କାହିଁ କେଉଁ ପୁରାକାଳରୁ ମଣିଷ ଦେହରେ ଯକ୍ଷ୍ମା ଦେଖାଯାଉଛି । ୧୭୦୦୦ବର୍ଷ ତଳେ ଏହି ରୋଗ ଭୋଗିଥିବା ଏକ ମଇଁଷିର ଦେହାବଶେଷ ମିଳିଛି । ଏ ରୋଗ ଗୋମହିଷାଦି ଜନ୍ତୁମାନଙ୍କଠାରୁ ମନୁଷ୍ୟକୁ ଡେଇଁଛି ବା ଏକ ପୂର୍ବ ପୁରୁଷଠାରୁ ଏହି ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଜୀବାଣୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛନ୍ତି ତାହା ଏ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇନାହିଁ । ଜିନ(Gene) ଅନୁଶୀଳନ ଓ ତୁଳନା ପରେ ଏହା ପଶୁ ଦେହରୁ ଆସି ନ ଥିବା ଜଣାଯାଏ ଯାହା ପୂର୍ବରୁ ଆସିଥିବା ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଉଥିଲା । ଉଭୟ ପଶୁ ଓ ମନୁଷ୍ୟ ଜୀବାଣୁ ନିଓଲିଥିକ ଯୁଗରୁ ମନୁଷ୍ୟକୁ ଆକ୍ରମଣ କରି ଆସିଛି । ପ୍ରାଗ୍ ଐତିହାସିକ (ଖ୍ରୀ.ପୁ ୪୦୦୦) ଯୁଗର ଅସ୍ଥିରେ ଯକ୍ଷ୍ମାର ପ୍ରମାଣ ମିଳିଛି । ଖ୍ରୀଷ୍ଟ ପୂର୍ବ ୩୦୦୦-୨୪୦୦ର ଇଜିପ୍ଟ ଦେଶୀୟ ମମିର ମେରୁ ଅସ୍ଥିରେ ମଧ୍ୟ ଯକ୍ଷ୍ମାର ପ୍ରମାଣ ମିଳିଛି । ଫୁସଫୁସ ଯକ୍ଷ୍ମାକୁ ଗ୍ରୀକ ଶବ୍ଦ ଥାଇସିସ(Phthisis)ନାମ ଦିଆ ଯାଇଥିଲା । ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୪୬୦ ଆଡକୁ ହିପୋକ୍ରିଟ ସେ ସମୟର ସବୁଠାରୁ ବେଶୀ ସଂକ୍ରମଣକାରୀ ରୋଗ ବୋଲି ଜାଣି ପାରିଥିଲେ । ରକ୍ତ ମିଶା କଫ ଓ ଜ୍ୱର ହୋଇ ଏହି ରୋଗ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମୃତ୍ୟୁକାରି ବୋଲି ଜଣାଥିଲା । ଜେନେଟିକ୍ ପାଠଦ୍ୱାରା ୧୦୦ ମସିହା ଠାରୁ ଆମେରିକାବାସିଙ୍କଠାରେ ଏ ରୋଗ ଥିବା ଜଣା ପଡ଼ିଛି । 
ଶିଳ୍ପ ବିପ୍ଳବ ପୁର୍ବରୁ ଯକ୍ଷ୍ମାକୁ ଭାମ୍ପାୟାର ସାଥିରେ ତୁଳନା କରା ଯାଉଥିଲା । ପରିବାରର ଜଣେ ମରିଗଲେ ଅନ୍ୟ୍ ସଂକ୍ରମିତ ବ୍ୟକ୍ତିର ଧୀରେ ଧୀରେ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ହାନୀ ହେଉଥିଲା । ସେତେବେଳେ ପ୍ରଥମ ବ୍ୟକ୍ତି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପ୍ରାଣ ଧୀରେ ଧୀରେ ଶୋଷି ନେଉଥିବା ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଉଥିଲା । 
ଡାଃ ରିଚାର୍ଡ ମର୍ଟନ ୧୬୮୯ ମସିହାରେ ସର୍ବ ପ୍ରଥମେ ଫୁସଫୁସରେ ଯକ୍ଷ୍ମା ଟ୍ୟୁବରକ୍ଲ ଆକାରରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ବୋଲି ଦେଖାଇଥିଲେ । ବହୁତ ପ୍ରକାର ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଉଥିବାରୁ ୧୮୨୦ମସିହା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗୋଟିଏ ରୋଗ ବୋଲି ଜଣାଯାଇ ନ ଥିଲା ଓ ଜେ.ଏନ୍. ସୋନଲେନ୍ ୧୯୩୯ ମସିହାରେ ଏହାକୁ ଯକ୍ଷ୍ମା ନାମ ଦେଇଥିଲେ । ଜନ କୋଘାନ ୧୮୨୯ରୁ ୧୮୪୫ ମସିହା ମଧ୍ୟରେ ନିଜର ଗୋଟିଏ ମାମୋଥ ଗୁମ୍ଫାରେ ଯକ୍ଷ୍ମା ରୋଗୀମାନଙ୍କୁ ରଖି ଚିକିତ୍ସା କରୁଥିଲେ, ଏହି ଭାବନାରେ ଯେ ଗୁମ୍ଫାର ଖୋଲା ପବନ ଓ ଏକ ନିର୍ଦିଷ୍ଟ ଉତ୍ତାପରେ ରୋଗ ଭଲ ହୋଇଯିବ । ବର୍ଷକ ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତେ ମରିଯାଇଥିଲେ । ପୋଲାଣ୍ଡର ସୋକୋଲୋସ୍କୋ ସ୍ଥାନରେ ୧୮୫୯ ମସିହାରେ ହରମାନ ବ୍ରେମର୍ ପ୍ରଥମେ ସାନାଟୋରିଅମ୍ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥିଲେ । ଚିର ନମସ୍ୟ ରବର୍ଟ କକ୍ ୧୮୮୨ ମସିହାରେ ମାଇଲୋବ୍ୟାକ୍ଟେରିଅମ୍ ଟ୍ୟୁବରକ୍ୟୁଲୋସିସ୍ଦ୍ୱାରା ଯକ୍ଷ୍ମା ରୋଗ ହୁଏ ବୋଲି ସର୍ବ ପ୍ରଥମେ ପ୍ରମାଣିତ କରିଥିଲେ ଓ ଏଥି ନିମନ୍ତେ ୧୯୦୫ ମସିହାରେ ଫିଜୋଲୋଜି ଓ ମେଡିସିନ ବିଭାଗର ନୋବେଲ୍ ପୁରସ୍କାର ପାଇଥିଲେ । ଗୋମହିସାଦି ଓ ମନୁଷ୍ୟର ଯକ୍ଷ୍ମା ଏକା ପ୍ରକାରର ଜୀବାଣୁଦ୍ୱାରା ହେବାକୁ ଅସ୍ୱିକାର କରୁଥିଲେ , ତେଣୁ ଦୁଷିତ ଦୁଗ୍ଧ ଯୋଗୁ ରୋଗ ସଂକ୍ରମିତ ହେଉଛି ବୋଲି ଜାଣିବାରେ ଡେରି ହୋଇଥିଲା । ଦୁଧର ପାଶ୍ଚୁରାଇଜସନ ପରେ ଏହି ପ୍ରକାର ସଂକ୍ରମଣ ବନ୍ଦ ହୋଇଗଲା । କକ୍ ଯକ୍ଷ୍ମା ଜୀବାଣୁର ଗ୍ଲିସେରିନ୍ ଏକ୍ସଟ୍ରାକ୍ଟକୁ ଟ୍ୟୁବରକ୍ୟୁଲିନ ନାମ ଦେଇ ଯକ୍ଷ୍ମା ଚିକିତ୍ସା କଲେ କିନ୍ତୁ ଏହା ଫଳପ୍ରଦ ହେଲା ନାହିଁ । ପରେ ଏହା ଲକ୍ଷଣହୀନ ରୋଗୀମାନଙ୍କୁ ସ୍କ୍ରୀନ କରିବାର ସାହାଯ୍ୟ କଲା । ଆଲବର୍ଟ୍ କ୍ୟାଲମେଟ ଓ କ୍ୟାମିଲ୍ ଗେରିନ୍ ଦୁହେଁ ମିଶି ୧୯୦୬ ମସିହାରେ ଗୋମହିସାଦିର ଯକ୍ଷ୍ମା ଜୀବାଣୁକୁ ଶକ୍ତିହୀନ କରି ଟୀକା ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ । ଏହି ଜୀବାଣୁ ବ୍ୟାସିଲସ ଗୋଷ୍ଟିର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ । ଏଣୁ ଏହି ଶକ୍ତିହୀନ ଟୀକାର ଜୀବାଣୁକୁ କ୍ୟାଲମେଟ୍ ଗ୍ୟାରିନ୍ ବ୍ୟାସିଲସ (Bacillus of Calmette and Guerin or B.C.G.) କୁହାଗଲା । ଫ୍ରନ୍ସରେ ୧୯୨୧ ମସିହାରେ ଏହାର ପ୍ରୟୋଗ ପରେ ଏହା ପ୍ରସିଦ୍ଧି ଲାଭ କଲା ଓ ଦ୍ୟିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ପରେ ଆମେରିକା, ଇଂଲଣ୍ଡ ଓ ଜର୍ମାନୀରେ ପ୍ରୟୋଗ କରାହେଲା । 
୧୯୦୦ ଓ ୨୦୦୦ ଶତାବ୍ଦିରେ ଯକ୍ଷ୍ମା ସହରର ଗରିବ ଲୋକଙ୍କର ପ୍ରଧାନ ଜନ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସମସ୍ୟା ରୁପେ ଉଭା ହୋଇଥିଲା । ୧୮୧୫ ମସିହାରେ ଇଂଲଣ୍ଡରେ ଚାରି ଜଣରେ ଜଣେ ଖାଦ୍ୟ ଯୋଗୁ ମରୁ ଥିଲେ । ଫ୍ରାନ୍ସରେ ୧୯୧୮ ମସିହାରେ ପ୍ରତି ୬ ଜଣରେ ଜଣେ ଯକ୍ଷ୍ମା ଯୋଗୁ ମରୁଥିଲେ । ୧୮୮୦ ମସିହାରେ ଏହା ଗୋଟିଏ ଡିଆଁ ରୋଗ ବୋଲି ଜଣାପଡ଼ିବା ପରେ ଇଂଲଣ୍ଡରେ ଏହା ସୂଚୀକୃତ ରୋଗ (Notifiable Disease) ହିସାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଗଲା । ତା ପରେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଏଣେ ତେଣେ ଛେପ ଖଙ୍କାର ପକେଇବାକୁ ମନା କରାଗଲା । ଗରିବ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଜେଲ ସଦୃଶ ସାନାଟୋରିଅମରେ ରହିବାକୁ କୁହାଗଲା । ଧନୀମାନଙ୍କ ନିମନ୍ତେ ଅଲଗା ଉତ୍ତମ ସାନାଟୋରିଅମର ବନ୍ଦବୋସ୍ତ ଥିଲା । ମୁକ୍ତ ବାୟୁ ସେବନ, ଆଲୋକ ଆଦି ରୋଗୀମାନଙ୍କ ଦେହରେ ପ୍ରତିରୋଧ ସୃଷ୍ଟି କରିବାରେ ସକ୍ଷମ ହେଲା ଓ ଫଳ ସ୍ୱରୁପ ୫୦% ଲୋକ ୫ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଞ୍ଚି ପାରୁଥିଲେ ଓ ସମ ପରିମାଣ ଲୋକ ୫ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ମରି ଯାଉଥିଲେ ।(ସିର୍କା ୧୯୧୬) 
ୟୁରୋପରେ ଯକ୍ଷ୍ମା ରୋଗୀ ସଂଖ୍ୟା ୧୬୦୦ ଶତାବ୍ଦିରେ ବଢି ଚାଲିଲା । ୧୮୦୦ ମସିହା ବେଳକୁ ସମୁଦାୟ ମୃତ୍ୟୁ ସଂଖ୍ୟାର ୨୫% କେବଳ ଯକ୍ଷ୍ମା ରୋଗ ଯୋଗୁ ହେଉଥିଲା । ୧୯୧୩ ମସିହା ବେଳକୁ ବ୍ରିଟେନରେ କେବଳ ଯକ୍ଷ୍ମା ନିମନ୍ତେ ମେଡିକାଲ୍ ରିସର୍ଚ୍ଚ କାଉନସିଲ ଗଠନ କରାଗଲା । ୧୯୫୦ ମସିହା ସୁଦ୍ଧା ଉପଯୁକ୍ତ ଜନ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଶିକ୍ଷା ଯୋଗୁ ଉପଯୁକ୍ତ ଔଷଧ ଉଦ୍ଭାବନ ନ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁ ହାର ୯୦% କମିଗଲା । 
ଆଣ୍ଟିବାୟୋଟକର ବିକାଶ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ଗୁରୁତର ଫୁସଫୁସ ଯକ୍ଷ୍ମା ରୋଗୀମାନଙ୍କର ଫୁସଫୁସକୁ ଅପରେସନ୍ଦ୍ୱାରା କଣା କରି ସଙ୍କୁଚିତ (Pneumothorax Technique ) କରିଦେଇ ବିଶ୍ରାମ ଦେଉଥିଲେ । ଫଳତଃ ରୋଗ ଉପଶମ ହେଉଥିଲା । ଆଜିକାଲି ଅପରେଶନ କ୍ୱଚିତ ହେଉଛି । ଫୁସଫୁସରେ ଫାଙ୍କା ସ୍ଥାନ() ରହିଲେ ଅପରେଶନ କରି ତାହାକୁ ବନ୍ଦ କରିଦିଆଯାଉଛି । ଫଳରେ ଜୀବାଣୁ ରକ୍ତାରେ ଥିବା ଆଣ୍ଟିବାୟୋଟିକ ସଂସ୍ପର୍ଷରେ ଆସି ମରିଯାଉଛନ୍ତି । ଔଷଧ ପ୍ରତିରୋଧକାରୀ ଜୀବାଣୁ ସୃଷ୍ଟି ହେବା ପରେ ପୁନଶ୍ଚ ଡବ୍ଲ୍ୟୁ.ଏଚ.ଓ.ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ୍ ଏମର୍ଜେନ୍ସି ଘୋଷଣା କରା ହୋଇଛି । 

ଇତିହାସ
ସଚଳ(Active) ଯକ୍ଷ୍ମା
ରୋଗ ନିର୍ଣ୍ଣୟ
ପ୍ରବନ୍ଧ(Management)