ಹೀಗೆ ಜನ್ಮ ತಳೆದ ನದಿಯ ನೀರು ತೀವ್ರ ಇಳಿಜಾರು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅತಿವೇಗವಾಗಿ ಹಾಗೂ ರಭಸದಿಂದ ಪ್ರವಹಿಸುವ ಕಾರಣ ಅಧಿಕ ತ್ರಾಣಯುತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅದು ಹರಿವ ಬೆಟ್ಟದ ನೆಲಭಾಗವನ್ನು ಕೊರೆದು ಕೊರಕಲು, ಕಣಿವೆ, ಕಮರಿಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ ತನ್ನ ಜಾಡನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ. ನದಿಯ ವೇಗಕ್ಕೆ ಅದು ಹರಿವ ನೆಲದ ಇಳಿಜಾರೇ ಕಾರಣ. ಬೆಟ್ಟದ ತಳವನ್ನು ನದಿ ತಲುಪಿದಾಗ ಇಳಿಜಾರು ಸಾಕಷ್ಟು ತಗ್ಗಿ ನೆಲ ಹೆಚ್ಚು ಮಟ್ಟಸವಾಗುವುದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ವೇಗವೂ ಕಡಿಮೆ ಆಗುವುದು. ಮುಂದೆ ಅದು ಹರಿವ ಮೈದಾನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನದಿಯ ಗತಿ ಮಂದವಾಗುತ್ತದೆ. ನದಿ ಹರಿವ ಹಳ್ಳದ ಪ್ರದೇಶವೇ ಅದರ ಪಾತ್ರ. ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬೆಟ್ಟದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕಿರಿದಾಗಿಯೂ ಹೆಚ್ಚು ಆಳವಾಗಿಯೂ ಇರುವುದು. ಮೈದಾನಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅಗಲ ಹೆಚ್ಚು. ಆಳ ಕಡಿಮೆ. ಇದು ನೆಲಮಟ್ಟಕ್ಕಿಂತ ತಗ್ಗಿನಲ್ಲಿದ್ದು ಇಕ್ಕೆಲಗಳಲ್ಲೂ ದಂಡೆಗಳಿಂದ ಸೀಮಿತಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಇವೇ ನದಿಯ ದಡಗಳು. ಅನೇಕ ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಷದ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಪಾತ್ರ ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿರುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರ ಮಾತ್ರ ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದು ಬೇಸಗೆಯಲ್ಲಿ ಬತ್ತಿಹೋಗಿರುತ್ತದೆ. ಆಗ ನದಿಯ ದಂಡೆಗಳು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಗೋಚರವಾಗುವುವು. ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ನೀರು ಬಂದಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರದ ತುಂಬ ನೀರು ತುಂಬಿ ಪ್ರವಾಹ ಎನ್ನಿಸುವುದು. ಪ್ರವಾಹ ಮಿತಿಮೀರಿದಾಗ ಪಾತ್ರ ಹಿಡಿಸದೆ ನೀರು ಅಕ್ಕಪಕ್ಕದ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ನುಗ್ಗಿ ಹಾವಳಿ ಉಂಟು ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಭಾರತದ ಹಲವಾರು ಕಡೆ ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಂತೂ ಈ ನೆರೆಯ ಹಾವಳಿ ವಿಪರೀತ. ವಿಪರೀತ ಕಷ್ಟ ನಷ್ಟ. ನೂರಾರು ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿಗಳ ಮೌಲ್ಯದ ಬೆಳೆ ಆಸ್ತಿ ನೀರುಪಾಲು.
ನದಿ ಹರಿಯುತ್ತಿರುವಾಗ ಹಲವಾರು ಕಡೆ ಕಾಲುವೆಗಳು, ತೊರೆಗಳು ಹಾಗೂ ಸಣ್ಣ ನದಿಗಳು ಅದನ್ನು ಕೂಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ಸೇರುವ ಪ್ರದೇಶವೇ ಸಂಗಮ. ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮೀಯರಿಗೆ ಸಂಗಮಗಳು ಪುಣ್ಯಕ್ಷೇತ್ರಗಳೆನಿಸಿವೆ. ಕುಂಭ ಮೇಳ ನಡೆಯುವ ಪ್ರಯಾಗ ಬಲು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಸಂಗಮ. ಕರ್ನಾಟಕದ ಕಾವೇರಿಗೆ ಹೇಮಾವತಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಣತೀರ್ಥ, ಕಪಿಲಾ, ಅರ್ಕಾವತಿ ಹೀಗೆ ಹಲವಾರು ಉಪನದಿಗಳಿದ್ದು ಅವು ಸೇರುವೆಡೆಗಳಲ್ಲೆಲ್ಲ ಸಂಗಮ ಮತ್ತು ಪುಣ್ಯಕ್ಷೇತ್ರಗಳು ನದಿಯ ಪಾತ್ರದುದ್ದಕ್ಕೂ ಹರಡಿವೆ.

ನದಿಯ ಕಾರ್ಯ ಅದು ಹರಿಯುವ ವೇಗ ಮತ್ತು ಅದರ ನೀರಿನ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ. ಇವು ಹೆಚ್ಚಿದಷ್ಟೂ ಆದರೆ ಕ್ರಿಯಾಶಕ್ತಿಯೂ ತೀವ್ರಗೊಳ್ಳುವುದು. ವೇಗ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಅದು ಹರಿವ ನೆಲಭಾಗದ ಇಳಿಜಾರನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದೆ. ನದಿಯ ಮೂಲದಿಂದ ತೊಡಗಿ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಸೇರುವ ಮುಖದವರೆಗೆ ಪಾತ್ರದ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದಲ್ಲಿ ಅದು ಕ್ರಮೇಣ ಕಡಿಮೆ ಆಗುತ್ತ ಹೋಗಿ ಮುಖದ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಸಮವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ನದಿಯ ಇಳಿಜಾರು ಅಥವಾ ಓಟ. ನದಿ ಹರಿಯುವ ಪ್ರತಿ ಏಕಮಾನ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಉಂಟಾಗುವ ತಗ್ಗೇ ಇಳಿಜಾರು. ಇದು ಒಂದೇ ತೆರನಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ.

ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪರ್ವತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಧಿಕವಾಗಿದ್ದು ತಪ್ಪಲಿನಲ್ಲಿ ಸಾಕಷ್ಟು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿ ಮೈದಾನಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಬಲುಮಟ್ಟಿಗೆ ಕುಗ್ಗಿ ನದಿಯ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರಮಟ್ಟದೊಡನೆ ಒಂದಾಗುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಇಳಿಜಾರು ಅತ್ಯಧಿಕ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿರುವುದು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಉತ್ತರ ಅಮೆರಿಕದ ಯೂಬಾ ನದಿಯಲ್ಲಿ ಇಳಿಜಾರಿನ ಪ್ರಮಾಣ ಪ್ರತಿ ಕಿಲೊಮಿಟರಿಗೆ 11 ಮೀಟರುಗಳಾದರೆ ಕಾಲರ್ಯಾಡೋವಿನ ಅನ್‍ಕಾಂಫ್ರೆ ನದಿಯ ಮೊದಲ 6.5 ಕಿಮೀ ಹರವಿನಲ್ಲಿ ಇದು ಪ್ರತಿ ಕಿಲೋಮೀಟರಿಗೆ 66.3 ಮೀಟರುಗಳಷ್ಟು. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಒಂದು ನದಿ ಒಂದು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಪ್ರವಹಿಸಿದಂತೆಲ್ಲ ಕ್ರಮೇಣ ಪಾತ್ರದ ಇಳಿಜಾರು ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗಲು ಒಂದು ಮಿತಿ ಉಂಟು. ಆ ಮಿತಿಯನ್ನು ನದಿ ಮುಟ್ಟಿದಾಗ ಅದು ಮಂದಗತಿಯಲ್ಲಿ ಹರಿಯಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಸವೆತದ ಮಿತಿ. ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಅನೇಕ ನದಿಗಳು ಈ ಮಿತಿಯನ್ನು ಮುಟ್ಟಿವೆ. ನದಿಯ ಕ್ರಿಯಾಶಕ್ತಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಅದರಲ್ಲಿ ಮೂರು ಹಂತಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಬಹುದು: ಹರೆಯ, ಇಳಿಹರೆಯ, ಮುಪ್ಪು. ಯಾವುದೇ ನದಿ ಒಂದೇ ವೇಳೆ ಈ ಎಲ್ಲ ಹಂತಗಳನ್ನು ಅದರ ಪಾತ್ರದ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುವುದು. ಸವೆತದ ಸಾಮಥ್ರ್ಯ ಹರೆಯದಲ್ಲಿ ಅಧಿಕವಾಗಿದ್ದು ನೀರು ರಭಸದಿಂದ ಪ್ರವಹಿಸಿ ಬೆಟ್ಟಗಳನ್ನೇ ಕೊರೆದು ನುಚ್ಚುನೂರು ಮಾಡಬಲ್ಲದು. ಈ ಹಂತದ ಪಾತ್ರ ಕಿರಿದು ಹಾಗೂ ಆಳವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಕಡಿದಾದ ದಂಡೆ, ಕಂದರ ಮತ್ತು ಜಲಪಾತಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿದ್ದು ನದಿ ಸದಾ ಭೋರ್ಗರೆಯುತ್ತಿರುವುದು. ಅದು ತಾನು ಸವೆಸಿದ ಪಾತ್ರದ ಹಾಗೂ ಇಕ್ಕೆಲಗಳ ಕಲ್ಲುಮಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಅಧಿಕಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಸಾಗಿಸಲು ಶಕ್ತ. ಆದರೆ ಇಳಿಹರೆಯದಲ್ಲಿ ಈ ಸಾಮಥ್ರ್ಯ ಬಲುಮಟ್ಟಿಗೆ ಕುಗ್ಗಿ ನದಿ ಮಂದಗತಿಯಿಂದ ವಿಶಾಲ ಮೈದಾನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರದ ಅಗಲ ಆಳ ಕಡಿಮೆ. ಇಳಿಜಾರೂ ಕಡಿಮೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಹಲವಾರು ಉಪನದಿಗಳು ಅದಕ್ಕೆ ಬಂದುಸೇರುವ ಕಾರಣ ನೀರಿನ ಪ್ರಮಾಣ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ನದಿ ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಪ್ರವಹಿಸುತ್ತದೆ.

ಪಾತ್ರವನ್ನು ಕೊಚ್ಚಿ ಕಣಗಳನ್ನು ಒಯ್ಯುವ ಸಾಮಥ್ರ್ಯವಿಲ್ಲದೆ ಅದನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ನದಿಯ ಪಾತ್ರ ಹಾವು ಹರಿದಂತೆ ಅಂಕುಡೊಂಕಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣ ಪುಟ್ಟ ದ್ವೀಪಗಳೂ ಉಂಟಾಗಲು ಸಾಧ್ಯ. ಈ ತೆರನಾದ ತಿರುವು ಮುರುವುಗಳನ್ನು ಕಾವೇರಿ ನದಿಯಲ್ಲಿ ಮುಡುಕುತೊರೆಯ ಬಳಿಯೂ ಹೇಮಾವತಿ ನದಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಮಗಿರಿಯ ಬಳಿಯೂ ಕಾಣಬಹುದು. ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣ, ಶಿವಸಮುದ್ರ ಹಾಗೂ ಶ್ರೀರಂಗ ಈ ಮೂರು ಕಾವೇರಿ ನದಿಯ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ದ್ವೀಪಗಳು.

ಈ ತಿರುವುಮುರುವುಗಳಿರುವ ಕಡೆ ಹೊರದಡಗಳು ನೀರಿನ ಸೆಳೆತಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಸವೆದು ಸವೆದ ಭೂಭಾಗ ಒಳದಡಗಳಿರುವಲ್ಲಿ ಶೇಖರವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಹೊರದಡಗಳು ಕಡಿದಾಗಿಯೂ ಒಳದಡಗಳು ನಸು ಓರೆಯಾಗಿಯೂ ಇರುತ್ತವೆ. ತಿರುವುಮುರುವುಗಳ ಸ್ವರೂಪವೂ ನೀರಿನ ಮೊತ್ತವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿರುತ್ತದೆ.

ಹಲವು ವೇಳೆ ತಿರುವು ಬಹುಬಾಗಿ ಪ್ರವಾಹಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಡುವೆ ಇರುವ ಕಿರಿದಾದ ನೆಲಭಾಗ ಕೊಚ್ಚಿಹೋಗಿ ನದಿಯ ಪಾತ್ರ ನೇರವಾಗುತ್ತದೆ. ತಿರುವಿನ ಭಾಗ ಮುಖ್ಯ ನದಿಯಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟು ಅರ್ಧಚಂದ್ರಾಕಾರದ ಸರೋವರಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಏಷ್ಯಮೈನರ್ ಪ್ರದೇಶದ ಖಯಾಂಡರ್ ನದಿಯಲ್ಲಿ ಅಸಂಖ್ಯಾತ ತಿರುವುಮುರುವುಗಳಿವೆ. ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತಿರುವುಮುರುವುಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ನೆಲಭಾಗ ಗುಡ್ಡದೋಪಾದಿಯಲ್ಲಿ ಒಂಟಿಯಾಗಿ ಎದ್ದುಕಾಣುತ್ತದೆ. ಈ ತೆರನಾದ ಕಡಿದಾದ ಬೆಟ್ಟಗಳಿಗೆ ಬುಟ್ಟಿಗಳೆಂದು ಹೆಸರು. ಶಿಖರಭಾಗ ಮಟ್ಟಸವಾಗಿರುವುದು ಇವುಗಳ ಮುಖ್ಯ ಲಕ್ಷಣ. ಬೃಹದಾಕಾರದ ಬುಟ್ಟಿಗಳಿಗೆ ಮೀಸಾಗಳೆಂದು ಹೆಸರು.
ಭೂ ಸವೆತ
ನದಿ ಮೂಲ
ಜಲಪಾತಗಳು
ಹರಿವು