ಶೂನ್ಯತ್ವ, ಅಥವಾ "ಶೂನ್ಯಸ್ಥಿತಿ"ಯ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿ ಬೌದ್ಧಮತೀಯ ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದೆಡೆಗಿನ ನಾಗಾರ್ಜುನನ ಪ್ರಮುಖ ಕೊಡುಗೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಈ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ಸರ್ವಸ್ತಿವಾದ ಮತ್ತು ಸೌತ್ರಾಂತಿಕಾಗಳ (ಮಹಾಯಾನ ಪಂಥದ್ದಲ್ಲದ ಅಪ್ರಚಲಿತ ಪಂಥಗಳು) ತತ್ತ್ವಮೀಮಾಂಸೆಯನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಲು ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ಬೌದ್ಧಮತೀಯ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳನ್ನು, ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ ಅನಾತ್ಮನ್‌ (ತಾನು ಎಂಬುದಿಲ್ಲದ) ಮತ್ತು ಪ್ರತೀತ್ಯಸಮುತ್ಪಾದಗಳನ್ನು (ಪರಾವಲಂಬಿ ಉಪಕ್ರಮ) ಒಗ್ಗೂಡಿಸುತ್ತದೆ. ಆರಂಭಿಕ ಪಠ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧನಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿ ಇರುವಂತೆ, ನಾಗಾರ್ಜುನನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಇದು ಕೇವಲ "ನಿಸ್ವಾರ್ಥದಿಂದಿರುವ" ಅಥವಾ ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿಲ್ಲದ ಚೇತನಾತ್ಮಕ ಜೀವಿಗಳು ಅಂತಲ್ಲ; ಎಲ್ಲಾ ಅನುಭವವೇದ್ಯ ಸಂಗತಿಗಳೂ ಯಾವುದೇ ಸ್ವಭಾವವಿಲ್ಲದೆಯೇ ಇದ್ದು, ಅಕ್ಷರಶಃ "ಸ್ವಂತ-ಇರುವಿಕೆ" ಅಥವಾ "ಸ್ವಯಂ-ಸ್ವಭಾವ"ದ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ, ಮತ್ತು ತನ್ಮೂಲಕ ಆಧಾರವಾಗಿರುವ ಯಾವುದೇ ಸಾರವಿಲ್ಲದೆ ಇರುತ್ತವೆ; ಅವು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವುದರ "ಶೂನ್ಯ" ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿರುತ್ತವೆ; ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ, ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚಲಾವಣೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಸ್ವಭಾವದ ಅಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳು, ಆರಂಭಿಕ ಬೌದ್ಧಮತದ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ನಿರಾಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು. ಇದು ಹೀಗಾಗಲು ಕಾರಣವೇನೆಂದರೆ, ಎಲ್ಲಾ ವಸ್ತುಗಳೂ ಪರಾವಲಂಬಿಗಳಾಗಿಯೇ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆಯೇ ಹೊರತು, ತಮ್ಮ ಸ್ವಂತ ಶಕ್ತಿಯಿಂದಲ್ಲ. ಅಂದರೆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿಸುವ ಮೂಲಕ ತಮ್ಮ ಆಗಮನವು ಇರುವಿಕೆಗೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಅಸ್ತಿತ್ವದೊಳಗೆ ತಲುಪಲು ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ.
ಎರಡು-ಸತ್ಯಗಳ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ನಾಗಾರ್ಜುನನು ನಿಮಿತ್ತನಾಗಿದ್ದ. ಬೌದ್ಧಮತೀಯ ಬೋಧನೆಯಲ್ಲಿ ಸತ್ಯದ ಎರಡು ಮಟ್ಟಗಳು ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದ್ದವು ಎಂಬುದನ್ನು ಇದು ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತದೆ. ಒಂದನೆಯದು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ (ಅಂತಿಮವಾಗಿ) ನಿಜವಾಗಿರುವಂಥದ್ದಾದರೆ, ಎರಡನೆಯದು ಕೇವಲ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಅಥವಾ ಸಾಧನವಾಗಿ ನಿಜವಾಗಿರುವಂಥಾದ್ದಾಗಿದೆ. ನಂತರದ ಮಹಾಯಾನ ಪಂಥದ ಬರವಣಿಗೆಗಳಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು "ಉಪಾಯ" ಎಂದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ. ನೀತಾರ್ಥ (ಸ್ಪಷ್ಟ) ಮತ್ತು ನೇಯಾರ್ಥ (ಅಸ್ಪಷ್ಟ) ಎಂಬ ಪದಗಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸುವ ಕಚ್ಚಾಯನಗೊತ್ತ ಸುತ್ತದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದಿರುವ ಈ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಒಂದು ಆರಂಭಿಕ ರೂಪಾಂತರದ ಮೇಲೆ ನಾಗಾರ್ಜುನ ತನ್ನ ಸಮರ್ಥನೆಯನ್ನು ಮಂಡಿಸಿದ -

... (ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ನಿಜವಾಗಿರುವುದು) ಮತ್ತು ಪರಮಾರ್ಥ (ಅಂತಿಮವಾಗಿ ನಿಜವಾಗಿರುವುದು) ಬೋಧನೆಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ನಾಗಾರ್ಜುನನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನಾದರೂ, ಪರಮಾರ್ಥದ ಬೋಧನೆಗಳ ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸೇರುವ ಕಲ್ಪನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿರುವ ಯಾವುದೇ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳನ್ನು ಎಂದೂ ಅವನು ಘೋಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನ ಪ್ರಕಾರ ಶೂನ್ಯತ್ವ ಕೂಡಾ ಶೂನ್ಯತ್ವವೇ; ಶೂನ್ಯಸ್ಥಿತಿಯೂ ಸಹ ಶೂನ್ಯವೇ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ,

ತಾರ್ಕಿಕ ಪ್ರತಿಪಾದನೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಅವನ ತೇತ್ರಾಲೆಮ್ಮಾ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಇದು ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು: 

ಸಾಪೇಕ್ಷತೆಯ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯನ್ನೂ ಸಹ ನಾಗಾರ್ಜುನ ಕಲಿಸಿದ; ಅವನ ರತ್ನಾವಳಿ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಇದಕ್ಕೊಂದು ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ಅವನು ನೀಡುತ್ತಾ, ದೀರ್ಘತೆಯ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಮಾತ್ರವೇ ಅಲ್ಪತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇತರ ವಸ್ತುಗಳು ಅಥವಾ ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಕಲ್ಪಿಸುವುದರಿಂದ ಮಾತ್ರವೇ, ಅದರಲ್ಲೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವೈದೃಶ್ಯ ದರ್ಶನದ ಮೂಲಕ ಒಂದು ವಸ್ತು ಅಥವಾ ವಿಷಯದ ನಿರ್ಣಯ ಸಾಧ್ಯ. "ಅಲ್ಪತೆ" ಮತ್ತು "ದೀರ್ಘತೆ"ಯ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧವು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸ್ವರೂಪದ (ಸ್ವಭಾವ) ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಅವನ ಸಮರ್ಥನೆಯಾಗಿತ್ತು. ಪಾಲಿ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿನ ನಿಕಾಯಗಳು ಮತ್ತು ಚೀನೀ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿನ ಆಗಮಗಳಲ್ಲೂ ಈ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ಕಂಡುಬಂದಿದ್ದು, ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಪೇಕ್ಷತೆಯ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ಇದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ: "ಬೆಳಕಿನ ಮೂಲ ಅಂಶ ಯಾವುದು ಎಂಬುದು... ಕತ್ತಲೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ (ಅದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧವಾಗಿರುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ) ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ನೋಡಲಾಗುತ್ತದೆ; ಒಳ್ಳೆಯತನದ ಮೂಲ ಅಂಶ ಯಾವುದು ಎಂಬುದನ್ನು ಕೆಟ್ಟದರ ಕಾರಣದಿಂದ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ನೋಡಲಾಗುತ್ತದೆ; ಸ್ಥಳಾವಕಾಶದ ಮೂಲ ಅಂಶ ಯಾವುದು ಎಂಬುದನ್ನು ಸ್ವರೂಪದ ಕಾರಣದಿಂದ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ನೋಡಲಾಗುತ್ತದೆ."

ನಾಗಾರ್ಜುನನ ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ಕುರಿತಾದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾಹಿತಿಗೆ, ನೋಡಿ: ಮೂಲಮಧ್ಯಮಕಕಾರಿಕಾ.

ಆಯುರ್ವೇದೀಯ ವೈದ್ಯನಾಗಿ ನಾಗಾರ್ಜುನ 

ನಾಗಾರ್ಜುನನು ಆಯುರ್ವೇದದ, ಅಥವಾ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಭಾರತೀಯ ಆಯುರ್ವೇದೀಯ ಔಷಧಿಯ ಓರ್ವ ಚಿಕಿತ್ಸಕನೂ ಆಗಿದ್ದ. ಸುಶ್ರುತ ಸಂಹಿತ (ಇದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಆತ ಪರಿಷ್ಕೃತ ಆವೃತ್ತಿಯ ಸಂಗ್ರಹಣಕಾರನಾಗಿದ್ದ) ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯ ಸಂಸ್ಕೃತ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಪ್ರಕರಣ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ಇದು ಮೊದಲಬಾರಿಗೆ ವಿವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ರಕ್ತಪರಿಚಲನಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಹಾಗೂ ರಕ್ತ ಅಂಗಾಂಶದ (ಇದನ್ನು ಅವನು ರಕ್ತ ಧಾತು ಎಂಬುದಾಗಿ ಅಪೂರ್ವವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾನೆ) ಕುರಿತಾಗಿ ಅವನು ನೀಡಿರುವ ವಿವರಣೆಗಳು ಹಾಗೂ ಅವನಿಗೆ "ರಸವಿದ್ಯೆಯ ಪಿತಾಮಹ" ಎಂಬ ಬಿರುದನ್ನು ತಂದುಕೊಟ್ಟ, "ಭಸ್ಮಗಳು" ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸಂಸ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಖನಿಜಗಳ ಚಿಕಿತ್ಸಕ ಮೌಲ್ಯದ ಕುರಿತಾದ ಅವನ ಪಥನಿರ್ಮಾಣದ ಕಾರ್ಯ ಇವೇ ಮೊದಲಾದ ಅವನ ಬಹಳಷ್ಟು ಅನನ್ಯ ಆವಿಷ್ಕಾರಗಳು ಫ್ರಾಂಕ್‌ ಜಾನ್‌ ನಿನಿವಗ್ಗಿ ಎಂಬಾತ ಬರೆದಿರುವ ಕೃತಿಯೊಂದರಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ:"ಆಯುರ್ವೇದ: ಎ ಕಾಂಪ್ರಹೆನ್ಸಿವ್‌ ಗೈಡ್‌ ಟು ಟ್ರೆಡಿಷನಲ್‌ ಇಂಡಿಯನ್‌ ಮೆಡಿಸಿನ್‌ ಫಾರ್‌ ದಿ ವೆಸ್ಟ್‌" , ಪುಟ 23. (ಪ್ರೇಗರ್‌/ಗ್ರೀನ್‌ವುಡ್‌ ಪ್ರೆಸ್‌, 2008). ISBN 978-0-313-34837-2.

ಮೂರ್ತಿಚಿತ್ರಣ
ತತ್ವಜ್ಞಾನ
ಬರಹಗಳು
ಇತಿಹಾಸ