ફિલસૂફીની એક સ્વીકૃત વ્યાખ્યા શાણપણ એટલે જ્ઞાનનો શ્રેષ્ઠ ઉપયોગ કરવો એમ કહે છે. કોઈ પણ નિર્ણય બાબતે, અધૂરી માહિતી સાથે એક શાણપણભર્યો નિર્ણય લઈ શકાય છે. ફિલસૂફીમાં શાણપણ માટેનો વિરુદ્ધાર્થ છે "મૂર્ખતા".

એરિસ્ટોટલ પોતાની "તત્ત્વમીમાંસા" માં શાણપણને કારણોનાં જ્ઞાન તરીકે- અમુક તમુક ઢબે વસ્તુઓ "શા માટે" છે- વ્યાખ્યાયિત કરે છે. અનુભવ ઉપરાંત, શાણપણ મેળવવાના બીજા અનેકવિધ રસ્તાઓ છે. ઉદાહરણ તરીકે, મુકત વિચારકો (ફ્રી થિન્કર્સ) અને અન્યો માને છે કે શાણપણ શુદ્ધ તર્ક અને કદાચ અનુભવમાંથી આવે છે, જયારે બીજા કેટલાક માને છે તે અંતઃપ્રેરણા અથવા આધ્યાત્મિકતામાંથી આવે છે.

પ્રાચીન ગ્રીકથી માંડીને, યુરોપિયન સંસ્કૃતિ શાણપણને સદગુણ સાથે સાંકળતી આવી છે. સૌથી પ્રારંભના સમયથી મેટીસ અને એથેનેને શાણપણ સાથે જોડવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, હિંમત અને સંતુલનના સંદર્ભમાં શાણપણના ગુણની વાત અનેક ફિલસૂફો કરે છે, અને રોમન કૅથલિક ચર્ચમાં, શાણપણને (ડહાપણ/દૂરદર્શિતાને) ચાર પાયાના સદ્ગુણોમાં, ન્યાય, ધૈર્ય અને સંતુલનની સાથે સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે. પ્લેટોના સંવાદોમાં શાણપણના ગુણનો સારી/કલ્યાણકારી બાબતોના જ્ઞાન અને તે અનુસાર જીવવાની હિંમત તરીકે કરવામાં આવ્યો છે. એ સારી/કલ્યાણકારી બાબતો એટલે જેટલું પણ કંઈ અસ્તિત્વ ધરાવે છે તેની વચ્ચેના યોગ્ય સંબંધને જાણવો. પ્લેટોનિક રૂપમાં, આ સારું/કલ્યાણ એટલે સુશાસનના શ્રેષ્ઠ વિચારો, પ્રેમ, મિત્રતા, કમ્યુનિટી અને દિવ્ય તત્ત્વ સાથેનો ઉચિત સંબંધ. કદાચ શાણપણ માટેનો પ્રેમ અથવા તેની શોધ એ કોઈ પણ સાબિત થયેલા દાવા કરતાં વધુ અગત્યના છે. સોક્રેટીસે માત્ર એટલું જ જાણતા હોવાનો દાવો કર્યો હતો કે તે કશું જાણતો નથી, પણ તે આ વિશે બહુ સ્પષ્ટ હતો, અને તેના સાથી નાગરિકોના દાવાઓમાં ઘણો વિરોધાભાસ રહેલો છે તે તેણે દર્શાવી આપ્યું હતું. ઈનઉઈત માન્યતા અનુસાર, શિક્ષણનું લક્ષ્ય શાણપણ વિકસાવવાનું હતું. એક ઈનઉઈત એલ્ડરે કહ્યું હતું કે એક માણસ શાણો ત્યારે કહેવાય જયારે તે શું કરવાની જરૂર છે તે જોઈ શકે અને પછી શું કરવાનું છે તે કોઈના કહ્યા વિના સફળતાપૂર્વક કરી શકે.

સાકલ્યવાદીઓ માને છે કે શાણા લોકો જીવનના મૂળભૂત તત્ત્વને અસ્પષ્ટપણે જાણે છે, તેની સાથે કામ કરે છે અને પોતાને તથા અન્યોને જીવનના એ મૂળભૂત તત્ત્વ સાથે ગોઠવે છે. આ દષ્ટિકોણથી, શાણા લોકો અન્યોને જીવનના મૂળભૂત પાસ્પરિક જોડાણ(અન્યોન્યાશ્રય)ને સમજવા અને તેની કદર કરવા માટે મદદ કરે છે.

એક આધુનિક દાર્શનિક, નિકોલસ મૅકસવેલે દલીલ કરી હતી કે અભ્યાસકીય જાંચ-તપાસનું મુખ્ય લક્ષ્ય એ શાણપણ મેળવવાનું અને તેને પ્રસારવાનું હોવું જોઈએ - અહીં શાણપણ એટલે પોતાના માટે અને બીજાઓ માટે જીવનમાં શું મહત્ત્વનું છે તે જાણવાની ક્ષમતા એવો અર્થ તારવવામાં આવ્યો હતો, આમ શાણપણમાં જ્ઞાન અને તકનિકી જાણકારીનો સમાવેશ થયો, પણ બાકીનું ઘણું બાકી રહ્યું.

પ્રાચીનકાળથી, એક સારું અને ગુણવાન જીવન જીવવા માટે જરૂરી એવા જ્ઞાનને અમલમાં મૂકવું એટલે શાણપણ, એવા એક આદર્શ તરીકે શાણપણના ગુણગાન ગાવામાં આવે છે. કયા વિકલ્પો ઉપલબ્ધ છે માત્ર એટલું જ જાણવા/સમજવા સુધી શાણપણ સીમિત નથી, એ તેમની વચ્ચેનો ભેદ પારખવાની અને તેમનામાંથી જે શ્રેષ્ઠ હોય તેને પસંદ કરવાની ક્ષમતા આપે છે. અલબત્ત આનો ચોક્કસ અર્થ શું થાય તેનો આધાર શાણપણને પોષવાનો દાવો કરનારી વિવિધ શાણપણ શાળાઓ અને પરંપરાઓ પર રહે છે. એકંદરે, આ શાળાઓ નીચેની બાબતોનાં વિવિધ સંયોજનો પર ભાર મૂકે છેઃ જ્ઞાન, સમજણ, અનુભવ, શિસ્ત, વિવેક, અને અંતઃસ્ફુરણા આધારિત સમજણ, અને સાથે સાથે સમસ્યાઓનો ઉકેલો શોધવા માટે આ તમામ ગુણોને કામે લગાડવાની ક્ષમતા. અનેક પરંપરાઓમાં, શાણપણ અને બુદ્ધિમત્તા એ બંને શબ્દપ્રયોગોના અર્થમાં ઘણા અંશે સામ્યતા જોવા મળે છે; બીજી કેટલીક પરંપરાઓમાં, તેમને ચઢતા-ઊતરતા ક્રમે મૂકવામાં આવે છે, જેમાં બુદ્ધિને આવશ્યક તો ગણવામાં આવે છે પણ તેને શાણપણ માટે પૂરતી ગણવામાં આવતી નથી.

સુસાનુસ જેવા નિઓ-પ્લેટોનિસ્ટોએ ‘ડૉકટા ઈગ્નોરન્ટીઆ’ને સ્વીકૃતિ જાહેર કરી હતી, જેમાં દિવ્ય તત્ત્વ અંગેના પોતાના અજ્ઞાનને માણસ ઓળખે તેમાં મહાનતમ શાણપણ લેખવામાં આવ્યું હતું.રાઈસ (1958) અનુસાર રિનેસન્સમાં શાણપણની બે પરંપરાઓ ઓળખી શકાય છેઃ ચિંતનશીલ અને દૂરદર્શી. મઠની પ્રણાલી જેવી ચિંતનશીલ પરંપરાઓ, દિવ્ય તત્ત્વ સુધી પહોંચવા માટે વ્યકિતના પોતાના અનુભવો પર ધ્યાન કરવા પર ભાર મૂકવામાં આવે છેઃ હિપ્પોના ઑગસ્ટાઈન, જે ખ્રિસ્તીઓમાં ઘણા પ્રાચીન અને પ્રભાવી વ્યકિત હતા, તે આ પરંપરાના ખ્રિસ્તી મૂળમાં રહેલા છે. સાંસ્કૃતિક, દાર્શનિક અને ધાર્મિક સ્રોતોમાં શાણપણ અથવા ડહાપણને, જેનું સમાજમાં મૂલ્ય હોય એવા જ્ઞાનને ન્યાયી અને સહેતુક રીતે વ્યવહારમાં મૂકવાના સદ્ગુણ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ચૅરોન (1601) એ આ શાણપણ પરંપરાનો એક પ્રભાવી રિનેસન્સ પ્રચારક હતો. 2010માં, શાણપણની વ્યાખ્યા અને લાક્ષણિકતાઓ સંદર્ભે શાણપણ નિષ્ણાતોનું સર્વેક્ષણ કરવામાં આવ્યું હતું.

નવો કરાર
દાર્શનિક પરિપ્રેક્ષ્યો
મનોવૈજ્ઞાનિક પરિપ્રેક્ષ્યો
નોંધ