૧૯૪૮માં પી. એન. ચક્રવર્તી સર્વેક્ષણના મહાનિદેશક તરીકે નિયુક્ત થયા. યુનાઇટેડ કિંગડમમાં પ્રદર્શિત ભારતીય કલાકૃતિઓના સંગ્રહ–પ્રદર્શન માટે ૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૪૯ના રોજ નવી દિલ્હી ખાતે રાષ્ટ્રીય સંગ્રહાલયની સ્થાપના કરવામાં આવી. ચક્રવર્તી બાદ માધો સરૂપ વત્સ અને અમલાનંદ ઘોષ મહાનિદેશક પદે રહ્યા. ૧૯૬૮ સુધીનો ઘોષનો કાર્યકાળ કાલીબંગા, લોથલ અને ધોળાવીરા જેવા સિંધુ સભ્યતાના સ્થળોના ઉત્ખનન માટે વિખ્યાત છે.

૧૯૫૮માં પસાર કરાયેલ "પ્રાચીન સ્મારક અને પુરાતત્વિક સ્થળ તથા અવશેષ અધિનિયમ" અંતર્ગત પુરાતત્ત્વ સર્વેક્ષણને સંસ્કૃતિ મંત્રાલયના હસ્તક રાખવામાં આવ્યું. ઘોષ બાદના મહાનિદેશક બી. બી. લાલે બાબરી મસ્જિદથી પહેલાં રામ મંદિરના અસ્તિત્વની ચકાસણી સંદર્ભે અયોધ્યામાં ઉત્ખનન કાર્ય સંભાળ્યું. લાલના કાર્યકાળ દરમિયાન "પુરાવશેષ અને કલા ખજાનો અધિનિયમ–૧૯૭૨" (એન્ટીક્વીટીઝ ઍન્ડ આર્ટ ટ્રેઝર્સ એક્ટ) પસાર કરવામાં આવ્યો. આ અધિનિયમ અંતર્ગત સ્મારકોને "રાષ્ટ્રીય મહત્ત્વ" જાહેર કરી કેન્દ્રીય સુરક્ષાની ભલામણ કરવામાં આવી. ૧૯૭૨ થી ૧૯૭૮ દરમિયાન એમ. એન. દેશપાંડે તથા ૧૯૭૮ થી ૧૯૮૧ ના સમયગાળામાં બી. કે. થાપર પુરાતત્ત્વ સર્વેક્ષણના મહાનિદેશક પદે રહ્યા. ૧૯૮૧માં થાપરની સેવાનિવૃત્તિ બાદ દેબાલા મિત્રા ASIના પ્રથમ મહિલા મહાનિદેશક બન્યા. એમ. સી. જોષીના સમયમાં ૧૯૯૨માં બાબરી મસ્જિદને ધ્વસ્ત કરવામાં આવી પરીણામે સમગ્ર દેશમાં સાંપ્રદાયિક હિંસા ફાટી નીકળી. બાબરી ધ્વંસ બાદ ૧૯૯૩માં જોષીના સ્થાને ભારતીય પ્રશાસનિક અધિકારી અચલા મૌલિક મહાનિદેશક પદે નિયુક્ત કરાયા. ૨૦૧૦ સુધી જુદા જુદા પ્રશાસનિક અધિકારીઓ સર્વેક્ષણના મહાનિદેશક પદે રહ્યા બાદ જૂની પરંપરા મુજબ પુરાતત્વવિદ ગૌતમ સેનગુપ્તાને આ પદે નિયુક્ત કરાયા. વર્તમાન મહાનિદેશક રાકેશ તિવારી પણ વ્યાવસાયિક પુરાતત્ત્વવિદ છે.

૧૮૮૫–૧૯૦૧
૧૯૪૭–૨૦૧૯
કેન્દ્ર
ઇતિહાસ