કચ્છના રાજવીઓનું રાજ કચ્છ પુરતુ જ સિમિત થયા બાદ, રાજવંશ જાડાના વંશજ એવા જાડેજા તરીકે ઓળખાવા લાગ્યો. જાડા ઉપરથી જાડેજા એવું નામ અપનાવ્યું તે દલીલ યોગ્ય છે પણ આ નામ પુરાણું છે તેવા અમુક પુરાવા પણ મળ્યા છે. તે અનુસાર સમ્મા ટોળીના સરદાર થટ્ટા સમ્માના ઈસ્લામ ધર્મ અંગીકાર કરવાથી ઓછી જાણીતા એવી જાડેજા ઉપટોળી જાણીતી બની.

જાડેજાએ સિંધની ટોળીઓ પૈકી એક હતી જેમણે ૧૦મી સદીમાં કર્માશીયન ધર્મના સિદ્ધાંતને અપનાવ્યો હતો. જ્યારે સમ્માઓના પ્રમુખ સર્વ શાખાઓએ ચુસ્ત ઈસ્લામ ધર્મ અંગીકાર કર્યો ત્યારે જાડેજાઓ પોતાના જુના અર્ધ હિંદુ-અર્ધ મુસલમાન ધર્મને વળગી રહ્યા. જાડેજાઓના રાજાઓના નામો હિંદુ રહ્યા જ્યારે થટ્ટા જામન વંશે મુસ્લીમ નામો અંગીકાર કર્યા. સલાહુદ્દીન (ઈ.સ. ૧૩૯૩-૧૪૦૪) એ મુસલમાન ધર્મ અંગીકાર કરનાર પ્રથમ સમ્મા રાજા હતો. તેણે કચ્છ પર ભયંકર અને સફળ આક્રમણ કરી પોતાની આણ વર્તાવી. પારંપારિક ઐતિહાસિક સ્રોત અનુસાર લગભગ ૧૩૬૫માં લાખા પછી તેનો પુત્ર રાતા રાયધણ ગાદીએ આવ્યો. તે પોતાની પાઘડી ફરતે લાલ કપડું બાંધતો આથી તેને રાતા એવું વિશેષણ મળ્યું. રાતા રાયધણના સમયમાં કોઈ વિશેષ ઘટના ઘટી નહીં. રાતા રાયધણના ત્રણ પુત્રો હતા: દાદરજી, ઓથાજી અને ગજનજી. આ સિવાય બીજી પત્ની દ્વારા તેને હોથીજી નામે ચોથો પુત્ર પણ હતો. પહેલાં ત્રણ ભાઈઓએ રાજ્યની જમીનના ચાર ભાગ કર્યાં. બે ભાગ મોટા ભાઈના, અને નાના ભાઈઓને પ્રત્યેક એક ભાગ વહેંચી, ચોથા ભાઈ હોથીહી માટે બાર ગામ રાખ્યા. દાદરજીનું મુખ્ય મથક પૂર્વનો કંથકોટ હતું, ઓથાજીનું મુખ્ય મથક ભુજની ઈશાને હબા ટેકરીઓ નજીક આવેલ આજાપુર હતું. ગજનજી પશ્ચિમે આવેલા તેરા નજીક આવેલા બારા માં રહ્યાં. ઓથાજીએ લગભગ ઈ.સ. ૧૩૮૫ સુધી આજાપુર પર રાજ્ય કર્યું. દાદરજીના વંશજો આ પ્રમાણે હતા: જીહાજી, બરાચ, જાડાજી, ભાટ, રાવજી, લાખા, જીહાજી અને દાદર. ઓથાજીના ઔગામેઓ આ મુજબ હતા : ગાહોજી (૧૪૦૫), વેહાનજી (૧૪૩૦), મુલવાજી (૧૪૫૦), કાન્યોજી (૧૪૭૦), અમરજી (૧૪૯૦), ભીમજી (૧૫૧૦), હમીરજી (૧૫૨૫), અને અલીયાજી. ગજનજીના અનુગામીઓ હતા: હાલા (જેના નામે હાલા વંશ ચાલ્યો), રાયધણ, કુબેર, હરધાલ, પરિપલ, ઉનાદ, તમાચી, હરભમ, હરધાલ, લાખા, અને જામ રાવળ. જામ રાવળે ઈ.સ. ૧૫૩૯માં નવાનગર રાજની સ્થાપના કરી. ત્યાર બાદ તેમના વંશજોની શાખાએ રાજકોટ, ગોંડલ, ધ્રોલ અને વીરપુર રજવડાંની સ્થાપના કરી. ઈ.સ. ૧૧૪૭માં કચ્છની સ્થાપનાથી ઈ.સ.૧૫૪૮માં જામ રાવળના મૃત્યુ સુધી કચ્છની રાજધાની લખીયાવીરો રહી.

પંદરમી સદીના પ્રારંભમાં (ઈ.સ. ૧૪૧૦)માં ગુજરાત સલતનતના સ્થાપક મુઝફ્ફર શાહ (પ્રથમ)એ કંથકોટના વડાને હરાવ્યો હતો. આ હાર છતાં અમદાવાદની નીચે હોવા છતાં ઈ.સ. ૧૪૭૨ સુધી કચ્છ એક સ્વતંત્ર રજવાડું રહ્યું. તે સમયે મહમદ બેગડાએ માત્ર ૩૦૦ ઘોડે સવારોથી હુમલો કર્યો અને ૪૦૦૦ તીરંદાજોને સેનાને હરાવી. કચ્છી સેનાએ હાર સ્વીકારી. જ્યારે મહમદે તેમનો ધર્મ પૂછ્યો, ત્યારે તેમણે કહ્યું કે અમે રણના માણસો છીએ અમારી પાસે કોઈ ગુરુ નથી. આ સાંભળી મહમદે તેમને ત્યાં ગુરુઓ મોકલવાનું વચન આપ્યું. જે વડાઓ તેની સાથે જુનાગઢ ગયા તેમણે ઈસ્લામ ધર્મ અંગીકાર કર્યો.

સિંધના થટ્ટા સમ્માઓની સત્તાને ઉથલાવનાર અરગુણ વંશ સાથે સોળમી સદીની શરૂઆતમાં કચ્છના રાજાને સારા સંબંધ ન હતા. સિંધી ઇતિહાસકારો અનુસાર લગભગ ઈ.સ. ૧૫૩૦માં સિંધનો શાહ હુસેન (ઈસ. ૧૫૨૨ -૧૫૪૪) કચ્છમાં દાખલ થયો અને રાઓને કરારી હાર આપી. આ સમયે જાડેજા કુળની ત્રણ શાખાઓનું કચ્છ પર રાજ હતું. તે શાખાઓના પ્રતિનિધિઓ હતા: જામ દાદરજી, જામ હમીરજી અને જામ રાવળ. આ ત્રણેમાંથી જામ હમીરજી અને જામ રાવળ પાડોશી અને તીવ્ર પ્રતિસ્પર્ધીઓ હતા. ઈ.સ. ૧૫૩૭માં જામ રાવળે મૈત્રીના ઓઠા હેઠળ જામ હમીરજીની કતલ કરી. જ્યારે હમીરજીની કતલ થઈ તે સમયે તેના ચાર માંનો મોટો પુત્ર અલીયાજી તેની બહેન જે ગુજરાત ના સુલતાન મહમદ બેગડાને પરણી હતી, તેને મળવા અમદાવાદ ગયો હતો તથા તેનો દ્વીતીય પુત્ર ખેંગારજી પારકરમાં આવેલા વીરવાહની મુલાકતે ગયો હતો. તેના નાના બે પુત્રો સાહેબજી અને રાયબજીને ગુપ્ત રીતે વાગડના રાપરમાં લઈ જવાયા હતા. પારકરથી પાછા આવી બંને નાના ભાઈઓને લઈ ખેંગારજી (પ્રથમ) અમદાવાદ ગયા અને ત્યાં તે તેમના કુટુંબીઓ અને અનુગામીઓને મળ્યા. એક અસમયે મહમદ બેગડા સાથે શિકાર પર જતા, ખેંગારજી (પ્રથમે) માત્ર તલવાર વડે વાઘને ફાડી નાખ્યો. માત્ર ચૌદ વર્ષની ઉંમર ધરાવતા ખેંગારજીની આવી બહાદૂરી જોઈ મહમદ બેગડો ખૂબ ખુશ થયો અને તેની જે ઇચ્છા હોય તે માગવા જણાવ્યું. ખંગારજી (પ્રથમ)એ રણને કાંઠે આવેલા મોરબીની જાગીર માંગી. તે જાગીર સાથે બેગડા પાસેથી તેને રાઓનો ખિતાબ અને સેના પણ મળી. ખેંગારજી (પ્રથમ) મોરબીથી જામ રાવળના મિત્ર એવા જામ દાદરજીના ગામડાઓ ઉપર આક્રમણ કર્યા કરતા હતા. ત્યાર બાદ તેમણે રાપરમાં વસવાની રજા માંગી, શરૂઆતમાં તે સફળ ન થયા પણ પછીથી રજા મળી. ત્યાર પછી તેમણે તેના હોથી સરદારની સહાય વડે રાપરના વડાને કિલ્લામાંથી બહાર બોલાવી તેનું અને તેના પુત્રને મારી નાંખ્યો અને તેની માલમત્તા પર કબજો કર્યો. આમ ચૌદ વર્ષના દાવપેચ પછી છેવટે ઈ.સ ૧૫૪૮માં તેમણે તેના પિતાના ખૂની જામ રાવળને કચ્છમાંથી બહાર કાઢી મૂક્યા. તેણે અન્ય સરદારો પર દયા રાખી તેમને પોતાની જાગીરો પર રહેવા રજા આપી અને પોતે કચ્છના રાજા તરીકે આરૂઢ થયા. જામ રાવળ કચ્છ પર બે દાયકા રાજ કરી કાઠિયાવાડ નાસી ગયા. ત્યાં તેમણે નવાનગર નામનું શહેર સ્થાપ્યું અને સ્વતંત્ર રાજ્ય બનાવ્યું. કચ્છના રાજા બનતા ખેંગારજીએ તેમના પિતા દ્વારા ઈસ. ૧૫૧૦માં સ્થાપેલ ભુજ શહેરને તેમની રાજધાની બનાવવાનો નિશ્વય કર્યો. આ ક્ષેત્ર લાંબા સમયથી બહારવટીયા અને ખૂનીઓનો આડ્ડો બન્યું હતું. તેમને ઘણાં પરિશ્રમથી હટાવવામાં આવ્યા અને છેવટે તેના સમર્થકો ત્યાં સ્થાયી થવા રાજી થયા અને રાજધાની વસી. ખેંગારજી (પ્રથમ)ને કચ્છ રાજ્યના સ્થાપક માનવામાં આવે છે. તેમણે ઈ.સ. ૧૫૪૮થી ૧૫૮૫ સુધી રાજ કર્યું. ખેંગારજી(પ્રથમ) એ માંડવી બંદરની પણ સ્થાપના કરી હતી. 

ઈ.સ. ૧૫૮૫માં ખેંગારજી પ્રથમના મૃત્યુ પછી ભારમલ રાજા બન્યા જેમણે ઈ.સ. ૧૬૩૧ સુધી રાજ કર્યું. તેમના શાસન દરમ્યાન ગુજરાતની સલતનત મોગલોને તાબે ગઈ. ગુજરાત સલ્તનત હેઠળ કચ્છને ૫,૦૦૦ ઘોડે સવારોની સહાય સિવાય અન્ય કોઈ ખંડણી આપવાની ન હતી. પણ જ્યારે ગુજરાત સલ્તનત હેઠળની પોતાની સત્તાઓ છીનવાઈ જતા ભારમલે પોતાને સ્વતંત્ર ઘોષિત કર્યા. પણ છેવટે ઈ. સ. ૧૫૯૦ અને ૧૫૯૧ની મોગલો સામે થયેલી હાર પછી કચ્છના રાજવીએ મોગલોની સત્તા સ્વીકારી. તે હાર પછી તેમને તેમના જુનું પદ ફરી અપાયું અને ક્યારેક જ તેમની પાસે ખંડણી માગવામાં આવતી.

પ્રારંભિક ઇતિહાસ (ઈપૂ ૩૨૫ - ઈસ ૬૪૦)
પ્રારંભિક ઇતિહાસ (ઈપૂ ૩૨૫ પહેલાં)
સિંધુ ખીણ સંસ્કૃતિ
પૂર્વી જાડેજા રાજ (ઈસ૧૩૬૫-૧૫૦૦)