવી કે ત્યાગ કરવો.

૯. સામાયિક : ૪૮ મિનિટનું સમતાપૂર્વક પાપ-વ્યાપારના ત્યાગરૂપ વ્રત.

૧૦. દેશાવનશિક : ગ્રહસ્થે રોજ પોતાની મર્યાદા રાખી ક્ષેત્રનું આવાગમન કરવું.

૧૧. પૌસધોપવાસ : યથા શક્તિ પૌષધવ્રત કરવું. (મર્યાદિત સમયનું સાધુપણું.)

૧૨. અતિથિસંવિભાગ : સાધુ-સાધ્વી, શ્રાવક-શ્રાવિકા કે રૂડા જીવોનો પ્રેમપૂર્વક સત્કાર કરી ભોજન આપવું. (વિશેસપણે ત્યાગી માનવા).

શ્રાવકનાં નિત્યકર્મ, જિનભક્તિ, ગુરુવંદન, આવશ્યક ક્રિયાઓની વિશેષતા બતાવી છે.

સવિશેષ ક્રોધ, માન, માયા, લોભ જેવા કષાયોથી થતાં કર્મબંધન અને તેનો પરિહાર કેમ કરવો તેનો ઉપાય ઉત્તમ પ્રકારે બતાવ્યો છે. કષાયો રહિત જીવન જીવવા બાર ભાવનાઓનું સ્વરૂપ વિસ્તારથી સમજાવ્યું છે. જીવ સમક્તિ પામ્યા પછી જ શુભાશુભ કર્મોનો નાશ કરવા ધ્યાન- યોગને પાત્ર થાય છે.

યોગનું સામર્થ્ય
પ્રકરણ : માર્ગાનુસારીનાં પાંત્રીસ અંગો
પ્રકરણ : ચારિત્રયોગ
દ્દષ્ટાંત