તબીબી નમૂના (ગળફો અથવા પરુ )માં ક્ષય રોગના પ્રેરણાત્મક અંગ ("માયકોબેક્ટેરિયમ ટ્યુબરક્યુલોસિસ" )ને ઓળખી કાઢીને ક્ષય રોગનું નિદાન ચોક્કસ થઇ શકે છે. જ્યારે આ શક્ય ન હોય ત્યારે ઇમેજિંગ (એક્સ-રે અથવા સ્કેન) અને અથવા ટ્યુબરક્યુલિન ત્વચા પરિક્ષણ (મેન્ટોક્સ ટેસ્ટ)નો ઉપયોગ કરીને સંભવિત નિદાન કરી શકાય છે.

ક્ષય રોગ નિદાનની મુખ્ય સમસ્યા તે છે કે આ ધીમે વૃદ્ધિ પામતા જીવાણુઓનું પ્રયોગશાળામાં કલ્ચરિંગ કરવું મુશ્કેલ છે. લોહી અથવા ગળફાને કલ્ચર થતા 4થી 12 સપ્તાહનો સમય લાગે છે. ક્ષય રોગના સંપૂર્ણ તબીબી મૂલ્યાંકનમાં તબીબી ઇતિહાસ, શારીરિક તપાસ, છાતીનો એક્સ-રે, માઇક્રોબાયોલોજીકર સ્મીયર્સ અને કલ્ચરનો સમાવેશ થાય છે. તેમાં સેરોલોજીકલ ટેસ્ટ, ટ્યુબરક્યુલિન ત્વચા પરિક્ષણનો પણ સમાવેશ થાય છે. ટ્યુબરક્યુલિન ત્વચા પરિક્ષણના અર્થઘટનનો આધાર વ્યક્તિના ચેપ માટે જોખમ પરિબળ અને અન્ય ક્ષય રોગના દર્દી સાથે સંપર્ક અથવા નબળીરોગ પ્રતિકારક શક્તિ જેવા ક્ષય રોગના કારક પર રહે છે.

અત્યારે નબળી રોગપ્રતિકારક શક્તિ ધરાવતા વ્યક્તિમાં સુપ્ત ચેપનું નિદાન ટ્યુબરક્યુલિન ત્વચા પરિક્ષણ દ્વારા કરવામં આવે છે જે "એમ. ટ્યુબરક્યુલોસિસ" માંથી બનાવેલા અર્ક પર વિલંબિત અતિસંવેદનશીલ પ્રકારનો પ્રતિભાવ આપે છે. ક્ષય રોગ સામે પ્રતિકારકતા ધરાવતા લોકો અથવા ભૂતકાળમાં ચેપ મટેલા લોકો અત્યારે જે લોકો ચેપ ધરાવે છે તેવી રીતે જ અતિસંવેદનશીલ પ્રતિભાવ આપશે માટે આ પરિક્ષણને અત્યંત સાવચેતીપૂર્વક ઉપયોગ કરવો જોઇએ તેમાં પણ જ્યાં ક્ષય રોગ પ્રતિકારક સામાન્ય છે તેવા દેશમાં રહેતા લોકોના પરિક્ષણમાં ખાસ. ટ્યુબરક્યુલિન પરિક્ષણમાં પરિણામ ખોટી રીતે નકારાત્મક મળવાનો ગેરલાભ છે. તેમાં પણ ખાસ કરીને જ્યારે દર્દી સાર્કિયોડોસિસ, હોડ્ગકિન્સ લિમ્ફોમા, કુપોષણ સાથે કો-મોર્બિડ હોય અથવા સક્રિય ટ્યુબરક્યુલોસિસ બિમારી ધરાવતો હોય ત્યારે વિશેષ. નવી ઇન્ટરફેરોન રિલીઝ એસે (IGRAs) પદ્ધતિ આમાંની ઘણી સમસ્યાઓનો હલ લાવે છે. IGRAs એ "કૃત્રિમ વાતાવરણમાં" કરવામાં આવતું લોહીનું પરિક્ષણ છે જે ત્વચા પરિક્ષણ કરતા વધુ ચોક્કસ હોય છે. IGRAs ESAT-6 જેવા માયકોબેક્ટેરિયલ પ્રોટીનના પ્રતિભાવમાં મુક્ત થયેલા ઇન્ટરફેરોન ગેમાને શોધે છે. તેના પર રોગપ્રતિકારકતા અથવા પર્યાવરણીય માયકોબેક્ટેરિયાની અસર થતી નથી માટે તે ઓછા પ્રમાણમાં ખોટા હકારાત્મક પરિણામ આપે છે.એવો પણ પુરાવો છે કે ટીસ્પોટ "ટીબી" આઇજીઆરએ (T-SPOT TB IGRA)ત્વચા પરિક્ષણ કરતા વધુ સંવેદનશીલ છે. 

ક્ષય રોગ માટે નવા પરિક્ષણો વિકસાવાઇ રહ્યાં છે જે સસ્તા, ઝડપી અને વધુ ચોક્કસ ટીબી ટેસ્ટિંગ હોવાની આશા છે. તેમાં બેક્ટેરિયલ ડીએનએની ઓળખ માટે પોલિમરેઝ ચેન રિએક્શન એસેનો સમાવેશ થાય છે. ઝડપી અને સસ્તા ડાયગ્નોસ્ટિક ટેસ્ટનો વિકાસ વિકાસશિલ દેશો માટે વધુ મૂલ્યવાન સાબિત થશે.

ચેપ ફેલાવવો
અભ્યાસ અને સારવાર
નિદાન
જાહેર આરોગ્ય