ಕೆಲವು ಸಮಾಜ ವಿಜ್ಞಾನಗಳಲ್ಲಿರುವ ಬಂಡವಾಳಶಾಹಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಮತ್ತು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಗಳು 19ನೇ ಶತಮಾನದ ಜರ್ಮನಿಯ ಸಮಾಜಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌ ವೇಬರ್‌ರಿಂದ ಪ್ರಭಾವಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದವು. ಉತ್ಪಾದನೆಗಿಂತಉತ್ಪನ್ನಗಳ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ವಿನಿಮಯ ಪ್ರಮಾಣವು ಬಂಡವಾಳಶಾಹಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮುಖ್ಯ ಲಕ್ಷಣ ಎಂದು ವೇಬರ್‌ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿದರು. ಹಿಂದಿನ ಆರ್ಥಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಬಂಡವಾಳಶಾಹಿ ಉದ್ಯಮಗಳು ಸಾಮಾಜಿಕ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಕಡೆಗೆ ಒಲವು ತೋರಿದ್ದವು.ಇದೇ ವೇಳೆಗೆ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಮತ್ತು ಉತ್ಪಾದಕತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿ ಉತ್ಪಾದನಾ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಸುಧಾರಣೆ'ಯನ್ನು ತರುವುದಾಗಿದೆ ಎಂದು ವೇಬರ್ ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟಿದ್ದರು. ವೇಬರ್‌ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರಾಥಮಿಕ-ಬಂಡವಾಳಶಾಹಿ ಅರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ, ಕೆಲಸಗಾರೆಂದರೆ ಸಂಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿರುವ ಯಜಮಾನ ಮತ್ತು ಕೆಲಸಗಾರ ಅಥವಾ ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿರುವ ಧಣಿ ಮತ್ತು ಕೆಲಸದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲೇ ವಾಸಿಸುವ ಒಕ್ಕಲಿಗನ ನಡುವಿನ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿರುವ ಕಾರ್ಮಿಕರು ಅಥವಾ ಕೆಲಸಗಾರರು.

ವೇಬರ್‌ ತಮ್ಮ "ದಿ ಪ್ರೋಟೆಸ್ಟೆಂಟ್‌ ಎತಿಕ್‌ ಆಂಡ್‌ ದಿ ಸ್ಪಿರಿಟ್‌ ಆಫ್‌ ಕ್ಯಾಪಿಟಲಿಸಮ್‌" ನಲ್ಲಿ (1904-1905) ಅಧುನಿಕ ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಬಂಡವಾಳಶಾಹಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಪ್ರಕಾರಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಧಾರ್ಮಿಕ ಅಂಶದ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಆರ್ಥಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಮೇಲೆ ಹೇಗೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿರುವುದಾಗಿ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ವೇಬರ್‌ ಪ್ರಕಾರ 'ಬಂಡವಾಳಶಾಹಿಯ ಸ್ಫೂರ್ತಿಯು' ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರಾಟೆಸ್ಟಂಟ್‌ ಧರ್ಮಗುರುಗಳ ದೈನಂದಿನ ಜೀವನದಿಂದ ಪ್ರೆರೇಪಿತ ಸಿದ್ಧಾಂತ. ಧಾರ್ಮಿಕ ನೀತಿಯಿಂದ ಬಂಡವಾಳ ಸಂಗ್ರಹಣೆಯ ಮತ್ತು ಹಾಗೇಯೆ ಬಂಡವಾಳದ ಮರುಹೂಡಿಕೆಯ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಇದು ಸೂಕ್ತವಾಗಿದ್ದು, ನಂತರ ಮಾರ್ಕ್ಸ್ ರಚಿಸಿದ "ಸ್ವಯಂ-ಸಂಗ್ರಹಿತ ಬಂಡವಾಳ"ದಂತೆ ಮಾರ್ಪಾಡಾಗುವುದು‌. ಇದನ್ನು ಪುಟ 22:29ಯಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ: “ಕಷ್ಟಪಟ್ಟು ತನ್ನ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವವನನ್ನು ನೀವು ನೋಡಿದ್ದೀರಾ? ಅವನು ಮುಂದೆ ರಾಜನ ಹಿಂದೆ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ” ಮತ್ತು ಕೋಲೋಸಿಯನ್ಸ್‌ 3:23ನಲ್ಲಿ "ದೇವರು ಮನುಷ್ಯರಿಗಿಂತ ಮಿಗಿಲಾಗಿರುವವರೆಗೆ ನೀನು ಏನೇ ಮಾಡಿದರೂ, ನಿನ್ನ ಆತ್ಮ ತೃಪ್ತಿಯಾಗುವಂತೆ ಮಾಡು." "ಪ್ರೋಟೆಸ್ಟೆಂಟ್‌ ಎಥಿಕ್‌" ನಲ್ಲಿ ವೇಬರ್‌ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ: “ಆಧುನಿಕ ಅರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಕಠಿಣ ಪರಿಶ್ರಮದೊಂದಿಗೆ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಉತ್ತಮ ಆದಾಯಗಳಿಸಿ” ಮತ್ತು "ಇತರ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಆಧುನಿಕ ಉತ್ತಮವಾದುದ್ದನ್ನು ದೇವರು ನಿಮಗೆ ತೋರಿಸಿದರೆ, (ಅದು ನಿಮಗೆ ಆತ್ಮತೃಪ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡಿದರೆ), ಒಂದು ವೇಳೆ ನೀವು ಅದನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದರೆ ಮತ್ತು ಅಧಿಕೃತ ಕಡಿಮೆ ಗಳಿಕೆಯ ಮಾರ್ಗ ಆರಿಸಿ, ನೀವು ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿ ಮುಗಿಸಿ ಮತ್ತು ದೇವರ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ನೀವು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿ ಮತ್ತು ದೇವರ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ಅಗತ್ಯ ಬಂದಾಗ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ,ಅವುಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ: ನೀವು ಶ್ರೀಮಂತಿಕೆ ಪಡೆಯಲು ಕಷ್ಟಪಟ್ಟು ದುಡಿಯ ಬೇಕು. ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಭೋಗಾಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಪಾಪಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ ಬಳಸಬಾರದು" (ಪು. 108).

ವೇಬರ್‌ನ ಪ್ರಕಾರ ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಬಂಡವಾಳಶಾಹಿಯು "ನಿಯಮಾನುಸಾರ ಕಾರ್ಮಿಕ ಮುಕ್ತ ಆಧುನಿಕ ತರ್ಕಬದ್ಧ ಸಂಸ್ಥೆ." "ನಿಯಮಾನುಸಾರ ಮುಕ್ತ" ಕಾರ್ಮಿಕ ಪರಿಕಲ್ಪನೆ ಎಂದರೆ ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ರ ಎರಡು ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳಂತೆ; ಕಾರ್ಮಿಕನು ಆಸ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಲು ಮುಕ್ತನಾಗಿದ್ದ. ಅದಲ್ಲದೇ ತನ್ನ ಕಾರ್ಮಿಕ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಮರು ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಹೊಂದಿದ್ದನು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ತನ್ನ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿತೊಡಗಿಕೊಳ್ಳುವ ಹಕ್ಕನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡವನು ಎಂದು ಉದಾಹರಿಸಬಹುದು. ಈ ಮೇಲಿನ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಈ ರೀತಿಯ ಪ್ರಕರಣಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದು. ವೇಬರ್‌ರ ಹೇಳಿದಂತೆ ಪಾಶ್ಟಿಮಾತ್ಯ ಬಂಡವಾಳಶಾಹಿ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಆಧುನಿಕ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಇದು ಹೇರಳವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.

"ಆಧುನಿಕ ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಬಂಡವಾಳಶಾಹಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಯಂತ್ರೋಪಕರಣಗಳ ಬಳಕೆಯಿಂದ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಏರಿಕೆ ಕಂಡಿತು. ಇದರಿಂದ ಜನರ ಆರ್ಥಿಕ ಅಭಿವೃದ್ದಿಯೊಂದಿಗೆ ಜೀವನ ಮಟ್ಟ ಸುಧಾರಣೆಯಾಗಿದೆ. ಆದರೂ ಬಂಡೆಗಲ್ಲು ಸುಟ್ಟುಒಂದು ಟನ್ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲಾಗಲು ನೂರಾರು ವರ್ಷಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ, ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಲು ಅಷ್ಟೇ ಸಮಯ ಬೇಕಾಗಬಹುದು" ಎಂದು ವೇಬರ್‌ ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಪು. 123). ವೇಬರ್‌ ಬಂಡವಾಳಶಾಹಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಕುರಿತಾದ "ಸ್ಫೂರ್ತಿರಹಿತ ಪರಿಣಿತರು, ಹೃದಯ ವಿಲ್ಲದ ಮಾನವಜೀವಿಗಳು" ಟೀಕೆಯಲ್ಲಿ ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೂಲ ಸುಧಾರಣೆಯ "ಉತ್ಸಾಹ"ವು ತನ್ನ ಜೀವಕಳೆ ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದೆ ಎಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟರು.

ಆದಾಯ
ಏಕಸ್ವಾಮ್ಯತೆ ತತ್ವ
ವೇಬರ್‌ನ ರಾಜಕೀಯ ಸಮಾಜಶಾಸ್ತ್ರ
ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳು