ಬಲರಾಮ, ಸುಭದ್ರ ಮತ್ತು ಜಗನ್ನಾಥ ದೇವರುಗಳ ಮೂರು ರಥಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿವರ್ಷವೂ ಹೊಸದಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಫಸ್ಸಿ, ಧೌಸಾ, ಇತ್ಯಾದಿಗಳಂಥ ಇದಕ್ಕೆಂದೇ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಗೊಳಿಸಲಾದ ಜಾತಿಯ ಮರಗಳಿಂದ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ ಮರ-ಮುಟ್ಟುಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ರಥನಿರ್ಮಾಣವನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಿಂದೆ ದಾಸಪಲ್ಲ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ವೈಭವಪೂರ್ಣ ಸಂಸ್ಥಾನದಿಂದ ಬಡಗಿಗಳ ಒಂದು ಪರಿಣಿತ ತಂಡವು ವಾಡಿಕೆಯಂತೆ ಈ ಮರ-ಮುಟ್ಟುಗಳನ್ನು ತರುತ್ತದೆ. ಸದರಿ ರಥನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಈ ಬಡಗಿಗಳು ಆನುವಂಶಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳು ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ಗೌರವಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಾರೆ. ಸದರಿ ಮರದ ದಿಮ್ಮಿಗಳನ್ನು ಮಹಾನದಿ ಎಂಬ ನದಿಯಲ್ಲಿ ತೆಪ್ಪಗಳ (ಕಟ್ಟುಮರಗಳ) ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ತೇಲಿಬಿಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ಪುರಿಯ ಸಮೀಪ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನಂತರದಲ್ಲಿ ರಸ್ತೆಯ ಮಾರ್ಗವಾಗಿ ಸಾಗಣೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಶತಶತಮಾನಗಳಿಂದಲೂ ಅನುಸರಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿರುವ ಮತ್ತು ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ಅನನ್ಯ ಯೋಜನೆಯ ಅನುಸಾರ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮೂರು ರಥಗಳು, ಬಡಾ ದಂಡ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಭವ್ಯ ಹೆಬ್ಬೀದಿಯಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತವೆ. ಕೆಂಪು ಬಟ್ಟೆಯ ಪಟ್ಟೆಗಳಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ಮತ್ತು ಕಪ್ಪು, ಹಳದಿ ಹಾಗೂ ನೀಲಿ ಬಣ್ಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ಉಜ್ಜ್ವಲ ಮೇಲಾವರಣಗಳಿಂದ ಹೊದಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ಬೃಹತ್‌‌ ರಥಗಳು ಭವ್ಯ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅದರ ಪೂರ್ವಭಾಗದ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರಕ್ಕೆ ನಿಕಟವಾಗಿರುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಶಾಲ ಹೆಬ್ಬೀದಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಲಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತವೆ. ಪೂರ್ವಭಾಗದ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರವನ್ನು ಸಿಂಹದ್ವಾರ ಅಥವಾ ಸಿಂಹದ ಹೆಬ್ಬಾಗಿಲು ಎಂಬುದಾಗಿಯೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಸ್ವಾಮಿ ಜಗನ್ನಾಥನ ರಥವನ್ನು ನಂದಿಘೋಸಾ ಎಂಬುದಾಗಿ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ನಲವತ್ತೈದು ಅಡಿಗಳಷ್ಟು ಎತ್ತರವಿದ್ದು, ಚಕ್ರದ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತೈದು ಅಡಿಗಳಷ್ಟು ಚಚ್ಚೌಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇದು ಹದಿನಾರು ಚಕ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಪ್ರತಿ ಚಕ್ರವೂ ಏಳು-ಅಡಿ ವ್ಯಾಸದ್ದಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಕೆಂಪು ಹಾಗೂ ಹಳದಿ ಬಟ್ಟೆಯಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ಒಂದು ಹೊದಿಕೆಯಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುತ್ತದೆ. ಪೀತಾಂಬರ ಎಂಬುದಾಗಿಯೂ ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಕೃಷ್ಣನೊಂದಿಗೆ ಸ್ವಾಮಿ ಜಗನ್ನಾಥನನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಬಂಗಾರದ ಹಳದಿಯ ನಿಲುವಂಗಿಗಳಿಂದ ವೇಷಭೂಷಿತನಾಗಿರುವವನಿಗೆ ಪೀತಾಂಬರ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವುದರಿಂದ, ಈ ರಥದ ಮೇಲಾವರಣದ ಮೇಲೆ ಈ ವೈಲಕ್ಷಣ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಹಳದಿ ಪಟ್ಟೆಗಳು ಇರುತ್ತವೆ.

ತಲಧ್ವಜ ಎಂಬುದಾಗಿ ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಸ್ವಾಮಿ ಬಲರಾಮನ ರಥವು ತನ್ನ ಪತಾಕೆಯ ಮೇಲೆ ತಾಳೆ ಮರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಈ ರಥವು ಹದಿನಾಲ್ಕು ಚಕ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ ಸಹ ಏಳು-ಅಡಿ ವ್ಯಾಸದ್ದಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕೆ ಕೆಂಪು ಮತ್ತು ನೀಲಿ ಬಟ್ಟೆಯನ್ನು ಹೊದಿಸಲಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇದು ನಲವತ್ನಾಲ್ಕು ಅಡಿಯಷ್ಟು ಎತ್ತರವಿರುತ್ತದೆ.

"ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ತುಳಿಯುವವ" ಎಂಬ ಅಕ್ಷರಶಃ ಅರ್ಥವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ, ದ್ವಾರ್ಪಾದಾಲನ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಸುಭದ್ರಾ ದೇವತೆಯ ರಥವು, ನಲವತ್ಮೂರು ಅಡಿಯಷ್ಟು ಎತ್ತರವಿದ್ದು ಹನ್ನೆರಡು ಚಕ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಇದರ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಚಕ್ರವೂ ಏಳು-ಅಡಿ ವ್ಯಾಸದ್ದಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಕೆಂಪು ಮತ್ತು ಕಪ್ಪು ಬಟ್ಟೆಯ ಒಂದು ಹೊದಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ ಈ ರಥವು ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುತ್ತದೆ; ಕಪ್ಪು ಬಟ್ಟೆಯು ಶಕ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ಹಾಗೂ ಮಾತೆ ದೇವತೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ.

ರಥಗಳ ಪೈಕಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದರ ಸುತ್ತಲೂ ಒಂಬತ್ತು ಪಾರ್ಶ್ವ ದೇವತೆಗಳು ಇರುತ್ತವೆ; ಇವು ಬಣ್ಣ ಬಳಿಯಲಾದ ಮರದ ಬಿಂಬಗಳಾಗಿದ್ದು, ರಥಗಳ ಪಾರ್ಶ್ವಗಳ ಮೇಲಿನ ವಿಭಿನ್ನ ದೇವರುಗಳನ್ನು ಅವು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತವೆ. ರಥಗಳ ಪೈಕಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದಕ್ಕೂ ನಾಲ್ಕು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಲಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇವು ವಿಭಿನ್ನ ಬಣ್ಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಬಿಳಿ ಕುದುರೆಗಳು ಬಲರಾಮನಿಗೂ, ಗಾಢವರ್ಣದವು ಜಗನ್ನಾಥನಿಗೂ, ಮತ್ತು ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣದವು ಸುಭದ್ರಾ ದೇವಿಗೂ ಮೀಸಲಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಪ್ರತಿ ರಥಕ್ಕೂ ಸಾರಥಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಓರ್ವ ರಥ ನಡೆಸುವವನಿರುತ್ತಾನೆ. ಜಗನ್ನಾಥ, ಬಲರಾಮ ಮತ್ತು ಸುಭದ್ರಾರ ರಥಗಳಿಗೆ ಜೋಡಿಸಲಾದ ಮೂವರು ಸಾರಥಿಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮಾತಲಿ, ದಾರುಕ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ವಿವರಣೆ
ಚಂದನ ಜಾತ್ರಾ: ಶ್ರೀಗಂಧದ ಮರದ ಲೇಪದ ಉತ್ಸವ
ರಥಗಳು
ಉತ್ಸವ