ಛಠ್ ಪೂಜೆಯ ಮೊದಲ ದಿನ ಭಕ್ತರು ಗಂಗಾ ನದಿಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗು ಹಾಕಿ ಅದರ ಪವಿತ್ರ ಜಲವನ್ನು ಮನೆಗೊಯ್ದು ಅದನ್ನು ಸೂರ್ಯನ ಅರ್ಪಣೆಗೆ ಸಾಮಗ್ರಿ ತರಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮನೆ ಹಾಗು ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಜಾಗೆಗಳನ್ನು ನಿಷ್ಟೆಯಿಂದ ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪರ್ವೈತಿನ್ಸ್ ಗಳು ಒಂದೇ ಹೊತ್ತು ಆಹಾರ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

ಪಂಚಮಿ ದಿನ ಛಠ್ ಗೆ ಮೊದಲು ದಿನ ಪಾರ್ವೈತಿನ್ಸ್ ಇಡೀ ದಿನ ಉಪವಾಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದ ನಂತರ ಸ್ವಲ್ಪ ಆಹಾರ ಸೇವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಭೂಮಿತಾಯಿ ಪೂಜೆ ನಂತರ ರಸೊಯಿ-ಖೀರ್ (ಅಕ್ಕಿಪಾಯಸ)ಪೂರಿಗಳು (ಕರಿದ ಗೋಧಿಹಿಟ್ಟಿನ ಹಲ್ಲೆಗಳು)ಬಾಳೆಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಸ್ನೇಹಿತರಿಗೆ ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬದವರಿಗೆ ವಿತರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ದಿನದ ನಂತರ ಪಾರ್ವೈತಿನ್ಸ್ ಗಳು ನಂತರ 36 ಗಂಟೆಗಳ ಕಾಲ ನೀರಾಹಾರ ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಆದಿನ ಪ್ರಸಾದ (ನೈವೇದ್ಯ) ತಯಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಕಳೆಯುತ್ತಾರೆ. ಈ ದಿನ ಪಾರ್ವೈತಿನ್ಸ್ ಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಅವರ ಕುಟುಂಬವರ್ಗ, ಬಂಧುಬಳಗ ಹತ್ತಿರದ ಕೊಳ ಅಥವಾ ನೀರಿರುವ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಅಸ್ತಮಿಸುತ್ತಿರುವ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಅರ್ಘ್ಯ ಅರ್ಪಿಸುವಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತವೃಂದ ಅಸ್ತಮಿಸುವ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಪ್ರಾಥನೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಈ ಸಂದರ್ಭವು ಬಹುತೇಕ ಜಾತ್ರಾ ಮ್ಹೋತ್ಸವದಂತಿರುತ್ತದೆ. ಅದಲ್ಲದೇ ಪರ್ವೈತಿನ್ಸ್ ರ ಸ್ನೇಹಿತರು,ಅಸಂಖ್ಯಾತ ಪಾಲ್ಗೊಂಡ ಜನರು ಅಲ್ಲಿನ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವವರಿಂದ ಹಾರೈಕೆ,ಆಶೀರ್ವಾದ ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಜನಪದ ಭಕ್ತಿ ಗೀತೆಗಳ ಗಾಯನ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.ಅತ್ತೆ-ಸೊಸೆಯರು,ತಾಯಿ-ಮಗಳು,ಮಾವನ ಮನೆಯವರು,ಎಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಹಾಡಿ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಈ ಜನಪದ ಗೀತೆಗಳಲ್ಲಿ ಛಠ್ ಪೂಜೆ ಆಚರಣೆಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿ,ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಂಬಹಂಧ,ಪೌರಾಣಿಕತೆ ಮತ್ತು ಬಿಹಾರ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದ ಇತಿಹಾಸಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಬಿಂಬಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಆದರಿಂದು ಛಠ್ ಗೀತೆಗಳು ಬಾಲಿಯುಡ್ ನಲ್ಲಿನ ಸಿನೆಮಾಗಳಲ್ಲಿ ರಿಮಿಕ್ಸ್ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗೆ ಒಳಗಾದರೂ ಅದರ ಜನಪದೀಯ ಶಕ್ತಿಯ ಸೊಗಡು ಇನ್ನೂ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು ಮೂರು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳು ಒಟ್ಟು ಸೇರಿ ಏಕತೆ ಮೆರೆದಿವೆ.ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಬಿಹಾರದ (ಮೈಥಿಲಿ,ಮಾಗಧಿ ಮತ್ತು ಭೋಜಪುರಿ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಇದರ ಸಂಭ್ರಮಾಚಾರಣೆ ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದು,ಆದರೆ ಇವರೆಲ್ಲಾ ಛಠ್ ಪೂಜೆಯನ್ನೇ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿಸಿ ಇದನ್ನು ನಡೆಸಿಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ಈ ಛಠ್ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣಪುಟ್ಟ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳು ಖರ್ನಾ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಕಂಡರೂ ಆಯಾ ಪ್ರಾದೇಶಿಕತೆಯ ಭೇದ ಮರೆತು ಮೂಲಭೂತ ಆಚರಣೆಗೆ ಒತ್ತು ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ.

"ಕೋಸಿ:" ಮೂರನೆಯ ದಿನಾಚರಣೆಯ ಆ ರಾತ್ರಿ ವರ್ಣರಂಜಿತವಾಗಿ ಕೋಸಿಯನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮಣ್ಣಿನ ಹಣತೆಗಳನ್ನು ಐದು ಕಬ್ಬಿನ ಜಲ್ಲೆಯ ಗೂಡಿನಡಿ ಹಚ್ಚಿ ಪ್ರಕಾಶ ಬೆಳಗುತ್ತಾರೆ. ಈ ಐದು ಕಬ್ಬಿನ ಜಲ್ಲೆಗಳು ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿರುವ ಪಂಚತತ್ವ(ಐದು ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳು ಪೃಥ್ವಿ,ಜಲ,ಅಗ್ನಿ,ವಾಯು ಮತ್ತು ಆಕಾಶ)ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸಾಂಕೇತಿಕ ಛಠ್ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಆ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ನೂತನ ವಿವಾಹ ಸಮಾರಂಭ ಅಥವಾ ಮಗು ಹುಟ್ಟಿದ ಸಂಭ್ರಮವಿದ್ದರೆ ಹೆಚ್ಚು ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಹಚ್ಚಿದ ಹಣತೆಗಳು ಮಾನವ ಕುಲದ ರಕ್ಷಣೆ ಮಾಡುವ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತವೆ. ಸೂರ್ಯನ ಪೂಜೆ ನಂತರ ಜನರು ತಮ್ಮ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಯಂಕಾಲ ಮೂರನೆಯ ದಿನದ ಈ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ದೀಪಗಳೊಂದಿಗೆ ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ.ಅಸ್ತಮಿತ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವರು. ಅದರ ನಂತರ ನಾಲ್ಕನೆಯ ದಿನ ಉಗಮಿಸುವ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಪೂಜೆಗೆ ಮುನ್ನ ಇದನ್ನು ನದಿ ತೀರ್ಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

"ಬಿಹಾನಿಯಾ ಅರ್ಘ್ಯ" (ಮರುದಿನ ಬೆಳಗಿನ ಆಚರಣೆ):ಛಠ್ ಪೂಜೆಯ ಕೊನೆಯ ದಿನ ಭಕ್ತರು,ಕುಟುಂಬ ಸದಸ್ಯರು,ಸ್ನೇಹಿತರು ಸೂರ್ಯೋದಯಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆ ನದಿ ತೀರದೆಡೆಗೆ ತೆರಳುತ್ತಾರೆ.ಉಗಮಿಸುವ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಅರ್ಘ್ಯ ಅರ್ಪಿಸಲು ಅವರಲ್ಲಿಗೆ ತೆರಳುತ್ತಾರೆ. ಪಾರ್ವತೈನಿಸ್ ಗಳು ಉಪವಾಸ ಮುಗಿಸಿದ ಅನಂತರ ಹಬ್ಬಾಚರಣೆಗೆ ತೆರೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ.ಕುಟುಂಬ ಸದಸ್ಯರು ತಮ್ಮ ಪರಿಚಯಿಸ್ಥರ ಮನೆಗೆ ತೆರಳಿ ಪ್ರಸಾದ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ನದಿ ತೀರದಲ್ಲಿ ಬೆಳಗಿನ ಚುಮುಚುಮು ನಸುಕು ಮುಸುಕಿನಲ್ಲಿ ಛಠ್ ಹಬ್ಬಾಚರಣೆ ನೋಡಲು ಅತ್ಯಂತ ಮನೋಹರವಾಗಿರುತ್ತದೆ.ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ,ಧಾರ್ಮಿಕ ಅನುಭವ ಈ ಆಧುನಿಕ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಚೀನ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ತಳುಕು ಹಾಕಿದಂತಿರುತ್ತದೆ.

ಧಾರ್ಮಿಕ ನಿಲುವಿನ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ
ಛಠ್ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಪ್ರಯೋಜನಗಳು
ಛಠ್ ನ ವಿವಿಧ ಹಂತಗಳು (ಜ್ಞಾನಸಂವೇದಿ ಛಾಯಾಶಕ್ತಿ ಸಂಚಯದ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ)
ಛಠ್ ಪೂಜಾದ ನಾಲ್ಕು ದಿನಗಳು