ବୌଦ୍ଧ ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକ ପାହାଡ଼ର ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏବଂ ଏଗୁଡ଼ିକ ଖ୍ରୀ. ୬୩୦ରୁ ନେଇ ୭୦୦ ମଧ୍ୟରେ
କିମ୍ବା ଖ୍ରୀ. ୬୦୦ରୁ ନେଇ ୭୩୦ ମଧ୍ୟରେ ନିର୍ମିତ । ପ୍ରଥମେ ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଉଥିଲା ଯେ ଏଲୋରାର ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବୌଦ୍ଧ ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକ ସର୍ବପୁରାତନ । ଖ୍ରୀ. ୪୦୦ରୁ ୬୦୦ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ ସୋପାନରେ ଗୁମ୍ଫା କ୍ରମାଙ୍କ ୧-୫ ଓ ଖ୍ରୀ. ୬୫୦ରୁ ୭୫୦ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ସୋପାନରେ ଗୁମ୍ଫା କ୍ରମାଙ୍କ ୬-୧୨ ଖୋଦିତ ହୋଇଥିଲା । କିନ୍ତୁ ଆଧୁନିକ ଶୌଧ ଅନୁସାରେ ହିନ୍ଦୁ ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକ ବୌଦ୍ଧ ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିବା ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ । ସମୟ କ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ ଗୁମ୍ଫା ୬ ସର୍ବପୁରାତନ, ତାହା ପରେ କ୍ରମାନୁଯାୟୀ ୫, ୨, ୩, ୫ (ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗ), ୪, ୭, ୮, ୧୦, ୯ ଓ ସବୁଠାରୁ ଶେଷରେ ୧୧ (ଦୋ ତାଲ୍ – ଦ୍ୱିତଳ) ଓ ୧୨ (ତିନ୍ ତାଲ୍ – ତ୍ରିତଳ) ଖୋଦିତ ହୋଇଥିଲା ।
୧୨ଟି ବୌଦ୍ଧ ଗୁମ୍ଫା ମଧ୍ୟରୁ ୧୧ଟି ଗୁମ୍ଫାକୁ ବୌଦ୍ଧ ବିହାର ବା ମଠ କୁହାଯାଇପାରିବ ଯେଉଁଥିରେ ବଡ଼ ପ୍ରାର୍ଥନା ଗୃହ, ବହୁତଳ ଅଟ୍ଟାଳିକାମାନ ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଛି । ସେଥିରେ ବୌଦ୍ଧ ଭିକ୍ଷୁଙ୍କ ନିମନ୍ତେ ଆବାସ ସ୍ଥଳ, ଶୟନ କକ୍ଷ, ରୋଷଗୃହ ଓ ଅନ୍ୟ କୋଠରୀମାନ ପାହାଡ଼ ବକ୍ଷକୁ ଖୋଳି ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଛି । ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକରେ ଖୋଦିତ ପ୍ରସ୍ତର ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତିମାନ ଗୌତମ ବୁଦ୍ଧ, ବୋଧିସତ୍ତ୍ୱ ଓ ଅନ୍ୟ ସନ୍ଥମାନଙ୍କ ଉପରେ ପର୍ଯ୍ୟବେଶିତ । କିଛି ଗୁମ୍ଫାରେ ଶିଳା ସ୍ଥାପତ୍ୟର ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା କାଷ୍ଠ୍ୟ ନିର୍ମିତ ମୂର୍ତ୍ତିର ଭ୍ରମ ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ ।

ବୌଦ୍ଧ ସ୍ଥାପତ୍ୟ କଳା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଗୁମ୍ଫା ୫, ୧୦ ଓ ୧୨ ଗୁରୁତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ । ଏଲୋରାର ସବୁ ଗୁମ୍ଫା ମଧ୍ୟରେ ଗୁମ୍ଫା କ୍ରମାଙ୍କ ୫ର ଏକ ସ୍ୱାତନ୍ତ୍ର୍ୟ ରହିଛି । ଗୁମ୍ଫା ୫ର ମଧ୍ୟ ଭାଗରେ ଦୁଇଟି ସମାନ୍ତରାଳ ପ୍ରସ୍ତର ପିଣ୍ଡା (ବା ମେଜ) ଓ ଗୁମ୍ଫା ଶେଷ ଭାଗରେ ଏକ ବୁଦ୍ଧ ପ୍ରତିମା ରହିଛି । ଏଲୋରାର ଗୁମ୍ଫା କ୍ରମାଙ୍କ ୫ ଓ ମୁମ୍ବାଇର ସଞ୍ଜୟ ଗାନ୍ଧୀ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ନିକଟସ୍ଥ କୃଷ୍ଣଗିରିର (ବା କାହ୍ନେରି) ଗୁମ୍ଫା କ୍ରମାଙ୍କ ୧୧ର ନିର୍ମାଣ ଶୈଳୀ ଏକ ପ୍ରକାରର ଓ ଭାରତରେ କେବଳ ଏହି ଦୁଇଟି ବୁଦ୍ଧ ଗୁମ୍ଫାରେ ଏପରି ନିର୍ମାଣ ଶୈଳୀ ଅନୁସୃତ ହୋଇଛି । ଗୁମ୍ଫା କ୍ରମାଙ୍କ ୧ରୁ ୯ ବୌଦ୍ଧ ମଠ ବା ବିହାର ହୋଇଥିବା ସ୍ଥଳେ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ଗୁମ୍ଫା ଭାବେ ପରିଚିତ ଗୁମ୍ଫା କ୍ରମାଙ୍କ ୧୦ ଏକ ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରାର୍ଥନା କକ୍ଷ ।
ତିନି ମହଲା ବିଶିଷ୍ଟ ଗୁମ୍ଫା କ୍ରମାଙ୍କ ୧୧ ଓ ୧୨ରେ ମହାଯାନ ବୌଦ୍ଧ ପରମ୍ପରାର ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି, ବଜ୍ରଯାନ ବୌଦ୍ଧ ପରମ୍ପରାର ମଣ୍ଡଳ, ଦେବୀ ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି ଓ ବୋଧିସତ୍ତ୍ୱ ମୂର୍ତ୍ତିମାନ ସ୍ଥାନ ପାଇଛି । ଖ୍ରୀଷ୍ଟ ପର ଅଷ୍ଟମ ଶତାବ୍ଦୀ ପୂର୍ବରୁ ଦକ୍ଷିଣ ଏସିଆର ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମରେ ତାନ୍ତ୍ରିକ ଓ ବଜ୍ରଯାନ ମତବାଦର ଉନ୍ମେଷ ତଥା ବିକାଶର ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ପ୍ରମାଣ ।

କୈଳାସ ମନ୍ଦିର, ଗୁମ୍ଫା କ୍ରମାଙ୍କ ୧୬
ବୌଦ୍ଧ ଗୁମ୍ଫା ସମୂହ (୧-୧୨)
ଅନ୍ୟ ହିନ୍ଦୁ ଗୁମ୍ଫା ମନ୍ଦିର
ହିନ୍ଦୁ ଗୁମ୍ଫା ସମୂହ (୧୩-୨୯)