પ્રાણાયામ (દેવનાગરી : ) એક સંસ્કૃત સંયોજન છે. તે વિવિધ લેખકો દ્વારા વિવિધ વ્યાખ્યાયિત થયેલ છે. 

મેકડોનેલના અનુસાર પ્રાણાયામ એટલે કે પ્રાણ (શ્વાસ) નો આયામ (નિયંત્રણ). 

મોનીયર વિલિયમ્સે તેની વ્યાખ્યા <nowiki>"</nowiki>ત્રણ કસરત (પૂરક,રેચક અને કુંભક)ના સમન્વય" તરીકે કરી હતી. આ તકનીકી વ્યાખ્યા શ્વાસ નિયંત્રણની ચોક્કસ પ્રણાલીનો સંદર્ભ આપે છે, જે ભટ્ટાચાર્ય દ્વારા સમજાવાયેલ ત્રણ પ્રક્રિયાઓ છે : પૂરક (શ્વાસ અંદર લઈ જવા માટે), કુંભક (તેને જાળવવા માટે), અને રેચક (ઉચ્છવાસ માટે). 

હિંદુ ધર્મ
બૌદ્ધ ધર્મ
કસરત તરીકે યોગ
વ્યુત્પત્તિશાસ્ત્ર