મલેરિયા માણસો ને ૫૦,૦૦૦ વર્ષોથી પ્રભાવિત કરતો રહ્યો છે કદાચ આ સદૈવથી મનુષ્ય જાતિ પર પરજીવી રહ્યો છે. આ પરજીવી ના નિકટવર્તી સગા આપણા નિકટવર્તી સગામાં એટલેકે ચિમ્પાંજી માં રહે છે. જ્યારથી ઇતિહાસ લખાયો છે ત્યાર મલેરિયા ના વર્ણન મળે છે. સૌથી પુરાણા વર્ણન ચીનથી ૨૭૦૦ ઇસ પૂર્વના મળે છે. મલેરિયા શબ્દ ની ઉત્પત્તિ મધ્યકાલીન ઇટાલિયન ભાષા ના શબ્દો "માલા એરિયા"થી થઈ છે જેનો અર્થ છે 'ખરાબ હવા'. આને 'કાદવી તાવ' (અંગ્રેજી: marsh fever, માર્શ ફ઼ીવર) કે 'એગ' (અંગ્રેજી: ague) પણ કહેવાતો હતો કેમ કે આ કળણ ક્ષેત્રોમાં વ્યાપક રૂપે ફેલાતો હતો. 

મલેરિયા પર પહેલે પહેલ ગંભીર વૈજ્ઞાનિક અધ્યયન ૧૮૮૦ માં થયું હતું જ્યારે એક ફ઼્રાંસીસી સૈન્ય ચિકિત્સક ચાર્લ્સ લુઈ અલ્ફોંસ લેવેરન એ અલ્જીરિયામાં કામ કરતા પહેલી વખત લાલ રક્ત કોશિકા ની અન્દર પરજીવી ને જોયા હતાં. ત્યારે તેણે એમ પ્રસ્તાવિત કર્યું કે મલેરિયા રોગ નું કારણ આ પ્રોટોઝોઆ પરજીવી છે. આ તથા અન્ય શોધો હેતુ તેમને ૧૯૦૭ નું ચિકિત્સા નોબેલ પુરસ્કાર દેવામાં આવ્યું.
આ પ્રોટોઝોઆ નું નામ "પ્લાઝ્મોડિયમ" ઇટાલિયન વૈજ્ઞાનિકો એત્તોરે માર્ચિયાફાવા તથા આંજેલો સેલી એ રાખ્યું હતું. આના એક વર્ષ બાદ ક્યુબાઈ ચિકિત્સક કાર્લોસ ફિનલે એ પીત્ત તાવ નો ઇલાજ કરતા પહેલી વાર એ દાવો કર્યો કે મચ્છર રોગ ને એક મનુષ્યથી બીજા મનુષ્ય સુધી ફેલાવે છે. કિંતુ આને અકાટ્ય રૂપે પ્રમાણિત કરવાનું કાર્ય બ્રિટેન ના સર રોનાલ્ડ રૉસ એ સિકંદરાબાદમાં કામ કરતા ૧૮૯૮માં કર્યું. આમણે મચ્છરો ની વિશેષ જાતિઓથી પક્ષિઓ ને ડંખ મરાવી તે મચ્છરોની લાળ ગ્રંથિઓથી પરજીવી અલગ કરી બતાવ્યા જેમને તેમણે સંક્રમિત પક્ષીઓમાં પાળ્યા હતા. આ કાર્ય માટે તેમને ૧૯૦૨ નો ચિકિત્સા નોબેલ મળ્યો. પછી ભારતીય ચિકિત્સા સેવાથી ત્યાગપત્ર આપી રૉસ એ નવસ્થાપિત લિવરપૂલ સ્કૂલ ઑફ઼ ટ્રૉપિકલ મેડિસિનમાં કાર્ય કર્યું તથા ઈજીપ્ત, પનામા, યૂનાન તથા મોરિશિયસ જેવા ઘણાં દેશોમાં મલેરિયા નિયંત્રણ કાર્યોમાં યોગદાન આપ્યું. ફિનલે તથા રૉસની શોધોની પુષ્ટિ વૉલ્ટર રીડ ની અધ્યક્ષતામાં એક ચિકિત્સકીય બોર્ડ એ ૧૯૦૦માં કરી. આની આની સલાહોં નું પાલન વિલિયમ સી. ગોર્ગસ એ પનામા નહેર ના નિર્માણ સમયે કર્યું, જેથી હજારો મજૂરોનો જીવ બચી શક્યો. આ ઉપાયો નો પ્રયોગ ભવિષ્યમાં આ બીમારી વિરૂદ્ધ કરવામાં આવ્યો.
મલેરિયા કે વિરૂદ્ધ પહેલો પ્રભાવી ઉપચાર સિંકોના વૃક્ષની છાલથી કરાયો હતો જેમાં કુનેન મળી આવે છે. આ વૃક્ષ પેરુ દેશમાં એંડીઝ પર્વતો ના ઢાળ પર ઉગે છે. આ છાલ નો પ્રયોગ સ્થાનીય લોકો લામ્બા સમયથી મલેરિયા વિરૂદ્ધ કરતાં રહ્યાં હતાં. જીસુઇટ પાદરિઓ એ લગભગ ૧૬૪૦ ઇસ્વીમાં આ ઇલાજ યૂરોપ પહોંચાડ્યો, જ્યાં આ બહુ લોકપ્રિય થયો. પરંતુ છાલથી કુનેન ને ૧૮૨૦ સુધી અલગ ન કરી શકાયો. આ કાર્ય અંતતઃ ફ્રાંસીસી રસાયણવિદો પિયેર જોસેફ પેલેતિયે તથા જોસેફ બિયાંનેમે કેવેંતુ એ કર્યો હતો, આમણે જ કુનેન ને આ નામ આપ્યું.
વીસમી સદી ના પ્રારંભ માં, એન્ટીબાયોટિક દવાઓના અભાવ માં, ઉપદંશ (સિફિલિસ) ના રોગીઓ ને જાણે કરી મલેરિયાથી સંક્રમિત કરાતા હતાં. આ બાદ કુનેન દેવાથી મલેરિયા અને ઉપદંશ બનેં કાબૂમાં આવી જતાં હતાં. યદ્યપિ અમુક દર્દીની મૃત્યુ મલેરિયાથી થઈ જતી હતું, ઉપદંશથી થતી નિશ્ચિત મૃત્યુથી આ નિતાંત બેહતર માનાતુ હતું. યધપિ મલેરિયા પરજીવી ના જીવન ના રક્ત ચરણ અને મચ્છર ચરણની જાણકારી બહુ પહેલાં મળી ગઈ હતી, કિંતુ આ ૧૯૮૦માં જઈ ખબર પડી કે આ યકૃત માં છુપી રૂપેથી મોજૂદ રહે છે. આ શોધથી એ ગુંચવડ ઉકેલાઈ કે કેમ મલેરિયાથી ઉભરેલા દર્દી વર્ષોં બાદ અચાનક રોગથી ગ્રસ્ત થઈ જાય છે.

મચ્છર
ઇતિહાસ
રોકથામ તથા નિયંત્રણ
પ્લાઝ્મોડિયમ નું જીવન ચક્ર