ಶ್ರೀಲಂಕಾದಲ್ಲಿ ಮಾನವನ ನೆಲೆಸುವಿಕೆಯ ಬಗೆಗಿನ ಆರಂಭಿಕ ಪುರಾತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ದಾಖಲೆಯು ಬಾಲಂಗೊಡದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಈ ಬಾಲಂಗೊಡ ಮಾನವರು (ಆದಿ ಮಾನವ ಸಂಕುಲ)ಶ್ರೀಲಂಕಾ ದ್ವೀಪಕ್ಕೆ ಸುಮಾರು 34,000 ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಬಂದಿದ್ದರು. ಅಲ್ಲದೇ ಅವರನ್ನು ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಮಧ್ಯಶಿಲಾಯುಗದ ಬೇಟೆಗಾರ ಸಂಗ್ರಾಹಕರೆಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ.(ಅವರು ಆಗಿನ ವಿಷಯ-ಮಾಹಿತಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರೆನ್ನಲಾಗಿದೆ.) ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಬಾಟದೊಂಬಲೇನ ಮತ್ತು ಫಾ-ಹೈನ್ ರಾಕ್ ಗುಹೆಯನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಈ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು, ಶ್ರೀಲಂಕಾ ದ್ವೀಪದ ಮೊದಲ ನಿವಾಸಿಗರೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾದ ಈ ಜನರ ಹಲವಾರು ಪ್ರಾಕ್ತನ (ಹಸ್ತ)ಕೃತಿಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಿವೆ. 

ಬಹುಶಃ ಬಾಲಂಗೊಡ ಮಾನವರು ತಮಗೆ ಬೇಕಾದ ಜಾಗ-ಪ್ರಸ್ಥ ಭೂಮಿ ಪಡೆಯಲು ಆ ಜಾಗದಲ್ಲಿನ ಮರಗಳನ್ನು ಸುಟ್ಟು ಕೇಂದ್ರ ಬೆಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ಹಾರ್ಟನ್ ಬಯಲು ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿರಬಹುದು. ಹೀಗಾಗಿ ಕ್ರಿ.ಪೂ. 15,000ರಲ್ಲಿ ಬಯಲು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದ ಓಟ್ ಮತ್ತು ಬಾರ್ಲಿಗಳು, ಅಷ್ಟು ಹಿಂದೆಯೇ ಕೃಷಿಯು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಂಡಿತ್ತು ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.

ಕೆಲವು ಸಣ್ಣ ಗ್ರ್ಯಾನೈಟ್ ಪರಿಕರಗಳು (ಸುಮಾರು 4 ಸೆಂಟಿಮೀಟರ್‌ಗಳಷ್ಟು ಗಾತ್ರದ), ಸುಟ್ಟ ಜೇಡಿಮಣ್ಣಿನ ಪಾತ್ರೆಗಳು, ಇದ್ದಿಲಾದ ಮರಗಳ ಅವಶೇಷಗಳು ಮತ್ತು ಜೇಡಿಮಣ್ಣಿನಿಂದ ತಯಾರಿಸಿದ ಹೂತು ಹೋಗಿರುವ ಮಡಿಕೆಗಳು ಮಧ್ಯಶಿಲಾಯುಗಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಕ್ರಿ.ಪೂ. 6000ರಷ್ಟು ಹಿಂದಿನ ಮಾನವನ ಅವಶೇಷಗಳನ್ನು, ವಾರಣ ರಾಜ ಮಹಾ ವಿಹಾರದಲ್ಲಿನ ಗುಹೆಯ ಸುತ್ತಮುತ್ತ ಮತ್ತು ಕಾಲಟುವವ ಪ್ರದೇಶದ ಜಲಸಂಗ್ರಹಾಗಾರದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಇತ್ತೀಚಿನ ಉತ್ಖನನಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಹಿಡಿಯಲಾಗಿದೆ.

ಮೂಲತಃ ಶ್ರೀಲಂಕಾಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ದಾಲ್ಚಿನ್ನಿ ಚಕ್ಕೆ(ಸಿನ್ನಾಮನ್‌)ಯು ಬಹುಹಿಂದೆಯೇ ಕ್ರಿ.ಪೂ. 1500ರಲ್ಲಿ ಪುರಾತನ ಈಜಿಪ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದಿತ್ತು. ಇದು ಈಜಿಪ್ಟ್ ಮತ್ತು ಈ ದ್ವೀಪದ ನಿವಾಸಿಗರ ಮಧ್ಯೆ ಬಹಳಷ್ಟು ಹಿಂದೆಯೇ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಪರ್ಕವಿತ್ತು ಎಂಬುದನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಬೈಬಲ್‌ನ ಟಾರ್ಶಿಶ್ (ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್ ಸಮುದ್ರ ಪ್ರದೇಶ) ಈ ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಯಾಗಿರಬಹುದಾದ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇದೆ. (ಜೇಮ್ಸ್ ಎಮರ್ಸನ್ ಟೆನ್ನೆಂಟ್ ಗ್ಯಾಲ್ಲೆ ಒಂದಿಗೆ ಶ್ರೀಲಂಕಾವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದರು).

ಪ್ರೋಟೊಹಿಸ್ಟಾರಿಕ್ ಆರಂಭಿಕ(ಲೋಹಯುಗ) ಕಬ್ಬಿಣದ ಯುಗವು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕ್ರಿ.ಪೂ. 1,200ರಷ್ಟು ಹಿಂದೆಯೇ ಕಂಡುಬಂದಿತ್ತು (ಪೊಸ್ಸೆಹ್ಲ್ 1990; ದೇರನಿಯಗಲ(ಬರಹಗಾರ್ತಿ-ಕಲಾವಿದೆ-ಮಾಹಿತಿಯಲ್ಲಿ) 1992:734). ಶ್ರೀಲಂಕಾದಲ್ಲಿ ಇದರ ಆರಂಭಿಕ ಕುರುಹು ಸಿಗಿರಿಯಾದ ಅಲಿಗಲ ಮತ್ತು ಅನುರಾಧಪುರದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಕ್ರಿ.ಪೂ. 1000-800ರಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ (ಗ್ರಂಥಕರ್ತೆ ದೇರನಿಯಗಲ 1992:709-29; ಕರುನಾರಟ್ನೆ ಮತ್ತು ಅದಿಕಾರಿ 1994:58; ಮೋಗ್ರೆನ್ 1994:39; ಅನುರಾಧಪುರ ಕಾಲನಿರ್ದೇಶನವನ್ನು ಈಗ ಕೊನಿಂಗ್ಹ್ಯಾಮ್ 1999ರಿಂದ ದೃಢೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ). ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನ್ವೇಷಣೆಗಳು ಶ್ರೀಲಂಕನ್ನರನ್ನು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದೊಂದಿಗೆ ಹೋಲಿಸಲು ಸಮರ್ಪಕವಾದ ಮಾಹಿತಿ ಹೊಂದಿವೆ ಎಂಬ ಸಂದೇಶ ಕಳುಹಿಸುತ್ತದೆ.

ಶ್ರೀಲಂಕಾದಲ್ಲಿ (ಪ್ರಾಕ್ತನ ಯುಗ)ಕಬ್ಬಿಣದ ಯುಗದ ಆರಂಭದ ಬಗೆಗಿನ ಪುರಾತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ಸಾಕ್ಷ್ಯವು ಅನುರಾಧಪುರದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕ್ರಿ.ಪೂ. 900ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹಿಂದೆ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ನಗರ-ವಹಾಸತು ಕಂಡುಬಂದಿತ್ತು. ಈ ವಹಾಸತು ಕ್ರಿ.ಪೂ. 900ರಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 15 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಷ್ಟಿತ್ತು, ಆದರೆ ಕ್ರಿ.ಪೂ. 700ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಇದು 50 ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. ಅದೇ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಅಂತಹುದೇ ಒಂದು ಪ್ರದೇಶವು ಸಿಗಿರಿಯಾದ ಅಲಿಗಲದ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೂ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ.

ವನ್ನಿಯಲ-ಅಯೆಟ್ಟೊ ಅಥವಾ ವೇದಾಸ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಬೇಟೆಗಾರ-ಸಂಗ್ರಾಹಕ ಜನರು (ಇವರು ಈಗಲೂ ದ್ವೀಪದ ಕೇಂದ್ರ, ಯುವ ಮತ್ತು ಈಶಾನ್ಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ) ಬಹುಶಃ ಮೊದಲ ನಿವಾಸಿಗರ (ಬಾಲಂಗೊಡ ಮಾನವ) ಸಂತತಿಯವರಾಗಿರಬಹುದು. ಆಫ್ರಿಕಾದಿಂದ ಮಾನವರು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಹರಡಿದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಇವರು ಈ ದ್ವೀಪಕ್ಕೆ ಸುತ್ತಲಿನ ಪ್ರಧಾನ ಭೂಭಾಗದಿಂದ ವಲಸೆ ಬಂದಿರಬಹುದು.

ಸುಮಾರು ಕ್ರಿ.ಪೂ.500 ರಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಲಂಕನ್ನರು (ಪುರಾತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ಹಂತ?, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ/ಭಾಷೆಯ ಗುರುತು?) ಒಂದು ಅಪರೂಪದ ಅನನ್ಯ ಜಲೀಯ ನಾಗರಿಕತೆಯನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದರು.(ನೀರಿನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಉಪಯೋಗ ಕಂಡುಕೊಂಡಿದ್ದರು) ಆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅವರು ಹಲವಾರು ದೊಡ್ಡ ಜಲಾಶಯಗಳು ಮತ್ತು ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳು ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ ಅಪಾರ ಪಿರಮಿಡ್-ರೀತಿಯ ಸ್ಥೂಪ (ಡಗೋಬ) ರಚನೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಈ ಹಂತದ ಶ್ರೀಲಂಕನ್ನರ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯು ಗಾಢವಾಗಿ ಆರಂಭಿಕ ಬೌದ್ಧಧರ್ಮದಿಂದ ಪ್ರಭಾವಕ್ಕೊಳಗಾಗಿತ್ತು.
ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮದ ಪವಿತ್ರ ಗ್ರಂಥಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಬುದ್ಧದೇವನು ನಾಗ ರಾಜರನ್ನು ನೋಡಲು ಈ ದ್ವೀಪಕ್ಕೆ ಮೂರು ಬಾರಿ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ್ದನು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ರಾಜರು ಇಷ್ಟಾನುಸಾರ ಮಾನವರ ರೂಪವನ್ನು ತಾಳಬಲ್ಲ ಸರ್ಪಗಳಾಗಿದ್ದರು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಈ ರಾಜರು ಸಾಂಕೇತಿಕವಾಗಿದ್ದರು,ಐತಿಹಾಸಿಕ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿರಲಿಲ್ಲ.

ದೀಪವಂಶ ಮತ್ತು ಮಹಾವಂಶ ಎಂಬ ಈ ದ್ವೀಪದ ಆರಂಭಿಕ ಈಗಲೂ ಉಳಿದಿರುವ ಕಾಲಾನುಕ್ರಮ ವರದಿಗಳು, ಯಕ್ಷರು (ದುಷ್ಟ ಶಕ್ತಿ ಆರಾಧಕರು), ನಾಗಾಗಳು (ಹಾವುಗಳ ಆರಾಧಕರು) ಮತ್ತು ದೇವಾಗಳ (ದೇವರ ಆರಾಧಕರು) ಸಂತತಿಯವರು ಈ ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ವಿಜಯ ಬರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ನೆಲೆಸಿದ್ದರೆಂದು ಹೇಳುತ್ತವೆ.

ಬ್ರಾಹ್ಮಿ ಲಿಪಿ ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಿಯಲ್ಲದ ಬರವಣಿಗೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ, ಕ್ರಿ.ಪೂ. 600ರಷ್ಟು ಹಿಂದಿನ ಕಾಲನಿರ್ದೇಶನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಮಣ್ಣಿನ ಪಾತ್ರೆಗಳು ಅನುರಾಧಪುರದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದವು, ಇದು ಲಿಪಿಯ ಬಗೆಗಿನ ಹಳೆಯ ಉದಾರಹಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. 

ಡಚ್ ಯುಗ
ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಚಳವಳಿ
ಇತಿಹಾಸ-ಪೂರ್ವ ಶ್ರೀಲಂಕಾ
1971ರ ದಂಗೆ