ಜರ್ಮನಿಯವರು ತಾವಾಗಿಯೇ ಸ್ಟಾಲಿನ್‌ಗ್ರಾಡ್ ಪ್ರದೇಶದ ಹೊರವಲಯಯದಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಹೋದರು. ಜನವರಿ 16 1943ರಂದು ಪಿಟೊಮ್ನಿಕ್ ವಾಯುನೆಲೆ ಮತ್ತು ಜನವರಿ 25, ಅಥವಾ ಜನವರಿ 21/22ರ ರಾತ್ರಿ ಗುಮ್ರಾಕ್ ವಾಯುನೆಲೆಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿತು, ಇದರಿಂದಾಗಿ ವಾಯುಮಾರ್ಗದ ಸರಬರಾಜುಗಳು ಹಾಗೂ ಗಾಯಾಳುಗಳನ್ನು ಸಾಗಿಸುವುದು ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು. ಸ್ಟ್ಯಾಲಿನ್ಗ್ರಾಡ್‌ಸ್ಕಾಜಾದಲ್ಲಿನ ವಾಯುನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಸೇವೆ ಒದಗಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಮೂರನೆಯ ಮತ್ತು ಕೊನೆಯ ರನ್‌ವೇಯಲ್ಲಿ ಜನವರಿ 22–23 ರಂದು ಇಳಿಯುವ ಮತ್ತು ನಿರ್ಗಮಿಸುವುದು ಕೊನೆಯಾಯಿತು. ಯುದ್ಧ ಮುಗಿಯುವ ವರೆಗೂ ನಿರಂತರವಾದ ಯುದ್ಧಸಾಮಗ್ರಿಗಳು ಹಾಗೂ ಆಹಾರ ಎಸೆಯುವುದನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಜನವರಿ 23ರ ಬೆಳಿಗ್ಗೆಯಿಂದ ಯಾವುದೇ ವಿಮಾನಗಳು ಇಳಿದಿಲ್ಲ ಎಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ.

ಜರ್ಮನ್ನರು ಈಗ ಹಸಿವೆಯಿಂದ ಕಷ್ಟಪಡುವುದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೇ ಅವರು ಯುದ್ಧ ಸಾಮಾಗ್ರಿಗಳಿಂದ ವಿಮುಖರಾಗುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ ಜರ್ಮನ್ನರು ತಮ್ಮ ಮೊಂಡುತನದಿಂದ ಸೋವಿಯತ್ ಅನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು ಅದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಅವರು ಬಲವಾಗಿ ನಂಬಿದ್ದರು ಯಾರು ಶರಣಾಗುತ್ತಾರೊ ಅವರಿಗೆ ಸೋವಿಯತ್ ಮರಣದಂಡನೆಯನ್ನು ವಿಧಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು. ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಅದೇ ಸ್ವಪ್ರೇರಿತರಾಗಿ ಸೋವಿಯತ್ ಜನರು ಜರ್ಮನ್ನರಿಗಾಗಿ ಧನಿ ಎತ್ತಿದ್ದರು ಅವರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ಹುಸಿ ನಂಬಿಕೆಗೆಳಿರಲಿಲ್ಲ ಹಾಗೆಯೆ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ವಿಧಿಯ ಯಾವುದೇ ಭ್ರಮೆಯು ಇರಲಿಲ್ಲ. ಸೋವಿಯತ್ ಮೊದಲಿಗೆ ಜರ್ಮನ್ ಸೈನಿಕರ ದಾಳಿಯಿಂದ ಮತ್ತು ಸೈನ್ಯ ಬಲಪಡಿಸುವ ನಿಟ್ಟಿನಿಂದ ನಡೆಸಿದ ಕಾರ್ಯವೈಕರಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಆಶ್ಚರ್ಯ ಚಕಿತವಾಗಿತ್ತು. ಸ್ಟಾಲಿನ್‌ಗ್ರಾಡ್‌ನಿಂದ ನಗರದಲ್ಲಿನ ಕದನವು ಮತ್ತೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು ಆದರೆ ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸೋವಿಯತ್‌ನ ವಾಯುಪಡೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿಕ್ಕಿತು. ಅವರು ಕಾರ್ಖಾನೆಯುಕ್ತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ತ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಹಾಗೆಯೆ ಸೋವಿಯತ್ ಬಹುತೇಕ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿತ್ತು ಅಂತೆಯೆ ತಮ್ಮ ಉಗ್ರತ್ವವನ್ನು ತಿಂಗಳ ಹಿಂದೆಯಷ್ಟೆ ತೊರಿಸಿದ್ದರು. ಜರ್ಮನ್ನರು ಬಾಂಬ್ ದಾಳಿಯಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ತಮ್ಮ ಕಿಟಕಿಗಳಿಗೆ ವೈರ್ ನೆಟ್‌ಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾರಂಭಿಸಿದರು. ಇದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಸೋವಿಯತ್ ರಷ್ಯ ಮೀನಿನ ಗಾಳಗಳನ್ನು (ಕೊಕ್ಕೆ) ಮುಂಭಾಗಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟಿ ಅದನ್ನು ಎಸೆದಾಗ ಕಂಪನದಿಂದ ಆ ಕೊಕ್ಕೆ ಹಿಂದುಳಿಯುವಂತೆ ಉಪಾಯ ಹೂಡಿತ್ತು. ಈಗ ನಗರದಲ್ಲಿ ಜರ್ಮನ್ನರಿಗೆ ಉಪಯುಕ್ತವಾಗುವಂಥಹ ಯಾವುದೇ ಯುದ್ಧ ಟ್ಯಾಂಕ್‌ಗಳಿಲ್ಲ. ಆ ಟ್ಯಾಂಕುಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಸ್ಥಿರ ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವಂತೆ ಇವೆ. ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಬೀಡುಬಿಟ್ಟಿದ್ದ ಯುದ್ಧಟ್ಯಾಂಕ್‌ಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಹಾಗೂ ಅಲ್ಲಿನ ನಿರ್ಬಂಧ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಸೋವಿಯತ್ ಹೆಚ್ಚು ತಲೆ ಕೆಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ಸೋವಿಯತ್‌ನ ರಾಯಭಾರಿ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದ್ದ ಮೇಜರ್ ಅಲೆಗ್ಸಾಂಡರ್ ಸ್ಮೈಸ್ಲೊ, ಕ್ಯಾಪ್ಟನ್ ನಿಕೊಲಯ್ ಡ್ಯಟ್ಲೆಂಕೊ ಹಾಗೂ ಒಬ್ಬ ಕಹಲೆ ಊದುವವ ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಒಂದು ಮಹತ್ತರ ಅವಕಾಶವನ್ನು ನಿಡುತ್ತಾನೆ ಅದೆಂದರೆ 24ಘಂಟೆಗಳ ಒಳಗಾಗಿ ಸೇನೆಗೆ ವಶವಾದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಒತ್ತೆಯಾಲುಗಳ ಹಿತ ರಕ್ಷಣೆ, ತಮ್ಮ ಸ್ವತ್ತುಗಳನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಳುವ,ಎಂದಿನಂತೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಊಟದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಹಾಗೂ ಇಶ್ಚಿಸಿದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ನಂತರ ಯಾವೂದೇ ರಾಷ್ಟಗಳಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಿಕೊಡುವ ಭರವಸೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಇದನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿದ ಪೌಲಸ್ ಕೊನೆಯದಾಗಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಅಣಿಯಾಗುವುದೊ ಅಥವಾ ತನ್ನ ಮನುಷ್ಯನ ಅವನತಿಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗುವುದೊ ಎಂಬ ಗೊಂದಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು.

30ರ ಜನವರಿ 1943ರ ವೇಳೆಗೆ ಹಿಟ್ಲರ್ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಬಂದು 10 ನೇ ವರ್ಷದ ಸಂಭ್ರಮದಾಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಪೌಲಸ್ ಅನ್ನು "ಜನರಲ್ ಫೀಲ್ಡ್ ಮಾರ್ಶಲ್ " ಆಗಿ ನೇಮಿಸಿದನು ಪ್ರಾಸಂಗಿಕವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಿದ ಹಿಟ್ಲರ್ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೂ ಯಾವುದೇ ಜರ್ಮನ್ ಫೀಲ್ಡ್ ಮಾರ್ಷಲ್ ಕೈದಿಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ ಹಾಗೆ ಪೌಲಸ್ ತನ್ನ ಜಿವನವನ್ನೆ ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಮೀಸಲಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆಂದು ಹೇಳಿದನು. ಅದೇನೆ ಇದ್ದರು ಸೋವಿಯತ್ ರಷ್ಯ ಪೌಲಸ್‌ನ ಮುಖ್ಯ ಕಛೇರಿಯಾದ ಪಾಲು ಕಟ್ಟಡ ಗಮ್ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಿದ ಮಾರನೆಯ ದಿನ ಪೌಲಸ್ ಸೆರೆಯಾದನು ಅಳಿದುಳಿದ ಅಕ್ಷ ದಳಗಳು ಸ್ಟಾಲಿನ್‌ಗ್ರಾಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಫೆಬ್ರವರಿ 2ರಂದು ವಶವಾದವು ಅಂತೆಯೆ ಸುಸ್ತಾಗಿದ್ದ, ತುಂಬ ಹಸಿದಿದ್ದ, 19ಸಾವಿರ ಒತ್ತೆಯಾಲುಗಳು, 3,000 ರೊಮೇನಿಯನ್ಸ್, 20ನೇ ಕಾಲಾಲುದಳ, 1ನೇ ಅಶ್ವದಳ,ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ದಳಗಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೆಕಿಸಲಾಯಿತು. ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಸೋವಿಯತ್ ರಷ್ಯ ಸಂತೋಷದಲ್ಲಿ ತೇಲಿತು ಕಾರಣ 22ಜನರಲ್‌ಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಒತ್ತೆಯಾಳುಗಳನ್ನಾಗಿ ಸೆರೆಹಿಡಿತ್ತು. ಕುಪಿತನಾಗಿದ್ದ ಹಿಟ್ಲರ್ ನಂಬಿಕೆಯಿಂದ ಹೇಳಿದ್ದ ಪೌಲಸ್ ತನ್ನ ಮಾನಸಿಕ ಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ನಿಶ್ಚಿಂತೆಯಿಂದಿರಲು ಹೇಳಿದ್ದನು ಆದರೆ ಪೌಲಸ್ ಮಾಸ್ಕೋ‌ಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದ್ದನು.

ಜರ್ಮನ್ ಸರ್ಕಾರ 1943ರ ಜನವರಿಯವರೆಗೆ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಈ ವಿಪತ್ತನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿರಲಿಲ್ಲ. ಸ್ಟಾಲಿನ್‌ಗ್ರಾಡ್‌ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ನಾಜಿಗಳ ಸರ್ಕಾರ ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೋತಿದ್ದನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಆದರೆ ಜರ್ಮನಿಗೆ ಇದು ಮೊದಲ ಸೋಲೆನೂ ಆಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಸೋವಿಯತ್ ರಷ್ಯವು ಭಾಗಶಃ ಅಧಿಕ ಪ್ರಮಾಣದ ಸಾವು ನೋವುಗಳಿಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿತ್ತು ಅಂತೆಯೆ ಅಭೂತ ಪೂರ್ವ ಗೆಲುವು ಸಾಧಿಸಿತ್ತು. ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಜರ್ಮನಿ ಕಂಡದ್ದಕ್ಕಿಂತ 3ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಾವು ನೋವುಗಳನ್ನು ರಷ್ಯ ಅನುಭವಿಸಿತು. 31ರ ಜನವರಿ ಜರ್ಮನ್ ರಾಜ್ಯ ರೇಡಿಯೊ ತನ್ನ ಸಂಬರ್ ಅಡಗಿಒ ಮೂವ್‌ಮೆಂಟ್ ಅನ್ಟೊನ್ ಬೃಕ್ನೆರ್ ರ ಸ್ವರ ಮೇಳವನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸಿ ಸ್ಟಾಲಿನ್‌ಗ್ರಾಡ್‌ನ ಸೋಲಿನ ಬಗ್ಗೆ ಬಿತ್ತರಿಸಿತ್ತು.

18ನೇ ಫೆಬ್ರವರಿ ಪ್ರಚಾರ ಮತ್ತು ಪ್ರಸಾರ ಮಂತ್ರಿ ಜೋಸೆಫ್ ಗೊಎಬ್ಬೆಲ್ಸ್ ತನ್ನ ಮಹತ್ವದ ಭಾಷಣದಲ್ಲಿ ಜರ್ಮನ್ ನಾಗರಿಕರನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಫಲಿತಾಂಶವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಮತ್ತು ತನ್ನ ರಾಷ್ಟ್ರದ ಬಹುಸಂಖ್ಯಿತರನ್ನು ಈ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಲ್ಲುವಂತೆ ಸ್ಪೋರ್ಟ್ಪಲಸ್ಟ್ ಭಾಷಣವನ್ನು ಬರ್ಲಿನ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದನು.

ಜರ್ಮನ್ ಸಾಕ್ಷಚಿತ್ರ "ಸ್ಟಾಲಿನ್‌ಗ್ರಾಡ್‌ " ಪ್ರಕಾರ 11.000ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಸೈನಿಕರು ಸಾಯುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಿಂತ ಸೋವಿಯತ್ ಯುದ್ಧ ಕೈದಿಗಳಾಗಿ ಸ್ವಲ್ಪ ದಿನ ಜೀವ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದೆ ಒಳ್ಳೆಯದೆಂದು ಸೋವಿಯತ್ ಸೈನಿಕರಿಗೆ ಶರಣಾದರು. ಅವರು ಸೆರೆಮನೆಯಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸುವುದನ್ನು ಮತ್ತು ಕೊಳಕನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿದರು. ಸೋವಿಯತ್ ಗುಪ್ತಚರ ವರದಿಯೊಂದರ ಸಾಕ್ಷ ಚಿತ್ರವೊಂದರಂತೆ 2418ರಷ್ಟು ಸೈನಿಕರು ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮೃತಪಟ್ಟರೆ ಸುಮಾರು 8646 ಸೈನಿಕರು ಬಂಧನಕ್ಕೊಳಗಾದರು.

ಸ್ಟಾಲಿನ್‌ಗ್ರಾಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಒತ್ತೆಯಾಳಾದ ಸುಮಾರು 91ಸಾವಿರದಷ್ಟು ಜರ್ಮನ್ ಸೈನಿಕರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ 5000ದಷ್ಟು ಸೈನಿಕರಷ್ಟೆ ವಾಪಸ್ಸಾದರು. ಮೊದಲೆ ಬೇನೆಯಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿದ್ದ ಯುದ್ಧ ಕೈದಿಗಳು ಹಸಿವು, ಮತ್ತು ಅಗತ್ಯ ವೈಧ್ಯಕೀಯ ಕೊರತೆಯಿಂದಾಗಿ ಬಳಲುತ್ತಿದ್ದ ಬಹುತೇಕರನ್ನು ಸೋವಿಯತ್ ಕಾರ್ಮಿಕ ಕ್ಯಾಂಪ್‌ಗಳಿಗೆ ಸಾಗಿಸಲಾಯಿತು ಆದರೆ ಅವರಲ್ಲಿ ಬಹುತೇಕ ಮಂದಿ ಚಲಿ,(ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ವಿಷಮಶೀತ ಜ್ವರ) ಅತಿಯಾದ ಕೆಲಸದೊತ್ತಡ, ಪೌಷ್ಠಿಕ ಆಹಾರಗಳ ಕೊರತೆಯಿಂದಾಗಿ,ಅಮಾನುಷ ವರ್ತನೆಯಿಂದಾಗಿ ಸಾವಿಗೀಡಾಗಿದ್ದರು. ಕೆಲವರನ್ನು ನಗರಗಳ ಪುನಶ್ಚೇತನಕ್ಕಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಮಾರ್ಚ್ 1943ರಲ್ಲಿ 40000 ಟ್ಯ್‌ಫುಸ್(ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ ರೋಗ) ಕ್ಕೆ ಜರ್ಮನ್ನರು ಸಾಮೊಹಿಕವಾಗಿ ಬಲಿಪಶುಗಳಾದರು. ಕೆಲವೇ ಕೆಲವು ಮೇಲ್ದರ್ಜೆಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಮಾಸ್ಕೊ‌ವನ್ನು ಪ್ರಚಾರಕ್ಕಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡರು ಅಲ್ಲದೆ ಕೆಲವರು ಸ್ವತಂತ್ರ ಜರ್ಮನಿಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಮಿತಿಯ ಸದಸ್ಯರಾಗಿ ಸೇರಿಕೊಂಡರು. ಪೌಲಸ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಕೆಲವರು ಹಿಟ್ಲರ್ ವಿರುದ್ಧ ಹೇಳಿಕೆಗಳನ್ನು ಜರ್ಮನ್ ಸೈನಿಕರಿಗೆ ನೀಡಿದರು ಪೌಲಸ್ 1952ರವರೆಗೆ ಸೋವಿಯತ್ ಒಕ್ಕೂಟದಲ್ಲಿದ್ದನು, ನಂತರದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಹಳೆಯ ದಿನಗಳಾನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತ ಸ್ಟಾಲಿನ್‌ಗ್ರಾಡ್‌ನ ತನ್ನ ನಿಲುವನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಪಶ್ಚಿಮ ಜರ್ಮನಿಯ ಡ್ರೆಸ್ಡೆನ್‌ಗೆ ತೆರಳಿದನು, ಕಮ್ಯುನಿಸಮ್‌ನ ಬಗ್ಗೆ ಒಲವು ತೋರಿದ್ದ ಆತ ಯುರೋಪ್‌ನ ಕಳೆದ ಯುದ್ಧದ ಮೆಲುಕು ಹಾಕಿದ್ದನು. ಜನರಲ್ ವಾಲ್ಟರ್ ವಾನ್‌ ಸೆಯ್ಡ್‌ಲಿಟ್ಜ್-ಕುರ್ಜ್‌ಬಚ್ ಸ್ಟಾಲಿನ್‌ಗ್ರಾಡ್‌ನಿಂದ ಹಿಟ್ಲರ್‌ವಿರುದ್ಧದ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕರೆಸಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ನಿವೇದಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಆದರೆ ಸೋವಿಯತ್ ಇದಕ್ಕೆ ಸೊಪ್ಪು ಹಾಕುವುದಿಲ್ಲ. 1955ರ ವರೆಗೂ ಅಂದರೆ ಕೊನ್ರಡ್ ಅಡೆನಎರ್ ರ ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್‌ ಪಕ್ಷದ ನೀತಿ ಸಮಿತಿಯ ರೂಪಿತದ ವರೆಗೂ ಬದುಕುಳಿದಿದ್ದ ಯುದ್ಧಕೈದಿಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ತಾಯ್ನಾಡಿಗೆ ಮರಳಿಸಿರಲಿಲ್ಲ.

ಸೋವಿಯತ್‌ನ ಗೆಲುವು
ಜನಪ್ರಿಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ
ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭ
ಯುರೇನಸ್‌ ಕಾರ್ಯತಂತ್ರಕ್ಕೂ ಮೊದಲೇ ಬಳಲಿದ ಜರ್ಮನ್