સદાશિવરાવ ભાઉ એ હાથી પરથી નીચે ઉતરી સૈન્યનું નેતૃત્વ હાથમાં લેવા સિવાય કોઈ આરો ન રહ્યો કેમ કે તેમણે કોઈ અનામત સૈનિકો રાખ્યા નહોતા, મોખરાની હરોળોમાં સૈનિકો ઘટવા લાગ્યા હતા, પાછળ નિઃશસ્ત્ર નાગરિકો હતા અને વિશ્વાસરાવ લડાઈ દરમિયાન ગાયબ થયા હતા.

તકનો લાભ લઈ અને કુંજપુરા ખાતેથી બંદી બનાવાયેલ અફઘાન સૈનિકોએ બળવો કર્યો. આ બંદીઓએ જાણીજોઈને મરાઠાઓની હારની અફવા ફેલાવી. તેને કારણે મરાઠા સૈન્યમાં અસમંજસ અને આઘાતની લાગણી જન્મી અને તેમને એવી માન્યતા ઉભી થઈ કે દુશ્મને પાછળથી હુમલો કર્યો છે. પોતાના સેનાપતિને હાથી પરથી ગાયબ જોઈને કેટલાક મરાઠા સૈનિકો ગભરાટના માર્યા ભાગવા લાગ્યા.

અબ્દાલીએ કેટલાક સૈનિકોને મરાઠા સૈન્યની ડાબી પાંખમાં નિયુક્ત ગાર્દીઓને ઘેરી અને મારી નાંખવા આદેશ આપ્યો હતો. ભાઉસાહેબે ૧૫૦૦ અશ્વદળ ધરાવતા વિઠ્ઠલ વિંચુરકર અને ૨૫૦૦ અશ્વદળ ધરાવતા દામાજી ગાયકવાડને ગાર્દીઓનું રક્ષણ કરવા આદેશ આપ્યો. જોકે, તેમણે ગાર્દીઓને લડતા જોઈ પોતાની ધીરજ ગુમાવી અને પોતે જ રોહિલ્લાઓ જોડે લડવા નિર્ણય કર્યો. આથી તેઓએ પોતાની જગ્યા છોડી અને તમામ સૈનિકો સાથે રોહિલ્લાઓ પર હુમલો કર્યો. મરાઠા અશ્વદળ માત્ર તલવાર વડે સજ્જ હતું અને રોહિલ્લા બંદૂકચીઓએ સચોટ નિશાન લઈ અને હુમલો કરનાર અશ્વદળ પર ગોળીબાર કર્યો. આમ થતાં રોહિલ્લાઓને ગાર્દીઓને બાજુએથી હુમલો કરી ઘેરી લેવાની તક મળી અને મરાઠા કેન્દ્ર ઘેરાઈ ગયું. તે દરમિયાન શાહ વલીએ આગળથી હુમલો કર્યો. આમ ગાર્દીઓ રક્ષણ વિહોણા બન્યા અને એક-એક કરીને મરવા લાગ્યા.

તે દરમિયાન વિશ્વાસરાવનું માથામાં ગોળી વાગતાં મૃત્યુ થઈ ચૂક્યું હતું. ભાઉ અને તેના શાહી અંગરક્ષકો આખર સુધી લડ્યા અને તે દરમિયાન ભાઉના ત્રણ ઘોડા મૃત્યુ પામ્યા. આ તબક્કે હોલકરે અંદાજ બાંધ્યો કે મરાઠાઓ લડાઈ હારી ચૂક્યા છે અને તેણે ડાબી પાંખથી પીછેહઠ કરી. મરાઠાઓની આગળની હરોળમાં વધુ નુક્શાન નહોતું થયું અને સૂર્યાસ્ત સુધી કેટલીક તોપચી ટુકડીઓ લડી રહી હતી. રાત્રિ દરમિયાન હુમલો ન કરવા નિર્ણય કરાતાં ઘણા મરાઠા સૈનિકો રાત્રિ દરમિયાન નાશી ગયા. ભાઉના પત્ની પાર્વતીબાઈ જેમણે મરાઠા છાવણીનો વહીવટ સંભાળ્યો હતો તે પોતાના અંગરક્ષક જાનુ ભીંતડા સાથે નાશી અને પુના પહોંચવામાં સફળ રહ્યા. આશરે ૧૫,૦૦૦ સૈનિકો સફળતાપૂર્વક ગ્વાલિયર પહોંચ્યા.

શરુઆતના દાવપેચ
ઘેરામાં
પશ્ચાદભૂ
પ્રસ્તાવના