ಸ್ಕಿಜೋಫ್ರೇನಿಯಾ ಸಮಸ್ಯೆಗೆ ಈಡಾಗಿರುವ ಎಲ್ಲ ರೋಗಿಗಳ ಪೈಕಿ ಸುಮಾರು ಅರ್ಧದಷ್ಟು ಜನ ಮಾದಕವಸ್ತುಗಳು ಅಥವಾ ಮದ್ಯಸಾರವನ್ನು ದುರುಪಯೋಗಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರಾದರೂ, ಮಾದಕ ವಸ್ತುವಿನ ಬಳಕೆ ಹಾಗೂ ಸ್ಕಿಜೋಫ್ರೇನಿಯಾದ ನಡುವಿನ ಒಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಕಾರಣಾತ್ಮಕ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸಾಧಿಸುವುದು ಕಷ್ಟಕರವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿ ಹೆಚ್ಚು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಎರಡು ವಿವರಣೆಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗಿದೆ. ಅವೆಂದರೆ, "ಮಾದಕ ದ್ರವ್ಯದ ಬಳಕೆಯು ಸ್ಕಿಜೋಫ್ರೇನಿಯಾವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ" ಮತ್ತು "ಸ್ಕಿಜೋಫ್ರೇನಿಯಾದ ಕಾರಣವಾಗಿಯೇ ಮಾದಕ ದ್ರವ್ಯದ ಬಳಕೆಯು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ". ಈ ಎರಡೂ ವಿವರಣೆಗಳು ಸರಿಯಿರಬಹುದು. 2007ರಲ್ಲಿ ಹೊರಬಿದ್ದ ಒಂದು ಪರ್ಯಾಯ-ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯು ಅಂದಾಜಿಸಿರುವ ಪ್ರಕಾರ, ಸ್ಕಿಜೋಫ್ರೇನಿಯಾ ಸೇರಿದಂತೆ ಮನೋವಿಕೃತ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಗಳ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಅಪಾಯದಲ್ಲಿನ ಒಂದು ಪ್ರಮಾಣ-ಅವಲಂಬಿತ ಹೆಚ್ಚಳದೊಂದಿಗೆ ಗಾಂಜಾದ ಬಳಕೆಯು ಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರರೀತ್ಯಾ ಜತೆಗೂಡಿದೆ. ಮದ್ಯಸಾರವೂ ಸೇರಿದಂತೆ ಇತರ ಮಾದಕ ದ್ರವ್ಯಗಳು ಸ್ಕಿಜೋಫ್ರೇನಿಯಾವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ, ಅಥವಾ ಮನೋವಿಕೃತ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಸ್ವಯಂ-ಔಷಧೀಕರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾದ ಮಾದಕವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸಲು ಒಂದಷ್ಟು ಸಾಕ್ಷ್ಯ ಲಭ್ಯವಿದೆ; ಖಿನ್ನತೆ, ಕಳವಳ, ಬೇಸರ ಮತ್ತು ಏಕಾಂಗಿತನದಂಥ ಆಹ್ಲಾದಕರವಲ್ಲದ ಸ್ಥಿತಿಗತಿಗಳನ್ನು ನಿಭಾಯಿಸಿಕೊಂಡುಹೋಗಲು ಅವರು ಮಾದಕದ್ರವ್ಯಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ನಿರಾಧಾರ ಕಲ್ಪನೆಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಒಂದಷ್ಟು ಬೆಂಬಲವಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಸ್ವತಃ ಬುದ್ಧಿವಿಕಲ್ಪಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ, ಮೆಥಾಂಫಿಟಮೀನ್‌ ಮತ್ತು ಕೊಕೇನ್‌ನ ಬಳಕೆಯು ಮೆಥಾಂಫಿಟಮೀನ್‌- ಅಥವಾ ಕೊಕೇನ್‌- ಚೋದಿತ ಬುದ್ಧಿವಿಕಲ್ಪಗಳನ್ನು ಹೊರಹೊಮ್ಮಿಸಬಹುದು ಎಂಬುದನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಬುದ್ಧಿವಿಕಲ್ಪಗಳು ಅತಿ ಸಾಮ್ಯತೆಯ ರೋಗಲಕ್ಷಣಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಸಾದರಪಡಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಮಾದಕದ್ರವ್ಯದ ಬಳಕೆದಾರರು ಸಂಯಮದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಉಳಿದಿದ್ದಾಗಲೂ ಸಹ ಅವು ಮುಂದುವರೆಯಬಹುದು.

ಮಾದಕವಸ್ತುವಿನ ದುರುಪಯೋಗದ ಕಾರಣ
ಮಾನಸಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆಗಳು
ಕಾರ್ಯವಿಧಾನಗಳು
ನರವ್ಯೂಹದ ಕಾರ್ಯವಿಧಾನ