ଶେଖ (ଆରବୀୟ ଓ ପଞ୍ଜାବୀ: شيخ ), ହେଉଛି ଏକ ଆରବୀୟ ଶବ୍ଦ, ଯାହାର ଅର୍ଥ ଏକ ଜାତିରେ ଯେ ବଡ, ଭଗବାନ, ପୂଜ୍ୟ ବୟସ୍କ ବ୍ୟକ୍ତି କିମ୍ବା ମୁସଲିମ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟକ୍ତି ।ଦକ୍ଷିଣ ଏସିଆରେ ଏହା ମୁସଲିମ ପରିବାରମାନଙ୍କରେ ସମ୍ମାନଜନକ ଆଖ୍ୟା ହିସାବରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । ୭୧୩ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ଦକ୍ଷିଣ ଏସିଆରେ ମୁସଲିମ ଶାସନ ଆରମ୍ଭ ହେବା ପରେ, ମୁସଲିମ ପ୍ରବକ୍ତା, ଶାସକ, ସୈନ୍ୟ, ବ୍ୟବସାୟୀ, ନିର୍ମାତା, ଶିକ୍ଷକ, ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱବିତ, ଓ ସୁଫି ଭ୍ରମଣକାରୀ, ପୃଥିବୀର ଅନ୍ୟ ମୁସଲିମ ଅଞ୍ଚଳରୁ ଦକ୍ଷିଣ ଏସିଆର ମୁସଲିମ ଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଆସିଥିଲେ ଓ ସେଠାରେ ସ୍ଥାୟୀ ଭାବେ ବସବାସ କରିଥିଲେ ।

ଦକ୍ଷିଣ ଏସିଆରେ, ମୁସଲିମ ଆଗମନ ପରେ ପଞ୍ଜାବ ଅଞ୍ଚଳରେ କିଛି ଉଚ୍ଚ ଜାତି (ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟ) ମୁସଲିମ ଧର୍ମକୁ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଥିଲେ ଓ ଏହି ଆଖ୍ୟା ଧାରଣ କରିଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କୁ "ପଞ୍ଜାବୀ ଶେଖ" କୁହାଯାଉଥିଲା (ପଞ୍ଜାବୀରେ) پنجابی شيخ । ପଞ୍ଜାବୀ ଶେଖ ମୁଖ୍ୟତଃ ସହରବାସୀ ଓ କୃଷକ ଶ୍ରେଣୀର ନୁହଁ, ମାତ୍ର ପଶ୍ଚିମ ଜିଲ୍ଲାରେ କେତେକ ପରିବାର ନିଜ ଜମି ଚାଷ କରୁଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ପେଶା ଥିଲା ବ୍ୟବସାୟ ଓ ସାମାଜିକ କାର୍ଯ୍ୟ । ପଞ୍ଜାବରେ ସେମାନେ ଧରାବନ୍ଧା ଭାବେ ବ୍ୟବସାୟରେ ସୂକ୍ଷ୍ମଦର୍ଶିତା ଲାଭ କରିଥିଲେ । ବହୁ ରାଜପୁତ ବଂଶ ୧୨ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଇସଲାମକୁ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଥିଲେ ଓ ଆରବ ଶାସକ ବା ପିରଙ୍କଦ୍ୱାରା ଶେଖ ଆଖଜ୍ୟା ପାଇଥିଲେ । ଶେଖ ରାଜପୁତ ଇସଲାମ ଗ୍ରହଣ କରିବାରେ ସବୁଠାରୁ ପୁରୁଣା ରାଜପୁତ ଥିଲେ । ଅନ୍ୟ ଏକ ଉଦାହରଣ ଭାବେ ଖ୍ୱାଜା ଶେଖ, ତାଙ୍କର ଚିନିଓତିସ ପ୍ରଦେଶ ସହ ଓ କାନୁଙ୍ଗୋ ଶେଖ ଅନ୍ୟ ଦୁଇ ଜାତି ଭାବେ ଇସଲାମ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ।

୧୯୪୭ରେ ପାକିସ୍ତାନ ସ୍ୱାଧୀନତା ପାଇବା ପୂର୍ବରୁ, ଖତ୍ରୀମାନେ ପଞ୍ଜାବର ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳରେ ରହୁଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅଧିକାଂଶ ପଶ୍ଚିମ ଜିଲ୍ଲାରେ ରହୁଥିଲେ । ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଣୀର ଲୋକ ଯଥା: ଖତ୍ରୀ, ରାଜପୁତ, ଗୁଜ୍ଜର, ଗଖର, ପ୍ରଭୃତି; ଇସଲାମକୁ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଥିଲେ । ସିଦ୍ଦିକୀ ଶେଖ, କ୍ୟୁରେଶୀ ଶେଖ, ଆବାସୀ ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତିତ ମୁସଲିମମାନଙ୍କର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ । ସେମାନେ ପଞ୍ଜାବରେ ପଞ୍ଜାବୀ କହୁଥିବା ଶେଖ ଓ ସିନ୍ଧରେ ସିନ୍ଧୀ କହୁଥିବା ଶେଖ ଭାବେ ପରିଚିତ । ସିଦ୍ଦିକୀ ଶେଖ ଏବେ ନ୍ଧ୍ୟ ଉତ୍ତର ଭାରତ ବିଶେଷ ଭାବରେ ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶ, ହରିୟାଣା ଓ ବିହାର, ପଶ୍ଚିମ୍ବଙ୍ଗ, ହାଇଦ୍ରାବାଦର କିଛି ଅଞ୍ଚଳରେ ଦେଖାଯାଆନ୍ତି ।

ଇସମାଇଲି ଇସଲାମକୁ ଉଚ୍ଚ ଜାତି ପରିବର୍ତ୍ତନ ବେଳେ, ମୋହୟାଲ ସହ ସାରସ୍ୱତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶେଇଖ ଆଖ୍ୟା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ।

ଇସଲାମ ଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ସମସ୍ତ ମୁସଲିମ ରାଜପୁତଙ୍କୁ ଶେଖ" କୁହାଗଲା ଓ ମୋଗଲମାନଙ୍କ ପୂର୍ବଜଙ୍କ କଥା ଖିଲା ବେଳେ ଏହି ଜାତି କଥା ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ, ଯେପରି କି ଜାହିର ଉଦ୍ ଦିନ ବାବରଙ୍କ ପିତା । ସେମାନେ ରାଜକୀୟ ନାମ ଅନୁସାରେ ମୋଗଲ ନାମ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ, ମାତ୍ର ସେମାନେ ପ୍ରକୃତରେ ଶେଖ ଥିଲେ । ଏହି ନାମ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବର ଅଧୀନସ୍ଥ ରାଜ୍ୟର ରାଜାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆରବୀୟ ଭାଷାରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯୌଥିଲା ।

ସିଦ୍ଦିକି ଓ କ୍ୟୁରେଶୀ ଶେଖ
ବାହ୍ୟ ଲିଙ୍କ
ନାମ
କାନୁନ୍‌ଗୋ ଶେଖ