ಭಾರತದ ಮಧ್ಯಕಾಲಿಕ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣ-ಕೇಂದ್ರಿತ"ಸ್ವಯಂ ಭಗವಾನ್" ಆರಾಧನೆಯನ್ನು ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು, ಆದರೆ ಇದಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದ ಕೆಲವು ಪುರಾವೆಗಳೂ ದೊರೆತಿವೆ.
ಆ ಕಾಲಗಳಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣನ ಮೂರ್ತಿಗಳನ್ನು ಅನೇಕ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಪೂಜೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.
ಕರ್ಟಿಯಸ್ ರವರ ಹೇಳಿಕೆಯನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತಾ, ಡಾ.ಡಿ.ಸಿ. ಸರ್ಕಾರ್ ರವರು ಹರಾಕಲ್ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು( ಸರ್ಕಾರ್ ಪ್ರಕಾರ ವಾಸುದೇವ- ಕೃಷ್ಣ ) ಪೌರವನ ಸೈನಿಕರು ತಮ್ಮ ಮುಂದೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಿದ್ದರು, ಇದು ಅಲೆಗ್ಸಾಂಡರ್ ನ ನೇತೃತ್ವದ ಗ್ರೀಕರ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿತ್ತು ("ಭಾರತದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆ" , vol.
4. ಪು. 115) ಮಥುರಾ ವಸ್ತು ಸಂಗ್ರಹಾಲಯದಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೇ ಶತಮಾನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಸುದೇವನು ಬಾಲಕನಾದ ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ತನ್ನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು ಯಮುನಾ ನದಿಯ ಪ್ರವಾಹವನ್ನು ದಾಟುವ ಒಂದು ಸ್ವಾರಸ್ಯಕರವಾದ ಚಿತ್ರಣವನ್ನು ಇರಿಸಲಾಗಿದೆ.ಮೋರಾ ಶಿಲಾ ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ಕಲ್ಲಿನ ಮೇಲೆ ಸುಂದರವಾಗಿ ಕೆತ್ತಲಾದ ಭಾಗವತ ವರ್ಷಿಣಿ ಪಂಚವೀರರು, ಸಂಕರ್ಶಣ, ವಾಸುದೇವ,ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನ, ಸಾಂಬಾ ಮತ್ತು ಅನಿರುದ್ದನ ಮೂರ್ತಿಗಳು ಇದನ್ನೇ ವಿವರಿಸುತ್ತವೆ.
ಗುಪ್ತರ ಕಾಲ ದ ಸಂಶೋಧನೆಗಳು ವಾಸುದೇವ ನನ್ನು ಆರಾಧಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಭಾಗವತರು ಎಂಬ ವಿಶೇಷ ಜನಾಂಗದವರ ಕುರಿತು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ.
"ಸ್ವಯಂ ಭಗವಾನ್" , ಆದ ಕೃಷ್ಣನ ಆರಾಧನೆಯ ಪ್ರಾಚೀನತೆಯನ್ನು ಪರಾಮರ್ಶಿಸುವಾಗ, ಪ್ರಾಚೀನ ಜೈನ ಗ್ರಂಥಗಳು ಬಲದೇವಹಾಗೂ ವಾಸುದೇವ ಎಂಬ ಎರಡು ವರ್ಗಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಒತ್ತು ಕೊಡುತ್ತದೆ, ಇದು ಬುದ್ಧ ಸಂಪ್ರದಾಯದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಪ್ರಾಚೀನ ಜೈನ ಸಂಪ್ರದಾಯದಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬರುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತೋರುತ್ತದೆ.
ಆದ್ದರಿಂದ ಜೈನ ಸಂಪ್ರದಾಯದಲ್ಲಿ ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ಈ ನೂತನ ವರ್ಗಗಳು, ಆಗಿನ ಕಾಲದ ಜನಪ್ರಿಯ ವೈಷ್ಣವ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಾದ ಬಲರಾಮ ಹಾಗೂ ಮಥುರೆಯ ಕೃಷ್ಣ ನ ಕುರಿತ ದಂತ ಕಥೆಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಲು ಕಷ್ಟ ಸಾಧ್ಯ ಎನಿಸಿದವು .

ಮಥುರಾ ಪ್ರದೇಶದ ಪ್ರಾಚೀನ ವಸ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರದ ಸಂಶೋಧನೆಗಳು ಮೌರ್ಯರ ಹಾಗೂ ಸುಂಗ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಉತ್ತುಂಗಕ್ಕೆ ಏರಿದ್ದ ಈ ಎರಡು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಥುರಾ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಭಾರತದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ಈ ಧರ್ಮವು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಹಬ್ಬಿಕೊಂಡಿತ್ತು. ಈ ಸಮಯದಲ್ಲೇ ಜೈನರು ಅತಿಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮಗಧ ದೇಶದಿಂದ ಮಥುರಾ ಕ್ಕೆ ವಲಸೆ ಬಂದರು.
ಯಾವುದೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಆಧಾರವಾಗಿ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳದೇ , ಜೈನ ಪುರಾಣಗಳು ಬಲದೇವನನ್ನು ಹಲಾಭ್ರಿತ ಎಂದು ವಿವರಿಸಿವೆ.
ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬರುವ ಕೃಷ್ಣನ ವಿವರಣೆಯ ನಂತರವೇ ಎಲ್ಲಾ ವಸುದೇವಗಳನ್ನೂ ರೂಪಾಂತರಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಇವರನ್ನು ನೀಲ ಮೇಘ ಶ್ಯಾಮ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿದ್ದು,ಅನೆಕ ವೇಳೆ ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕೇಶವ, ಮಾಧವ, ಗೋವಿಂದ ಹಾಗೂ ನಾರಾಯಣ ( ವಾಸುದೇವನಿಗೆ ಸಮನಾಗಿ ಬಳಸುವ ಹೆಸರು) ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳ ಮೂಲಕ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧ ವಾಗಿ (" ಪ್ರತಿ" ಅಥವಾ ವರ್ಗಗಳು) ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಅಸುರರು ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಕೆಲವು ಪಂಡಿತರ ಅಭಿಪ್ರಾಯದ ಪ್ರಕಾರ ಮಹಾಭ್ಯಾಸದ ಒಂದು ಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಿರುವಂತೆ ಪತಾಂಜಲಿಯ ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ವಾಸುದೇವನೊಂದಿಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ- ("ಜಗನ ಕಂಸಂ ಕಿಲಾ ವಾಸುದೇವಹಃ " ).
ಇದು ಪಣನಿಯ ಕಾಲದ ಆರನೇಯ ಶತಮಾನದಿಂದ ಐದನೆಯ ಶತಮಾನದ BCE ಯವರೆಗಿನ ಪ್ರಾಚೀನ ಹಂತವಾಗಿದ್ದು , ಆತನ ಅಷ್ಟಾಧ್ಯಾಯಿ ಯಲ್ಲಿ ವಾಸುದೇವನ ಒಬ್ಬ ಭಕ್ತನಾದ "ವಸುದೇವಕ" ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ವಿವಸಿರುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ವಾಸುದೇವ ಕೃಷ್ಣನ ಆರಾಧನೆಯು ಭಾಗವತ ಧರ್ಮದೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆತು ವೈಷ್ಣವ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಒಂದು ಮೂಲ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ.."

ಭಾರತದ ಗುಪ್ತ ಕಾಲ ದಲ್ಲಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ ಗ್ರೀಕರ ಐತಿಹಾಸಿಕ ದಾಖಲೆಗಳೂ ಕೃಷ್ಣ-ವಸುದೇವರ ಭಕ್ತಿ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ಒತ್ತಿ ಹೇಳುತ್ತವೆ, ಪಣನಿಯೂ ಸಹ ಕೃಷ್ಣ-ವಸುದೇವರ ಭಕ್ತಿಯ ಪ್ರಾಚೀನತೆಯನ್ನು ಅಥವಾ.("" ಅರ್ಜುನನ)ಬಗ್ಗೆ ವಿವರಣೆ ನೀಡಿರುವುದನ್ನು ಗಮನಿಸುವುದು ಬಹು ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಬಹಳ ಕಾಲದ ನಂತರ ( ಕ್ರಿಸ್ತ ಪೂರ್ವ2ನೇಶತಮಾನ) ಪತಾಂಜಲಿ ತನ್ನ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ವಸುದೇವನನ್ನು ದೇವರುಗಳ ದೇವರ ಅನುಯಾಯಿ "ಭಕ್ತ" ಎಂದು ಬಣ್ಣಿಸಿದ್ದಾನೆ."

ಇತಿಹಾಸಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ದಾಖಲೆಗಳು
ಲಕ್ಷ್ಮಿ
ಸೃಷ್ಟಿ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಅಭಿಪ್ರಾಯ
ವೈಷ್ಣವರ ಇತರೆ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳು