યુનિવર્સિટી પાછળની મુખ્ય શક્તિ પંડિત મદન મોહન માલવિયા હતા. 1861માં પ્રયાગ (અલ્હાબાદ)ના રૂઢિવાદી શિક્ષિત હિંદુ પરિવારમાં જન્મેલા મદન મોહન માલવિયાની ગણના ભારતના શ્રેષ્ઠ અને ઉમદા પુત્ર તરીકે થાય છે.

તેમની બહુમુખી પ્રતિભા એક જ સમયે તેમને મહાન દેશભક્ત અને દૂરંદેશી ધરાવતા કેળવણીકાર, સમાજ સુધારક, તેજ પત્રકાર, અનિચ્છાએ પણ અસરકારક વકીલ, સફળ સાંસદ અને ઉત્કૃષ્ટ રાજનીતિજ્ઞ બનાવતી હતી. માલવિયાજીની અનેક સિદ્ધીઓમાંની સૌથી મહત્વની સ્મરણીય સિદ્ધી બનારસ હિંદુ યુનિવર્સિટી અથવા કાશી હિંદુ વિશ્વવિદ્યાલયની સ્થાપના હતી. તેમના આજીવન કાર્યોને કારણે બનારસ હિંદુ યુનિવર્સિટીએ ભારતભરમાં તેમજ સમગ્ર વિશ્વમાં જ્ઞાનની રાજધાની તરીકે જાણીતી બની.
આ સંસ્થા દ્વારા પંડિત મદન મોહન માલવિયાએ ભારતીય શિક્ષણ ક્ષેત્રે ઇતિહાસ રચ્યો હતો. સમગ્ર દેશમાં આ પ્રકારની આ પ્રથમ સંસ્થા હતી. તેમનું બનારસને સ્થળ તરીકે પસંદ કરવા પાછળનું કારણ આ સ્થળમાં રહેલી સદીઓ જૂની શિક્ષણ પ્રથા, વિદ્વતા અને પ્રકૃતિદત્ત આધ્યાત્મિકતા હતા. તેમની દૂરદ્રષ્ટિ ભારતીય શિક્ષણના શ્રેષ્ઠ પ્રાચીન શિક્ષણ કેન્દ્રો તક્ષશિલા અને નાલંદા તેમજ અન્ય પાવન સંસ્થાઓ અને પશ્ચિમની આધુનિક યુનિવર્સિટીની શ્રેષ્ઠ પરંપરા સાથે મિશ્ર કરવાની હતી.

એની બેસન્ટ, મહાત્મા ગાંધી, રવિન્દ્રનાથ ટાગોર, શ્યામ ચરન દે તથા અન્ય મહાન માનસ અને વ્યક્તિત્વ તેમની જ્ઞાન માટેની આ શોધમાં, ભારતમાં રાષ્ટ્રીય જુસ્સો પેદા કરવા અને શિક્ષણ તેમજ સત્યકર્મોની તાકત દ્વારા સ્વાતંત્ર્ય મેળવવાના કામમાં તેમની સાથે જોડાયા. 
1946માં માલવિયાનું અવસાન થયું. પરંતુ તેમનો જુસ્સો આજે પણ જીવંત છે અને એવા અનેક લોકો છે જેઓ તેમણે પેટાવેલી આ મશાલને સાતત્યપૂર્ણ રીતે આગળ વધારી રહ્યા છે, બીજા અનેક લોકો ખભેથી ખભા મિલાવી તેમની આ જવાબદારી સ્વીકારવા તૈયાર ઉભા છે. 1904માં વારાણસીમાં મળેલી ઘારાસભામાં હિંદુ યુનિવર્સિટીનો વિચાર ચર્ચા માટે મૂકવામાં આવ્યો. પંડિત મદન મોહિન માલવિયાએ તેમની વકીલાત છોડી દીધી અને જાન્યુઆરી, 1911માં પોતાના આ મિશનનો પ્રારંભ કર્યો. લગભગ આ સમયે જ એની બેસન્ટનો વારાણસીમાં "ધ યુનિવર્સિટી ઓફ ઈન્ડિયા" નામની યુનિવર્સિટી શરૂ કરવાનો બીજો એક પ્રસ્તાવ પણ રજૂ કર્યો હતો. 1907માં તેણીએ યુનિવર્સિટીની સ્થાપના માટે રોયલ ચાર્ટર ગ્રાન્ટ માટેનો ઔપચારિક પત્ર રજૂ કર્યો હતો. એપ્રિલ, 1911માં એની બેસન્ટ અને પંડિત મદન મોહન માલવિયાએ મુલાકાત કરી અને તેમની શક્તિઓને એક કરીને વારાણસીમાં હિંદુ યુનિવર્સિટી માટે કામે લગાડવાનો નિર્ણય કર્યો. 1911માં "ધ હિંદુ યુનિવર્સિટી સોસાયટી" નામે સમાજિક સંસ્થાની રચના અને નોંધણી કરવામાં આવી, આ સાથે દરભંગાના મહારાજા સર રામેશ્વરસિંહ બહાદુરને તેના પ્રમુખ અને અલ્હાબાદ હાઇકોર્ટના ન્યાયધીશ સર સુન્દર લાલની સચિવ તરીકે નિમણૂક કરવામાં આવી. 1 જાન્યુઆરી, 1912ના અલ્હાબાદમાં તેની ઓફિસ ખોલવામાં આવી હતી. એ પછી ભારતની તત્કાલીન બ્રિટિશ સરકારે યોજના અમલમાં મૂકતા પૂર્વે અંદાજે પચાસ લાખ રૂપિયાનું ભંડોળ જમા કરાવવા અંગેનો આદેશ કર્યો. પંડિત મદન મોહન માલવિયાના મહાન સમર્પણ અને પ્રયાસોને કારણે વર્ષ 1915ની શરૂઆત સુધીમાં નિર્ધારિત લક્ષ્યાંક હાંસલ કરી લેવાયો હતો. ભારતની બ્રિટિશ સરકારે નક્કી કરેલી બીજી આગોતરી શરત પ્રમાણે તે સમયે ભારતીય યુનિવર્સિટીઓમાં નિયમ હતો કે કેન્દ્રીય હિંદુ કૉલેજને યુનિવર્સિટીનો ભાગ બનાવવી. કેન્દ્રીય હિંદુ કોલેજના એની બેસન્ટ, ડૉ. ભગવાન દાસ અને અન્ય સાથી ટ્રસ્ટીઓએ પ્રસ્તાવિત યુનિવર્સિટીને એક કેન્દ્રીય સંસ્થા બનાવવા માટે સંસ્થાની સોંપણી કરવાની તૈયારી બતાવી. 27 નવેમ્બર, 1915ના કેન્દ્રીય હિંદુ કોલેજનો કારભાર હિંદુ યુનિવર્સિટી સોસાયટીને સોંપવામાં આવ્યો. 

માર્ચ 1915માં સર હારકોર્ટ બટ્લર દ્વારા ધ બનારસ હિંદુ યુનિવર્સિટી બિલ ઈમ્પિરિયલ લેજિસ્લેટિવ કાઉન્સિલમાં રજૂ કરવામાં આવ્યો. આ બિલ, વિશિષ્ટ સમિતિને સોપાયું અને આ વિશિષ્ટ સમિતિના અહેવાલ સાથે તેને ઈમ્પિરિયલ લેજિસ્લેટિવ કાઉન્સિલ સમક્ષ અંતિમ પઠન માટે લાવવામાં આવ્યું.
1 ઓક્ટોબર, 1915ના કાઉન્સિલે આ બિલને મંજૂરી આપી અને આ જ દિવસે ગવર્નર જનરલ તેમજ ભારતના વાઇસ રોયે પણ તેને મંજૂર કરતા ખરડાએ કાયદાનું સ્વરૂપ ધારણ કર્યું. 4 ફેબ્રુઆરી, 1916ના ગવર્નર-જનરલ લોર્ડ હાર્ડિન્ગ અને તત્કાલિન વાઇસરોયે યુનિવર્સિટી સ્થાપનાનો પાયો નાખ્યો.

યુનિવર્સિટી એક્સટેન્શન લેક્ચર તરીકે જાણીતી વ્યાખાનોની શ્રેણી તા. 5, 6, 7 અને 8 ફેબ્રુઆરી, 1916ના આપવામાં આવી હતી. ખ્યાતનામ વિશેષજ્ઞો જેવા કે, સર જે. સી. બોસ, ડૉ. પીસી. રાય, ડૉ. હેરોલ્ડ માન, પ્રૉ. સેમ હેગ્ગીન્બોટ્ટોમ, શ્રીમતી એની બેસન્ટ, પ્રૉ. સી. વી. રામન સહિત અન્યો દ્વારા વ્યાખ્યાનો આપવામાં આવ્યા હતા. આ અરસામાં મહાત્મા ગાંધી દક્ષિણ આફ્રિકાથી પરત ફર્યા હતા. તેમણે ખાતમૂહર્ત સમારોહમાં હાજરી આપી, અને, તા. 6 જાન્યુઆરીએ ભારતમાં પોતાનું પ્રથમ જાહેર ભાષણ આપ્યું હતું. 8 ફેબ્રુઆરી, 1916 વસંત પંચમીના રોજ સમાપન સમારોહ યોજાયો હતો. 25 માર્ચ, 1916ના સરકારી આજ્ઞાપત્રમાં પ્રકાશિત જાહેરનામાં પ્રમાણે 1 એપ્રિલ, 1916થી બનારસ હિંદુ યુનિવર્સિટી કાયદો-1915 અમલમાં મૂકાયો હતો. ડૉ. સુન્દર લાલ તેના પ્રથમ ઉપ-કુલપતિ નિમાયા.

1 ઓક્ટોબર, 1917થી યુનિવર્સિટીએ વારણસીમાં કામચ્ચા સ્થિત સેન્ટ્રલ હિંદુ કોલેજ સાથે કામગીરી શરૂ કરી, આ કોલેજ વારણસીમાં પ્રથમ ઘટક કોલેજ હતી. જુલાઈ, 1918માં કોલેજ ઓફ ઓરિએન્ટલ લર્નિંગ અને થિયોલોજીની શરૂઆત થઈ, જ્યારે ઓગસ્ટ, 1918માં ટીચર્સ ટ્રેનિંગ કોલેજ શરૂ થઈ. યુનિવર્સિટીની પ્રથમ પરીક્ષા વર્ષ 1918માં લેવામાં આવી, જ્યારે પ્રથમ પદવીદાન સમારોહ 17 જાન્યુઆરી, 1919માં યોજાયો હતો. યુનિવર્સિટીના કુલપતિ, મૈસુરના મહારાજા ક્રિષ્ના રાજા વાડિયાર IV સમારંભના અધ્યક્ષ હતા અને પદે ચૂંટાઈને આવ્યા હતા, તેમણે પદવીદાન સમારોહને સંબોધીત કર્યો. એટલું જ નહીં તેમણે એન્જિનિઅરિંગ કોલેજ કાર્યશાળાના ભવનનું પણ ઉદ્ઘાટન કર્યું. આમ, એન્જિનિઅરિંગ કોલેજએ યુનિવર્સિટી કેમ્પસમાં કાર્યરત થનાર પ્રથમ કોલેજ હતી. 11 ફેબ્રુઆરી, 1919થી કારીગરી અભ્યાસક્રમની શરૂઆત થઈ.

સંસ્થા પર કાશી નરેશ અને મહારાજા ડૉ. વિભૂતિ નારાયણસિંહએ પોતાની ખાસ છાપ છોડી.

"હિંદુ" યુનિવર્સિટી
ઇતિહાસ
પ્રવેશ પ્રક્રિયા
બીએચયુ (BHU)ની સ્થાપના