મોટા ભાગનો વિસ્તાર શીખ રાજ્ય હતું જેના પર રણજિત સિંઘે 1839માં તેના મૃત્યુ સુધી રાજ કર્યું હતું. ત્યાર બાદ રજવાડામાં અવ્યવસ્થા ફેલાઇ હતી જેમાં દરબારના જૂથો અને ખાલસા (શીખ સૈન્ય) વચ્ચે લાહોર દરબાર (કોર્ટ)માં સત્તા માટે અંદરોઅંદર ખેંચતાણ હતી. બે અંગ્રેજ-શીખ યુદ્ધ બાદ સમગ્ર વિસ્તારને ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની દ્વારા 1848માં ભેળવી દેવાયું હતું. 1857માં આ ક્ષેત્રમાં સૌથી મોટી સંખ્યામાં યુરોપીયન અને ભારતીય દળો હતા.

ભારતમાં અન્ય જગ્યાઓ પર બળવાખોર સિપાહીઓ પ્રત્યે જે વસાહતીઓમાં જે સહાનુભૂતિ હતી તેવી સહાનુભૂતિ પંજાબમાં ન હતી, પરિણામે અનેક જગ્યાએ રેજિમેન્ટ્સમાં સિપાહીઓ દ્વારા થયેલો વિદ્રોહ મર્યાદિત રહ્યો હતો અને સિપાહીઓ એક બીજાથી અલગ પડી ગયા હતા. કેટલીક ગેરિસનમાં, ખાસ કરીને ફિરોઝપુરમાં વરિષ્ઠ યુરોપીયન અધિકારીઓ દ્વારા અનિર્ણાયક સ્થિતિના કારણે અમુક સિપાહીઓએ બળવો કર્યો હતો, જોકે ત્યાર બાદ સિપાહીઓ તે વિસ્તાર છોડીને મોટા ભાગે દિલ્હી તરફ જતા રહ્યા હતા. અફઘાન સરહદની નજીક આવેલા પેશાવરના સૌથી મહત્ત્વના ગેરિસન ખાતે ઘણા પ્રમાણમાં જુનિયર અધિકારીઓએ તેમના કમાન્ડર (વયોવૃદ્ધ જનરલ રીડ)ની અવગણના કરી અને નિર્ણયાત્મક કાર્યવાહી કરી હતી. તેમણે સિપાહીઓના પત્રો આંતર્યા હતા અને તેમને બળવામાં સંકલન કરતા અટકાવ્યા હતા અને “પંજાબ મૂવેબલ કોલમ” નામે એક દળની રચના કરી હતી જેનું કામ કોઇ પણ જગ્યાએ બળવો થાય તો તેને દબાવવા માટે દોડી જવાનું હતું. આંતરવામાં આવેલા સંદેશાવ્યવહાર પરથી જ્યારે એ સ્પષ્ટ થઈ ગયું કે પેશાવર ખાતે કેટલાક સિપાહીઓ બળવો જાહેર કરવાની તૈયારીમાં હતા, ત્યારે બંગાળ નેટિવ રેજિમેન્ટની ચાર સૌથી ઓછી અસરગ્રસ્ત રેજિમેન્ટ્સને 22 મેના રોજ આર્ટીલરીના ટેકા સાથે કેન્ટોનમેન્ટમાં બે બ્રિટિશ ઇન્ફન્ટ્રી રેજિમેન્ટ દ્વારા નિઃશસ્ત્ર કરવામાં આવી હતી. આ નિર્ણયાત્મક પગલાંના કારણે ઘણા સ્થાનિક આગેવાનો અંગ્રેજોની પડખે ગયા હતા.
પંજાબમાં જેલમ પણ અંગ્રેજો સામે પ્રતિકારનું કેન્દ્ર હતું. અહીં એચએમ (હમ) XXIV રેજિમેન્ટના 35 બ્રિટિશ સૈનિકો (સાઉથ વેલ્સ બોર્ડરર્સ) 7 જુલાઈ 1857ના રોજ મૃત્યુ પામ્યા હતા. આ વિજયની સ્મૃતિમાં સેન્ટ જ્હોન્સ ચર્ચ જેલમ બાંધવામાં આવ્યું હતું અને તે ચર્ચમાં આરસની તકતી પર આ 35 અંગ્રેજ સૈનિકોના નામ કોતરવામાં આવ્યા હતા.

પંજાબમાં અંતિમ મોટા પાયે લશ્કરી બળવો 9 જુલાઈના રોજ ફાટી નીકળ્યો હતો જ્યારે સિયાલકોટ ખાતે એક બ્રિગેડના મોટા ભાગના સિપાહીઓએ બળવો પોકાર્યો અને દિલ્હી તરફ આગેકૂચ કરી હતી. તેઓ રવિ નદી પાર કરવાની તૈયારીમાં હતા ત્યારે એટલી જ મોટી સંખ્યામાં બ્રિટિશ સેના દ્વારા જોહ્ન નિકોલ્સન દ્વારા તેમને આંતરવામાં આવ્યા હતા. કેટલાક કલાકો સુધી સ્થિર પરંતુ અસફળ લડાઇ કર્યા બાદ સિપાહીઓએ નદી પાર કરવાનો પ્રયાસ કર્યો, પરંતુ તેઓ એક ટાપુ પર ફસાઇ ગયા હતા. ત્રણ દિવસ બાદ નિકોલ્સને ટ્રિમુ ઘાટની લડાઇમાં તમામ 1,000 સિપાહીઓને ખતમ કર્યા હતા.

ફ્રન્ટિયર ગેરિસનની કેટલીક રેજિમેન્ટોએ પણ ત્યારબાદ બળવો કર્યો હતો, પરંતુ દુશ્મનાવટ ઘરાવતા પખ્તુન ગામડાં અને આદિવાસીઓ વચ્ચે તેઓ એકલા પડી ગયા હતા. પંજાબ અને ઉત્તર પશ્ચિમ ફ્રન્ટિયરમાં જૂન અને જુલાઈ દરમિયાન બળવો પોકારનારા અથવા ભાગી ગયેલા એકમોના સિપાહીઓની સામુહિક કતલ કરવામાં આવી હતી જેમાં સેંકડો સિપાહીઓને મારી નાખવામાં આવ્યા હતા. બંગાળ યુનિટમાં પ્રથમ વિદ્રોહ થયો તે પહેલાથી અંગ્રેજો શીખ અને પખ્તુન સમુદાયમાંથી અનિયમિત એકમોની પણ ભરતી કરી રહ્યા હતા અને બળવા દરમિયાન આ સંખ્યામાં ભારે વધારો થયો હતો જેમાં અંતે નવા 34,000 સૈનિકોની ભરતી કરવામાં આવી હતી.

એક તબક્કે દિલ્હીમાં કિલ્લેબંધી સામે મદદ કરવા માટે સૈનિકો પૂરા પાડવાની જરૂરિયાત પેદા થતા પંજાબના કમિશનર (સર જ્હોન લોરેન્સ)એ અફઘાનિસ્તાનના દોસ્ત મોહમ્મદ ખાનને દોસ્તીના વચનના બદલામાં પેશાવર ઇનામમાં આપવાનું સૂચન કર્યું હતું. પેશાવર અને આસપાસના જિલ્લાઓના બ્રિટિશ એજન્ટોમાં ખળભળાટ મચી ગયો હતો. 1840માં પરત જઇ રહેલી બ્રિટિશ સેનાના હત્યાકાંડનો ઉલ્લેખ કરતા હર્બર્ટ એડવર્ડ્સે લખ્યું હતું, “દોસ્ત મોહમ્મદ મરણાધિન અફઘાન સાબિત નહીં થાય.. જો તે ... અને દુશ્મન તરીકે આપણો પીછો કરશે. યુરોપીયનો પીછેહઠ નહીં કરી શકે – કાબુલ ફરી હુમલો કરશે.” આ અંગે લોર્ડ કેનિંગે પેશાવરને કબજામાં રાખવાનો આગ્રહ રાખ્યો હતો અને બ્રિટન સાથેના જેના સંબંધ 20 વર્ષ કરતા વધુ સમયથી સંદિગ્ધ હતા તે દોસ્ત મોહમ્મદ તટસ્થ રહ્યો હતો.

સપ્ટેમ્બર 1858માં ખુર્રલ જૂથના વડા રાય અહમદ નવાઝ ખાન ખરાલે નીલી બાર જિલ્લામાં સતલજ, રવિ અને ચિનાબ નદીઓ વચ્ચે બળવાની આગેવાની કરી હતી. બળવાખોરોએ ગોરાઇરાના જંગલ કબજામાં લીધા હતા અને આ વિસ્તારમાં નબળા બ્રિટિશ દળો સામે કેટલીક પ્રારંભિક સફળતા મેળવી હતી જેમાં ચિચાવાટની ખાતે મેજર ક્રોફોર્ડ ચેમ્બરલેનને ઘેરી લેવાયા હતા. સર જ્હોન લોરેન્સ દ્વારા મોકલવામાં આવેલા પંજાબી ઘોડેસવાર દળની એક સ્કવોડ્રને ઘેરાબંધી હટાવી હતી. અહમદ ખાનને મારી નાખવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ બળવાખોરોને મીર બાહવાલ ફતવાના નામે નવો સરદાર મળ્યો હતો જેણે ત્રણ મહિના સુધી બળવો ચાલુ રાખ્યો હતો, અંતે સરકારી દળો જંગલમાં ઘૂસી ગયા હતા અને બળવાખોર આદિવાસીઓને વિખેરી નાખ્યા હતા.


જૌનપુર જિલ્લાના ડોભી તાલુકાના રાજપૂત વંશના રઘુવંશ જમીનદારોએ બળવામાં નોંધપાત્ર ભૂમિકા ભજવી હતી. ગાઝીપુર, આઝમગઢ અને બનારસની આસપાસના જિલ્લાઓમાં બ્રિટિશ શાસન સામે બળવો થયાની વાત સાંભળીને ડોભીના રાજપૂતોએ પોતાની સશસ્ત્ર સેના બનાવી હતી અને સમગ્ર વિસ્તારમાં કંપની પર હુમલા કર્યા હતા. તેમણે બનારસ-આઝમગઢ રોડ વચ્ચે કંપનીની સંદેશાવ્યવહારની લાઇન કાપી નાખી હતી અને ભૂતપૂર્વ બનારસ રાજ્ય તરફ કૂચ કરી હતી.

બ્રિટિશ નિયમિત દળો સાથેની પ્રથમ અથડામણમાં રાજપૂતોએ ભારે ખુવારી વેઠી હતી, પરંતુ આયોજનબદ્ધ રીતે ખસ્યા હતા. તેમણે ફરી જૂથ બનાવ્યું અને બનારસને કબજે કરવા પ્રયાસ કર્યો હતો. આ દરમિયાન બળવાખોરોની અન્ય એક સેનાએ આઝમગઢને ઘેરી લીધું હતું. ડોભી રાજપૂતોના પડકારના કારણે કંપની આઝમગઢને પૂરતા દળો મોકલી શકી ન હતી. લડાઇ નક્કી હતી અને કંપનીએ જૂન 1857માં શીખો અને હિંદુસ્તાની ઘોડેસવાર ટુકડીઓની મદદથી રાજપૂતો પર હુમલો કર્યો હતો. ભારે વરસાદના કારણે રાજપૂતોનો પુરવઠો અને ગન પાઉડર પલળી ગયો હોવાથી રાજપૂતોને ફટકો લાગ્યો હતો. જોકે, તેમણે તલવારો અને ભાલા અને તેમની પાસેની કેટલીક ચાલુ બંદુકો અને મસ્કેટ દ્વારા કંપનીનો જોરદાર પ્રતિકાર કર્યો હતો. બનારસથી પાંચ માઇલ ઉત્તરમાં પિસનાહારિયા-કા-ઇનાર નામની જગ્યાએ લડાઇ થઈ હતી. રાજપૂતોએ ગોમતી નદી પર ભારે નુકસાન સાથે પીછેહટ કરી હતી. બ્રિટિશ આર્મીએ નદી વટાવી હતી અને આ વિસ્તારના દરેક રાજપૂત ગામોને ખાલી કરાવ્યા હતા.

થોડા મહિનાઓ બાદ જગદીશપુર (જિલ્લો આરાહ, બિહાર)ના કુંવર સિંઘે આગેકૂચ કરી અને આઝમગઢ કબજામાં લીધું હતું. તેમની સામે મોકલવામાં આવેલી બનારસ આર્મીને આઝમગઢ બહાર પરાજય મળ્યો હતો. કંપનીએ પૂરક દળો મોકલ્યા અને ઘમાસાણ લડાઇ ફાટી નીકળી હતી જેમાં ડોભીના રાજપૂતોએ કુંવર સિંઘને મદદ કરી હતી જે તેમના દૂરના સગા થતા હતા. કુંવર સિંઘે પીછેહઠ કરવી પડી અને કંપનીએ રાજપૂતો પર ક્રૂર બદલો લીધો હતો. ડોભી રાજપૂતોના આગેવાનોને મે 1858માં સેનાપુર ગામની એક જગ્યાએ એક પરિષદમાં બોલાવવામાં આવ્યા હતા તેને ઘેરી લેનારા કંપનીના દળોએ છળકપટથી તેમની ધરપકડ કરી હતી. તમામને કેરીના ઝાડથી લટકાવીને ફાંસી આપવામાં આવી હતી જેમાં તેમના અન્ય નવ અનુયાયી પણ સામેલ હતા. મૃતદેહોને બંદુક દ્વારા ગોળી મારવામાં આવી હતી અને ઝાડ પર લટકવા દેવાયા હતા. થોડા દિવસો બાદ ગામવાસીઓએ મૃતદેહો ઉતારીને તેમની અંતિમ વિધિ કરી હતી.


જગદીશપુરના 75 વર્ષના રાજપૂત રાજા કુંવર સિંઘની સંપત્તિ રેવન્યુ બોર્ડ દ્વારા જપ્ત કરવાની પ્રક્રિયા ચાલતી હતી, તેમણે બિહારમાં બળવો ઉશ્કેર્યો હતો અને તેની આગેવાની લીધી હતી.

25 જુલાઈના રોજ દિનાપુરના ગેરિસનમાં બળવો ફાટી નીકળ્યો હતો. સિપાહીઓ ઝડપથી અરાહ શહેર તરફ આગળ વધ્યા અને કુંવર સિંઘ અને તેમના માણસો સાથે ભળી ગયા. અરાહમાં બ્રિટિશ રેલવે એન્જિનિયર મિ. બોયલે પોતે રેલવે એન્જિનિયર હોવાના કારણે આવા હુમલા સામે પોતાના ઘરનું રક્ષણ કરવા તૈયારી કરી હતી. બળવાખોરો અરાહ પહોંચ્યા ત્યારે તમામ યુરોપીયન રહેવાસીઓએ મિ. બોયલના ઘરમાં શરણ લીધી હતી. થોડા જ સમયમાં ઘેરો ઘાલવામાં આવ્યો અને 50 વફાદાર સિપાહીઓએ બળવાખોરોના આર્ટીલરી અને બંદુકો સામે ઘરનું રક્ષણ કર્યું હતું.

29 જુલાઈએ અરાહને મુક્ત કરાવવા માટે દિનાપોરથી 400 માણસો મોકલવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ ઘેરાયેલા મકાનથી એક માઇલ દૂર બળવાખોરોએ આ ટુકડી સામે અથડામણ કરી હતી, જેમને જોરદાર પરાજય આપીને પાછા ધકેલી દેવાયા હતા. 30 જુલાઈએ પોતાના સૈનિકો અને તોપ સાથે નદી તરફ જઇ રહેલા મેજર વિન્સેન્ટ આયર બક્સર પહોંચ્યા અને ઘેરા વિશે જાણ્યું. તેમણે તરત પોતાની તોપો અને દળો (પાંચમી ફ્યુઝિલિયર્સ) ઉતાર્યા અને અરાહ તરફ કુચ શરૂ કરી. 2 ઓગસ્ટના રોજ અરાહથી દૂર બળવાખોરો સાથે તેમની અથડામણ થઈ હતી. ભયાનક લડાઇ બાદ પાંચમી ફ્યુઝિલિયર્સે સ્થિતિ નિયંત્રણમાં લીધી અને બળવાખોરોની પોઝિશન પર સફળ હુમલો કર્યો. 3 ઓગસ્ટે મેજર આયર અને તેમના સૈનિકો ઘેરાબંધી વાળા ઘરે પહોંચ્યા અને સફળતાપૂર્વક ઘેરાનો અંત લાવ્યા.

ટેકો અને વિરોધ
બળવાના કારણો
અન્ય ક્ષેત્રો
મેરઠ અને દિલ્હી