text:
TáŧŦ Nguyáŧ
n TrÃĢi Äášŋn NgÃī
ThÃŽ Nhášm
vÃ con ÄÆ°áŧng Äi lÃŠn Äáŧnh nÃši
YÃŠn Táŧ
ThÃch PhÆ°áŧc An
- I -
TÃīi cÃēn nháŧ vÃ o khoášĢng cuáŧi nÄm
1973 hay Äáš§u nÄm 1974 gÃŽ ÄÃģ. Tuáš§n bÃĄo vÄn ngháŧ TÃŽm Hiáŧu tášĄi SÃ i
GÃēn cÃģ ÄÄng máŧt bÃ i pháŧng vášĨn BÃđi
GiÃĄng, ngÆ°áŧi pháŧng vášĨn lÃ Phan Quáŧc SÆĄn. Trong ÄÃģ BÃđi GiÃĄng cÃģ nhášŊc Äášŋn
cÃĄi chášŋt cáŧ§a Nguyáŧ
n TrÃĢi, tÃīi khÃīng cÃēn nháŧ ÄÆ°áŧĢc nguyÃŠn vÄn,
nhÆ°ng ÄášĄi Ã― BÃđi GiÃĄng nÃģi rášąng:" ÃÃŠm nÃ o tÃīi cÅĐng nášąm mÆĄ thášĨy
Nguyáŧ
n TrÃĢi báŧ tru di tam táŧc, ráŧi ÄÃĒy dÃĒn táŧc mÃŽnh phášĢi gÃĄnh lášĨy hášu
quášĢ cáŧ§a ÃĄc nghiáŧp mÃ mÃŽnh ÄÃĢ gieo ášĨy".
KhÃīng biášŋt ÄÃģ cÃģ phášĢi lÃ
láŧi tiÃŠn tri cáŧ§a máŧt thi sÄĐ hay khÃīng?
NhÆ°ng trÃŠn tháŧąc tášŋ thÃŽ táŧŦ 1973 Äášŋn
nay ÄÃĢ gáš§n 3 thášp káŧ·, ÄÃšng lÃ 3 thášp káŧ· mÃ dÃĒn táŧc ÄÃĢ phášĢi gÃĄnh
cháŧu khÃīng biášŋt bao nhiÃŠu lÃ tháŧng kháŧ, chiášŋn tranh, phÃĒn ly vÃ nhášĨt lÃ
hášn thÃđ.
Trong ÄÃŠm dÃ i Äášąng
Äášĩng cáŧ§a quÃŠ hÆ°ÆĄng ÄÃģ, chášŊc chášŊn rášąng vášŦn khÃīng Ãt nháŧŊng ngÆ°áŧi con tháŧĐc
cÃđng váŧi quÃŠ hÆ°ÆĄng Äau kháŧ, vášŦn tháŧĐc cÃđng váŧi náŧi oan nghiáŧt vÃ
ngang trÃĄi mÃ Nguyáŧ
n TrÃĢi, máŧt bášc anh hÃđng ÄÃĢ hiášŋn dÃĒng tášĨt cášĢ tÃŽnh yÃŠu
cáŧ§a mÃŽnh cho quÃŠ hÆ°ÆĄng, Äáŧ ráŧi cuáŧi cÃđng phášĢi ngÃĢ gáŧĨc báŧi tÃŽnh yÃŠu mÃ
Nguyáŧ
n TrÃĢi ÄÃĢ cÆ°u mang ÄÃģ.
Trong thÆĄ cáŧ§a Nguyáŧ
n TrÃĢi, ta thášĨy Ãīng thÆ°áŧng nÃģi Äášŋn
cÃĄi hášn cáŧ§a bášc anh hÃđng:
Kim cáŧ vÃī cÃđng giang mášĄc mášĄc
Anh hÃđng háŧŊu hášn diáŧp tiÃŠu tiÃŠu
( XÆ°a nay tháŧi gian khÃīng cÃđng, sÃīng ráŧng bÃĄt ngÃĄt
Anh hÃđng mang máŧi hášn, lÃĄ ráŧĨng veo veo)(1)
( VÃĢn HáŧĐng )
VÃ trong máŧt bÃ i thÆĄ khÃĄc, Nguyáŧ
n TrÃĢi lášĄi nÃģi Äášŋn
cÃĄi hášn Äášŋn cášĢ ngÃ n nÄm:
Anh hÃđng di hášn káŧ· thiÃŠn niÃŠn
(Anh hÃđng Äáŧ máŧi hášn Äášŋn mášĨy nghÃŽn nÄm
sau)(2)
DÃđ ÄÃģ lÃ cÃĒu ÄÆ°áŧĢc trÃch trong bÃ i Quan HášĢi (ÄÃģng
cáŧa biáŧn) nhášŊc Äášŋn viáŧc Háŧ QuÃ― Ly ÄÃĢ lášĨy gáŧ vÃ ÄÃĄ
Äáš·t sau dÆ°áŧi lÃēng biáŧn Äáŧ ÄÃĄnh Äuáŧi quÃĒn Minh xÃĒm lÄng, nhÆ°ng vÃŽ khÃīng
ÄÆ°áŧĢc lÃēng dÃĒn, thÃŽ dÃđ lÃ máŧt bášc anh hÃđng nhÆ° Háŧ QuÃ― Ly Äi
chÄng náŧŊa, thÃŽ
cuáŧi cÃđng cÅĐng gÃĄnh lášĨy thášĢm bášĄi mÃ thÃīi.
NhÆ°ng tÃīi nghÄĐ rášąng, khi lÃ m cÃĒu thÆĄ trÃŠn khÃīng nhiáŧu
thÃŽ Ãt Nguyáŧ
n TrÃĢi cÅĐng cÃģ gáŧi gášŊm tÃĒm sáŧą cáŧ§a mÃŽnh trong ÄÃģ. VÃŽ lÃ― do dáŧ
hiáŧu lÃ máŧt ngÆ°áŧi táŧą tráŧng nhÆ° Nguyáŧ
n TrÃĢi thÃŽ khÃīng bao giáŧ táŧą nhášn
mÃŽnh lÃ bášc anh hÃđng.
NhÆ°ng Nguyáŧ
n TrÃĢi cÃģ hášn riÃŠng cho bášĢn thÃĒn mÃŽnh
khÃīng?
Ãáŧc láŧch sáŧ dÃĒn táŧc, thÃŽ cÃģ láš― ai cÅĐng phášĢi cÃīng nhášn
rášąng, cháŧ cÃģ Nguyáŧ
n TrÃĢi lÃ ngÆ°áŧi cháŧu nhiáŧu bášĨt cÃīng vÃ Äau kháŧ nhášĨt
trong sáŧ cÃĄc bášc anh hÃđng cáŧ§a dÃĒn táŧc.
VáŧŦa máŧi thi Äášu tiášŋn sÄĐ, ÄÆ°áŧĢc Háŧ QuÃ― Ly cáŧ giáŧŊ cháŧĐc Ngáŧą
Sáŧ ÃÃ i ChÃĄnh ChÆ°áŧng, máŧng Æ°áŧc giÃšp nhÃĒn dÃĒn giÃšp ÄášĨt
nÆ°áŧc ÄÃĢ
nášąm trong táš§m tay. Vášy mÃ máŧng Æ°áŧc ÄÃģ ÄÃĢ
báŧ vÃđi dášp ngay táŧĐc khášŊc khi quÃĒn Minh do
TrÆ°ÆĄng PháŧĨ cháŧ huy ÄÃĢ Ã o ášĄt xÃĒm lÄng
ÄášĨt nÆ°áŧc. Cha con Háŧ QuÃ― Ly vÃ háš§u hášŋt triáŧu ÄÃŽnh nÆ°áŧc "ÃášĄi Ngu"
cáŧ§a Ãīng Äáŧu báŧ bášŊt lÃ m tÃđ binh, trong ÄÃģ cÃģ Nguyáŧ
n Phi Khanh, cha cáŧ§a
Nguyáŧ
n TrÃĢi.
Nghe tin, Nguyáŧ
n TrÃĢi Äášŋn
thÄm vÃ tiáŧ
n cha Äášŋn tášn biÃŠn giáŧi,
cÃģ Ã― Äáŧnhtheo cha qua Trung Quáŧc Äáŧ háš§u hášĄ cha trong buáŧi xášŋ chiáŧu cáŧ§a
cuáŧc Äáŧi. NhÆ°ng sau khi nghe láŧi khuyÃŠn cáŧ§a Nguyáŧ
n Phi Khanh,
Nguyáŧ
n TrÃĢi ÄÃĢ gášĄt nÆ°áŧc mášŊt táŧŦ biáŧt cha vÃ em ráŧi quay tráŧ lášĄi Äáŧ tÃŽm
con ÄÆ°áŧng "ráŧa nháŧĨc cho nÆ°áŧc, trášĢ thÃđ cho cha".
Vášy lÃ , Nguyáŧ
n TrÃĢi phášĢi bášŊt Äáš§u lÃ m lášĄi cuáŧc Äáŧi táŧŦ
con sáŧ khÃīng, váŧi trÆ°áŧc mášŊt lÃ hÃŽnh bÃģng ngÆ°áŧi cha giÃ vÃ ÄáŧĐa em trai
sáŧng nháŧŊng ngÃ y cÃēn lášĄi trÃŠn ÄášĨt khÃĄch quÃŠ ngÆ°áŧi váŧi cuáŧc Äáŧi tÃđ binh mÃ
Nguyáŧ
n TrÃĢi biášŋt chášŊc rášąng sáš― chášģng bao giáŧ
gáš·p lášĄi ÄÆ°áŧĢc náŧŊa, cÃēn sau lÆ°ng lÃ quÃŠ cha ÄášĨt
táŧ Äang quášąn quášĄi trong ÄÃŠm dÃ i nÃī láŧ cáŧ§a ngoášĄi bang.
Ráŧi sau khi ÄÃĢ
cÃđng váŧi LÃŠ LáŧĢi nášąm gai nášŋm mášt "ráŧa nháŧĨc cho nÆ°áŧc, trášĢ thÃđ cho cha" thÃŽ
Nguyáŧ
n TrÃĢi phášĢi cháŧu náŧi Äau Äáŧn khÃĄc náŧŊa.
LÃŠ LáŧĢi vÃŽ muáŧn thÃĒu tÃģm quyáŧn hÃ nh nÃŠn ÄÃĢ bášŊt Äáš§u
nghi ngáŧ nháŧŊng nhÃĒn vášt láŧi lášĄc ÄÃĢ cÃđng váŧi LÃŠ LáŧĢi chung vai sÃĄt
cÃĄnh ÄÃĄnh Äuáŧi quÃĒn Minh. Sáŧ chÃĐp rášąng, nÄm
Thuášn ThiÃŠn tháŧĐ 2, LÃŠ LáŧĢi sai bášŊt Tráš§n NguyÃŠn HÃĢn, máŧt Äáŧ nhášĨt
cÃīng tháš§n khiášŋn Tráš§n NguyÃŠn HÃĢn phášĢi nhášĢy xuáŧng sÃīng táŧą táŧ. Ráŧi tiášŋp
theo lÃ PhášĄm VÄn XášĢo, máŧt Äáŧ nhášĨt cÃīng tháš§n
khÃĄc cÅĐng báŧ giášŋt. VÃ
chÃnh Nguyáŧ
n TrÃĢi cÅĐng báŧ nghi ngáŧ cÃģ liÃŠn háŧ váŧi Tráš§n NguyÃŠn HÃĢn nÃŠn cÅĐng
báŧ bášŊt, nhÆ°ng cháŧ máŧt tháŧi gian ngášŊn thÃŽ ÄÆ°áŧĢc thášĢ ra.
VÃ cuáŧi cÃđng lÃ , máŧt tai hoášĄ thášĢm kháŧc nhášĨt
ÄÃĢ giÃĄng xuáŧng trÃŠn Äáš§u Nguyáŧ
n TrÃĢi:
" VÃ o cÃĄi ngÃ y Äau xÃģt khÃīng nháŧŊng cho Nguyáŧ
n TrÃĢi mÃ
cÃēn cho cášĢ dÃĒn táŧc náŧŊa, lÃ ngÃ y 16 thÃĄng 8 nÄm NhÃĒm TuášĨt táŧĐc ngÃ y 19
thÃĄng 9 nÄm 1442 Nguyáŧ
n TrÃĢi vÃ gia táŧc ÄÃĢ ráŧĨng Äáš§u
dÆ°áŧi lÆ°áŧĄi dao oan nghiáŧt cáŧ§a cÃĄi triáŧu ÄÃŽnh hÃĻn hášĄn vÃ ngu muáŧi
mÃ chÃnh Ãīng ÄÃĢ chiášŋn ÄášĨu gian kháŧ Äáŧ dáŧąng
nÃŠn" (3).
NhÆ°ng xÃĐt cho cÃđng thÃŽ ÄÃģ cÅĐng cháŧ lÃ tai hoášĄ riÃŠng
cáŧ§a Nguyáŧ
n TrÃĢi vÃ gia táŧc. Máŧt bášc anh hÃđng nhÆ° Nguyáŧ
n TrÃĢi thÃŽ chášŊc
khÃīng bao giáŧ cÃģ tháŧ lášĨy sáŧą Äau kháŧ cÃģ tÃnh cÃĄch riÃŠng tÆ°
Äáŧ Ãīm máŧi hášn Äášŋn ngÃ n nÄm sau. Vášy thÃŽ Nguyáŧ
n TrÃĢi Ãīm hášn vÃŽ
viáŧc gÃŽ?
Láŧch sáŧ chÃĐp vÃ o nÄm 1437 vua LÃŠ ThÃĄi TÃīn sai Nguyáŧ
n
TrÃĢi vÃ LÆ°ÆĄng ÃÄng thášĐm Äáŧnh lášĄi láŧ
nhášĄc.
Nguyáŧ
n TrÃĢi tÃĒu váŧi ThÃĄi TÃīn rášąng:
" Tháŧi loášĄn thÃŽ dÃđng vÃĩ, tháŧi bÃŽnh thÃŽ dÃđng vÄn. NgÃ y
nay Äáŧnh ra láŧ
nhášĄc lÃ phášĢi tháŧi lášŊm. Song khÃīng cÃģ gáŧc thÃŽ khÃīng ÄáŧĐng
váŧŊng, khÃīng cÃģ vÄn thÃŽ khÃīng tháŧ lÆ°u hÃ nh. HÃēa bÃŽnh lÃ gáŧc cáŧ§a
nhášĄc, thanh ÃĒm lÃ vÄn cáŧ§a nhášĄc" (4).
NhÆ°ng dÃđ sao ÄÃģ cÅĐng lÃ nháŧŊng láŧi nháŧŊng cháŧŊ mÃ ta cÃģ
tháŧ nghÄĐ lÃ bášĨt cáŧĐ máŧt chÃnh tráŧ gia thÃīng minh vÃ khÃīn ngoan nÃ o cÅĐng
cÃģ tháŧ phÃĄt biáŧu ÄÆ°áŧĢc. Cháŧ cÃģ nháŧŊng láŧi sau
ÄÃĒy máŧi lÃ nháŧŊng láŧi ÄÆ°áŧĢc phÃĄt xuášĨt táŧŦ trÃĄi tim nÃģng báŧng cáŧ§a bášc cha
giÃ vÃŽ tÃŽnh thÆ°ÆĄng yÃŠu cho con chÃĄu áŧ muÃīn Äáŧi sau:
" DÃĄm mong báŧ hášĄ ráŧ§ lÃēng yÃŠu thÆ°ÆĄng vÃ chÄn nuÃīi dÃĒn
khiášŋn cho dÃĒn trong thÃīn xÃģm vášŊng, khÃīng cÃģ máŧt tiášŋng háŧn giášn oÃĄn sáš§u.
ÃÃģ táŧĐc lÃ giáŧŊ ÄÆ°áŧĢc cÃĄi gáŧc cáŧ§a nhášĄc" (5).
Nguyáŧ
n TrÃĢi báŧ giášŋt nÄm 1442, vášy lÃ tÃnh Äášŋn
nay ÄÃĢ gáš§n 600 nÄm. CÃģ láš― trong khoášĢng tháŧi gian dÃ i Äášąng Äášĩng cáŧ§a láŧch
sáŧ dÃĒn táŧc ÄÃģ, tráŧŦ vÃ i thášp káŧ· ngášŊn ngáŧ§i dÆ°áŧi tháŧi LÃŠ ThÃĄnh TÃīng
(1442-1497) ra, cÃēn háš§u hášŋt thÃŽ "tiášŋng háŧn giášn, oÃĄn sáš§u" vášŦn vang lÃŠn
trong nháŧŊng xÃģm vášŊng cáŧ§a quÃŠ hÆ°ÆĄng ÄášĨt nÆ°áŧc.
Thi sÄĐ lÃ kášŧ luÃīn luÃīn cÃģ tráŧąc giÃĄc sÃĒu xa nÃŠn Nguyáŧ
n
TrÃĢi ÄÃĢ linh cášĢm ÄÆ°áŧĢc rášąng, sáŧą Äau
kháŧ chÃnh bášĢn thÃĒn mÃŽnh cÅĐng lÃ sáŧą Äau kháŧ
chung cho cášĢ dÃĒn táŧc trong nháŧŊng thášŋ káŧ· tiášŋp sau chÄng? VÃŽ láš―
nháŧŊng bášc anh hÃđng thÃŽ luÃīn luÃīn lášĨy sáŧą Äau kháŧ chung nhÆ° lÃ sáŧą Äau kháŧ
cáŧ§a chÃnh bášĢn thÃĒn mÃŽnh vášy.
VÃ o hášu bÃĄn thášŋ káŧ· 18, cÅĐng cÃģ máŧt nhÃ ÄášĄi trÃ tháŧĐc
cÅĐng báŧ trášĢ thÃđ vÃ hášĄ nháŧĨc nhÆ° Nguyáŧ
n TrÃĢi. ÃÃģ lÃ NgÃī ThÃŽ Nhášm báŧ Gia
Long Äem ra ÄÃĄnh ÄÃēn tášĄi VÄn miášŋu, vÃ ÄÃĢ
chášŋt ngÃ y 16 thÃĄng 2 nÄm QuÃ― HáŧĢi (9 thÃĄng 3
nÄm 1803). Tháŧąc ra, NgÃī ThÃŽ Nhášm cháŧ báŧ hášĄ nháŧĨc cháŧĐ khÃīng oan
trÃĄi nhÆ° Nguyáŧ
n TrÃĢi. VÃŽ Nguyáŧ
n TrÃĢi ÄÃĢ ngÃĢ gáŧĨc dÆ°áŧi lÆ°áŧi dao cáŧ§a chÃnh
triáŧu ÄÃŽnh mÃ Ãīng ÄÃĢ dáŧąng lÃŠn. CÃēn NgÃī ThÃŽ Nhášm thÃŽ ngÃĢ gáŧĨc báŧi triáŧu
ÄÃŽnh Äáŧi ngháŧch váŧi triáŧu ÄÃŽnh mÃ
NgÃī ThÃŽ Nhášm ÄÃĢ pháŧĨc váŧĨ lÃ triáŧu ÄášĄi TÃĒy SÆĄn. NhÆ°ng nÃģi cho cÃđng, thÃŽ dÃđ
lÃ triáŧu ÄÃŽnh nÃ o Äi náŧŊa thÃŽ cÅĐng Äáŧu lÃ chung nÃēi giáŧng Viáŧt. Báŧi vášy,
hai cÃĄi chášŋt cáŧ§a hai nhÃ ÄášĄi trÃ tháŧĐc láŧn
cáŧ§a dÃĒn táŧc vášŦn Äáŧ lášĄi vášŋt thÆ°ÆĄng Äau Äáŧn khÃīng phášĢi cháŧ áŧ tháŧi ÄášĄi cáŧ§a
Nguyáŧ
n TrÃĢi vÃ NgÃī ThÃŽ Nhášm thÃīi, mÃ vášŋt thÆ°ÆĄng ÄÃģ
vášŦn tiášŋp táŧĨc mÆ°ng máŧ§ cho Äášŋn nhiáŧu thášŋ káŧ· sau náŧŊa, Äáš·c biáŧt lÃ
Äáŧi váŧi nháŧŊng ngÆ°áŧi biášŋt vui cÅĐng nhÆ° buáŧn váŧ láš― tháŧnh suy cáŧ§a láŧch sáŧ
dÃĒn táŧc.
KhÃīng cháŧ giáŧng nhau váŧ cÃĄi chášŋt báŧ hášĄ nháŧĨc, mÃ Nguyáŧ
n
TrÃĢi vÃ NgÃī ThÃŽ Nhášm cÃēn giáŧnh nhau trÃŠn nhiáŧu lÃĢnh váŧąc náŧŊa. TrÆ°áŧc nhášĨt
lÃ tháŧi ÄášĄi.
Vášy tháŧi ÄášĄi mÃ Nguyáŧ
n TrÃĢi ÄÃĢ sanh ra vÃ lÆĄn
lÃŠn nhÆ° thášŋ nÃ o?
ÃÃģ lÃ vÃ o nháŧŊng nÄm cuáŧi
Äáŧi Tráš§n. Gáš§n nhÆ° ÄÃĢ tráŧ thÃ nh máŧt quy luášt, nháŧŊng Ãīng vua cuáŧi
cÃđng cáŧ§a bášĨt cáŧĐ triáŧu ÄášĄi nÃ o áŧ ÄÃĒu vÃ tháŧi ÄášĄi nÃ o cÅĐng vášy, nghÄĐa lÃ
cÅĐng hÃĻn yášŋu, nhu nhÆ°áŧĢc, hÆ°áŧng tháŧĨ trÃŠn sáŧą Äau kháŧ vÃ rÃŠn xiášŋt cáŧ§a muÃīn
dÃĒn máŧt cÃĄch tÃ n nhášŦn mÃ khÃīng háŧ cÃģ máŧt chÃšt háŧ thášđn. Nguyáŧ
n Phi Khanh
cha cáŧ§a Nguyáŧ
n TrÃĢi trong máŧt bÃ i thÆĄ gáŧi cho BÄng Háŧ Tráš§n NguyÃŠn ÃÃĄn
Äáŧng tháŧi cÅĐng lÃ cha váŧĢ cáŧ§a mÃŽnh, máŧt TÃīn ThášĨt cáŧ§a nhÃ Tráš§n. Nguyáŧ
n Phi
Khanh ÄÃĢ nÃģi lÃŠn tÃŽnh cášĢnh kháŧn kháŧ cáŧ§a ngÆ°áŧi dÃĒn tášĄi máŧt lÃ ng quÃŠ nhÆ°
thÃŠ nÃ y:
ÃášĄo huáŧ thiÃŠn lÃ― xÃch nhÆ° thiÃŠu
Ãiáŧn dÃĢ hÆ°u tu Ã― bášĨt liÃŠu!
Hášu tháŧ sÆĄn hÃ phÆ°ÆĄng Äáŧch Äáŧch
HoÃ ng thiÃŠn vÅĐ láŧ chÃnh thiáŧu thiáŧu!
LášĄi tÆ° vÃĩng cáŧ háŧn Äa kiáŧt,
DÃĒn mášĄnh cao chi bÃĄn dÄĐ tiÃŠu
( Ãáŧng lÃša nghÃŽn dáš·m
Äáŧ nhÆ° chÃĄy
VÃđng thÃīn quÃŠ vang tiášŋng kÃŠu than:
Sinh kášŋ biášŋt trÃīng ÄÃĒu!
Non sÃīng khášŊp giášĢi ÄášĨt nÃ y Äang khÃī khÃīng kháŧc:
MÃ mÆ°a máŧc hoÃ ng thiÃŠn cÃēn xa biáŧn biáŧt
MÃ ng lÆ°áŧi nha lášĄi, lÃ m cho dÃĒn kiáŧt quáŧ mášĨt nhiáŧu;
Dáš§u máŧĄ trong sinh mášĄng dÃĒn ta ÄÃĢ tiÃŠu hao Äášŋn máŧt
náŧa!)(6)
(ThÃīn cÆ° cášĢm sáŧą kÃ― trÃŽnh BÄng Háŧ tÆ°áŧng cÃīng)
TrÆ°áŧc máŧt xÃĢ háŧi nhÆ° vášy, Nguyáŧ
n Phi Khanh váŧi tÆ° cÃĄch
máŧt sÄĐ phu cáŧĐ bÄn khoÄn táŧą háŧi mÃŽnh
phášĢi lÃ m gÃŽ?
Ã hÃī thášŋ ÄášĄo nhÆ° hÃ ngÃĢ
Tam pháŧ§ di biÃŠn phÃš ÃášĄi ÃÃīng!
( Than Ãīi! TrÃŠn ÄÆ°áŧng Äáŧi, ta biášŋt
tÃnh sao ÄÃĒy?
Ba láš§n váŧ bÃŽa sÃĄch cÅĐ mÃ ngÃĒm thÆĄ ÃášĄi ÃÃīng!)(7)
( Thu nguyáŧt háŧŊu kháŧi cášĢm tÃĄc )
KhÃīng cÃēn háŧ nghi gÃŽ náŧŊa chÃnh Nguyáŧ
n Phi Khanh qua
nháŧŊnh váš§n thÆĄ trÃŠn ÄÃĢ hun ÄÃšc tÃĒm háŧn cho con la Nguyáŧ
n TrÃĢi sau nÃ y.
Ãášŋn Nguyáŧ
n TrÃĢi thÃŽ sáŧą tháŧng kháŧ lášĄi
ÄÆ°áŧĢc nhÃĒn lÃŠn gášĨp báŧi, nghÄĐa lÃ ngoÃ i sáŧą Äau kháŧ loášĄn ly cáŧ§a xÃĢ
háŧi cuáŧi Äáŧi Tráš§n, Nguyáŧ
n TrÃĢi cÃēn cháŧĐng kiášŋn sáŧą tÃ n bášĄo cáŧ§a quÃĒn cÆ°áŧp
nÆ°áŧc:
Thui dÃĒn Äen trÃŠn lÃē bášĄo ngÆ°áŧĢc
HÃĢm con Äáŧ dÆ°ÆĄi háŧ tai Æ°ÆĄng.
Dáŧi tráŧi láŧŦa ngÆ°áŧi! Kášŋ gian Äáŧ§ muÃīn nghÃŽn khoÃĐ.
Cášy binh gÃĒy hášĨn, ÃĄc cháŧĐa gáš§n hai cháŧĨc nÄm
(8)
( BÃŽnh NgÃī ÃášĄi cÃĄo )
ÃÃģ khÃīng phášĢi lÃ hášn thÃđ lÃŠn tiášŋng nÃģi mÃ chÃnh tÃŽnh
thÆ°ÆĄng ÄÃĢ lÃŠn tiášŋng nÃģi. PhášĢi cÃģ máŧt tášĨm lÃēng trÃ n Äáš§y nhÃĒn ÃĄi nÃŠn cháŧ
trong vÃ i cÃĒu ngášŊn gáŧn Nguyáŧ
n TrÃĢi ÄÃĢ phÆĄi bÃ y ÄÆ°áŧĢc hášŋt cÃĄi xášĨu cÃĄi
ÃĄc cáŧ§a máŧt thiáŧu sáŧ ngÆ°áŧi tháŧng tráŧ áŧ máŧi tháŧi ÄášĄi.
Kášŧ xÃĒm lÆ°áŧĢc cÃģ nghÄĐa lÃ kášŧ khÃīng cÃđng chung nÃēi giáŧng,
thÃŽ háŧ tÃ n bášĄo cÅĐng lÃ Äiáŧu cÃģ tháŧ hiáŧu
ÄÆ°áŧĢc. NhÆ°ng cÃđng chung máŧt nÃēi giáŧng mÃ " Dáŧi tráŧi láŧŦa ngÆ°áŧi" Äáŧ
â Thui dÃĒn Äen trÃŠn lÃē bášĄo ngÆ°áŧĢc" thÃŽ láŧch
sáŧ xÆ°a cÅĐng nhÆ° nay Äáŧu khÃīng phášĢi lÃ Ãt.
VÃ o hášu bÃĄn thášŋ káŧ· 18, xÃĢ háŧi mÃ NgÃī ThÃŽ Nhášm sanh ra
vÃ láŧn lÃŠn cÅĐng chášģng khÃĄc gÃŽ xÃĢ háŧi mÃ Nguyáŧ
n TrÃĢi ÄÃĢ cháŧĐng kiášŋn táŧŦ
nháŧŊng ngÃ y cÃēn trai trášŧ áŧ Äáš§u thášŋ káŧ· 15, nghÄĐa lÃ cÅĐng nháŧŊng ngÃ y xášŋ
chiáŧu cáŧ§a vua LÃŠ chÃša Tráŧnh áŧ ÄÃ ng
NgoÃ i, vÃ chÃša Nguyáŧ
n áŧ ÄÃ ng Trong. Phan Huy ChÃš ÄÃĢ ghi lášĄi váŧ Äáŧi sáŧng
cáŧ§a ngÆ°áŧi dÃĒn váŧ nháŧŊng ngÃ y ášĨy:
" ... VÃŽ sáŧą trÆ°ng thu quÃĄ máŧĐc, vášt láŧąc kiáŧt khÃīng tháŧ
náŧp náŧi, Äášŋn náŧi ngÆ°áŧi ta thÃ nh ra báš§n cÃđng mÃ phášĢi báŧ ngháŧ nghiáŧp. CÃģ
ngÆ°áŧi vÃŽ thuášŋ sÆĄn sáŧng mÃ phášĢi cháš·t cÃĒy sÆĄn, cÃģ ngÆ°áŧi vÃŽ thuášŋ vášĢi láŧĨa mÃ
phášĢi cháš·t khung cáŧi. CÅĐng cÃģ kášŧ vÃŽ náŧp váŧ cÃĒy mÃ báŧ rÃŽu bÃša; vÃŽ bášŊt cÃĄ
tÃīm mÃ xÃĐ lÆ°áŧi chÃ i, vÃŽ phášĢi náŧp mášt mÃ khÃīng tráŧng mÃa ÄÆ°áŧng náŧŊa, vÃŽ
phášĢi náŧp bÃīng chÃĻ mÃ báŧ hoang vÆ°áŧn tÆ°áŧĢc. LÃ ng xÃģm nÃĄo
Äáŧng... â(9)
NÄm 1769, NgÃī ThÃŽ Nhášm máŧi cÃģ 23 tuáŧi ÄÆ°áŧĢc báŧ nhiáŧm lÃ m
Hiášŋn SÃĄt PhÃģ SáŧĐ HášĢi DÆ°ÆĄng. Trong HÃ n CÃĄc Anh Hoa, cÃēn ghi lášĄi tášĨt
cášĢ nháŧŊng bÃ i KhášĢi cáŧ§a NgÃī ThÃŽ Nhášm dÃĒng lÃŠn chÃša Tráŧnh, háš§u hášŋt Äáŧu
nÃģi Äášŋn âcÃĄi ášĐn tÃŽnh Äau kháŧ cáŧ§a dÃĒnâ. Trong máŧt bÃ i KhášĢi
khÃĄc, NgÃī ThÃŽ Nhášm ÄÃĢ chÃnh tháŧĐc Äáŧ ngháŧ chÃša Tráŧnh nÃŠn thi hÃ nh "cÃĄc
cášĢi cÃĄch hÃ nh chÃĄnh", NgÃī ThÃŽ Nhášm viášŋt:
â... Tháš§n ÄÆ°áŧĢc nghe â Quan nhiáŧu thÃŽ
lášĄi nhiáŧu, lÆ°áŧi thÆ°a thÃŽ dÃĒn giÃ u" cho nÃŠn ThiÃŠn Chu quan nÃģi: "Quan khÃīng
cáš§n Äáŧ§". ThiÃŠn Lášp ChÃnh nÃģi: "CášĐn thášn noi phÃĐp tÃđy theo náš·ng nhášđ mÃ
dÃđng hÃŽnh phášĄt cho thÃch ÄÃĄngâ. NháŧŊng Äiáŧm
ÄÃģ Äáŧu lÃ gáŧc cáŧ§a chÃnh sáŧą, cÃģ quan háŧ Äášŋn tÃnh máŧnh cáŧ§a dÃĒn, sai máŧt ly
lÃ Äi máŧt dáš·m.
Gáš§n ÄÃĒy, cáŧĐ nhÃĒn tuáš§n theo nhÆ° táŧ cÅĐ, máŧi ngÃ y
máŧt phiáŧn nhiáŧ
u thÃŠm: quan cÃģ khi khÃīng cáš§n
Äáš·t cÅĐng Äáš·t, viáŧc cÃģ khi khÃīng cáš§n thÃŠm cÅĐng thÃŠm; kiáŧn cÃģ khi
khÃīng cáš§n xáŧ cÅĐng xáŧ. NÃģi chung háŧ láŧĢi dáŧĨng cháŧĐc váŧĨ Äáŧ
sÃĄch nhiáŧ
u, mÆ°áŧĢn vÄn ÃĄn Äáŧ lÃ m viáŧc thiÃŠn tÆ°, khiášŋn kho cáŧ§a dÃĒn
báŧ khÃĄnh kiáŧt vÃŽ quan nhiáŧu, chÃnh tháŧ báŧ táŧn thÆ°ÆĄng vÃŽ
ÃĄn náš·ng. Hiáŧn nay áŧ nÆĄi thÃīn xÃģm, dÃĒn ÄÆ°ÆĄng vášĨt vášĢ vÃŽ thiášŋu Än. Mong
ÄÆ°áŧĢc náŧi pháš§n nÃ o nháŧ ÆĄn pháš§n nášĨy.
Thiášŋt nghÄĐ ÄÆ°áŧng láŧi náŧi ráŧng cho dÃĒn, trÆ°áŧc hášŋt lÃ
báŧ nháŧŊng viÃŠn cháŧĐc tášĄp nhášĄp, ngáŧi khÃīng vÃ báŧt nháŧŊng cÃīng viáŧc phiáŧn
nhiáŧ
u Äi"
(10). ( Tuášŋ quy Tráš§n ngÃīn khášĢi )
NgÃī ThÃŽ Nhášm viášŋt bášĢng Äiáŧu tráš§n trÃŠn cÃĄch ÄÃĒy
ÄÃĢ gáš§n 2 thášŋ káŧ· rÆ°áŧĄi.
Phong kiášŋn ráŧi tháŧąc dÃĒn Äášŋ quáŧc ÄÃĢ
báŧ quÃĐt sášĄch.
Thášŋ nhÆ°ng nháŧŊng Äiáŧu mÃ
NgÃī ThÃŽ Nhášm yÃŠu cáš§u chÃša Tráŧnh bÃĢi báŧ Äáŧ
quan lášĄi tháŧi ÄÃģ báŧt áŧĐc hiášŋp ngÆ°áŧi dÃĒn, Äášŋn nay vášŦn cÃēn táŧn tášĄi,
máš·c dÃđ táŧn tášĄi dÆ°áŧi máŧt hÃŽnh tháŧĐc khÃĄc, nghÄĐa lÃ tinh vi vÃ mÃĄy mÃģc hÆĄn
nhiáŧu.
Trong láŧch sáŧ ÄÃĄnh Äuáŧi ngoášĄi xÃĒm cáŧ§a dÃĒn táŧc, máš·c dÃđ
rášĨt nhiáŧu, nhÆ°ng cÃģ láš― 4 cuáŧc cháŧng ngoášĄi xÃĒm ÄÆ°áŧĢc xem lÃ vÄĐ ÄášĄi nhášĨt
trong láŧch sáŧ dáŧąng nÆ°áŧc vÃ
giáŧŊ nÆ°áŧc cáŧ§a dÃĒn táŧc, ÄÃģ lÃ : cuáŧc ÄÃĄnh Táŧng
cáŧ§a LÃ― ThÆ°áŧng Kiáŧt (1076), cuáŧc ÄÃĄnh Äášŋ quáŧc NguyÃŠn MÃīng cáŧ§a Tráš§n
HÆ°ng ÃášĄo láš§n tháŧĐ nhášĨt (1257), láš§n tháŧĐ hai (1285) vÃ láš§n tháŧĐ ba
(1287-1288), ráŧi cuáŧc ÄÃĄnh Äuáŧi quÃĒn Minh
cáŧ§a LÃŠ LáŧĢi (1418-1427) vÃ cuáŧi cÃđng lÃ cuáŧc ÄášĄi phÃĄ quÃĒn
Thanh nÄm Káŧ· Dášu (1789) cáŧ§a Quang Trung Nguyáŧ
n Huáŧ.
Nášŋu xÃĐt theo hoÃ n cášĢnh, thÃŽ cÃģ tháŧ nÃģi rášąng hai cuáŧc
chiášŋn tranh váŧ quáŧc sau lÃ cuáŧc ÄÃĄnh Minh cáŧ§a LÃŠ LáŧĢi vÃ ÄášĄi phÃĄ quÃĒn
Thanh cáŧ§a Nguyáŧ
n Huáŧ thÃŽ gian nan vÃ khÃģ khÄn
hÆĄn nhiáŧu. Khi ÄÃĄnh Táŧng, thÃŽ LÃ― ThÆ°áŧng
Kiáŧt ÄÃĢ cÃģ sášĩn máŧt vÆ°ÆĄng triáŧu LÃ― Äang áŧ háŧi hÆ°ng tháŧnh nhášĨt. CÅĐng vášy,
khi Äášŋ quáŧc NguyÃŠn MÃīng trÃ n vÃ o nÆ°áŧc ta thÃŽ Tráš§n HÆ°ng ÃášĄo cÅĐng
ÄÃĢ cÃģ sášĩn vÆ°ÆĄng triáŧu Tráš§n cÅĐng Äang áŧ
trong gian ÄoášĄn hÃđng mášĄnh, nhášĨt lÃ tinh tháš§n ÄoÃ n kášŋt táŧŦ vua quan
Äášŋn tháŧĐ dÃĒn.
Trong khi LÃŠ LáŧĢi ÄÃĢ phášĢi bášŊt Äáš§u bášąng hai tay trášŊng nÆĄi
nÃši ráŧŦng Lam SÆĄn nghÃĻo kháŧ áŧ Thanh HÃģa. CÃēn Nguyáŧ
n Huáŧ thÃŽ cÃģ thuášn láŧĢi
hÆĄn LÃŠ LáŧĢi, nhÆ°ng vášŦn cÃģ nhiáŧu hášĄn chášŋ, trÆ°áŧc hášŋt lÃ náŧi báŧ TÃĒy SÆĄn ÄÃĢ
bášŊt Äáš§u rášĄn náŧĐt, trong Nam thÃŽ Nguyáŧ
n AÃđnh Äang bášŊt tay váŧi PhÃĄp vÃ cáŧ§ng
cáŧ cÃĄc táŧnh miáŧn Nam Äáŧ chuášĐn báŧ phášĢn cÃīng. CÃēn áŧ BášŊc HÃ , máš·c dÃđ dÃĒn
chÃšng thÃŽ cÄm ghÃĐt quÃĒn Thanh xÃĒm lÆ°áŧĢc, nhÆ°ng máŧt sáŧ nhÃ Nho bášĢo tháŧ§ vášŦn
hÆ°áŧng váŧng váŧ vua LÃŠ chÃša Tráŧnh.
Tuy vášy, LÃŠ LáŧĢi vÃ Nguyáŧ
n Huáŧ lášĄi ÄÆ°áŧĢc hai nhÃ trÃ tháŧĐc
cÃģ tháŧ lÃ láŧi lášĄc nhášĨt cáŧ§a tháŧi ÄášĄi tÃŽm Äášŋn
giÃšp ÄáŧĄ. Nguyáŧ
n TrÃĢi, máš·c dÃđ lÃ chÃĄu ngoášĄi cáŧ§a TÃīn ThášĨt nhÃ Tráš§n,
nhÆ°ng bášąng cáš·p mášŊt nhÃŽn xa trÃīng ráŧng, biášŋt rášąng nhÃ Tráš§n ÄÃĢ hášŋt vai trÃē
láŧch sáŧ, nÃŠn ÄÃĢ mášĄnh dášĄn Äášŋn Láŧi Giang trao BÃŽnh NgÃī SÃĄch cho LÃŠ LáŧĢi.
Ráŧi sau ÄÃģ rÃēng rÃĢ trong 10 nÄm,
chÃnh Nguyáŧ
n TrÃĢi ÄÃĢ hoášĄch Äáŧnh ÄÆ°áŧng láŧi
vÃ kášŋ sÃĄch cho nghÄĐa quÃĒn Lam SÆĄn. Trong vÃ sai khi hÃēa bÃŽnh ÄÆ°áŧĢc
lášp lášĄi, thÃŽ LÃŠ LáŧĢi cÅĐng ÄÃĢ giao cho Nguyáŧ
n TrÃĢi soášĄn thášĢo cÃĄc vÄn thÆ°
ngoášĄi giao váŧi cÃĄc tÆ°áŧng lÃĢnh nhÃ Minh. Trong QuÃĒn Trung táŧŦ máŧnh tášp
ta thášĨy Nguyáŧ
n TrÃĢi ÄÃĢ viášŋt thÆ° cho cÃĄc tÆ°áŧng lÃĢnh Äang
chiášŋm ÄÃģng nÆ°áŧc ta nhÆ° SÆĄn Tháŧ, PhÆ°ÆĄng ChÃnh, ThÃĄi ThÃšc, VÆ°ÆĄng ThÃīng,
.v..v. Äáŧ cÃģ lÃšc â nhÆ° mášŊng nhiášŋc â, cÃģ lÃšc â nhÆ° khiÃŠu khÃch ".
NhÆ°ng trÃŠn hášŋt vášŦn lÃ lÃēng nhÃĒn ÃĄi trÃ n Äáš§y,
ÄÃĢ lÃ m cho nhiáŧu tÆ°áŧng lÃĢnh cáŧ§a quÃĒn Minh nhÆ° LÆ°u Thanh áŧ Tam
Giang cÃđng váŧi cÃĄc tÆ°áŧng lÃĢnh khÃĄc áŧ Ngháŧ An, Thuášn HÃģa, TÃĒy ÃÃī vÃ nhiáŧu
thÃ nh Äáŧu âkhÃīng ÄÃĄnh mÃ giáš·c phášĢi
ra hÃ ng cášĢ" nhÆ° ÃášĄi Viáŧt Sáŧ KÃ― ToÃ n ThÆ° ÄÃĢ ghi lášĄi.
CÅĐng nhÆ° trÆ°áŧng háŧĢp Nguyáŧ
n TrÃĢi, NgÃī ThÃŽ Nhášm máš·c dÃđ ÄÃĢ
ÄÆ°áŧĢc sanh ra vÃ láŧn lÃŠn trong gia ÄÃŽnh nhiáŧu Äáŧi cháŧu ÃĒn sáŧ§ng vua LÃŠ
chÃša Tráŧnh, lášĄi ÄÆ°áŧĢc náŧi tiášŋng lÃ ngÆ°áŧi trÃ tháŧĐc thuáŧc "dÃēng dÃĩi vÄn háŧc
BášŊc HÃ ". NhÆ°ng NgÃī ThÃŽ Nhášm cÅĐng ÄÃĢ nhášn ra chiáŧu giÃģ láŧn cáŧ§a láŧch sáŧ,
nÃŠn cuáŧi cÃđng ÄÃĢ quyášŋt Äáŧnh tráŧ váŧ váŧi
nghÄĐa quÃĒn TÃĒy SÆĄn.
NgÃī ThÃŽ Nhášm tráŧ váŧ cÅĐng ÄÃšng lÃšc nhÆ° Nguyáŧ
n TrÃĢi Äášŋn
Láŧi Giang gáš·p LÃŠ LáŧĢi vášy.
NgÃ y 28 thÃĄng 10 nÄm Mášu
ThÃĒn (1788), 29 vášĄn quÃĒn Thanh dÆ°áŧi sáŧą cháŧ huy cáŧ§a táŧng Äáŧc LÆ°áŧĄng QuášĢng
TÃīn SÄĐ Ngháŧ ÄÃĢ vÆ°áŧĢt ášĢi Nam Quan tiášŋn váŧ
ThÄng Long. Háš§u hášŋt cÃĄc tÆ°áŧng lÃĢnh TÃĒy SÆĄn Äáŧu nhášĨt quyášŋt Äem quÃĒn chášn
ÄÃĄnh, vÃŽ theo cÃĄch suy diáŧ
n cáŧ§a háŧ thÃŽ "lášĨy quÃĒn nghÄĐ ngÆĄi mÃ
ÄÃĄnh quÃĒn máŧt nháŧc" thÃŽ nhášĨt Äáŧnh phášĢi thášŊng. NhÆ°ng Ã― kiášŋn cáŧ§a NgÃī ThÃŽ
Nhášm thÃŽ lášĄi khÃĄc, Ãīng Äáŧ ngháŧ "toÃ n quÃĒn rÃšt lui, khÃīng báŧ mášĨt máŧt mÅĐi
tÃŠn, cho nÃģ ngáŧ§ tráŧ máŧt ÄÃŠm ráŧi mai lášĄi Äuáŧi
nÃģ Äiâ. TÆ°áŧng NgÃī VÄn Sáŧ ÄÃĢ chášĨp nhášn Ã― kiášŋn cáŧ§a NgÃī ThÃŽ Nhášm,
cho rÃšt quÃĒn váŧ nÃši Tam Ãiáŧp, Äáŧng tháŧi cho ngÆ°áŧi váŧ cášĨp bÃĄo váŧi Nguyáŧ
n
Huáŧ áŧ PhÃš XuÃĒn. QuÃĒn Thanh vÃ o ThÄng Long nhÆ° vÃ o cháŧ khÃīng ngÆ°áŧi nÃŠn táŧ
ra cháŧ§ quan, kiÃŠu ngášĄo, nÃŠn rášĨt ÄÃšng nhÆ° láŧi nÃģi cáŧ§a NgÃī ThÃŽ Nhášm "cho
chÃšng ngáŧ§ tráŧ máŧt ÄÃŠm ráŧi mai lášĄi Äuáŧi nÃģ
Äiâ. Nguyáŧ
n Huáŧ ÄÃĢ tháš§n táŧc kÃĐo quÃĒn ra BášŊc HÃ , khÃīng Äáš§y 10 ngÃ y
ÄÃĢ ÄÃĄnh tan 29 vášĄn quÃĒn Thanh, giášĢi phÃģng
ThÄng Long lášp nÃŠn vÃĩ cÃīng vÄĐ ÄášĄi nhášĨt trong láŧch sáŧ cháŧng ngoášĄi
xÃĒm cáŧ§a dÃĒn táŧc.
Sau chiášŋn thášŊng mÃđa xuÃĒn 1789, NgÃī ThÃŽ Nhášm cÅĐng ÄÆ°áŧĢc
Nguyáŧ
n Huáŧ giao trÃĄch nhiáŧm âtuáŧģ viáŧc áŧĐng Äáŧi váŧi nhÃ Thanh Äáŧ yÃŠn viáŧc
chiášŋn tranhâ. CÃĄc vÄn kiáŧn ngoášĄi giao do NgÃī ThÃŽ Nhášm soášĄn thášĢo
trong tháŧi káŧģ nÃ y ÄÆ°áŧĢc tášp háŧĢp lášĄi trong Ban giao hášĢo thoášĄi vÃ
máŧt sáŧ trong Ban giao tášp.
CÅĐng nhÆ° Nguyáŧ
n TrÃĢi ÄÃĢ viášŋt BÃŽnh NgÃī ÃášĄi CÃĄo
Äáŧ nÃģi lÃŠn tášĨt cášĢ hÃ o khÃ cáŧ§a dÃĒn táŧc ÄÆ°áŧĢc tháŧ hiáŧn qua nghÄĐa
quÃĒn Lam SÆĄn, thÃŽ NgÃī ThÃŽ Nhášm cÅĐng ÄÃĢ viášŋt Chiášŋu LÃŠn NgÃīi cÅĐng
váŧi cÃđng máŧĨc ÄÃch lÃ nÃģi lÃŠn hÃ o khÃ cáŧ§a dÃĒn táŧc trong tháŧi ÄášĄi TÃĒy SÆĄn
mÃ tiÃŠu biáŧu nhášĨt lÃ qua bášĢn thÃĒn Quang Trung Nguyáŧ
n Huáŧ.
NgoÃ i ra, NgÃī ThÃŽ Nhášm cÅĐng ÄÃĢ lÃ tÃĄc giášĢ cáŧ§a
Biáŧu Tráš§n TÃŽnh, Biáŧu Cáš§u HÃīn,
Biáŧu ÄÃēi báŧ láŧ cáŧng ngÆ°áŧi vÃ ng, Biáŧu
ÄÃēi ÄášĨt 7 chÃĒu HÆ°ng HÃģa, Biáŧu ÄÃēi sáŧĐ báŧ nhÃ Thanh vÃ o PhÃš XuÃĒn tiÃŠn
phong.
NhÃ HÃĄn háŧc vÃ nghiÃŠn cáŧĐu vÄn háŧc LÃŠ ThÆ°áŧc cÃģ nhášn Äáŧnh
váŧ vÄn phong cáŧ§a NgÃī ThÃŽ Nhášm nhÆ° sau:
"NgÃī ThÃŽ Nhášm lÃ tiášŋn sÄĐ Äáŧi LÃŠ, nhÆ°ng vÄn
Ãīng khÃīng báŧ ášĢnh hÆ°áŧng láŧi vÄn phÃđ hoa, phiÃŠu dášt cáŧ§a tháŧi nÃ y.
VÄn Ãīng lÃ vÄn bÃĄc háŧc, vÄn Ãīng hÃđng háŧn,
mášĄch lášĄc, káŧđ thuášt ÄiÃŠu luyáŧn Ãt ai bÃŽ náŧi. VÄn NgÃī ThÃŽ Nhášm
khÃīng phášĢi hay áŧ cháŧ cÃĒu vÄn trau chuáŧt mÃ hay áŧ cháŧ cáŧt cÃĄch khÃīng
tráŧng káŧđ xášĢo. Láŧi vÄn nÃ y hoÃ n toÃ n xa lášĄi váŧi vÄn cáš§u káŧģ, khuÃīn sÃĄo áŧ
tháŧi LÃŠ MášĄt. CÃģ tháŧ nÃģi vÄn NgÃī ThÃŽ Nhášm lÃ vÄn
cáŧ§a máŧt ngÆ°áŧi cÃģ táš§m tÆ° tÆ°áŧng lÆĄn, cÃģ tháŧ so sÃĄnh váŧi vÄn cáŧ§a Nguyáŧ
n TrÃĢi.
ÃáŧĐng trÆ°áŧc NgÃī ThÃŽ Nhášm, khÃīng nháŧŊng nhÃ vÄn bÃŽnh
thÆ°áŧng, mÃ nháŧŊng nhÃ vÄn tÃ i ba sáŧng cÃđng tháŧi nhÆ° Phan Huy Ãch cÅĐng báŧ
lu máŧ"
(11)
- II -
DÆ°áŧng nhÆ° trong thi ca xÆ°a cÅĐng nhÆ° nay, háš§u hášŋt cÃĄc
thi nhÃĒn Äáŧu khÃīng bao giáŧ ÄáŧĐng nhÃŽn máš·t tráŧi máŧc mÃ cášĢm khÃĄi cho
thÃĒn phášn phÃđ du cáŧ§a kiášŋp ngÆ°áŧi, mÃ Äáŧu
ÄáŧĐng nhÃŽn cášĢnh chiáŧu tÃ .
CÃģ láš― cÅĐng lÃ Äiáŧu dáŧ
hiáŧu, vÃŽ tÃĒm tháŧĐc cáŧ§a con ngÆ°áŧi
cÅĐng quay theo tiášŋt nháŧp cáŧ§a tráŧi ÄášĨt. NÃģi theo máŧt nhÃ vÄn cáŧ§a Viáŧt Nam
hiáŧn ÄášĄi thÃŽ "ngÃīn ngáŧŊ cáŧ§a bÃŽnh minh lÃ ngÃīn ngáŧŊ cáŧ§a sáŧą tháŧĐc
táŧnh" cÃēn "ngÃīn ngáŧŊ cáŧ§a hoÃ ng hÃīn lÃ ngÃīn ngáŧŊ cáŧ§a sáŧą ÄÆ°a ma nháŧŊng tháš§n
tÆ°áŧĢng" ( PhášĄm CÃīng Thiáŧn ).
Nguyáŧ
n TrÃĢi lÃ máŧt ngÆ°áŧi tÃ i hoa lášĄi mang nhiáŧu bi
káŧch trong Äáŧi sáŧng náŧi tÃĒm cáŧ§a mÃŽnh, nÃŠn chášŊc chášŊn Ãīng cÃģ nhiáŧu Äiáŧu
Äáŧ tÃĒm sáŧą máŧi khi nhÃŽn buáŧi chiáŧu Äášŋn chášm:
TrÆ°áŧng thiÃŠn mášĄc mášĄc tháŧ§y du du
HoÃ ng lášĄc sÆĄn hÃ thuáŧc máŧ thu
Tiáŧ
n sÃĄt hoa biÃŠn song bášĄch Äiáŧu
NhÃĒn gian láŧĨy bášĨt ÄÃĄo thÆ°ÆĄng chÃĒu
( Tráŧi thÃŽ ráŧng bao la nÆ°áŧc thÃŽ bÃĄt ngÃĄt.
LÃĄ vÃ ng ráŧĨng pháŧ§ nÃši sÃīng, tiášŋt muáŧn váŧ thu.
ThÃĻm chášŋt ÄÆ°áŧĢc nhÆ° ÄÃīi chim trášŊng áŧ bÃŠn
hoa kia
LáŧĨy nhÃĒn gian khÃīng Äášŋn ÄÆ°áŧĢc bÃĢi ášĐn dášt ) (12)
( Buáŧi chiáŧu ÄáŧĐng trÃīng )
CÃģ láš― cÅĐng nhÆ° bao nhiÃŠu
tÃĒm háŧn vÄĐ ÄášĄi khÃĄc ÄÃĢ Äášŋn ráŧi Äi trÃŠn cuáŧc Äáŧi nÃ y. Nguyáŧ
n TrÃĢi
cÅĐng ÄÃĢ nhiáŧu láš§n bÄn khoÄn táŧą háŧi, sáŧą cÃģ
máš·t cáŧ§a mÃŽnh trÃŠn cuáŧc Äáŧi nÃ y cÃģ Ã― nghÄĐa gÃŽ chÄng? MÃŽnh lÃ gÃŽ
hay cÅĐng cháŧ lÃ máŧt sinh vášt phÃđ du giáŧŊa ÄášĨt tráŧi mÃŠnh mÃīng? NÃŠn áŧ lášĄi
váŧi loÃ i ngÆ°áŧi? Hay nÃŠn ra Äi sáŧng vÃī danh vÃ im láš·ng nhÆ° cáŧ cÃĒy, cÃĄt
báŧĨi? Sao mÃŽnh khÃīng ÄÆ°áŧĢc lÃ ÄÃīi chim trášŊng
Äang bay thášĢnh thÆĄi bÃŠn báŧĨi hoa ngoÃ i song cáŧa sáŧ kia?
Trong bÃ i ThÃnh vÅĐ (Nghe mÆ°a) ta thášĨy Nguyáŧ
n
TrÃĢi cÃģ máŧt náŧi xao xuyášŋn lášĄ lÃđng rášĨt khÃģ tášĢ. Náŧi xao xuyášŋn
ÄÃģ cÃģ tháŧ lÃ máŧt niáŧm vui (dÃđ rášĨt mÆĄ háŧ) "hoÃ chung nhášp máŧng
thanh" (lášŦn tiášŋng chuÃīng vášģng vÃ o giášĨc mÆĄ nhášđ nhÃ ng); hay cÅĐng cÃģ tháŧ lÃ
máŧt náŧi háŧt hoášĢng bÃ ng hoÃ ng khi cháŧĢt nhášn ra rášąng mÃŽnh cÅĐng cháŧ lÃ máŧt
kášŧ xa lášĄ, nháŧ bÃĐ, chášģng nghÄĐa gÃŽ giáŧŊa vÅĐ tráŧĨ mÃŠnh mÃīng nÃ y:
Táŧch máŧch u trai lÃ―
Chung tiÃŠu thÃnh vÅĐ thanh
TiÃŠu tao kinh khÃĄch chášĐm,
Ãiáŧm trÃch sáŧ tÃ n canh
CÃĄch trÃšc xao song mášt
HÃēa chung nhášp máŧng thanh
NgÃĒm dÆ° háŧn bášĨt máŧ
ÃoášĄn táŧĨc ÄÃĄo thiÃŠn minh
( VášŊng vášŧ trong phÃēng táŧi tÄm
Suáŧt ÄÃŠm nghe tiášŋng tráŧi mÆ°a
Tiášŋng nÃĢo nÃđng lÃ m kinh Äáŧng gáŧi khÃĄch;
Giáŧt thÃĄnh thÃģt suáŧt mášĨy canh tÃ n.
CÃĄch báŧĨi trÃšc nhÆ° khua nháš·t vÃ o cáŧa sáŧ
LášŦn tiášŋng chuÃīng vášģng vÃ o giášĨc mÆĄ nhášđ nhÃ ng.
NgÃĒm ráŧi vášŦn khÃīng ngáŧ§ ÄÆ°áŧĢc
Nghe ÄáŧĐt náŧi cho Äášŋn tráŧi bÃŽnh minh) (13)
( Nghe mÆ°a )
NgÃī ThÃŽ Nhášm máŧt lÃēng váŧŦa bÆ°áŧc Äi váŧŦa nhÃŽn ÄášĨt
tráŧi mÃīng lung ráŧi cÅĐng bÄn khoÄn táŧą háŧi váŧ mÃŽnh, váŧ vÅĐ tráŧĨ mÃŠnh
mÃīng kia:
VáŧŦa Äi ta váŧŦa táŧą hiáŧu trong lÃēng ta cháŧŦ,
LÃšc tráŧi ÄášĨt cÃēn háŧn Äáŧn chÆ°a phÃĒn,
áŧ dÆ°áŧi cÃĄi gÃŽ lÃ m nÃŠn nÃši sÃīng cháŧŦ;
áŧ trÃŠn cÃĄi gÃŽ lÃ m trÄng sao?
áŧ giáŧŊa cÃĄi gÃŽ hÃŽnh thÃ nh nÃŠn vášt cháŧŦ,
TáŧŦ trášĄng thÃĄi gÃŽ hÃŽnh thÃ nh nÃŠn ngÆ°áŧi?
Sao lášĄi chia ra trÃŠn, dÆ°áŧi, giáŧŊa cháŧŦ,
Khiášŋn cho táŧĨ lášĄi theo loÃ i, phÃĒn ra nhiáŧu giáŧng.
CháŧŊ "LÃ―" (cáŧ§a Táŧng Nho) ášĨy thášt lÃ tráŧng ráŧng,
CháŧŊ "KhÃ" (cáŧ§a Táŧng Nho) ášĨy thášt lÃ láŧn xáŧn
TášĄi sao ngÆ°áŧi ta vášŦn ganh Äua danh láŧĢi cháŧŦ,
Ai lÃ sÆĄ mÃ ai lÃ thÃĒn?
TášĄi sao lášĄi ÄÆ°a ÄÃģn phiáŧn pháŧĐc cháŧŦ
Ai lÃ giášĢ mÃ ai chÃĒn?
ÃÃĢ dÃđng gÆ°ÆĄm giÃĄo ÄÃĄnh nhau cháŧŦ
Ráŧi lášĄi Äem ngáŧc láŧĨa mÃ giao hiášŋu
(14)
Ãáŧc bÃ i PhÃš trÃŠn cáŧ§a NgÃī ThÃŽ Nhášm khiášŋn ta nháŧ Äášŋn kinh
MalunKyaputta trong TrÆ°áŧng Báŧ Kinh, MalunKyaputta Äášŋn xin ÃáŧĐc Phášt giášĢi
ÄÃĄp nháŧŊng vášĨn Äáŧ siÃŠu hÃŽnh nhÆ°: vÅĐ tráŧĨ trÆ°áŧng táŧn hay 2) khÃīng
trÆ°áŧng táŧn 3) vÅĐ tráŧĨ háŧŊu hášĄn hay 4) vÃī hášĄn. 5) linh háŧn lÃ máŧt vášt vÃ
tháŧ xÃĄc lÃ máŧt vášt khÃĄc ..v...v..
CÃģ láš― chÃnh vÃŽ nháŧŊng bÄn
khoÄn vÃ ray ráŧĐt trÃŠn mÃ ThÃĄi Táŧ TášĨt ÃášĄt Ãa vÃ biášŋt bao nhiÃŠu
ngÆ°áŧi trai trášŧ khÃĄc ÄÃĢ táŧŦ báŧ tuáŧi xuÃĒn, cášŊt mÃĄi tÃģc Äen nhÃĄnh cáŧ§a mÃŽnh,
váŧĐt báŧ lášĄi sau lÆ°ng tášĨt cášĢ nháŧŊng lášĄc thÃš cáŧ§a tráš§n gian Äáŧ lÃŠn ÄÆ°áŧng tÃŽm
kiášŋm cho ra láŧi giášĢi ÄÃĄp tháŧa ÄÃĄng cho
nháŧŊng vášĨn Äáŧ muÃīn thuáŧ váŧ tháŧ phášn cáŧ§a con ngÆ°áŧi. VÃŽ
nháŧŊng con ngÆ°áŧi minh triášŋt nhášĨt, thÃŽ luÃīn luÃīn Ã― tháŧĐc máŧt cÃĄch triáŧt Äáŧ
rášąng, máŧi ngÆ°áŧi phášĢi táŧą tÃŽm lášĨy láŧi giášĢi ÄÃĄp cho chÃnh mÃŽnh, cháŧĐ khÃīng
ai giášĢi ÄÃĄp thay cho mÃŽnh cášĢ.
NÃģi theo cÃĄch nÃģi thÆĄ máŧng cáŧ§a máŧt nhÃ thÆĄ Viáŧt Nam
hiáŧn ÄášĄi thÃŽ:
Em háŧi mÃĢi tuy biášŋt láŧi ÄÃĄp lášĄi
Chášģng bao giáŧ tháŧa ÄÃĄng giáŧŊa Äáŧi cÃĒm.
Em ngÃģ mÃĢi nháŧŊng chiáŧu váŧ tráŧ lášĄi
Mang nháŧŊng gÃŽ váŧ trong cÃĩi trÄm nÄm
( BÃđi GiÃĄng )
Trong thÆĄ bášąng cháŧŊ HÃĄn cÅĐng nhÆ° cháŧŊ NÃīm, ta thášĨt rášĨt
nhiáŧu bÃ i Nguyáŧ
n TrÃĢi cÅĐng ÄÃĢ lÃŠn ÄÆ°áŧng Äáŧ
tÃŽm láŧi giášĢi ÄÃĄp cho nháŧŊng vášĨn Äáŧ cÃģ tÃnh cÃĄch sáŧng chášŋt nÃ y.
Chášģng hášĄn, khi cÃēn lÃ m quan to giáŧŊa cháŧn triáŧu ÄÃŽnh quyáŧn cao cháŧĐc
tráŧng, nhÆ°ng Nguyáŧ
n TrÃĢi vášŦn cáŧĐ nghÄĐ rášąng mÃŽnh nhÆ° Äang áŧ trong máŧt
thiáŧn viáŧn ÃĒm u tÄĐnh máŧch nÃ o:
Tiáŧu viáŧn ÃĒm ÃĒm thášĄch kÃnh tÃ
TiÃŠu nhiÃŠn hoášĄn huáŧng táŧą tÄng gia
( Viáŧn nháŧ ÃĒm u váŧi ÄÆ°áŧng ÄÃĄ xiÃŠn
VášŊng vášŧ cášĢnh lÃ m quan mÃ sao giáŧng nhÃ chÃđa ) (15)
( MášĄn háŧĐng 3 )
Nášŋu nhÃŽn theo cÃĄch nhÃŽn cáŧ§a nhÃ thÆĄ thÃŽ Nguyáŧ
n TrÃĢi
Äang lÃŠn ÄÆ°áŧng tÃŽm kiášŋm cÃĄi Äášđp âcÃĄi Äášđp sáš―
cáŧĐu váŧt con ngÆ°áŧiâ máŧt vÄn hÃ o Nga ÄÃĢ
nÃģi nhÆ° thášŋ. NhÆ°ng nášŋu ta nÃģi rášąng Nguyáŧ
n TrÃĢi Äang
tháŧąc tášp Thiáŧn quÃĄn, Äang quÃĄn chiášŋu váŧ ÄÃĄm mÃĒy trášŊng táŧŦ Äáŧnh nÃši cao
bay ra Äáŧ mÃ quÃŠn lÃĢng nháŧŊng cÃĄi gÃŽ nháŧ nhen thášĨp hÃĻn cáŧ§a cuáŧc
Äáŧi nhÆ° vinh hay nháŧĨc thÃŽ cÅĐng khÃīng sai:
Váŧ xuášĨt gia thÃŽ thášĢ trÃš gia
HášĄm lÃ― vÃĒn sÆĄn vÃī sáŧ§ng nháŧĨc
( ChÆ°a xuášĨt gia thÃŽ hÃĢy áŧ nhÃ
Trong hiÃŠn nhÃŽn mÃĒy nÃši thÃŽ khÃīng cÃģ vinh hay nháŧĨc náŧŊa )
( Háŧa háŧŊu nhÃĒn yÃŠn hÃ ngáŧĨ háŧĐng )
Nguyáŧ
n TrÃĢi Ã― tháŧĐc ÄÆ°áŧĢc
rášąng ÄÃģ lÃ viáŧc thiÃŠn nan vášĄn nan, nhÆ°ng dÆ°áŧng nhÆ° Nguyáŧ
n TrÃĢi
cÅĐng ÄÃĢ máŧt láš§n phÃĄt ÄášĄi nguyáŧn, luyáŧn tášp cÃĄi tÃĒm cáŧ§a mÃŽnh nhÆ° máŧt cÃĒu
trong Quáŧc Ãm thi tášp:
Máŧi sáŧą Äáŧu nÃŠn "
thuášĨn nhÃĢ Äa"
CÃĒu ášĨy khiášŋn ta nháŧ Äášŋn
cÃĒu âthuášĨn nhÃĢ Äa tÃĄnh khÃĢ tiÃŠu vong, thÆ°áŧc ca ra tÃĒm vÃī Äáŧng
chuyáŧn"
( HÆ° khÃīng cÃģ tháŧ bÄng hoášĄi, nhÆ°ng lÃēng
kiÃŠn trÃŽ cáŧ§a ta Äáŧi váŧi ÄášĄi nguyáŧn nÃ y sáš―
khÃīng bao giáŧ lÃĒy chuyáŧn ) trong bai táŧąa cáŧ§a Kinh Tháŧ§ LÄng NghiÃŠm
mÃ truyáŧn tháŧng cÃĄc chÃđa tášĄi Viáŧt Nam vášŦn trÃŽ táŧĨng vÃ o buáŧi khuya hÆĄn
2000 nÄm nay.
ÃÃšng lÃ Nguyáŧ
n TrÃĢi ÄÃĢ tráŧĨ váŧŊng cÃĄi tÃĒm cáŧ§a mÃŽnh,
trong bášĨt cáŧĐ trÆ°áŧng háŧĢp nÃ o, dÃđ giáŧŊa cháŧn triáŧu ÄÃŽnh, giáŧŊa sáŧą lao xao
cáŧ§a láŧĢi danh, cháŧĐc tÆ°áŧc, Nguyáŧ
n TrÃĢi vášŦn xem cháŧn ÄÃģ
nhÆ° máŧt âquÃĄn khÃĄchâ ngáŧ§ tráŧ máŧt ÄÃŠm ráŧi sÃĄng mail lášĄi lÃŠn ÄÆ°áŧng.
Cháŧ cÃģ hÃŽnh bÃģng cáŧ§a "BáŧĨt" máŧi ráŧi sÃĄng trÃŠn con ÄÆ°áŧng
Äi cáŧ§a Nguyáŧ
n TrÃĢi mÃ thÃīi:
ChÃĒn chášģng láŧt Äášŋn cáŧa vÆ°ÆĄng háš§u
ášĪy tuáŧi nÃ o thay ÄÃĢ bášĄc Äáš§u!
Liáŧu cáŧa nhÃ xem bášąng quÃĄn khÃĄch!
Ãem cÃīng danh Äáŧi lášĨy cáš§n cÃĒu.
ThÃĒn ÄÃ hášŋt láŧĨy thÃĒn Äáŧu nhášđ;
BáŧĨt ášĨy lÃ lÃēng BáŧĨt hÃĄ cáš§u?
( MášĄn Thuášt 8 )
Tháŧąc sáŧą thÃŽ chášģng ÄáŧĢi Äášŋn
khi ra lÃ m quan, nghÄĐa lÃ chášģng phášĢi khi gáš·p Äau kháŧ thÃŽ Nguyáŧ
n
TrÃĢi máŧi nghÄĐ Äášŋn viáŧc vÃ o chÃđa, vÃ o Thiáŧn viáŧn, mÃ nÄm ášĪt Sáŧu (1385)
khi váŧŦa máŧi lÃŠn nÄm thÃŽ ÄÃĢ theo mášđ lÃ Tráš§n Tháŧ ThÃĄi váŧ áŧ Äáŧng Thanh HÆ°
trÃŠn nÃši CÃīn SÆĄn cÃđng Ãīng ngoášĄi lÃ Quan ÄášĄi
TÆ° Äáŧ Tráš§n NguyÃŠn ÃÃĄn, lÃšc nÃ y ÄÃĢ xin cÃĄo quan váŧ hÆ°u. CÃīn SÆĄn lÃ
vÃđng nÃši non cÃģ nhiáŧu chÃđa, Thiáŧn viáŧn, nÃŠn tášĨt nhiÃŠn Nguyáŧ
n TrÃĢi ÄÃĢ ÄÆ°áŧĢc
hun ÄÃšc, nuÃīi dÆ°áŧĄng ráŧi lÆĄn lÃŠn trong khÃīng khÃ Äáš§y Thiáŧn váŧ ášĨy.
Khi váŧ giÃ , cÃĄo quan váŧ lášĄi CÃīn SÆĄn, ta thášĨy Nguyáŧ
n
TrÃĢi ÄÃĢ xÃĄc nhášn lášĄi máŧt láš§n náŧŊa rášąng, chÃnh "ÄášĨt
BáŧĨtâ ÄÃĢ lÃ m tháŧĐc táŧnh tÃĒm háŧn mÃŽnh, vÃ Ã― tháŧĐc nhášp cuáŧc cáŧĐu Äáŧi
cÅĐng bášŊt nguáŧn táŧŦ mášĢnh ÄášĨt ášĨy:
Ao quan thášĢ gáŧi hai bÃĻ muáŧng
ÃášĨt BáŧĨt nÆ°ÆĄng nháŧ máŧt luáŧng máŧng
CÃēn cÃģ máŧt lÃēng ÃĒu viáŧc nÆ°áŧc
ÃÃŠm ÄÃŠm tháŧĐc nhášŦn nášŧo sÆĄ chung
( Thuášt HáŧĐng 23 )
Hiáŧn chÆ°a cÃģ sáŧ liáŧu nÃ o xÃĄc nhášn hay pháŧ§ nhášn Nguyáŧ
n
TrÃĢi cÃģ Äášŋn Trung Quáŧc hay khÃīng? NhÆ°ng tÃīi nghÄĐ rášąng Nguyáŧ
n TrÃĢi cÃģ Äi
hay khÃīng thÃŽ cÅĐng chášģng quan tráŧng gÃŽ lášŊm, Äiáŧu quan tráŧng nhášĨt vÃĢn lÃ
Nguyáŧ
n TrÃĢi ÄÃĢ lÃ m máŧt cuáŧc hÃ nh trÃŽnh tÃĒm linh, Äášŋn tášn nÆĄi phÃĄt xuášĨt
dÃēng suáŧi TÃ o KhÃŠ, nÆĄi mÃ LáŧĨc Táŧ Huáŧ NÄng
ÄÃĢ
cháŧ rÃĩ "bášĢn lai diáŧn máŧĨc", táŧĐc cÃĄi khuÃīn máš·t muÃīn Äáŧi
cáŧ§a máŧi sinh linh Äau kháŧ trÃŠn cuáŧc Äáŧi phÃđ du nÃ y. VÃŽ dÃēng suáŧi
ášĨy, khÃīng cháŧ ÄÃĢ nuÃīi dÆ°áŧĄng sáŧĐc sáŧng cho 2
triáŧu ÄášĄi LÃ― Tráš§n, hai triáŧu ÄášĄi ÄÆ°áŧĢc xem lÃ Äáŧnh cao cáŧ§a vÄn hÃģa Viáŧt
Nam, mÃ dÃēng suáŧi ášĨy cÃēn chášĢy Äášŋn tášn Cao Ly vÃ nhášĨt lÃ Nhášt BášĢn,
ÄÃĢ tráŧ thÃ nh cÃĒy ÄášĄi tháŧ mÃ cÃ nh lÃĄ cáŧ§a nÃģ ÄÃĢ pháŧ§ mÃĄt cášĢ ÄášĨt tráŧi Ã
ÃÃīng. Ãáŧ ráŧi cuáŧi cÃđng Äášŋn nháŧŊng thášp niÃŠn cáŧ§a
thášŋ káŧ· 20, sau khi nhÃĒn loášĄi ÄÃĢ cháŧu Äáŧąng sáŧą Äau kháŧ Äášŋn cÃđng cáŧąc
báŧi 2 cuáŧc thášŋ chiášŋn, thÃŽ dÃēng suáŧi TÃ o KhÃŠ lášĄi bášŊt Äáš§u
ÄÃĒm ráŧ
áŧ cÃĄc nÆ°áŧc PhÆ°ÆĄng TÃĒy.
Báŧi vášy khi váŧŦa Äášŋn ÄáŧĐng trÆ°áŧc dÃēng suáŧi TÃ o
KhÃŠ, Nguyáŧ
n TrÃĢi ÄÃĢ viášŋt:
BÃĄn sinh khÃĒu hÃĄc tiáŧn u thÃŠ
Thiáŧn phÃĄp phÃĒn minh thÃnh Äiáŧu Äáŧ
VášĄn lÃ― Nam lai sÆĄn tháŧ§y viáŧ
n
NhášĨt sinh nÄng káŧ· quÃĄ TÃ o KhÃŠ
( Náŧa Äáŧi cháŧ thÃch nÆ°ÆĄng thÃĒn cášĢnh suáŧi gÃē vášŊng vášŧ
Noi gÆ°ÆĄng Thiáŧn nghe rÃĩ tiášŋng chim kÃŠu
SÃīng nÃši xa xÃīi, muÃīn dáš·m táŧŦ phÆ°ÆĄng Nam Äášŋn
Máŧt Äáŧi ngÆ°áŧi ÄÃĢ ÄÆ°áŧĢc mášĨy láš§n qua suáŧi TÃ o KhÃŠ? )
( Ãáŧ Nam hoa thiáŧn phÃēng )
CÃĒu: NhášĨt sinh nhÃĒn káŧ· quÃĄ TÃ o KhÃŠ
( Máŧt Äáŧi ngÆ°áŧi ÄÃĢ ÄÆ°áŧĢc mášĨy láš§n Äášŋn suáŧi TÃ o KhÃŠ? )
CÃģ tháŧ thášĨy sáŧą biáŧu láŧ niáŧm vui máŧŦng khÃīn xiášŋt, sáŧą hÃĒn
hoan vÃī báŧ bášŋn.
VÃŽ sao Nguyáŧ
n TrÃĢi lášĄi vui máŧŦng Äášŋn gáš§n nhÆ° rÆĄi
láŧ khi Äášŋn ÄÆ°áŧĢc suáŧi TÃ o KhÃŠ nhÆ° vášy? BÃ i thÆĄ sau ÄÃĒy
cÃģ tháŧ biášŋt ÄÆ°áŧĢc vÃŽ sao Nguyáŧ
n TrÃĢi lášĄi vui máŧŦng Äášŋn nhÆ° vášy:
Tháš§n tÃch phi lai káŧ· bÃĄch xuÃĒn
BášĢo LÃĒm hÆ°ÆĄng háŧa khášŋ tiáŧn nhÃĒn.
HÃ ng long pháŧĨc háŧ cÆĄ hÃ diáŧu;
VÃī tháŧĨ phi ÄÃ i ngáŧŊ nhÆ°áŧĢc tÃĒn.
Ãiáŧn tášŊt kháŧi lÃĒu tÃ ng Phášt bÃĄt;
KhÃĄm trung di tÃch thuášŋ chÃĒn thÃĒn.
MÃīn tiáŧn nhášĨt phÃĄi TÃ o KhÃŠ tháŧ§y
TášĐy tášn nhÃĒn gian kiášŋp kiášŋp tráš§n
( Gášy tháš§n tÃch bay Äášŋn ÄÃĒy ÄÃĢ mášĨy trÄm xuÃĒn ráŧi
HÆ°ÆĄng háŧa chÃđa BášĢo LÃĒm háŧp cÃđng nhÃĒn duyÃŠn trÆ°áŧc.
Ráŧng giÃĄng, háŧ pháŧĨc, mášĨy huyáŧn vi thášt tháš§n diáŧu
âKhÃīng cÃĒy, cÅĐng khÃīng ÄÃ i" láŧi nÃģi nghe nhÆ° máŧi
BÃŠn Äiáŧn dáŧąng láš§u giáŧŊ gÃŽn bÃĄt Phášt
Trong háŧp cÃēn ghi dášĨu nhÆ°ng chÃĒn thÃĒn ÄÃĢ giášĢi thoÃĄt
Máŧt dÃēng suáŧi TÃ o KhÃŠ tuÃīn trÆ°áŧc cáŧa
Ráŧa sášĄch báŧĨi bÃĄm Äáŧi Äáŧi cho nhÃĒn gian)(16)
( Du Nam Hoa táŧą )
PhášĢi Äau kháŧ Äášŋn tášn cÃđng,
phášĢi chášŋt Äi sáŧng lášĄi nhiáŧu láš§n thÃŽ Nguyáŧ
n TrÃĢi máŧi thášĨy ÄÆ°áŧĢc sáŧą
máš§u nhiáŧm cáŧ§a dÃēng suáŧi TÃ o KhÃŠ:
MÃīn tiáŧn nhášĨt phÃĄi TÃ o KhÃŠ tháŧ§y
TášĐy tášn nhÃĒn gian kiášŋp kiášŋp tráš§n
( Máŧt dÃēng suáŧi TÃ o KhÃŠ tuÃīn trÆ°áŧc cáŧa
Ráŧa sášĄch báŧĨi bÃĄm Äáŧi Äáŧi cho nhÃĒn gian )
Trong viáŧc ráŧa sášĄch nháŧŊng vášŋt thÆ°ÆĄng nháŧĐc nháŧi cáŧ§a lÃēng
mÃŽnh hay tuyáŧt Äášŋn nhÆ° vášy.
CÅĐng nhÆ° VÆ°ÆĄng Duy, TÃī ÃÃīng Pha cáŧ§a Trung Quáŧc hay
Basho cáŧ§a Nhášt BášĢn, Nguyáŧ
n TrÃĢi khÃīng cháŧ thÆ°áŧng lui táŧi cáŧa chÃđa, Thiáŧn
viáŧn hay vÃĒn du rÃ y ÄÃĒy mai ÄÃģ trÃŠn khášŊp
cÃĄc nášŧo ÄÆ°áŧng cáŧ§a quÃŠ hÆ°ÆĄng ÄášĨt nÆ°áŧc, mÃ
cÃēn thÆ°áŧng xuyÃŠn gáš·p gáŧĄ cÃĄc Thiáŧn SÆ°, cÃģ tháŧ lÃ bášĄn mÃ cÅĐng cÃģ tháŧ lÃ tháš§y
Äáŧ háŧc phášt vÃ ÄÃ m ÄášĄo váŧ ÄášĄo Thiáŧn náŧŊa:
KÃ― tášąng giášĢng háŧc thášp dÆ° niÃŠn
Kim háŧąu tÆ°ÆĄng phÃđng nhášĨt dášĄ miÃŠn
ThášĢ háŧ· máŧng trung phao táŧĨc sáŧą;
CÃĄnh táš§m thášĄch thÆ°áŧĢng thoášĄi tiáŧn duyÃŠn.
Minh triÃŠu Linh pháŧ hoÃ n phi tÃch;
HÃ nhášt CÃīn SÆĄn cáŧng thÃnh tuyáŧn?
LÃĢo kháŧĐ cuáŧng ngÃīn hÆ°u quÃĄi ngÃĢ
LÃĒm káŧģ ngÃĢ diáŧt ThÆ°áŧĢng TháŧŦa Thiáŧn
( Nháŧ táŧŦng giášĢng háŧc hÆĄn mÆ°áŧi nÄm
Nay lášĄi gáš·p nhau ngáŧ§ máŧt ÄÃŠm váŧi nhau
VášĢ máŧŦng trong máŧng báŧ hášŋt viáŧc táŧĨc;
LášĄi tÃŽm lÃŠn nÃši Äáŧ nÃģi chuyáŧn tiáŧn duyÃŠn.
RášĄng mai sáš― bay gášy váŧ bášŋn ChÃ Linh;
NgÃ y nÃ o máŧi cÃđng nghe suáŧi áŧ CÃīn SÆĄn ÄÆ°áŧĢc?
GiÃ ráŧi hay nÃģi cuáŧng, ÄáŧŦng lášĄ ta
TáŧŦ biáŧt nhau ráŧi thÃŽ ta cÅĐng sáš― tu ÄášĄo Thiáŧn ThÆ°áŧĢng TháŧŦa)(17)
( Táŧng tÄng ÃášĄo KhiÃŠm qui sÆĄn )
Thiáŧn sÆ° ÃášĄo KhiÃŠm chášŊc chášŊn phášĢi lÃ máŧt Thiáŧn sÆ° láŧi
lášĄc áŧ tháŧi sÆĄ LÃŠ, nhÆ°ng cÅĐng nhÆ° bao nhiÃŠu Thiáŧn sÆ° trÃĄc viáŧt khÃĄc, háŧ
nhÆ° "nhášĄn quÃĄ trÆ°áŧng khÃīng". NÃŠn ngÃ y nay ta khÃīng cÃēn tÃŽm thášĨy bášĨt cáŧĐ
máŧt tÆ° liáŧu nÃ o nÃģi váŧ háŧ. Sáŧ dÄĐ ta cÃģ tháŧ kášŋt luášn ÃášĄo KhiÃŠm lÃ vÄĐ ÄášĄi
báŧi láš― máŧt ngÆ°áŧi nhÆ° Nguyáŧ
n TrÃĢi, máŧt bášc anh hÃđng váŧŦa lÃĢnh ÄášĄo
giášĢi phÃģng ÄášĨt nÆ°áŧc ra kháŧi cášĢnh nÃī láŧ lášĄi nhÃ máŧt nhÃ tÆ° tÆ°áŧng,
máŧt thi sÄĐ láŧn cáŧ§a tháŧi ÄášĄi thÃŽ khÃīng tháŧ kášŋt bášĄn váŧi nháŧŊng váŧ sÆ° bÃŽnh
thÆ°áŧng nhÆ° máŧi nhÃ sÆ° khÃĄc ÄÆ°áŧĢc.
BÃ i thÆĄ ghi lášĄi cuáŧc Äáŧi
cáŧ§a máŧt ngÆ°áŧi ÄÃĢ giášĢi phÃģng máŧi háŧ láŧĨy cáŧ§a cuáŧc sáŧng vÃ cÅĐng nÃģi
lÃŠn sáŧą khao khÃĄt máŧt ngÃ y nÃ o ÄÃģ tÃĄc giášĢ
cÅĐng Äášŋn ÄÆ°áŧĢc chÃĒn tráŧi táŧą do ášĨy. NhÆ°ng dÆ°áŧng nhÆ° vášŦn cÃģ máŧt chÃšt ngášm
ngÃđi trong ÄÃģ, hay ÄÃšng hÆĄn lÃ táŧą trÃĄch mÃŽnh sao lášĄi cÃēn quÃĄ
nhiáŧu rÃ ng buáŧc váŧi cuáŧc Äáŧi Äášŋn nhÆ° vášy:
LÃĢo kháŧĐ cuáŧng ngÃīn hÆ°u quÃĄi ngÃĢ
(GiÃ ráŧi hay nÃģi cuáŧng, ÄáŧŦng lášĄ ta )
Tuy nhiÃŠn, khi ÄáŧĐng nhÃŽn ngÆ°áŧi bášĄn cáŧ§a nÃši ráŧŦng khuášĨt
sau ráš·ng nÃši ráŧi, tÃĒm háŧn Nguyáŧ
n TrÃĢi lášĄi báŧi háŧi xÃšc
Äáŧng vÃ táŧą háŧĐa váŧi chÃnh mÃŽnh rášąng:
LÃĒm káŧģ ngÃĢ diáŧt ThÆ°áŧĢng TháŧŦa Thiáŧn
(TáŧŦ biáŧt nhau ráŧi thÃŽ ta cÅĐng sáš― tu ÄášĄo Thiáŧn ThÆ°áŧĢng TháŧŦa)
CÃģ máŧt sáŧ nhÃ nghiÃŠn cáŧĐu váŧ Nguyáŧ
n TrÃĢi nÃģi rášąng, cÃĒu
trÃŠn cháŧĐng táŧ Nguyáŧ
n TrÃĢi ÄÃĢ "ngáŧ" (Satori) theo cÃĄch gáŧi thÃīng dáŧĨng cáŧ§a
Thiáŧn.
Nguyáŧ
n TrÃĢi cÃģ ngáŧ Thiáŧn hay khÃīng? CÃģ láš― vášĨn Äáŧ ášĨy
ngoÃ i sáŧą phÃĄn xÃĐt cáŧ§a chÃšng ta. NhÆ°ng cÃģ nháŧŊng bÃ i thÆĄ mÃ Äáŧc vÃ o ta
thášĨy Nguyáŧ
n TrÃĢi ÄÃĢ ÄášĄt Äášŋn máŧt tiášŋn trÃŽnh
tÃĒm linh rášĨt cao, nhÆ° bÃ i sau ÄÃĒy chášģng hášĄn:
ÃoášĢn trášĄo háŧ tÃ dÆ°ÆĄng
ThÃīng thÃīng yášŋt thÆ°áŧĢng phÆ°ÆĄng
VÃĒn quy Thiáŧn sÃĄp lÃĢnh
Hoa lášĄc giášĢn lÆ°u hÆ°ÆĄng.
Nhášt máŧ viÃŠn thanh cášĨp;
SÆĄn khÃīng trÃšc ášĢnh trÆ°áŧng
CÃĄ trung chÃĒn háŧŊu Ã―
DáŧĨc ngáŧŊ háŧt hoÃ ng vÆ°ÆĄng
( MÃĄi chÃĻo ngášŊn buáŧc trong bÃģng xášŋ
Váŧi vÃ ng lÃŠn chÃđa láŧ
Phášt
MÃĒy kÃĐo váŧ lÃ m lášĄnh giÆ°áŧng Thiáŧn
Hoa ráŧĨng xuáŧng khiášŋn dÃēng suáŧi thÆĄm.
Chiáŧu hÃīm tiášŋng vÆ°áŧĢn kÃŠu ráŧn
NÃši tráŧng bÃģng trÃšc dÃ i ra;
Trong cášĢnh ášĨy thášt cÃģ Ã―
Ta muáŧn nÃģi ra báŧng lášĄi quÃŠn láŧi )
( TiÃŠn Du táŧą )
CháŧŦng nhÆ° máŧt mÃŽnh trong nÃši vášŊng vášŧ, nhÃŽn bÃģng trÃšc
ngášĢ dÃ i theo bÃģng chiáŧu, Nguyáŧ
n TrÃĢi nhÆ° cháŧĢt nhášn ra chÃĒn ášĢnh cáŧ§a chÃnh
mÃŽnh váŧŦa thoÃĄng hiáŧn váŧ táŧŦ nháŧŊng tiáŧn kiášŋp xa xÃīi?
Qua bÃ i thÆĄ trÃŠn, ta tuyáŧt nhiÃŠn khÃīng cÃēn thášĨy náŧi
sáš§u tÃŠ tÃĄi chášĨt cháŧĐa trong háŧn cáŧ§a nháŧŊng buáŧi chiáŧu xa xÆ°a, hay nháŧŊng
ÄÃŠm nášąm nghe tiášŋng mÆ°a rÆĄi mÃ bÃ ng hoÃ ng trÆ°áŧc vÅĐ tráŧĨ mÃŠnh mÃīng, xa lášĄ
vÃ lášĄnh lÃđng, ráŧi xÃģt xa cho thÃĒn phášn bi thášĢm cáŧ§a chÃnh mÃŽnh:
LÃĢo ngÃĢ thášŋ Äáŧ nan hiáŧm tháŧĨc
Trung tiÃŠu bášĨt máŧ Äáŧc thÆ°ÆĄng tÃŽnh
( Ta ÄÃĢ giÃ trÃŠn ÄÆ°áŧng
Äáŧi, náŧi gian hiáŧm Äáŧu thuáŧc cášĢ
GiáŧŊa ÄÃŠm khÃīng ngáŧ§, máŧt mÃŽnh xÃģt thÆ°ÆĄng )(18)
( Táš§m ChÃĒu )
BÃ i thÆĄ sau ÄÃĒy máŧi nÃģi lÃŠn tášĨt cášĢ nháŧŊng gÃŽ tinh hoa
nhášĨt cáŧ§a máŧt dÃĒn táŧc ÄÃĢ thášĨm nhuáš§n tÆ° tÆ°áŧng BÃĄt NhÃĢ cáŧ§a Phášt GiÃĄo. NÃģi
theo thiáŧn sÆ° Huyáŧn Quang Äáŧi Tráš§n thÃŽ dÃĒn táŧc ášĨy lÃšc nÃ o cÅĐng:
Khuya sáŧm sÃĄng chong ÄÃĻn BÃĄt NhÃĢ, hÃīm mai ráŧa sášĄch nÆ°áŧc Ma Ha:
Ãnh nÆ°áŧc hoa in máŧt ÄÃģa háŧng
Vášŋt nhÆĄ chášģng bÃĐn, BáŧĨt lÃ m lÃēng.
Chiáŧu mai náŧ chiáŧu hÃīm ráŧĨng
Sáŧą lášĄ cho hay tuyáŧt sášŊc khÃīng
( CÃĒy Máŧc CášĐn )
Ta tÆ°áŧng tÆ°áŧĢng khi lÃ m 4 cÃĒu thÆĄ ášĨy, Nguyáŧ
n TrÃĢi Äang
Äi dášĄo trÃŠn máŧt con ÄÆ°áŧng quÃŠ thášĨy báŧĨi dÃĒm báŧĨt máŧc cášĄnh háŧ nÆ°áŧc
bÃŠn váŧ ÄÆ°áŧng, thi nhÃĒn ÄáŧĐng lášĄi xem. KhÃīng
ngáŧ ÄÃģ cÅĐng lÃ lÃšc Nguyáŧ
n TrÃĢi cháŧĢt "ngáŧ" ra rášąng, tášĨt cášĢ tam
thiÃŠn ÄášĄi thiÃŠn thášŋ giáŧi, tášĨt cášĢ cÃ n khÃīn vÅĐ tráŧĨ, hay tášĨt cášĢ nháŧŊng sáŧą
phÃĒn biáŧt cáŧ§a Ã― tháŧĐc nháŧ nguyÃŠn nhÆ°: "SÃĄch vÃ khÃīng, thÆ°áŧng vÃ vÃī
thÆ°áŧng, luÃĒn háŧi vÃ Niášŋt BÃ n, sÃĄt na vÃ vÄĐnh cáŧu, Äau kháŧ vÃ hášĄnh phÃšc",
Äáŧu nášąm gáŧn trong ÄÃģa dÃĒm báŧĨt âchiáŧu mai náŧ
chiáŧu hÃīm ráŧĨngâ nÃ y.
Nášŋu thi hÃ o Nguyáŧ
n Du áŧ thášŋ káŧ· 18 ÄÃĢ cÃģ láš§n nÃģi rášąng:
NgÃĢ Äáŧc Kim Cang thiÃŠn biášŋn linh
( Ta ÄÃĢ Äáŧc kinh Kim Cang hÆĄn cášĢ ngÃ n láš§n )
ThÃŽ Nguyáŧ
n TrÃĢi áŧ thášŋ káŧ· 15, qua 4 cÃĒu thÆĄ NÃīm trÃŠn, ta
ÄoÃĄn lÃ Nguyáŧ
n TrÃĢi cÃģ tháŧ cÅĐng ÄÃĢ trÃŽ táŧĨng máŧt ngÃ n láš§n hoáš·c hÆĄn thášŋ
náŧŊa.
Váŧi NgÃī ThÃŽ Nhášm cÃģ láš― cuáŧc Äáŧi
tÆ°ÆĄng Äáŧi bášąng phášģng hÆĄn Nguyáŧ
n TrÃĢi, nÃŠn ta thášĨy cuáŧc hÃ nh trÃŽnh
Äi tÃŽm kiášŋm máŧt quÃŠ hÆ°ÆĄng tÃĒm linh cÅĐng Ãt gian nan hÆĄn. TášĨt nhiÃŠn,
ngoášĄi tráŧŦ nháŧŊng nÄm cuáŧi Äáŧi, nghÄĐa lÃ
sau khi Nguyáŧ
n Huáŧ mášĨt, Ãīng khÃīng cÃēn cháŧ dáŧąa váŧŊng chášŊc Äáŧ
Äem hášŋt tÃ i hoa cáŧ§a mÃŽnh ra mÃ pháŧĨc váŧĨ cho Táŧ quáŧc náŧŊa.
NgÃī ThÃŽ Nhášm váŧn sanh ra trong gia ÄÃŽnh cÃģ truyáŧn
tháŧng cáŧąc Äoan váŧ Kháŧng giÃĄo, cáŧąc Äoan Äášŋn náŧi NgÃī ThÃŽ Sáŧđ ÄÃĢ viášŋt máŧt
bášĢng gáš§n nhÆ° láŧi âdi chÃšcâ Äáŧ giÃĄo dáŧĨc con cÃĄi, trong ÄÃģ cÃģ mášĨy cÃĒu nhÆ°
thášŋ nÃ y:
"KhÃīng tháŧ cáš§m cÃ y báŧŦa
KhÃīng tháŧ lÃ m háŧ LÃĢo, háŧ ThÃch"(19)
Cháŧ Äášŋn cuáŧi Äáŧi thÃŽ NgÃī ThÃŽ Sáŧđ máŧi báŧ
báŧt cáŧąc Äoan, vÃ bášŊt Äáš§u hÆ°áŧng váŧ Phášt GiÃĄo vÃ
táŧą xÆ°ng lÃ Nháŧ Thanh CÆ° Sáŧđ trong bÃ i KÃ― Äáŧng Nháŧ Thanh
Ãīng viášŋt: "ÃášĄo cháŧ cÃģ máŧt. Phášt vÃ LÃĢo vÃ tÃŠn khÃĄc thÃīi. Tháŧąc ra cÅĐng lÃ
Nho cášĢ".
NgÃī ThÃŽ Nhášm cÅĐng ÄáŧĐng trÃŠn lášp trÆ°áŧng ášĨy cáŧ§a cha Äáŧ
giášĢi thÃch Phášt GiÃĄo. NhÆ°ng cÃģ hai cÃĒu thÆĄ mÃ cÃģ láš― NgÃī ThÃŽ Nhášm ÄÃĢ lÃ m
trong lÃšc Ãīng lÃĄnh nášĄn Äáŧ trÃĄnh cášĢnh tranh giÃ nh giáŧŊa cÃĄc phe chÃša Tráŧnh
áŧ ThÄng Long, thÃŽ ta cÃģ tháŧ thášĨy lÃ chÃnh Phášt GiÃĄo máŧi lÃ nÆĄi Äáŧ NgÃī
ThÃŽ Nhášm tráŧ váŧ Äáŧ an thÃĒn lášp máŧnh cháŧĐ khÃīng phášĢi Nho GiÃĄo.
KhuášĨt cháŧ phiÃŠu báŧng kÃ― ngÅĐ niÃŠn
Kim thu thÃīn táŧą nhášĨt tham Thiáŧn
( BášĨm Äáŧt ngÃģn tay tÃnh ra phiÃŠu bášĄt ÄÃĢ nÄm nÄm nay
MÃđa thu nÃ y lášĄi tÃŽm Äášŋn máŧt ngÃīi chÃđa lÃ ng Äáŧ tham Thiáŧn)(20)
BÃ i thÆĄ sau ÄÃĒy cáŧ§a NgÃī ThÃŽ Nhášm, cÃģ láš― lÃ kášŋt quášĢ cáŧ§a
nháŧŊng nÄm dÃ i Äášŋn tu Thiáŧn tášĄi ngÃīi chÃđa áŧ máŧt lÃ ng quÃŠ vášŊng vášŧ gáš§n kinh
thÃ nh ThÄng Long chÄng?
Tháŧ§y bášĢn vÃī thanh, khÆ°áŧt háŧŊu thanh
Thanh oanh giang thÆ°áŧĢng váŧ thÃđy minh?
TrÆ°áŧng lÆ°u thuášn chÃš nguyÃŠn thÆ°áŧng tÄĐnh
ÃoášĄn thášĄch hoÃ nh lan nÃĢi bášĨt bÃŽnh.
NgášĄnh váŧ kháŧĐ tháŧi Æ°ng háŧŊu náŧ,
LÆ°áŧĢng nÄng vÃī xáŧĐ tiáŧn vÃī tranh.
ThÃĄi hÃēa quÃĒn táŧ tu tiáŧm háŧi
ThášĨu triáŧt ngÃĒn hoa ÄÃĄo Äáŧ minh
( NÆ°áŧc váŧn khÃīng cÃģ tiášŋng mÃ lášĄi cÃģ tiášŋng
VÃŽ ÄÃĒu dášy sÃģng ÄÃđng ÄÃđng trÃŠn sÃīng?
Thuášn dÃēng chášĢy xuáŧng vášŦn thÆ°áŧng im láš·ng,
CÃģ hÃēn ÄÃĄ chášŊn ngang liáŧn sanh bášĨt bÃŽnh.
ChÆ°a cuáŧng báŧ ÄÆ°áŧĢc vášt chÆ°áŧng ngášĄi, tášĨt phášĢi náŧi giášn,
Cháŧ nÃ o cÆ°ÆĄng cÃģ tháŧ cháŧĐa thÃŽ khÃīng tranh giÃ nh.
NgÆ°áŧi quÃĒn táŧ phášĢi tráš§m láš·ng mÃ tháŧ háŧi cÃĄi láš― thÃĄi hÃēa
Ãnh bášĄc cáŧ§a nÆ°áŧc, trong suáŧt Äášŋn tášn ÄÃĄy )(21)
NgÃī ThÃŽ Nhášm ÄÃĢ táŧŦng phÃĄt biáŧu rášąng:
âChÃĒn thÃĄnh khÃīng cáš§n Äáŧi mÅĐ nhÃ Chu, chÃĒn Nho khÃīng cáš§n Äáŧi mÅĐ nhÃ
Nho, chÃĒn Thiáŧn khÃīng cáš§n máš·c ÃĄo cÃ sa"(22)
CÃĒu trÃŠn mang ÃĒm hÆ°áŧng cÃĒu chuyáŧn quan tráŧng trong
Trung báŧ Kinh (Majjihima â Nikaya) cáŧ§a Phášt GiÃĄo:
"Máŧt hÃīm ÃáŧĐc Phášt áŧ lášĄi ÄÃŠm trong xÆ°áŧng máŧt ngÆ°áŧi tháŧĢ
lÃ m Äáŧ gáŧm. CÅĐng trong xÆ°áŧng ášĨy cÃģ máŧt ášĐn
sÄĐ trášŧ tuáŧi Äášŋn ÄášĨy trÆ°áŧc NgÃ i. Háŧ khÃīng biášŋt nhau. ÃáŧĐc Phášt quan
sÃĄt ngÆ°áŧi ášĐn sÄĐ vÃ táŧą nháŧ§: "Thanh niÃŠn nÃ y cÃģ nháŧŊng cáŧ cháŧ ngáŧ thay. Ta
nÃŠn háŧi xem váŧ ngÆ°áŧi nÃ y". Báŧi thášŋ ÃáŧĐc Phášt liáŧn háŧi:
"HáŧĄi bášĄn, nhÃĒn danh ai mÃ bášĄn ÄÃĢ táŧŦ báŧ gia ÄÃŽnh? Ai lÃ
tháš§y cáŧ§a bášĄn? BášĄn thÃch lÃ― thuyášŋt cáŧ§a ai?"
ChÃ ng ášĐn sÄĐ trášŧ tuáŧi ÄÃĄp: "áŧ bášĄn ÆĄi, cÃģ ášĐn sÄĐ Cáŧ ÃÃ m
dÃēng háŧ ThÃch Ca, ÄÃĢ táŧŦ báŧ gia ÄÃŽnh Äáŧ tráŧ thÃ nh máŧt ášĐn sÄĐ. NgÆ°áŧi ta Äáŧn
rášąng ÄÃģ lÃ máŧt váŧ A La HÃĄn (Arahant), máŧt bášc ToÃ n GiÃĄc, chÃnh
nhÃĒn danh con ngÆ°áŧi thÃĄnh thiáŧn ášĨy mÃ tÃīi ÄÃĢ tráŧ thÃ nh máŧt ášĐn sÄĐ. NgÆ°áŧi
lÃ tháš§y cáŧ§a tÃīi vÃ tÃīi thich lÃ― thuyášŋt cáŧ§a NgÆ°áŧi".
- Vášy cháŧ con ngÆ°áŧi thÃĄnh thiáŧn ášĨy, váŧ A La HÃĄn, ÄášĨng
ToÃ n GiÃĄc ášĨy bÃĒy giáŧ Äang áŧ ÄÃĒu?
- áŧ cÃĄc xáŧĐ váŧ phÆ°ÆĄng BášŊc,
háŧi bášĄn cÃģ máŧt ÄÃī tháŧ gáŧi lÃ XÃĄ Váŧ (SÃ vatthi) chÃnh ÄášĨy lÃ nÆĄi ÄášĨng
Thášŋ TÃīn, váŧ A La HÃĄn, ÄášĨng ToÃ n GiÃĄc Äang áŧ.
- BášĄn cÃģ khi nÃ o thášĨy váŧ ášĨy chÆ°a? ÃášĨng Thášŋ TÃīn ášĨy? Nášŋu
gáš·p NgÆ°áŧi, bášĄn cÃģ tháŧ nhášn ra NgÆ°áŧi ášĨy hay khÃīng?
- TÃīi chÆ°a bao giáŧ thášĨy ÃáŧĐc Thášŋ TÃīn ášĨy. Nášŋu gáš·p NgÆ°áŧi
tÃīi cÅĐng sáš― khÃīng lÃ m sao nhášn ra ÄÆ°áŧĢc.
ÃáŧĐc Phášt nhášn ra rášąng chÃnh nhÃĒn danh NgÃ i mÃ ngÆ°áŧi
thanh niÃŠn xa lášĄ nÃ y ÄÃĢ táŧŦ báŧ gia ÄÃŽnh vÃ tráŧ thÃ nh máŧt ášĐn sÄĐ. NhÆ°ng vášŦn
khÃīng Äáŧ láŧ tÃīng tÃch, NgÃ i bášĢo:
- HáŧĄi ášĐn sÄĐ, tÃīi sáš― giášĢng cho bášĄn lÃ― thuyášŋt, hÃĢy chÃš Ã―
lášŊng nghe. TÃīi sáš― nÃģi.
- "ÃÆ°áŧĢc bášĄn nÃģi Äi", ngÆ°áŧi trášŧ tuáŧi chášĨp thuášn.
Khi ášĨy ÃáŧĐc Phášt giášĢng dášĄy cho ngÆ°áŧi thanh niÃŠn bÃ i
thuyášŋt phÃĄp Äáš·c sášŊc nhášĨt váŧ chÃĒn lÃ―.
Cháŧ sau khi NgÃ i thuyášŋt phÃĄp xong, ngÆ°áŧi ášĐn sÄĐ tÃŠn lÃ
PukkusÃ ti, máŧi nhášn ra rášąng ngÆ°áŧi nÃģi váŧi mÃŽnh chÃnh lÃ ÃáŧĐc Phášt, ngÆ°áŧi
thanh niÃŠn cÃši thášĨp mÃŽnh dÆ°áŧi chÃĒn ÃáŧĐc Phášt, vÃ xin láŧi váŧi NgÃ i vÃŽ ÄÃĢ
khÃīng biášŋt vÃ ÄÃĢ gáŧi NgÃ i lÃ "bášĄn".
Qua cÃĒu chuyáŧn trÃŠn ta thášĨy rÃĩ lÃ khi PukkusÃ ti lášŊng
nghe ÃáŧĐc Phášt vÃ lÃĢnh háŧi ÄÆ°áŧĢc giÃĄo phÃĄp cáŧ§a NgÃ i, anh khÃīng háŧ biášŋt
NgÆ°áŧi Äang nÃģi váŧi mÃŽnh lÃ ai, hay ÄášĨy lÃ giÃĄo lÃ― cáŧ§a ai. Anh ta tÃŽm
thášĨy chÃĒn lÃ―, cháŧ cÃģ vášy, máŧi nhÃĢn hiáŧu Äáŧu pháŧĨ thuáŧc. Ngay cášĢ nhÃĢn hiáŧu
Phášt GiÃĄo mÃ ta Äáš·t cho giÃĄo lÃ― cáŧ§a ÃáŧĐc Phášt cÅĐng khÃīng mášĨy quan háŧ. CÃĄi
tÃŠn mÃ ta Äáš·t cho Phášt lÃ Äiáŧu khÃīng thiášŋt
yášŋu â. ( Con ÄÆ°áŧng thoÃĄt kháŧ â TrÃ HášĢi dáŧch ).
Trong tinh tháš§n khÃīng cáš§n nhÃĢn hiáŧu Nho GiÃĄo hay Phášt
GiÃĄo ÄÃģ, ta cÃģ tháŧ giášĢi thÃch bÃ i thÆĄ trÃŠn cáŧ§a NgÃī ThÃŽ Nhášm nhÆ° thášŋ nÃ o?
CÃģ láš― ta phášĢi hiáŧu nhÆ° thášŋ nÃ y: nášŋu lÃ máŧt bášc TrÆ°áŧĢng
Phu quÃĒn táŧ cáŧ§a Nho GiÃĄo thÃŽ "phášĢi tráš§m láš·ng mÃ tháŧ háŧi láš― thÃĄi hÃēa cáŧ§a
Tráŧi ÃášĨt". CÃēn nášŋu lÃ máŧt Thiáŧn sÆ° cáŧ§a Phášt GiÃĄo thÃŽ khi Äi sau vÃ o
Thiáŧn Ãáŧnh sáš― tráŧąc nhášn ÄÆ°áŧĢc rášąng:
ChÆ° phÃĄp tÃđng báŧn lai,
ThÆ°áŧng táŧą táŧch diáŧt tÆ°áŧng
( CÃĄc phÃĄp xÆ°a nay
ThÆ°áŧng táŧą vášŊng láš·ng )
NhÆ° hai cÃĒu káŧ mÃ Kinh PhÃĄp Hoa ÄÃĢ mÃī tášĢ.
VÃ ÄÃĒy lÃ máŧt bÃ i thÆĄ khÃĄc náŧŊa cáŧ§a NgÃī ThÃŽ Nhášm. BÃ i
thÆĄ nÃģi lÃŠn cÃĄi thášĨy cáŧ§a Ãīng váŧ bášĢn tháŧ cáŧ§a vÅĐ tráŧĨ, bášĢn tháŧ ášĨy váŧn u
huyáŧn, láš·ng láš―, nghÄĐa lÃ "nguyÃŠn thÆ°áŧng tÄĐnh" nhÆ°ng Äáŧng tháŧi nÃģ cÅĐng
"nguyÃŠn thÆ°áŧng Äáŧng" cÅĐng cÃģ nghÄĐa lÃ rášĨt lÆ°u dáŧng, vÃ biášŋn thiÃŠn cÃđng
khášŊp:
CÃ n khÃīn diáŧu Ã― bášĨt thÄng cÃđng
VášĄn tÆ°áŧĢng thiÃŠn nghi vÃĢn chiášŋu trung
Cao xáŧĐ sÆĄn hoÃ ng ÄÃŠ xáŧĐ thÃšy,
TášĢ biÃŠn thÃđy bÃch háŧŊu biÃŠn háŧng.
ášĻn ngÆ° lÃĒn lášp than Äáš§u háŧa,
Quy Äiáŧu hÃ n sinh máŧc mášĄc phong.
CÃĄnh háŧŊu nhášĨt ban thanh Ã― váŧ
TÃđng lÃĒm y Æ°áŧc sáŧ thanh chung
( CÃĄi diáŧu Ã― cáŧ§a tráŧi ÄášĨt nÃģi sao cho xiášŋt
MuÃīn vášĄn hÃŽnh tÆ°áŧĢng hÃēa háŧĢp trong bÃģng chiáŧu
Cháŧ cao thÃŽ nÃši vÃ ng, cháŧ thášĨp thÃŽ mÃ u biášŋc
PhÃa bÃŠn trÃĄi nÆ°áŧc biášŋc, phÃa bÃŠn phášĢi mÃ u Äáŧ.
CÃĄ láš·n cháš§u vÃĒy nhÆ° ÃĄnh láŧa Äáš§u gháŧnh
Chim váŧ táŧ vášŦy cÃĄnh sinh giÃģ trÃŠn ngáŧn cÃĒy
LášĄi cÃēn cÃģ máŧt Ã― váŧ trong trášŧo hÆĄn náŧŊa:
Tiášŋng chuÃīng chÃđa vÄng vášģng Äiáŧm nháŧp trong
ráŧŦng thÃīng)(23)
( Láŧ giang vÃĢn Äiášŋu )
Váŧi Nguyáŧ
n TrÃĢi cÃģ láš― Ãīng lÃ m thÆĄ lÃ vÃŽ sáŧą rung Äáŧng
cáŧ§a trÃĄi tim máŧi khi cÃģ Äau kháŧ hoáš·c máŧt niáŧm vui nhiáŧu hÆĄn lÃ
muáŧn dÃđng thi ca Äáŧ diáŧ
n tášĢ tÆ° tÆ°áŧng hoáš·c triášŋt lÃ―. Máš·c dÃđ khÃīng chÃnh
tháŧĐc nhášn mÃŽnh lÃ Thiáŧn sÆ°, nhÆ°ng trong thÆĄ cáŧ§a Nguyáŧ
n TrÃĢi thÃŽ tÆ° tÆ°áŧng
Phášt GiÃĄo ášĢnh hÆ°áŧng mášĄnh máš― hÆĄn lÃ tÆ° tÆ°áŧng Kháŧng GiÃĄo. CÃēn NgÃī ThÃŽ Nhášm
thÃŽ thi ca ÄÆ°áŧĢc xem nhÆ° lÃ phÆ°ÆĄng tiáŧn Äáŧ
Ãīng diáŧ
n ÄášĄt nháŧŊng suy tÆ° cáŧ§a Ãīng váŧ tÆ° tÆ°áŧng vÃ triášŋt lÃ―. VÃ dÃđ
chÃnh tháŧĐc táŧą nhášn lÃ Thiáŧn sÆ° (HášĢi LÆ°áŧĢng) nhÆ°ng tÆ° tÆ°áŧng Kháŧng GiÃĄo
trong thÆĄ vÄn cáŧ§a Ãīng cÃģ pháš§n lášĨn lÆ°áŧt hÆĄn lÃ tÆ° tÆ°áŧng Phášt GiÃĄo.
NhÆ°ng dÃđ cÃģ khÃĄc nhau ÄÃīi chÃšt nhÆ° vášy, nhÆ°ng trong thi
ca cáŧ§a háŧ thÃŽ cháŧ cÃģ hÃŽnh ášĢnh cáŧ§a nháŧŊng ngÃīi chÃđa giáŧŊa nÃši non táŧch máŧch
hay trong thÃīn lÃ ng vášŊng vášŧ cáŧ§a quÃŠ hÆ°ÆĄng ÄášĨt nÆ°áŧc mÃ thÃīi, cháŧĐ ta khÃīng
háŧ thášĨy cÃģ bášĨt cáŧĐ máŧt bÃ i thÆĄ nÃ o ghi lášĄi
nháŧŊng cášĢm xÃšc cáŧ§a háŧ váŧ cÃĄc vÄn miášŋu hoáš·c nháŧŊng nÆĄi tháŧ táŧą Kháŧng Táŧ cášĢ.
NhÆ° vášy ta cÃģ tháŧ kášŋt luášn ÄÆ°áŧĢc lÃ , tÆ° tÆ°áŧng Kháŧng GiÃĄo
cháŧ táŧn tášĄi trong lÃ― trÃ cáŧ§a háŧ cháŧĐ chÆ°a Äi vÃ o ÄÆ°áŧĢc trong tÃŽnh
cášĢm, trong khi Phášt GiÃĄo thÃŽ ÄÃĢ chiášŋm tráŧn vášđn trÃĄi tim tÃŽnh cášĢm khÃīng
cháŧ Nguyáŧ
n TrÃĢi mÃ cÃēn cášĢ NgÃī ThÃŽ Nhášm náŧŊa.
- III -
Khi gáš·p Tráš§n ThÃĄi TÃīng trÃŠn Äáŧnh nÃši YÃŠn Táŧ, quáŧc sÆ°
TrÃšc LÃĒm ÄÃĢ nÃģi váŧi nhÃ vua nhÆ° thášŋ nÃ y:
"... Trong nÃši váŧn khÃīng cÃģ Phášt, Phášt áŧ ngay trong
lÃēng. LÃēng láš·ng láš― mÃ hiáŧu, ÄÃģ chÃnh lÃ chÃĒn
Phášt. Nay nášŋu báŧ hášĄ giÃĄc ngáŧ Äiáŧu ÄÃģ thÃŽ lášp táŧĐc thÃ nh Phášt,
khÃīng cáš§n kháŧ cÃīng tÃŽm kiášŋm bÃŠn ngoÃ i"
Khi thášĨy váŧ vua trášŧ tuáŧi Äang Äau kháŧ muáŧn váŧĐt báŧ ngai
vÃ ng nhÆ° váŧĐt âÄÃīi dÃĐp rÃĄchâ nÃ y cÃēn Äang phÃĒn vÃĒn lÆ°áŧĄng láŧą, thÃŽ
váŧ Thiáŧn sÆ° "xÆ°ÆĄng gáš§y, máš·t váš―, Än rau
ÄášŊng, nášŋm trÃĄi cÃĒy, chÆĄi cášĢnh ráŧŦng, uáŧng nÆ°áŧc suáŧi, lÃēng nhÆ° mÃĒy
náŧi" liáŧn nÃģi tiášŋp:
"PhÃ m ÄÃĢ lÃ bášc nhÃĒn quÃĒn tášĨt phášĢi lášĨy Ã― muáŧn cáŧ§a thiÃŠn
hášĄ lÃ m Ã― muáŧn cáŧ§a mÃŽnh. LášĨy tášĨm lÃēng cáŧ§a thiÃŠn hášĄ lÃ m tášĨm lÃēng cáŧ§a mÃŽnh.
Nay muÃīn dÃĒn ÄÃĢ muáŧn ÄoÃĄn báŧ hášĄ váŧ thÃŽ báŧ hášĄ khÃīng váŧ sao ÄÆ°áŧĢc! Duy cÃģ
viáŧc nghiÃŠn cáŧĐu náŧi Äiáŧn xin báŧ hášĄ ÄáŧŦng
chÃšt xao lÃĢng mÃ thÃīi" (24).
KhÃīng cÃēn háŧ nghi gÃŽ náŧŊa, chÃnh hai cÃĒu nÃģi ÄÃģ
cáŧ§a Quáŧc sÆ° TrÃšc LÃĒm ÄÃĢ
lÃ tÆ° tÆ°áŧng cháŧ ÄášĄo toÃ n báŧ cho vÆ°ÆĄng triáŧu Tráš§n. Máŧt triáŧu ÄášĄi mÃ tášĨt cášĢ
sáŧ gia dÃđ thÃch hay khÃīng thÃch Phášt GiÃĄo Äáŧu phášĢi tháŧŦa nhášn lÃ Äáŧc
ÄÃĄo nhášĨt trong láŧch sáŧ 2000 nÄm dáŧąng nÆ°áŧc vÃ giáŧŊ nÆ°áŧc cáŧ§a dÃĒn
táŧc.
Vášy lÃ náŧi phÃĒn vÃĒn giáŧŊa "nhášp thášŋ" vÃ "xuášĨt thášŋ" cáŧ§a
cÃĄc sÄĐ phu mÃ háš§u hášŋt Äáŧu xuášĨt thÃĒn táŧŦ "cáŧa Kháŧng sÃĒn TrÃŽnh" ÄÃĢ ÄÆ°áŧĢc váŧ
Thiáŧn sÆ° váŧn ÄÆ°áŧĢc nuÃīi dÆ°áŧĄng táŧŦ truyáŧn tháŧng tinh tháš§n cáŧ§a Kim Cang BÃĄt
NhÃĢ, Duy Ma, Hoa NghiÃŠm, ThášŊng Man cáŧ§a ÃášĄi TháŧŦa Phášt GiÃĄo ÄÃĢ tÃģm
tášŊt lášĄi cháŧ trong hai cÃĒu ngášŊn gáŧn nhÆ°ng vÃī cÃđng sÃšc tÃch ÄÃĢ giášĢi quyášŋt
ÄÆ°áŧĢc vášĨn Äáŧ tráŧng ÄášĄi ášĨy máŧt cÃĄch dáŧĐt khoÃĄt
vÃ triáŧt Äáŧ.
Trong bÃ i PhÃš CÆ° Tráš§n LášĄc ÃášĄo, ngÆ°áŧi sÃĄng lášp ra
Thiáŧn phÃĄi TrÃšc LÃĒm YÃŠn Táŧ lÃ vua Tráš§n NhÃĒn TÃīng cÅĐng ÄÃĢ máŧ Äáš§u bášąng hai
cÃĒu:
MÃŽnh ngáŧi thÃ nh tháŧ
Nášŋt dáŧĨng sÆĄn lÃĒm
( Háŧi tháŧĐ nhášĨt )
NghÄĐa lÃ xÆ°a nay ai cÅĐng cáŧĐ nghÄĐ rášąng phášĢi báŧ tášĨt cášĢ Äáŧ
vÃ o ráŧŦng nÃši thÃŽ máŧi ÄÃšng nghÄĐa lÃ Äi tu, cÃēn thÃ nh tháŧ váŧn ÄÆ°áŧĢc xem lÃ
nÆĄi tranh giÃ nh láŧĢi danh cáŧ§a ngÆ°áŧi thášŋ táŧĨc. NhÆ°ng qua hai cÃĒu nÃ y, Tráš§n
NhÃĒn TÃīng ÄÃĢ Äáŧnh nghÄĐa lášĄi rášąng, nášŋu máŧt ngÆ°áŧi áŧ thÃ nh tháŧ, nhÆ°ng lÃ m
viáŧc hášŋt mÃŽnh vÃŽ sáŧą an lášĄc cáŧ§a máŧi ngÆ°áŧi, bášąng cÃĄi tÃĒm trong sášĄch nghÄĐa
lÃ lÃ m viáŧc váŧi cÃĄi tÃĒm khÃīng láŧĢi khÃīng danh, khÃīng Äem lášĄi láŧĢi láŧc váŧ
riÃŠng cho bášĢn thÃĒn mÃŽnh, thÃŽ nhášĨt Äáŧnh kášŧ
ášĨy ÄÃĢ áŧ trÃŠn nÃši ráŧŦng ráŧi. VÃŽ nÃši ráŧŦng lÃ gÃŽ? Chášģng phášĢi nÃši ráŧŦng
lÃ nÆĄi tiÃŠu biáŧu cho sáŧą thanh khiášŋt vÃ trong sášĄch ÄÃģ hay sao?
Báŧi vášy Tráš§n NhÃĒn TÃīng khášģng Äáŧnh tÆ° tÆ°áŧng nÃ y
máŧt láš§n náŧŊa rášąng:
Tráš§n táŧĨc mÃ nÃŠn, phÃšc ášĨy cÃ ng yÃŠu hášŋt sáŧĐc
SÆĄn lÃĒm chášģng cáŧc, háŧa kia thášt cášĢ Äáŧ cÃīng
( Háŧi tháŧĐ 3 )
HÆĄn ai hášŋt, Tráš§n NhÃĒn TÃīng cÃģ thášĐm quyáŧn Äáŧ nÃģi nhÆ°
vášy, vÃŽ Tráš§n NhÃĒn TÃīng ÄÃĢ táŧŦng lÃ m vua, mÃ lášĄi khÃīng phášĢi máŧt Ãīng
vua nhÆ° bao nhiÃŠu Ãīng vua táš§m thÆ°áŧng khÃĄc. Máŧt Ãīng vua ÄÃĢ ÄÃch
thÃĒn cáš§m quÃĒn ÄÃĄnh tan hai cuáŧc xÃĒm lÄng cáŧ§a Äášŋ quáŧc NguyÃŠn MÃīng, máŧt Äášŋ
quáŧc mÃ táŧŦ ÃÃīng sang TÃĒy, táŧŦ AÃu sang Ã phášĢi run sáŧĢ máŧi khi nhášŊc
Äášŋn. Máŧt Ãīng vua ÄÃĢ ÄÆ°a dÃĒn táŧc táŧŦ máŧt ÄášĨt
nÆ°áŧc ÄÃĢ tan nÃĄt vÃŽ hai cuáŧc chiášŋn tranh tráŧ thÃ nh máŧt ÄášĨt nÆ°áŧc
hÃđng mášĄnh, khÃīng phášĢi cháŧ hÃđng mášĄnh trÃŠn phÆ°ÆĄng diáŧn quÃĒn sáŧą khÃīng thÃīi
mÃ trÃŠn tášĨt cášĢ máŧi phÆ°ÆĄng diáŧn khÃĄc náŧŊa, nhášĨt lÃ phÆ°ÆĄng diáŧn vÄn háŧc.
TášĄi Viáŧt Nam, sau bao nhiÃŠu thášp niÃŠn cáŧ tÃŽnh xuyÃŠn tášĄc
cáŧ tÃŽnh kášŋt ÃĄn dÃēng vÄn háŧc ášĨy lÃ gieo rášŊc sáŧą bi quan, tiÃŠu cáŧąc, yášŋm
thášŋ, nhÆ°ng dÃēng vÄn háŧc ášĨy ÄÃĢ khÃīng
háŧ báŧ quÃŠn lÃĢng mÃ vášŦn tiášŋp táŧĨc ÃĒm tháš§m nuÃīi dÆ°áŧĄng tinh tháš§n cho nháŧŊng
ngÆ°áŧi con Ã― tháŧĐc nhášĨt cáŧ§a dÃĒn táŧc, giáŧŊa máŧt dÃēng vÄn háŧc hoÃ n toÃ n vášŊng
bÃģng tÃŽnh ngÆ°áŧi. Máŧt dÃēng vÄn háŧc cháŧ biášŋt
âmášĄt sÃĄtâ hoáš·c âÄáŧ caoâ mÃ thÃīi. "MášĄt sÃĄt" nháŧŊng gÃŽ mÃ háŧ thášĨy lÃ
cÃģ hášĄi cho sáŧą "Äáŧc quyáŧn" vÃ "Äáŧ cao" nháŧŊng gÃŽ mÃ háŧ nghÄĐ lÃ cÃģ láŧĢi cho
sáŧą "Äáŧc quyáŧnâ ášĨy, cháŧĐ khÃīng phášĢi ÄáŧĐng trÃŠn
tinh
tháš§n khÃĄch quan Äáŧ âmášĄt sÃĄtâ hoáš·c âÄáŧ caoâ. Khi máŧt dÃēng vÄn háŧc mÃ
cháŧ biášŋt lášĨy sáŧą tuyÃŠn truyáŧn Ã― tháŧĐc háŧ lÃ m cáŧĐu cÃĄnh thÃŽ tášĨt nhiÃŠn dÃēng
vÄn háŧc ášĨy phášĢi vášŊng bÃģng tÃŽnh ngÆ°áŧi vÃ cášĢ tÃŽnh nhÃĒn loášĄi náŧŊa, dÃēng vÄn
háŧc ášĨy Äášŋn lÃšc phášĢi tráŧ thÃ nh láŧi tháŧi, nhášĨt lÃ khi thášĨy ÄÃĢ Äášŋn
lÃšc phášĢi ÄáŧĐng cÃđng váŧi thášŋ giáŧi vÄn minh vÃ tiášŋn báŧ cáŧ§a loÃ i
ngÆ°áŧi. Ãáš·ng ThÃĄi Mai, trong bÃ i MášĨy Äiáŧu
tÃĒm ÄášŊc trong khi Äáŧc lášĄi vÄn háŧc cáŧ§a máŧt tháŧi ÄášĄi
ÄÃĢ phášĢi xÃĄc nhášn lášĄi rášąng, náŧn vÄn háŧc Äáŧi Tráš§n ÄÃĢ ášĢnh hÆ°áŧng máŧt cÃĄch táŧt
Äášđp ÄÃŠn Äáŧi sáŧng xÃĢ háŧi tháŧi ášĨy nhÆ° thášŋ nÃ y:
"BášĢo lÃ Äáŧi sáŧng háŧi nÃ y lÃ máŧt Äáŧi
sáŧng âtáŧą doâ, máŧt Äáŧi sáŧng hoÃ n toÃ n "bÃŽnh Äášģng" thÃŽ e quÃĄ. NhÆ°ng
tÃīi thiášŋt tÆ°áŧng rášąng Äáŧi sáŧng xÃĢ háŧi phong kiášŋn tháŧi nÃ y cÃēn nháŧŊng ngÃ y
dáŧ
cháŧu, vui ve, gáš§n gÅĐi váŧi nhau thÃŽ cÅĐng khÃīng phášĢi lÃ ngoa. ÃÃĒy lÃ
tÃĒm lÃ― chung cáŧ§a tháŧi ÄášĄi: vui Äáŧc lášp táŧą
cháŧ§ cáŧ§a dÃĒn táŧc. Háŧi ášĨy ngÆ°áŧi ta biášŋt sáŧng, biášŋt sáŧng trong tÃŽnh
thÃĒn, trong vui vášŧ, trong tin tÆ°áŧng"
(25)
Muáŧn cÃģ ÄÆ°áŧĢc máŧt xÃĢ háŧi tÆ°ÆĄng Äáŧi lÃ― tÆ°áŧng ášĨy, Tráš§n
NhÃĒn TÃīng dÃđ Äang lÃ máŧt váŧ táŧ sÆ° khai sÃĄng dÃēng Thiáŧn TrÃšc LÃĒm
YÃŠn Táŧ vášŦn khÃīng cháŧ§ trÆ°ÆĄng "Äáŧc quyáŧn" tÃīn giÃĄo cáŧ§a mÃŽnh mÃ ÄÃĢ tháŧąc
hiáŧn ÄÃšng tinh tháš§n cáŧ§a Phášt GiÃĄo lÃ táŧą do, bÃŽnh Äášģng váŧi máŧi trÃ o lÆ°u
tÆ° tÆ°áŧng ÄÆ°ÆĄng tháŧi khÃĄc, khi Tráš§n NhÃĒn TÃīng viášŋt:
SášĄch giáŧi lÃēng, dáŧi giáŧi tÆ°áŧng
Náŧi ngoášĄi nÃŠn Báŧ TÃĄt trang nghiÃŠm.
Ngay tháŧ ChÃša, thášĢo tháŧ cha
Ãi Äáŧ máŧi trÆ°áŧĢng phu trung hiášŋu
( Háŧi tháŧĐ 6 )
Vášy lÃ khÃīng cháŧ mášŦu ngÆ°áŧi Báŧ TÃĄt trang nghiÃŠm cáŧ§a Phášt
GiÃĄo khÃīng thÃīi, mÃ Tráš§n NhÃĒn TÃīng cÃēn kášŋt háŧĢp cášĢ mášŦu ngÆ°áŧi lÃ― tÆ°áŧng
trÆ°áŧĢng phu quÃĒn táŧ, táŧĐc lÃ mášŦu ngÆ°áŧi lÃ― tÆ°áŧng cáŧ§a Nho giÃĄo. NhÆ°ng thášŋ
nÃ o lÃ mášŦu ngÆ°áŧi trÆ°áŧĢng phu quÃĒn táŧ? MášĄnh Táŧ ÄÃĢ Äáŧnh nghÄĐa nhÆ° thášŋ nÃ y:
"PhÃš quÃ― bášĨt nÄng dÃĒm, báš§n tiáŧn bášĨt nÄng
di, uy vÅĐ bášĨt nÄng khuášĨt, tháŧ chi váŧ ÄášĄi trÆ°áŧĢng phuâ ( GiÃ u sang
khÃīng tháŧ mÃŠ hoáš·c, nghÃĻo hÃĻn khÃīng tháŧ lay chuyáŧn, uy vÅĐ khÃīng tháŧ khuášĨt
pháŧĨc, ÄÃģ gáŧi lÃ ÃášĄi TrÆ°áŧĢng Phu).
Ãáŧi váŧi mášŦu ngÆ°áŧi Báŧ TÃĄt trang nghiÃŠm theo lÃ― tÆ°áŧng
Phášt GiÃĄo thÃŽ theo Tráš§n NhÃĒn TÃīng phášĢi lÃ :
Dáŧąng cáš§u ÄÃē, dáŧi chiáŧn thÃĄp
NgoášĄi trang nghiÃŠm sáŧą tÆ°áŧng hÃĢy tu.
SÄn háŧ· xášĢ, nhuyáŧ
n táŧŦ bi
Náŧi táŧą tášĄi kinh lÃēng hášąng Äáŧc
( Háŧi tháŧĐ tÃĄm )
Theo giÃĄo sÆ° LÃŠ MášĄnh ThÃĄt thÃŽ:
"Thášŋ rÃĩ rÃ ng con ngÆ°áŧi TrÆ°áŧĢng Phu vÃ con ngÆ°áŧi Báŧ TÃĄt phášĢi kášŋt háŧĢp váŧi
nhau thÃ nh con ngÆ°áŧi Phášt GiÃĄo cáŧ§a Thiáŧn TrÃšc LÃĒm" (25).
CÃēn máŧt sáŧą kiáŧn quan tráŧng náŧŊa ÄÃĢ diáŧ
n ra trong buáŧi láŧ
Tráš§n NhÃĒn TÃīng trao truyáŧn y bÃĄt cho PhÃĄp Loa lÃ m táŧ tháŧĐ 2 cáŧ§a Thiáŧn
PhÃĄi TrÃšc LÃĒm YÃŠn Táŧ, ÄÆ°áŧĢc ghi lášĄi trong Tam Táŧ tháŧąc láŧĨc, mÃ cÃģ
láš― Ãt ngÆ°áŧi lÆ°u Ã― táŧi, buáŧi láŧ
diáŧ
n ra máŧt cÃĄch trang tráŧng nhÆ° thášŋ nÃ y:
"VÃ o thÃĄng 5, Ãiáŧu Ngáŧą lÃŠn áŧ am
tášĄi Äáŧnh nÃši Ngáŧa VÃĒn. NgÃ y rášąm Báŧ TÃĄt xong, Äuáŧi tášĢ háŧŊu ra, Äem y bÃĄt
vÃ viášŋt tÃĒm káŧ giao cho SÆ°, bášĢo phášĢi giáŧŊ gÃŽn. NgÃ y mÃđng máŧt thÃĄng
giÃŠng nÄm Mášu ThÃĒn HÆ°ng Long tháŧĐ 16 (1308) SÆ° vÃĒng láŧnh lÃ m tráŧĨ trÃŽ náŧi
dÃēng PhÃĄp áŧ Cam Láŧ ÃÆ°áŧng vÃ lÃ m láŧ
trao truyáŧn,
vua cho Äáš·t bÃ i váŧ cáŧ§a liáŧt táŧ, tášĨu ÄášĄi nhášĄc, Äáŧt hÆ°ÆĄng thÆĄm, ÄÃĄnh tráŧng
PhÃĄp, tášp háŧĢp ÄášĄi chÃšng lÃŠn PhÃĄp ÄÆ°áŧng. BášĨy giáŧ vua Tráš§n Anh TÃīng xa giÃĄ
Äášŋn chÃđa. Sau khi Äáš·t ngÃīi cháŧ§ khÃĄch xong, vua Tráš§n Anh TÃīng vÃŽ
lÃ ÄášĄi thÃ cháŧ§ cáŧ§a Phášt PhÃĄp ÄáŧĐng vÃ o
ngÃīi khÃĄch áŧ PhÃĄp ÄÆ°áŧng, thÆ°áŧĢng tášŋ Tráš§n
Quáŧc TrášĨn Äem bÃĄ quan ÄáŧĐng áŧ dÆ°áŧi sÃĒn. Ãiáŧu Ngáŧą lÃŠn tÃēa thuyášŋt
phÃĄp. GiášĢng xong, bÃĻn Äi xuáŧng ÄáŧĄ SÆ° lÃŠn
tÃēa. Ãiáŧu Ngáŧą ÄáŧĐng chášĨp tay háŧi han, SÆ° ÄÃĄp
láŧ
xong nhášn PhÃĄp y máš·c vÃ o. Ãiáŧu Ngáŧą bÃĻn bÆ°áŧc sang máŧt bÃŠn, ngáŧi
trÃŠn giÆ°áŧng KhÃšc LáŧĨc, nghe SÆ° thuyášŋt phÃĄp. Ãem chÃđa SiÃŠu LoášĄi cáŧ§a sÆĄn
mÃīn YÃŠn Táŧ sai SÆ° tháŧŦa kášŋ tráŧĨ trÃŽ, lÃ m Äáŧi tháŧĐ 2 cáŧ§a dÃēng TrÃšc LÃĒm. LášĄi
Äem NgoášĄi thÆ° kinh sáŧ 100 háŧp vÃ ÃášĄi tášĄng 20 háŧp nháŧ (...) Äáŧ máŧ ráŧng
viáŧc háŧc náŧi vÃ ngoášĄi Äiáŧn" (26).
Vášy lÃ Tráš§n NhÃĒn
TÃīng khÃīng cháŧ trao 20 háŧp kinh Äáŧąng ÃášĄi tášĄng Phášt GiÃĄo thÃīi, mÃ
cÃēn trao cho PhÃĄp Loa 100 háŧp kinh sÃĄch cáŧ§a cÃĄc tÃīn giÃĄo khÃĄc, trong ÄÃģ
chášŊc chášŊn phášĢi cÃģ cÃĄc tÃĄc phášĐm cáŧ§a cÃĄc tÃĄc giášĢ Trung Quáŧc náŧŊa, máŧt nÆ°áŧc
ÄÆ°áŧĢc xem nhÆ° kášŧ thÃđ khÃīng Äáŧi tráŧi chung cáŧ§a nÆ°áŧc ÃášĄi Viáŧt, mÃ
gáš§n nhášĨt lÃ ÄÃĢ 2 láš§n Äem quÃĒn xÃĒm lÄng vÃ
ÄÃĢ báŧ Tráš§n NhÃĒn TÃīng ÄÃĄnh Äuáŧi ra kháŧi báŧ cÃĩi. Vášy mÃ Tráš§n NhÃĒn
TÃīng vášŦn di chÃšc cho ngÆ°áŧi kášŋ tháŧŦa cáŧ§a mÃŽnh phášĢi háŧc háŧi vÃ pháŧ biášŋn náŧn
vÄn hÃģa ášĨy trong chÃnh dÃēng Thiáŧn cáŧ§a mÃŽnh.
Tráš§n NhÃĒn TÃīng sinh 1258 vÃ mášĨt 1308, táŧĐc lÃ thášŋ káŧ· tháŧĐ
13, thášŋ káŧ· mÃ láŧch sáŧ AÃu ChÃĒu Äang áŧ trong tháŧi káŧģ Trung Cáŧ. Tháŧi káŧģ mÃ
ngoášĄi tráŧŦ máŧt sáŧ nÆ°áŧc áŧ TÃĒy AÃu ra, cÃēn tášĨt cášĢ cÃĄc vÃđng thuáŧc Trung AÃu
thÃŽ Äang chÃŽm ngášp trong bÃģng táŧi dÃ y Äáš·c. NÃīng nÃī quášąn quášĄi dÆ°áŧi ÃĄch
tháŧng tráŧ cáŧ§a cÃĄc lÃĢnh chÃša, Äáš·c biáŧt lÃ háŧc thuášt tÆ° tÆ°áŧng Äáŧu
báŧ bÃģp chášŋt, khÃīng cÃģ Äiáŧu kiáŧn Äáŧ nášĢy náŧ. Tiášŋp Äášŋn lÃ thášŋ káŧ· 16, nÄm
1542 GiÃĄo HoÃ ng Paul Äáŧ tam tÃĄi lášp tÃīn giÃĄo PhÃĄp ÄÃŽnh, Äáŧ bÃ i
tráŧŦ táŧą do tÆ° tÆ°áŧng. Ãášŋn GiÃĄo HoÃ ng Paul Äáŧ táŧĐ (1559 â 1565), thÃŽ cÃ ng
kháŧ§ng khiášŋp hÆĄn náŧŊa, khÃīng cháŧ dÃđng láŧa Äáŧ háŧ§y hoášĄi phong trÃ o cášĢi cÃĄch
thÃīi, mÃ Paul Äáŧ táŧĐ cÃēn muáŧn bÃģp chášŋt luÃīn cášĢ khoa háŧc vÃ triášŋt háŧc náŧŊa.
Ráŧi Äášŋn nÄm 1559 thÃŽ sÃĄch váŧ ÄÆ°áŧĢc Äem ra
chášĨt táŧŦng Äáŧng Äáŧ Äáŧt. ChÃnh trong tháŧi gian nÃ y, nhÃ khoa háŧc
Galilee báŧ hášĄ nháŧĨc vÃ Bruno báŧ thiÃŠu sáŧng. ÃÃĒy lÃ máŧt vášŋt nhÆĄ nháŧĨc nhÃĢ
trong láŧch sáŧ truyáŧn giÃĄo cáŧ§a ThiÃŠn ChÃša giÃĄo vášy.
Vášy mÃ Tráš§n NhÃĒn TÃīng, váŧ hoÃ ng Äášŋ vÃ Thiáŧn sÆ° cáŧ§a nÆ°áŧc
ÃášĄi Viáŧt vÃ o thášŋ káŧ· tháŧĐ 13 ÄÃĢ cháŧ§ trÆ°ÆĄng táŧą do tÆ° tÆ°áŧng, táŧą do tÃīn giÃĄo
máŧt cÃĄch triáŧt Äáŧ vÃ dáŧĐt khoÃĄt bášąng cÃĄch
trao cho Äáŧ táŧ kášŋ tháŧŦa cáŧ§a mÃŽnh máŧt 100 háŧp kinh sÃĄch ngoášĄi Äiáŧn, nghÄĐa
lÃ
khÃīng cháŧ háŧc giÃĄo phÃĄp cáŧ§a Phášt GiÃĄo mÃ phášĢi háŧc vÃ nghiÃŠn cáŧĐu cÃĄc tÃīn
giÃĄo khÃĄc náŧŊa, káŧ cášĢ náŧn vÄn hÃģa vÃ ngháŧ thuášt cáŧ§a ngoášĄi bang, dÃđ náŧn
vÄn hÃģa cáŧ§a nÆ°áŧc ÄÃĢ ÄÃī háŧ vÃ xÃĒm lÄng ÄášĨt nÆ°áŧc cáŧ§a chÃnh mÃŽnh.
ChÃnh vÃŽ thášŋ mÃ nÆ°áŧc ÃášĄi Viáŧt sau Äáŧi Tráš§n, tháŧi káŧģ mÃ
cÃĄc sáŧ gia gáŧi lÃ tháŧi "Äáŧc tÃīn Nho giÃĄo" thÃŽ tÆ° tÆ°áŧng cáŧ§a Tráš§n NhÃĒn
TÃīng ÄÆ°áŧĢc tháŧ hiáŧn cáŧĨ tháŧ nhášĨt qua CÆ°
Tráš§n lášĄc ÄášĄo PhÃš vášŦn tiášŋp táŧĨc duy trÃŽ vÃ phÃĄt triáŧn máŧt cÃĄch
mášĄnh máš―. CÃģ láš― khÃīng cÃģ máŧt sáŧ gia nÃ o cÃģ thášĐm quyáŧn hÆĄn lÃ sáŧ gia LÃŠ
MášĄnh ThÃĄt trong viáŧc xÃĄc nhášn ášĢnh hÆ°áŧng nÃ y:
"... CÃģ tháŧ nÃģi CÆ° Tráš§n
lášĄc ÄášĄo PhÃš lÃ máŧt bášĢn tuyÃŠn ngÃīn cáŧ§a con ÄÆ°áŧng
sáŧng ÄášĄo, mÃ Phášt GiÃĄo Viáŧt Nam ÄÃĢ
Äáŧ ra vÃ ÄÃĢ chi pháŧi cuáŧc sáŧng cáŧ§a hÃ ng triáŧu ngÆ°áŧi Phášt táŧ Viáŧt
Nam tháŧi vua Tráš§n NhÃĒn TÃīng vÃ nháŧŊng thášŋ káŧ· sau. NÃģ cÅĐng lÃ máŧt trong sáŧ
Ãt tÃĄc phášĐm quyáŧn uy, khi Thiáŧn sÆ° ChÃĒn NguyÃŠn trÃŽnh bÃ y nháŧŊng vášĨn Äáŧ
Phášt GiÃĄo cho vua LÃŠ ChÃĄnh HÃēa vÃ o khoášĢng nÄm 1692 trong Kiášŋn TÃĄnh thÃ nh
Phášt láŧĨc" (27).
VÃ " trong vÃēng 300 nÄm
tráŧ lášĄi ÄÃĒy, CÆ° Tráš§n lášĄc ÄášĄo PhÃš vÃ ÃášŊc thÃš LÃĒm tuyáŧn
thÃ nh ÄášĄo ca ÄÆ°áŧĢc in nhiáŧu láš§n. Ãiáŧu
nÃ y cháŧĐng táŧ CÆ° Tráš§n lášĄc ÄášĄo PhÃš
vášŦn tiášŋp táŧĨc ÄÆ°áŧĢc háŧc tášp vÃ truyáŧn bÃĄ dÃđ Phášt GiÃĄo cÅĐng nhÆ° ÄášĨt
nÆ°áŧc Äang chuyáŧn mÃŽnh qua máŧt giai ÄoášĄn
máŧi. GiÃĄ tráŧ lÃ― luášn cáŧ§a CÆ° Tráš§n lášĄc ÄášĄo PhÃš, táŧŦ ÄÃģ vášŦn cÃģ sáŧĐc
hášĨp dášŦn mášĄnh máš―, Äáš·c biáŧt lÃ vÃ o cuáŧi thášŋ káŧ· 18 váŧi nháŧŊng chiášŋn
cÃīng Ngáŧc Háŧi, Ãáŧng Ãa oanh liáŧt cáŧ§a quÃĒn vÃ dÃĒn TÃĒy SÆĄn, trong ÄÃģ náŧi
bášt nhášĨt lÃ nháŧŊng gÆ°ÆĄng máš·t Phášt táŧ táŧą nhášn mÃŽnh lÃ ngÆ°áŧi kášŋ tháŧŦa truyáŧn
tháŧng TrÃšc LÃĒm nhÆ° binh báŧ thÆ°áŧĢng thÆ° táŧnh PhÃĄi Háš§u NgÃī ThÃŽ Nhášm táŧĐc HášĢi
LÆ°áŧĢng Thiáŧn sÆ°, hÆ°ÆĄng lÄĐnh bÃĄ tiášŋn sÄĐ Nguyáŧ
n ÃÄng Sáŧ lÃ HášĢi AÃu Thiáŧn
sÆ°..."
(28).
ChÃnh vÃŽ thášŋ mÃ ta cÅĐng chášģng lášĨy gÃŽ lÃ m lášĄ, khi Nguyáŧ
n
TrÃĢi váŧn háŧc Nho táŧŦ tháŧi cÃēn niÃŠn thiášŋu, ÄÃĢ nhášn ra rášąng Nho giÃĄo khÃīng
nháŧŊng ÄÃĢ khÃīng giášĢi quyášŋt náŧi nháŧŊng vášĨn Äáŧ cho bášĢn thÃĒn cáŧ§a máŧi ngÆ°áŧi mÃ
cÃēn cho cášĢ giášĨc máŧng kinh bang tášŋ thášŋ cáŧ§a mÃŽnh náŧŊa:
Thanh niÃŠn phÆ°ÆĄng dáŧą ÃĄi Nho lÃĒm
LÃĢo kháŧĐ hÆ° danh phÃģ máŧng táš§m.
TrÆ°áŧĢng sÃĄch hÃ tÃēng quy HÃĄn thášĨt;
BášĢo cáš§m khÃīng táŧą thÃĄo Nam ÃĒm.
( LÃšc tuáŧi xanh tiášŋng thÆĄm sáŧąc náŧĐc ráŧŦng Nho
GiÃ ráŧi, Äáŧ máš·c cho chiÃŠm bao Äi tÃŽm cÃĄi danh suÃīng.
Cháŧng roi ngáŧąa lÃ m gášy biášŋt ÄÃĒu tÃŽm nhÃ HÃĄn
Ãm ÄÃ n cuáŧng gÃĢy Äiáŧu phÆ°ÆĄng Nam )(29)
( MášĄnh thÃ nh 1 )
VÃ tháŧt lÃŠn máŧt cÃĄch Äau
Äáŧn rášąng:
Ta dÆ° cáŧu báŧ Nho quan ngáŧ
( ThÃĒn ta báŧ cÃĄi mÅĐ nhÃ Nho ÄÃĄnh láŧŦa ÄÃĢ
lÃĒu ) (30)
( Ãáŧ táŧŦ tráŧng pháŧ§ canh ášĐn ÄÆ°áŧng )
TáŧŦ cÃĄi bášŋ tášŊc ÄÃģ Nguyáŧ
n TrÃĢi ÄÃĢ tráŧ váŧ con ÄÆ°áŧng mÃ
Tráš§n NhÃĒn TÃīng ÄÃĢ vášĄch ra trong CÆ°
Tráš§n lášĄc ÄášĄo PhÃš Äáŧ tÃŽm máŧt hÆ°áŧng
Äi chášģng nháŧŊng Äáŧ cÃģ tháŧ hoÃ n thiáŧn cho chÃnh bášĢn thÃĒn mÃŽnh mÃ
vášŦn cÃģ tháŧ pháŧĨc váŧĨ cho ÄášĨt nÆ°áŧc náŧŊa chÄng?
Bášąng cháŧĐng lÃ vÃ o nÄm 1434, sau khi thášĨy triáŧu chÃnh nhÃ LÃŠ tháŧi
nÃĄt, Nguyáŧ
n TrÃĢi xin váŧ trÃ sÄĐ. Sau ÄÃģ báŧ triáŧu ra lÃ m quan tráŧ lášĄi,
Nguyáŧ
n TrÃĢi ÄÃĢ viášŋt bÃ i Biáŧu tášĄ ÄÆ°áŧĢc báŧ
lášĄi cháŧĐc
tášĄo chÃđa TÆ° PhÃšc áŧ CÃīn SÆĄn. BÃ i biáŧu máŧ Äáš§u:
âVÄĐnh láŧc ÄášĄi phu, kiÃŠm hÃ n lÃĒm viáŧn tháŧŦa trÃ háŧc sÄĐ, tri tam
quÃĄn sáŧą, Äáŧ cáŧ áŧ chÃđa TÆ° PhÃšc tášĄi CÃīn SÆĄn, táŧ quáŧc tÃnh tÃīi lÃ LÃŠ TrÃĢi
kÃnh cášĐn dÃĒng láŧi rášąng ... "
(31)
Ãáŧc cÃĄc tÆ° liáŧu nhÆ° CÆ°ÆĄng MáŧĨc, ToÃ n ThÆ°, thÃŽ ta ÄÆ°áŧĢc
biášŋt chÃđa TÆ° PhÃšc lÃ do PhÃĄp Loa, Äáŧ nháŧ táŧ Thiáŧn phÃĄi TrÃšc LÃĒm YÃŠn Táŧ
sÃĄng lášp. Vášy chášŊc chášŊn Nguyáŧ
n TrÃĢi lÃ ngÆ°áŧi thuáŧc dÃēng Thiáŧn TrÃšc LÃĒm
YÃŠn Táŧ.
CÃēn NgÃī ThÃŽ Nhášm thÃŽ sau khi
chÃnh sáŧą triáŧu ÄÃŽnh TÃĒy SÆĄn xuáŧng dáŧc vÃ tÆ° tÆ°áŧng Nho GiÃĄo lÃšc
nÃ y ÄÃĢ lung lay Äášŋn tášn gáŧc ráŧ
, khÃīng cÃēn ÃĄp dáŧĨng ÄÆ°áŧĢc vÃ o tháŧĐc tášŋ cáŧ§a
Äáŧi sáŧng náŧŊa, thÃŽ vÃ o khoášĢng nÄm 1798 NgÃī ThÃŽ Nhášm quay váŧ máŧ TrÃšc LÃĒm
Thiáŧn viáŧn tášĄi phÆ°áŧng BÃch CÃĒu (gáš§n vÄn miášŋu HÃ
Náŧi hiáŧn nay). NÆĄi ÄÃĒy, NgÃī ThÃŽ Nhášm ÄÃĢ kÃnh cášĐn ghi lášĄi
Tam táŧ hÃ nh trášĄng (táŧĐc hÃ nh trášĄng cáŧ§a 3 váŧ táŧ Thiáŧn phÃĄi TrÃšc LÃĒm
lÃ Tráš§n NhÃĒn TÃīng, PhÃĄp Loa vÃ Huyáŧn Quang), Äáŧng tháŧi biÃŠn soášĄn TrÃšc
LÃĒm TÃīng Cháŧ NguyÃŠn Thanh, táŧą nhášn lÃ HášĢi LÆ°áŧĢng Thiáŧn sÆ°, kášŋ tháŧŦa
Thiáŧn phÃĄi TrÃšc LÃĒm YÃŠn Táŧ. Trong TrÃšc LÃĒm TÃīng Cháŧ NguyÃŠn Thanh,
ta thášĨy NgÃī ThÃŽ Nhášm ÄÃĢ cáŧ Äem ÃĄnh sÃĄng cáŧ§a
tÆ° tÆ°áŧng Phášt GiÃĄo Äáŧ ráŧi sÃĄng cho Ã― tháŧĐc háŧ Nho giÃĄo, háš§u mong giášĢi
quyášŋt nháŧŊng vášĨn Äáŧ tháŧąc tiáŧ
n mÃ xÃĢ háŧi cuáŧi thášŋ káŧ· 18 ÄÃĢ Äáš·t ra,
mÃ Nho giÃĄo ÄÃĢ khÃīng giášĢi quyášŋt ÄÆ°áŧĢc
(32)
Vášy lÃ Nguyáŧ
n TrÃĢi áŧ thášŋ káŧ· 15 vÃ NgÃī ThÃŽ Nhášm áŧ thášŋ káŧ·
18, hai khuÃīn máš·t láŧi lášĄc nhášĨt cáŧ§a thášŋ káŧ· 15 vÃ hášu bÃĄn thášŋ káŧ· 18 ÄÃĢ
cÃđng leo lÃŠn Äáŧnh nÃši YÃŠn Táŧ. Thášŋ cÃģ nghÄĐa lÃ cášĢ hai Äáŧu
nhášn ra rášąng cháŧ cÃģ con ÄÆ°áŧng mÃ Tráš§n NhÃĒn TÃīng, váŧ táŧ khai sÃĄng
Thiáŧn phÃĄi TrÃšc LÃĒm YÃŠn Táŧ ÄÃĢ vášĄch ra lÃ con ÄÆ°áŧng
tháŧąc tiáŧ
n nhášĨt Äáŧ giášĢi quyášŋt sáŧą mÃĒu thuášŦn vÃ giášąng co giáŧŊa hai con ÄÆ°áŧng
lÃ
thÃ nh táŧąu tÃĒm linh cho chÃnh mÃŽnh mÃ vášŦn pháŧĨng sáŧą ÄÆ°áŧĢc
cho ÄášĨt nÆ°áŧc hay cho cášĢ máŧi sinh linh Äang quášąn quášĄi trong Äau kháŧ náŧŊa.
VÃ ÄÃĒy lÃ bÃ i thÆĄ cáŧ§a Nguyáŧ
n TrÃĢi ÄÃĢ lÃ m khi ÄÃĢ leo lÃŠn
Äášŋn Äáŧnh cao nÃši YÃŠn Táŧ:
YÃŠn sÆĄn sÆĄn thÆ°áŧĢng táŧi cao phong
TÃ i ngÅĐ canh sÆĄ nhášt chÃnh háŧng
VÅĐ tráŧĨ nhÃĢn cÃđng thÆ°ÆĄng hášĢi ngoášĄi
Tiášŋu ÄÃ m nhÃĒn tášĄi bÃch vÃĒn trung
áŧĶng mÃīn ngáŧc sÃģc sÃĒm thiÃŠn mášŦu
QuášĢi thášĄch chÃĒu lÆ°u lášĄc bÃĄn khÃīng.
NhÃĒn miášŋu ÄÆ°ÆĄng niÃŠn di tÃch tášĄi
BášĄch hÃ o quang lÃ― Äáŧ trÃđng Äáŧng
( NÃši YÃŠn Táŧ cao nhášĨt trÃŠn dÃĢy nÃši
Máš·t tráŧi Äáŧ ráŧŦng Äáš§u tráŧng canh nÄm
Pháŧng mášŊt trong vÅĐ tráŧĨ trong suáŧt ngoÃ i biáŧn xanh
Tiášŋng ngÆ°áŧi cÆ°áŧi nÃģi trong mÃĒy biášŋc
TrÆ°áŧc cáŧa háŧ váŧ cÃģ nghÃŽn mášŦu giÃĄo ngáŧc xum xuÃŠ (trÃšc)
ÃÃĢ ráŧ§ nháŧŊng tua hášĄt chÃĒu rÆĄi xuáŧng lÆ°ng cháŧŦng khÃīng.
Di tÃch vua Tráš§n NhÃĒn TÃīng cÃēn ÄÃģ mÃĢi
GiáŧŊa bÃģng sÃĄng lÃīng mÃ y trášŊng ÄÆ°áŧĢc thášĨy
trong ÄÃīi mášŊt (trÃđng Äáŧng )(33)
( Ãáŧ YÃŠn Táŧ sÆĄn Hoa YÃŠn táŧą )
BÃ i thÆĄ nÃģi lÃŠn cášĢnh trÃ hÃđng vÄĐ cáŧ§a nÃši non YÃŠn Táŧ mÃ
cÅĐng lÃ sáŧą lášŦm liáŧt káŧģ vÄĐ cáŧ§a dÃēng Thiáŧn Äáš·c biáŧt cáŧ§a dÃĒn táŧc Viáŧt Nam
do HoÃ ng Ãášŋ kiÃŠm Thiáŧn SÆ° Tráš§n NhÃĒn TÃīng sÃĄng lášp.
DÃēng Thiáŧn nÃ y ÄÃĢ soi ÄÆ°áŧng cho láŧch sáŧ cáŧ§a dÃĒn táŧc táŧŦ
7 thášŋ káŧ· qua. Báŧi vášy, chÃšng ta cÃģ quyáŧn hy váŧng rášąng, dÃēng Thiáŧn TrÃšc
LÃĒm cÅĐng sáš― soi sÃĄng tÃĒm tháŧĐc khÃīng nháŧŊng cháŧ cho Phášt GiÃĄo Viáŧt Nam mÃ
cÃēn cho toÃ n dÃĒn táŧc Viáŧt Nam trong thášŋ káŧ· máŧi nÃ y náŧŊa.
Nha Trang, cuáŧi nÄm
TÃĒn Táŧĩ
( thÃĄng 01/ 2002 )
ChÃš thÃch:
(I) Nguyáŧ
n
TrÃĢi toÃ n tášp
NXB KHXH, HÃ
Náŧi 1976
tr. 364, (2)
tr. 281, (3) tr. 22, (4) tr. 18, (5) tr. 19, (8) tr. 77
(12) tr. 330,
(13) tr. 266, (15) tr. 346, (16) tr. 352, (17) tr. 373
(18) tr. 380,
(29) tr. 365, (30) tr. 340
Tuyáŧn tášp 40
nÄm TášĄp chÃ VÄn háŧc, tášp 2. Nhiáŧu tÃĄc giášĢ
NXB TP. HCM
1999
(6) tr. 50 â
51, (7) tr. 50, (25) tr. 212
NgÃī ThÃŽ Nhášm
trong vÄn háŧc TÃĒy SÆĄn cáŧ§a Mai Quáŧc LiÃŠn
NXB ThÃīng tin
vÄn hÃģa NghÄĐa BÃŽnh
(9) tr. 91,
(10) tr. 97 â 98, (11) tr. 178, (14) tr. 187, (19) tr. 25
(20) tr. 68,
(21) tr. 189, (22) tr. 113, (23) tr. 190
ThÆĄ vÄn LÃ―
Tráš§n, tášp 2
NXB KHXH, HÃ
Náŧi 1983
(24) tr. 28 â
29
ToÃ n tášp Tráš§n
NhÃĒn TÃīng cáŧ§a LÃŠ MášĄnh ThÃĄt
NXB TP. HCM,
nÄm 2000
(25) tr. 312,
(26) tr. 311, (27) tr. 271, (28) tr. 271
Nguyáŧ
n TrÃĢi
sinh tháŧĐc vÃ hÃ nh Äáŧng cáŧ§a VÃĩ VÄn Ãi
NXB QuÃŠ Mášđ,
Paris 1992
(31) tr. 153,
(33) tr. 231
ThÆĄ vÄn NgÃī
ThÃŽ Nhášm, tášp 1
NXB KHXH, HÃ
Náŧi 1978
(32) tr. 10
---o0o---
TáŧŦ Nguyáŧ
n TrÃĢi Äášŋn NgÃī
ThÃŽ Nhášm
vÃ con ÄÆ°áŧng Äi lÃŠn Äáŧnh nÃši
YÃŠn Táŧ
ThÃch PhÆ°áŧc An
- I -
TÃīi cÃēn nháŧ vÃ o khoášĢng cuáŧi nÄm
1973 hay Äáš§u nÄm 1974 gÃŽ ÄÃģ. Tuáš§n bÃĄo vÄn ngháŧ TÃŽm Hiáŧu tášĄi SÃ i
GÃēn cÃģ ÄÄng máŧt bÃ i pháŧng vášĨn BÃđi
GiÃĄng, ngÆ°áŧi pháŧng vášĨn lÃ Phan Quáŧc SÆĄn. Trong ÄÃģ BÃđi GiÃĄng cÃģ nhášŊc Äášŋn
cÃĄi chášŋt cáŧ§a Nguyáŧ
n TrÃĢi, tÃīi khÃīng cÃēn nháŧ ÄÆ°áŧĢc nguyÃŠn vÄn,
nhÆ°ng ÄášĄi Ã― BÃđi GiÃĄng nÃģi rášąng:" ÃÃŠm nÃ o tÃīi cÅĐng nášąm mÆĄ thášĨy
Nguyáŧ
n TrÃĢi báŧ tru di tam táŧc, ráŧi ÄÃĒy dÃĒn táŧc mÃŽnh phášĢi gÃĄnh lášĨy hášu
quášĢ cáŧ§a ÃĄc nghiáŧp mÃ mÃŽnh ÄÃĢ gieo ášĨy".
KhÃīng biášŋt ÄÃģ cÃģ phášĢi lÃ
láŧi tiÃŠn tri cáŧ§a máŧt thi sÄĐ hay khÃīng?
NhÆ°ng trÃŠn tháŧąc tášŋ thÃŽ táŧŦ 1973 Äášŋn
nay ÄÃĢ gáš§n 3 thášp káŧ·, ÄÃšng lÃ 3 thášp káŧ· mÃ dÃĒn táŧc ÄÃĢ phášĢi gÃĄnh
cháŧu khÃīng biášŋt bao nhiÃŠu lÃ tháŧng kháŧ, chiášŋn tranh, phÃĒn ly vÃ nhášĨt lÃ
hášn thÃđ.
Trong ÄÃŠm dÃ i Äášąng
Äášĩng cáŧ§a quÃŠ hÆ°ÆĄng ÄÃģ, chášŊc chášŊn rášąng vášŦn khÃīng Ãt nháŧŊng ngÆ°áŧi con tháŧĐc
cÃđng váŧi quÃŠ hÆ°ÆĄng Äau kháŧ, vášŦn tháŧĐc cÃđng váŧi náŧi oan nghiáŧt vÃ
ngang trÃĄi mÃ Nguyáŧ
n TrÃĢi, máŧt bášc anh hÃđng ÄÃĢ hiášŋn dÃĒng tášĨt cášĢ tÃŽnh yÃŠu
cáŧ§a mÃŽnh cho quÃŠ hÆ°ÆĄng, Äáŧ ráŧi cuáŧi cÃđng phášĢi ngÃĢ gáŧĨc báŧi tÃŽnh yÃŠu mÃ
Nguyáŧ
n TrÃĢi ÄÃĢ cÆ°u mang ÄÃģ.
Trong thÆĄ cáŧ§a Nguyáŧ
n TrÃĢi, ta thášĨy Ãīng thÆ°áŧng nÃģi Äášŋn
cÃĄi hášn cáŧ§a bášc anh hÃđng:
Kim cáŧ vÃī cÃđng giang mášĄc mášĄc
Anh hÃđng háŧŊu hášn diáŧp tiÃŠu tiÃŠu
( XÆ°a nay tháŧi gian khÃīng cÃđng, sÃīng ráŧng bÃĄt ngÃĄt
Anh hÃđng mang máŧi hášn, lÃĄ ráŧĨng veo veo)(1)
( VÃĢn HáŧĐng )
VÃ trong máŧt bÃ i thÆĄ khÃĄc, Nguyáŧ
n TrÃĢi lášĄi nÃģi Äášŋn
cÃĄi hášn Äášŋn cášĢ ngÃ n nÄm:
Anh hÃđng di hášn káŧ· thiÃŠn niÃŠn
(Anh hÃđng Äáŧ máŧi hášn Äášŋn mášĨy nghÃŽn nÄm
sau)(2)
DÃđ ÄÃģ lÃ cÃĒu ÄÆ°áŧĢc trÃch trong bÃ i Quan HášĢi (ÄÃģng
cáŧa biáŧn) nhášŊc Äášŋn viáŧc Háŧ QuÃ― Ly ÄÃĢ lášĨy gáŧ vÃ ÄÃĄ
Äáš·t sau dÆ°áŧi lÃēng biáŧn Äáŧ ÄÃĄnh Äuáŧi quÃĒn Minh xÃĒm lÄng, nhÆ°ng vÃŽ khÃīng
ÄÆ°áŧĢc lÃēng dÃĒn, thÃŽ dÃđ lÃ máŧt bášc anh hÃđng nhÆ° Háŧ QuÃ― Ly Äi
chÄng náŧŊa, thÃŽ
cuáŧi cÃđng cÅĐng gÃĄnh lášĨy thášĢm bášĄi mÃ thÃīi.
NhÆ°ng tÃīi nghÄĐ rášąng, khi lÃ m cÃĒu thÆĄ trÃŠn khÃīng nhiáŧu
thÃŽ Ãt Nguyáŧ
n TrÃĢi cÅĐng cÃģ gáŧi gášŊm tÃĒm sáŧą cáŧ§a mÃŽnh trong ÄÃģ. VÃŽ lÃ― do dáŧ
hiáŧu lÃ máŧt ngÆ°áŧi táŧą tráŧng nhÆ° Nguyáŧ
n TrÃĢi thÃŽ khÃīng bao giáŧ táŧą nhášn
mÃŽnh lÃ bášc anh hÃđng.
NhÆ°ng Nguyáŧ
n TrÃĢi cÃģ hášn riÃŠng cho bášĢn thÃĒn mÃŽnh
khÃīng?
Ãáŧc láŧch sáŧ dÃĒn táŧc, thÃŽ cÃģ láš― ai cÅĐng phášĢi cÃīng nhášn
rášąng, cháŧ cÃģ Nguyáŧ
n TrÃĢi lÃ ngÆ°áŧi cháŧu nhiáŧu bášĨt cÃīng vÃ Äau kháŧ nhášĨt
trong sáŧ cÃĄc bášc anh hÃđng cáŧ§a dÃĒn táŧc.
VáŧŦa máŧi thi Äášu tiášŋn sÄĐ, ÄÆ°áŧĢc Háŧ QuÃ― Ly cáŧ giáŧŊ cháŧĐc Ngáŧą
Sáŧ Ã
Nghe tin, Nguyáŧ
n TrÃĢi Äášŋn
thÄm vÃ tiáŧ
n cha Äášŋn tášn biÃŠn giáŧi,
cÃģ Ã― Äáŧnhtheo cha qua Trung Quáŧc Äáŧ háš§u hášĄ cha trong buáŧi xášŋ chiáŧu cáŧ§a
cuáŧc Äáŧi. NhÆ°ng sau khi nghe láŧi khuyÃŠn cáŧ§a Nguyáŧ
n Phi Khanh,
Nguyáŧ
n TrÃĢi ÄÃĢ gášĄt nÆ°áŧc mášŊt táŧŦ biáŧt cha vÃ em ráŧi quay tráŧ lášĄi Äáŧ tÃŽm
con ÄÆ°áŧng "ráŧa nháŧĨc cho nÆ°áŧc, trášĢ thÃđ cho cha".
Vášy lÃ , Nguyáŧ
n TrÃĢi phášĢi bášŊt Äáš§u lÃ m lášĄi cuáŧc Äáŧi táŧŦ
con sáŧ khÃīng, váŧi trÆ°áŧc mášŊt lÃ hÃŽnh bÃģng ngÆ°áŧi cha giÃ vÃ ÄáŧĐa em trai
sáŧng nháŧŊng ngÃ y cÃēn lášĄi trÃŠn ÄášĨt khÃĄch quÃŠ ngÆ°áŧi váŧi cuáŧc Äáŧi tÃđ binh mÃ
Nguyáŧ
n TrÃĢi biášŋt chášŊc rášąng sáš― chášģng bao giáŧ
gáš·p lášĄi ÄÆ°áŧĢc náŧŊa, cÃēn sau lÆ°ng lÃ quÃŠ cha ÄášĨt
táŧ Äang quášąn quášĄi trong ÄÃŠm dÃ i nÃī láŧ cáŧ§a ngoášĄi bang.
Ráŧi sau khi ÄÃĢ
cÃđng váŧi LÃŠ LáŧĢi nášąm gai nášŋm mášt "ráŧa nháŧĨc cho nÆ°áŧc, trášĢ thÃđ cho cha" thÃŽ
Nguyáŧ
n TrÃĢi phášĢi cháŧu náŧi Äau Äáŧn khÃĄc náŧŊa.
LÃŠ LáŧĢi vÃŽ muáŧn thÃĒu tÃģm quyáŧn hÃ nh nÃŠn ÄÃĢ bášŊt Äáš§u
nghi ngáŧ nháŧŊng nhÃĒn vášt láŧi lášĄc ÄÃĢ cÃđng váŧi LÃŠ LáŧĢi chung vai sÃĄt
cÃĄnh ÄÃĄnh Äuáŧi quÃĒn Minh. Sáŧ chÃĐp rášąng, nÄm
Thuášn ThiÃŠn tháŧĐ 2, LÃŠ LáŧĢi sai bášŊt Tráš§n NguyÃŠn HÃĢn, máŧt Äáŧ nhášĨt
cÃīng tháš§n khiášŋn Tráš§n NguyÃŠn HÃĢn phášĢi nhášĢy xuáŧng sÃīng táŧą táŧ. Ráŧi tiášŋp
theo lÃ PhášĄm VÄn XášĢo, máŧt Äáŧ nhášĨt cÃīng tháš§n
khÃĄc cÅĐng báŧ giášŋt. VÃ
chÃnh Nguyáŧ
n TrÃĢi cÅĐng báŧ nghi ngáŧ cÃģ liÃŠn háŧ váŧi Tráš§n NguyÃŠn HÃĢn nÃŠn cÅĐng
báŧ bášŊt, nhÆ°ng cháŧ máŧt tháŧi gian ngášŊn thÃŽ ÄÆ°áŧĢc thášĢ ra.
VÃ cuáŧi cÃđng lÃ , máŧt tai hoášĄ thášĢm kháŧc nhášĨt
ÄÃĢ giÃĄng xuáŧng trÃŠn Äáš§u Nguyáŧ
n TrÃĢi:
" VÃ o cÃĄi ngÃ y Äau xÃģt khÃīng nháŧŊng cho Nguyáŧ
n TrÃĢi mÃ
cÃēn cho cášĢ dÃĒn táŧc náŧŊa, lÃ ngÃ y 16 thÃĄng 8 nÄm NhÃĒm TuášĨt táŧĐc ngÃ y 19
thÃĄng 9 nÄm 1442 Nguyáŧ
n TrÃĢi vÃ gia táŧc ÄÃĢ ráŧĨng Äáš§u
dÆ°áŧi lÆ°áŧĄi dao oan nghiáŧt cáŧ§a cÃĄi triáŧu ÄÃŽnh hÃĻn hášĄn vÃ ngu muáŧi
mÃ chÃnh Ãīng ÄÃĢ chiášŋn ÄášĨu gian kháŧ Äáŧ dáŧąng
nÃŠn" (3).
NhÆ°ng xÃĐt cho cÃđng thÃŽ ÄÃģ cÅĐng cháŧ lÃ tai hoášĄ riÃŠng
cáŧ§a Nguyáŧ
n TrÃĢi vÃ gia táŧc. Máŧt bášc anh hÃđng nhÆ° Nguyáŧ
n TrÃĢi thÃŽ chášŊc
khÃīng bao giáŧ cÃģ tháŧ lášĨy sáŧą Äau kháŧ cÃģ tÃnh cÃĄch riÃŠng tÆ°
Äáŧ Ãīm máŧi hášn Äášŋn ngÃ n nÄm sau. Vášy thÃŽ Nguyáŧ
n TrÃĢi Ãīm hášn vÃŽ
viáŧc gÃŽ?
Láŧch sáŧ chÃĐp vÃ o nÄm 1437 vua LÃŠ ThÃĄi TÃīn sai Nguyáŧ
n
TrÃĢi vÃ LÆ°ÆĄng ÃÄng thášĐm Äáŧnh lášĄi láŧ
nhášĄc.
Nguyáŧ
n TrÃĢi tÃĒu váŧi ThÃĄi TÃīn rášąng:
" Tháŧi loášĄn thÃŽ dÃđng vÃĩ, tháŧi bÃŽnh thÃŽ dÃđng vÄn. NgÃ y
nay Äáŧnh ra láŧ
nhášĄc lÃ phášĢi tháŧi lášŊm. Song khÃīng cÃģ gáŧc thÃŽ khÃīng ÄáŧĐng
váŧŊng, khÃīng cÃģ vÄn thÃŽ khÃīng tháŧ lÆ°u hÃ nh. HÃēa bÃŽnh lÃ gáŧc cáŧ§a
nhášĄc, thanh ÃĒm lÃ vÄn cáŧ§a nhášĄc" (4).
NhÆ°ng dÃđ sao ÄÃģ cÅĐng lÃ nháŧŊng láŧi nháŧŊng cháŧŊ mÃ ta cÃģ
tháŧ nghÄĐ lÃ bášĨt cáŧĐ máŧt chÃnh tráŧ gia thÃīng minh vÃ khÃīn ngoan nÃ o cÅĐng
cÃģ tháŧ phÃĄt biáŧu ÄÆ°áŧĢc. Cháŧ cÃģ nháŧŊng láŧi sau
ÄÃĒy máŧi lÃ nháŧŊng láŧi ÄÆ°áŧĢc phÃĄt xuášĨt táŧŦ trÃĄi tim nÃģng báŧng cáŧ§a bášc cha
giÃ vÃŽ tÃŽnh thÆ°ÆĄng yÃŠu cho con chÃĄu áŧ muÃīn Äáŧi sau:
" DÃĄm mong báŧ hášĄ ráŧ§ lÃēng yÃŠu thÆ°ÆĄng vÃ chÄn nuÃīi dÃĒn
khiášŋn cho dÃĒn trong thÃīn xÃģm vášŊng, khÃīng cÃģ máŧt tiášŋng háŧn giášn oÃĄn sáš§u.
ÃÃģ táŧĐc lÃ giáŧŊ ÄÆ°áŧĢc cÃĄi gáŧc cáŧ§a nhášĄc" (5).
Nguyáŧ
n TrÃĢi báŧ giášŋt nÄm 1442, vášy lÃ tÃnh Äášŋn
nay ÄÃĢ gáš§n 600 nÄm. CÃģ láš― trong khoášĢng tháŧi gian dÃ i Äášąng Äášĩng cáŧ§a láŧch
sáŧ dÃĒn táŧc ÄÃģ, tráŧŦ vÃ i thášp káŧ· ngášŊn ngáŧ§i dÆ°áŧi tháŧi LÃŠ ThÃĄnh TÃīng
(1442-1497) ra, cÃēn háš§u hášŋt thÃŽ "tiášŋng háŧn giášn, oÃĄn sáš§u" vášŦn vang lÃŠn
trong nháŧŊng xÃģm vášŊng cáŧ§a quÃŠ hÆ°ÆĄng ÄášĨt nÆ°áŧc.
Thi sÄĐ lÃ kášŧ luÃīn luÃīn cÃģ tráŧąc giÃĄc sÃĒu xa nÃŠn Nguyáŧ
n
TrÃĢi ÄÃĢ linh cášĢm ÄÆ°áŧĢc rášąng, sáŧą Äau
kháŧ chÃnh bášĢn thÃĒn mÃŽnh cÅĐng lÃ sáŧą Äau kháŧ
chung cho cášĢ dÃĒn táŧc trong nháŧŊng thášŋ káŧ· tiášŋp sau chÄng? VÃŽ láš―
nháŧŊng bášc anh hÃđng thÃŽ luÃīn luÃīn lášĨy sáŧą Äau kháŧ chung nhÆ° lÃ sáŧą Äau kháŧ
cáŧ§a chÃnh bášĢn thÃĒn mÃŽnh vášy.
VÃ o hášu bÃĄn thášŋ káŧ· 18, cÅĐng cÃģ máŧt nhÃ ÄášĄi trÃ tháŧĐc
cÅĐng báŧ trášĢ thÃđ vÃ hášĄ nháŧĨc nhÆ° Nguyáŧ
n TrÃĢi. ÃÃģ lÃ NgÃī ThÃŽ Nhášm báŧ Gia
Long Äem ra ÄÃĄnh ÄÃēn tášĄi VÄn miášŋu, vÃ ÄÃĢ
chášŋt ngÃ y 16 thÃĄng 2 nÄm QuÃ― HáŧĢi (9 thÃĄng 3
nÄm 1803). Tháŧąc ra, NgÃī ThÃŽ Nhášm cháŧ báŧ hášĄ nháŧĨc cháŧĐ khÃīng oan
trÃĄi nhÆ° Nguyáŧ
n TrÃĢi. VÃŽ Nguyáŧ
n TrÃĢi ÄÃĢ ngÃĢ gáŧĨc dÆ°áŧi lÆ°áŧi dao cáŧ§a chÃnh
triáŧu ÄÃŽnh mÃ Ãīng ÄÃĢ dáŧąng lÃŠn. CÃēn NgÃī ThÃŽ Nhášm thÃŽ ngÃĢ gáŧĨc báŧi triáŧu
ÄÃŽnh Äáŧi ngháŧch váŧi triáŧu ÄÃŽnh mÃ
NgÃī ThÃŽ Nhášm ÄÃĢ pháŧĨc váŧĨ lÃ triáŧu ÄášĄi TÃĒy SÆĄn. NhÆ°ng nÃģi cho cÃđng, thÃŽ dÃđ
lÃ triáŧu ÄÃŽnh nÃ o Äi náŧŊa thÃŽ cÅĐng Äáŧu lÃ chung nÃēi giáŧng Viáŧt. Báŧi vášy,
hai cÃĄi chášŋt cáŧ§a hai nhÃ ÄášĄi trÃ tháŧĐc láŧn
cáŧ§a dÃĒn táŧc vášŦn Äáŧ lášĄi vášŋt thÆ°ÆĄng Äau Äáŧn khÃīng phášĢi cháŧ áŧ tháŧi ÄášĄi cáŧ§a
Nguyáŧ
n TrÃĢi vÃ NgÃī ThÃŽ Nhášm thÃīi, mÃ vášŋt thÆ°ÆĄng ÄÃģ
vášŦn tiášŋp táŧĨc mÆ°ng máŧ§ cho Äášŋn nhiáŧu thášŋ káŧ· sau náŧŊa, Äáš·c biáŧt lÃ
Äáŧi váŧi nháŧŊng ngÆ°áŧi biášŋt vui cÅĐng nhÆ° buáŧn váŧ láš― tháŧnh suy cáŧ§a láŧch sáŧ
dÃĒn táŧc.
KhÃīng cháŧ giáŧng nhau váŧ cÃĄi chášŋt báŧ hášĄ nháŧĨc, mÃ Nguyáŧ
n
TrÃĢi vÃ NgÃī ThÃŽ Nhášm cÃēn giáŧnh nhau trÃŠn nhiáŧu lÃĢnh váŧąc náŧŊa. TrÆ°áŧc nhášĨt
lÃ tháŧi ÄášĄi.
Vášy tháŧi ÄášĄi mÃ
ÃÃģ lÃ vÃ o nháŧŊng nÄm cuáŧi
Äáŧi Tráš§n. Gáš§n nhÆ° ÄÃĢ tráŧ thÃ nh máŧt quy luášt, nháŧŊng Ãīng vua cuáŧi
cÃđng cáŧ§a bášĨt cáŧĐ triáŧu ÄášĄi nÃ o áŧ ÄÃĒu vÃ tháŧi ÄášĄi nÃ o cÅĐng vášy, nghÄĐa lÃ
cÅĐng hÃĻn yášŋu, nhu nhÆ°áŧĢc, hÆ°áŧng tháŧĨ trÃŠn sáŧą Äau kháŧ vÃ rÃŠn xiášŋt cáŧ§a muÃīn
dÃĒn máŧt cÃĄch tÃ n nhášŦn mÃ khÃīng háŧ cÃģ máŧt chÃšt háŧ thášđn. Nguyáŧ
n Phi Khanh
cha cáŧ§a Nguyáŧ
n TrÃĢi trong máŧt bÃ i thÆĄ gáŧi cho BÄng Háŧ Tráš§n NguyÃŠn ÃÃĄn
Äáŧng tháŧi cÅĐng lÃ cha váŧĢ cáŧ§a mÃŽnh, máŧt TÃīn ThášĨt cáŧ§a nhÃ Tráš§n. Nguyáŧ
n Phi
Khanh ÄÃĢ nÃģi lÃŠn tÃŽnh cášĢnh kháŧn kháŧ cáŧ§a ngÆ°áŧi dÃĒn tášĄi máŧt lÃ ng quÃŠ nhÆ°
thÃŠ nÃ y:
ÃášĄo huáŧ thiÃŠn lÃ― xÃch nhÆ° thiÃŠu
Ãiáŧn dÃĢ hÆ°u tu Ã― bášĨt liÃŠu!
Hášu tháŧ sÆĄn hÃ phÆ°ÆĄng Äáŧch Äáŧch
HoÃ ng thiÃŠn vÅĐ láŧ chÃnh thiáŧu thiáŧu!
LášĄi tÆ° vÃĩng cáŧ háŧn Äa kiáŧt,
DÃĒn mášĄnh cao chi bÃĄn dÄĐ tiÃŠu
( Ãáŧng lÃša nghÃŽn dáš·m
Äáŧ nhÆ° chÃĄy
VÃđng thÃīn quÃŠ vang tiášŋng kÃŠu than:
Sinh kášŋ biášŋt trÃīng ÄÃĒu!
Non sÃīng khášŊp giášĢi ÄášĨt nÃ y Äang khÃī khÃīng kháŧc:
MÃ mÆ°a máŧc hoÃ ng thiÃŠn cÃēn xa biáŧn biáŧt
MÃ ng lÆ°áŧi nha lášĄi, lÃ m cho dÃĒn kiáŧt quáŧ mášĨt nhiáŧu;
Dáš§u máŧĄ trong sinh mášĄng dÃĒn ta ÄÃĢ
(ThÃīn cÆ° cášĢm sáŧą kÃ― trÃŽnh BÄng Háŧ tÆ°áŧng cÃīng)
TrÆ°áŧc máŧt xÃĢ háŧi nhÆ° vášy, Nguyáŧ
n Phi Khanh váŧi tÆ° cÃĄch
máŧt sÄĐ phu cáŧĐ bÄn khoÄn táŧą háŧi mÃŽnh
phášĢi lÃ m gÃŽ?
Ã hÃī thášŋ ÄášĄo nhÆ° hÃ
Tam pháŧ§ di biÃŠn phÃš ÃášĄi ÃÃīng!
( Than Ãīi! TrÃŠn ÄÆ°áŧng Äáŧi, ta biášŋt
tÃnh sao ÄÃĒy?
Ba láš§n váŧ bÃŽa sÃĄch cÅĐ mÃ ngÃĒm thÆĄ ÃášĄi ÃÃīng!)(7)
( Thu nguyáŧt háŧŊu kháŧi cášĢm tÃĄc )
KhÃīng cÃēn háŧ nghi gÃŽ náŧŊa chÃnh Nguyáŧ
n Phi Khanh qua
nháŧŊnh váš§n thÆĄ trÃŠn ÄÃĢ hun ÄÃšc tÃĒm háŧn cho con la Nguyáŧ
n TrÃĢi sau nÃ y.
Ãášŋn Nguyáŧ
n TrÃĢi thÃŽ sáŧą tháŧng kháŧ lášĄi
ÄÆ°áŧĢc nhÃĒn lÃŠn gášĨp báŧi, nghÄĐa lÃ ngoÃ i sáŧą Äau kháŧ loášĄn ly cáŧ§a xÃĢ
háŧi cuáŧi Äáŧi Tráš§n, Nguyáŧ
n TrÃĢi cÃēn cháŧĐng kiášŋn sáŧą tÃ n bášĄo cáŧ§a quÃĒn cÆ°áŧp
nÆ°áŧc:
Thui dÃĒn Äen trÃŠ
HÃĢm con Äáŧ dÆ°ÆĄi háŧ tai Æ°ÆĄng.
Dáŧi tráŧi láŧŦa ngÆ°áŧi! Kášŋ gian Äáŧ§ muÃīn nghÃŽ
Cášy binh gÃĒy hášĨn, ÃĄc cháŧĐa gáš§n hai cháŧĨc nÄm
(8)
( BÃŽnh NgÃī ÃášĄi cÃĄo )
ÃÃģ khÃīng phášĢi lÃ hášn thÃđ lÃŠn tiášŋng nÃģi mÃ chÃnh tÃŽnh
thÆ°ÆĄng ÄÃĢ lÃŠn tiášŋng nÃģi. PhášĢi cÃģ máŧt tášĨm lÃēng trÃ n Äáš§y nhÃĒn ÃĄi nÃŠn cháŧ
trong vÃ i cÃĒu ngášŊn gáŧn Nguyáŧ
n TrÃĢi ÄÃĢ phÆĄi bÃ y ÄÆ°áŧĢc hášŋt cÃĄi xášĨu cÃĄi
ÃĄc cáŧ§a máŧt thiáŧu sáŧ ngÆ°áŧi tháŧng tráŧ áŧ máŧi tháŧi ÄášĄi.
Kášŧ xÃĒm lÆ°áŧĢc cÃģ nghÄĐa lÃ kášŧ khÃīng cÃđng chung nÃēi giáŧng,
thÃŽ háŧ tÃ n bášĄo cÅĐng lÃ Äiáŧu cÃģ tháŧ hiáŧu
ÄÆ°áŧĢc. NhÆ°ng cÃđng chung máŧt nÃēi giáŧng mÃ " Dáŧi tráŧi láŧŦa ngÆ°áŧi" Äáŧ
â Thui dÃĒn Äen trÃŠn lÃē bášĄo ngÆ°áŧĢc" thÃŽ láŧch
sáŧ xÆ°a cÅĐng nhÆ° nay Äáŧu khÃīng phášĢi lÃ Ãt.
VÃ o hášu bÃĄn thášŋ káŧ· 18, xÃĢ háŧi mÃ NgÃī ThÃŽ Nhášm sanh ra
vÃ láŧn lÃŠn cÅĐng chášģng khÃĄc gÃŽ xÃĢ háŧi mÃ Nguyáŧ
n TrÃĢi ÄÃĢ cháŧĐng kiášŋn táŧŦ
nháŧŊng ngÃ y cÃēn trai trášŧ áŧ Äáš§u thášŋ káŧ· 15, nghÄĐa lÃ cÅĐng nháŧŊng ngÃ y xášŋ
chiáŧu cáŧ§a vua LÃŠ chÃša Tráŧnh áŧ ÄÃ ng
NgoÃ i, vÃ chÃša Nguyáŧ
n áŧ ÄÃ ng Trong. Phan Huy ChÃš ÄÃĢ ghi lášĄi váŧ Äáŧi sáŧng
cáŧ§a ngÆ°áŧi dÃĒn váŧ nháŧŊng ngÃ y ášĨy:
" ... VÃŽ sáŧą trÆ°ng thu quÃĄ máŧĐc, vášt láŧąc kiáŧt khÃīng tháŧ
náŧp náŧi, Äášŋn náŧi ngÆ°áŧi ta thÃ nh ra báš§n cÃđng mÃ phášĢi báŧ ngháŧ nghiáŧp. CÃģ
ngÆ°áŧi vÃŽ thuášŋ sÆĄn sáŧng mÃ phášĢi cháš·t cÃĒy sÆĄn, cÃģ ngÆ°áŧi vÃŽ thuášŋ vášĢi láŧĨa mÃ
phášĢi cháš·t khung cáŧi. CÅĐng cÃģ kášŧ vÃŽ náŧp váŧ cÃĒy mÃ báŧ rÃŽu bÃša; vÃŽ bášŊt cÃĄ
tÃīm mÃ xÃĐ lÆ°áŧi chÃ i, vÃŽ phášĢi náŧp mášt mÃ khÃīng tráŧng mÃa ÄÆ°áŧng náŧŊa, vÃŽ
phášĢi náŧp bÃīng chÃĻ mÃ báŧ hoang vÆ°áŧn tÆ°áŧĢc. LÃ ng xÃģm nÃĄo
Äáŧng... â(9)
NÄm 1769, NgÃī ThÃŽ Nhášm máŧi cÃģ 23 tuáŧi ÄÆ°áŧĢc báŧ nhiáŧm lÃ
â... Tháš§n ÄÆ°áŧĢc nghe â Quan nhiáŧu thÃŽ
Gáš§n ÄÃĒy, cáŧĐ nhÃĒn tuáš§n theo nhÆ° táŧ cÅĐ, máŧi ngÃ
Thiášŋt nghÄĐ ÄÆ°áŧng láŧi náŧi ráŧng cho dÃĒn, trÆ°áŧc hášŋt lÃ
NgÃī ThÃŽ Nhášm viášŋt bášĢng Äiáŧu tráš§n trÃŠn cÃĄch ÄÃĒy
ÄÃĢ gáš§n 2 thášŋ káŧ· rÆ°áŧĄi.
Phong kiášŋn ráŧi tháŧąc dÃĒn Äášŋ quáŧc ÄÃĢ
Thášŋ nhÆ°ng nháŧŊng Äiáŧu mÃ
NgÃī ThÃŽ Nhášm yÃŠu cáš§u chÃša Tráŧnh bÃĢi báŧ Äáŧ
quan lášĄi tháŧi ÄÃģ báŧt áŧĐc hiášŋp ngÆ°áŧi dÃĒn, Äášŋn nay vášŦn cÃēn táŧn tášĄi,
máš·c dÃđ táŧn tášĄi dÆ°áŧi máŧt hÃŽnh tháŧĐc khÃĄc, nghÄĐa lÃ tinh vi vÃ mÃĄy mÃģc hÆĄn
nhiáŧu.
Trong láŧch sáŧ ÄÃĄnh Äuáŧi ngoášĄi xÃĒm cáŧ§a dÃĒn táŧc, máš·c dÃđ
rášĨt nhiáŧu, nhÆ°ng cÃģ láš― 4 cuáŧc cháŧng ngoášĄi xÃĒm ÄÆ°áŧĢc xem lÃ vÄĐ ÄášĄi nhášĨt
trong láŧch sáŧ dáŧąng nÆ°áŧc vÃ
Nášŋu xÃĐt theo hoÃ n cášĢnh, thÃŽ cÃģ tháŧ nÃģi rášąng hai cuáŧc
chiášŋn tranh váŧ quáŧc sau lÃ cuáŧc ÄÃĄnh Minh cáŧ§a LÃŠ LáŧĢi vÃ ÄášĄi phÃĄ quÃĒn
Thanh cáŧ§a Nguyáŧ
n Huáŧ thÃŽ gian nan vÃ khÃģ khÄn
hÆĄn nhiáŧu. Khi ÄÃĄnh Táŧng, thÃŽ LÃ― ThÆ°áŧng
Kiáŧt ÄÃĢ cÃģ sášĩn máŧt vÆ°ÆĄng triáŧu LÃ― Äang áŧ háŧi hÆ°ng tháŧnh nhášĨt. CÅĐng vášy,
khi Äášŋ quáŧc NguyÃŠn MÃīng trÃ n vÃ o nÆ°áŧc ta thÃŽ Tráš§n HÆ°ng ÃášĄo cÅĐng
ÄÃĢ cÃģ sášĩn vÆ°ÆĄng triáŧu Tráš§n cÅĐng Äang áŧ
trong gian ÄoášĄn hÃđng mášĄnh, nhášĨt lÃ tinh tháš§n ÄoÃ n kášŋt táŧŦ vua quan
Äášŋn tháŧĐ dÃĒn.
Trong khi LÃŠ LáŧĢi ÄÃĢ phášĢi bášŊt Äáš§u bášąng hai tay trášŊng nÆĄi
nÃši ráŧŦng Lam SÆĄn nghÃĻo kháŧ áŧ Thanh HÃģa. CÃēn Nguyáŧ
n Huáŧ thÃŽ cÃģ thuášn láŧĢi
hÆĄn LÃŠ LáŧĢi, nhÆ°ng vášŦn cÃģ nhiáŧu hášĄn chášŋ, trÆ°áŧc hášŋt lÃ náŧi báŧ TÃĒy SÆĄn ÄÃĢ
bášŊt Äáš§u rášĄn náŧĐt, trong Nam thÃŽ Nguyáŧ
n AÃđnh Äang bášŊt tay váŧi PhÃĄp vÃ cáŧ§ng
cáŧ cÃĄc táŧnh miáŧn Nam Äáŧ chuášĐn báŧ phášĢn cÃīng. CÃēn áŧ BášŊc HÃ , máš·c dÃđ dÃĒn
chÃšng thÃŽ cÄm ghÃĐt quÃĒn Thanh xÃĒm lÆ°áŧĢc, nhÆ°ng máŧt sáŧ nhÃ Nho bášĢo tháŧ§ vášŦn
hÆ°áŧng váŧng váŧ vua LÃŠ chÃša Tráŧnh.
Tuy vášy, LÃŠ LáŧĢi vÃ Nguyáŧ
n Huáŧ lášĄi ÄÆ°áŧĢc hai nhÃ trÃ tháŧĐc
cÃģ tháŧ lÃ láŧi lášĄc nhášĨt cáŧ§a tháŧi ÄášĄi tÃŽm Äášŋn
giÃšp ÄáŧĄ. Nguyáŧ
n TrÃĢi, máš·c dÃđ lÃ chÃĄu ngoášĄi cáŧ§a TÃīn ThášĨt nhÃ Tráš§n,
nhÆ°ng bášąng cáš·p mášŊt nhÃŽn xa trÃīng ráŧng, biášŋt rášąng nhÃ Tráš§n ÄÃĢ hášŋt vai trÃē
láŧch sáŧ, nÃŠn ÄÃĢ mášĄnh dášĄn Äášŋn Láŧi Giang trao BÃŽnh NgÃī SÃĄch cho LÃŠ LáŧĢi.
Ráŧi sau ÄÃģ rÃēng rÃĢ trong 10 nÄm,
chÃnh Nguyáŧ
n TrÃĢi ÄÃĢ hoášĄch Äáŧnh ÄÆ°áŧng láŧi
vÃ kášŋ sÃĄch cho nghÄĐa quÃĒn Lam SÆĄn. Trong vÃ sai khi hÃēa bÃŽnh ÄÆ°áŧĢc
lášp lášĄi, thÃŽ LÃŠ LáŧĢi cÅĐng ÄÃĢ giao cho Nguyáŧ
n TrÃĢi soášĄn thášĢo cÃĄc vÄn thÆ°
ngoášĄi giao váŧi cÃĄc tÆ°áŧng lÃĢnh nhÃ Minh. Trong QuÃĒn Trung táŧŦ máŧnh tášp
ta thášĨy Nguyáŧ
n TrÃĢi ÄÃĢ viášŋt thÆ° cho cÃĄc tÆ°áŧng lÃĢnh Äang
chiášŋm ÄÃģng nÆ°áŧc ta nhÆ° SÆĄn Tháŧ, PhÆ°ÆĄng ChÃnh, ThÃĄi ThÃšc, VÆ°ÆĄng ThÃīng,
.v..v. Äáŧ cÃģ lÃšc â nhÆ° mášŊng nhiášŋc â, cÃģ lÃšc â nhÆ° khiÃŠu khÃch ".
NhÆ°ng trÃŠn hášŋt vášŦn lÃ lÃēng nhÃĒn ÃĄi trÃ n Äáš§y,
ÄÃĢ lÃ m cho nhiáŧu tÆ°áŧng lÃĢnh cáŧ§a quÃĒn Minh nhÆ° LÆ°u Thanh áŧ Tam
Giang cÃđng váŧi cÃĄc tÆ°áŧng lÃĢnh khÃĄc áŧ Ngháŧ An, Thuášn HÃģa, TÃĒy ÃÃī vÃ nhiáŧu
thÃ nh Äáŧu âkhÃīng ÄÃĄnh mÃ giáš·c phášĢi
ra hÃ ng cášĢ" nhÆ° ÃášĄi Viáŧt Sáŧ KÃ― ToÃ n ThÆ° ÄÃĢ ghi lášĄi.
CÅĐng nhÆ° trÆ°áŧng háŧĢp Nguyáŧ
n TrÃĢi, NgÃī ThÃŽ Nhášm máš·c dÃđ ÄÃĢ
ÄÆ°áŧĢc sanh ra vÃ láŧn lÃŠn trong gia ÄÃŽnh nhiáŧu Äáŧi cháŧu ÃĒn sáŧ§ng vua LÃŠ
chÃša Tráŧnh, lášĄi ÄÆ°áŧĢc náŧi tiášŋng lÃ ngÆ°áŧi trÃ tháŧĐc thuáŧc "dÃēng dÃĩi vÄn háŧc
BášŊc HÃ ". NhÆ°ng NgÃī ThÃŽ Nhášm cÅĐng ÄÃĢ nhášn ra chiáŧu giÃģ láŧn cáŧ§a láŧch sáŧ,
nÃŠn cuáŧi cÃđng ÄÃĢ quyášŋt Äáŧnh tráŧ váŧ váŧi
nghÄĐa quÃĒn TÃĒy SÆĄn.
NgÃī ThÃŽ Nhášm tráŧ váŧ cÅĐng ÄÃšng lÃšc nhÆ° Nguyáŧ
n TrÃĢi Äášŋn
Láŧi Giang gáš·p LÃŠ LáŧĢi vášy.
NgÃ y 28 thÃĄng 10 nÄm Mášu
ThÃĒn (1788), 29 vášĄn quÃĒn Thanh dÆ°áŧi sáŧą cháŧ huy cáŧ§a táŧng Äáŧc LÆ°áŧĄng QuášĢng
TÃīn SÄĐ Ngháŧ ÄÃĢ vÆ°áŧĢt ášĢi Nam Quan tiášŋn váŧ
ThÄng Long. Háš§u hášŋt cÃĄc tÆ°áŧng lÃĢnh TÃĒy SÆĄn Äáŧu nhášĨt quyášŋt Äem quÃĒn chášn
ÄÃĄnh, vÃŽ theo cÃĄch suy diáŧ
n cáŧ§a háŧ thÃŽ "lášĨy quÃĒn nghÄĐ ngÆĄi mÃ
ÄÃĄnh quÃĒn máŧt nháŧc" thÃŽ nhášĨt Äáŧnh phášĢi thášŊng. NhÆ°ng Ã― kiášŋn cáŧ§a NgÃī ThÃŽ
Nhášm thÃŽ lášĄi khÃĄc, Ãīng Äáŧ ngháŧ "toÃ n quÃĒn rÃšt lui, khÃīng báŧ mášĨt máŧt mÅĐi
tÃŠn, cho nÃģ ngáŧ§ tráŧ máŧt ÄÃŠm ráŧi mai lášĄi Äuáŧi
nÃģ Äiâ. TÆ°áŧng NgÃī VÄn Sáŧ ÄÃĢ chášĨp nhášn Ã― kiášŋn cáŧ§a NgÃī ThÃŽ Nhášm,
cho rÃšt quÃĒn váŧ nÃši Tam Ãiáŧp, Äáŧng tháŧi cho ngÆ°áŧi váŧ cášĨp bÃĄo váŧi Nguyáŧ
n
Huáŧ áŧ PhÃš XuÃĒn. QuÃĒn Thanh vÃ o ThÄng Long nhÆ° vÃ o cháŧ khÃīng ngÆ°áŧi nÃŠn táŧ
ra cháŧ§ quan, kiÃŠu ngášĄo, nÃŠn rášĨt ÄÃšng nhÆ° láŧi nÃģi cáŧ§a NgÃī ThÃŽ Nhášm "cho
chÃšng ngáŧ§ tráŧ máŧt ÄÃŠm ráŧi mai lášĄi Äuáŧi nÃģ
Äiâ. Nguyáŧ
n Huáŧ ÄÃĢ tháš§n táŧc kÃĐo quÃĒn ra BášŊc HÃ , khÃīng Äáš§y 10 ngÃ y
ÄÃĢ ÄÃĄnh tan 29 vášĄn quÃĒn Thanh, giášĢi phÃģng
ThÄng Long lášp nÃŠn vÃĩ cÃīng vÄĐ ÄášĄi nhášĨt trong láŧch sáŧ cháŧng ngoášĄi
xÃĒm cáŧ§a dÃĒn táŧc.
Sau chiášŋn thášŊng mÃđa xuÃĒn 1789, NgÃī ThÃŽ Nhášm cÅĐng ÄÆ°áŧĢc
Nguyáŧ
n Huáŧ giao trÃĄch nhiáŧm âtuáŧģ viáŧc áŧĐng Äáŧi váŧi nhÃ Thanh Äáŧ yÃŠn viáŧc
chiášŋn tranhâ. CÃĄc vÄn kiáŧn ngoášĄi giao do NgÃī ThÃŽ Nhášm soášĄn thášĢo
trong tháŧi káŧģ nÃ y ÄÆ°áŧĢc tášp háŧĢp lášĄi trong Ban giao hášĢo thoášĄi vÃ
máŧt sáŧ trong Ban giao tášp.
CÅĐng nhÆ° Nguyáŧ
n TrÃĢi ÄÃĢ viášŋt BÃŽnh NgÃī ÃášĄi CÃĄo
Äáŧ nÃģi lÃŠn tášĨt cášĢ hÃ o khÃ cáŧ§a dÃĒn táŧc ÄÆ°áŧĢc tháŧ hiáŧn qua nghÄĐa
quÃĒn Lam SÆĄn, thÃŽ NgÃī ThÃŽ Nhášm cÅĐng ÄÃĢ viášŋt Chiášŋu LÃŠn NgÃīi cÅĐng
váŧi cÃđng máŧĨc ÄÃch lÃ nÃģi lÃŠn hÃ o khÃ cáŧ§a dÃĒn táŧc trong tháŧi ÄášĄi TÃĒy SÆĄn
mÃ tiÃŠu biáŧu nhášĨt lÃ qua bášĢn thÃĒn Quang Trung Nguyáŧ
n Huáŧ.
NgoÃ i ra, NgÃī ThÃŽ Nhášm cÅĐng ÄÃĢ lÃ tÃĄc giášĢ cáŧ§a
Biáŧu Tráš§n TÃŽnh, Biáŧu Cáš§u HÃīn,
Biáŧu ÄÃēi báŧ láŧ cáŧng ngÆ°áŧi vÃ ng, Biáŧu
ÄÃēi ÄášĨt 7 chÃĒu HÆ°ng HÃģa, Biáŧu ÄÃēi sáŧĐ báŧ nhÃ Thanh vÃ o PhÃš XuÃĒn tiÃŠn
phong.
NhÃ HÃĄn háŧc vÃ nghiÃŠn cáŧĐu vÄn háŧc LÃŠ ThÆ°áŧc cÃģ nhášn Äáŧnh
váŧ vÄn phong cáŧ§a NgÃī ThÃŽ Nhášm nhÆ° sau:
"NgÃī ThÃŽ Nhášm lÃ tiášŋn sÄĐ Äáŧi LÃŠ, nhÆ°ng vÄn
Ãīng khÃīng báŧ ášĢnh hÆ°áŧng láŧi vÄn phÃđ hoa, phiÃŠu dášt cáŧ§a tháŧi nÃ y.
VÄn Ãīng lÃ vÄn bÃĄc háŧc, vÄn Ãīng hÃđng háŧn,
mášĄch lášĄc, káŧđ thuášt ÄiÃŠu luyáŧn Ãt ai bÃŽ náŧi. VÄn NgÃī ThÃŽ Nhášm
khÃīng phášĢi hay áŧ cháŧ cÃĒu vÄn trau chuáŧt mÃ hay áŧ cháŧ cáŧt cÃĄch khÃīng
tráŧng káŧđ xášĢo. Láŧi vÄn nÃ y hoÃ n toÃ n xa lášĄi váŧi vÄn cáš§u káŧģ, khuÃīn sÃĄo áŧ
tháŧi LÃŠ MášĄt. CÃģ tháŧ nÃģi vÄn NgÃī ThÃŽ Nhášm lÃ vÄn
cáŧ§a máŧt ngÆ°áŧi cÃģ táš§m tÆ° tÆ°áŧng lÆĄn, cÃģ tháŧ so sÃĄnh váŧi vÄn cáŧ§a Nguyáŧ
n TrÃĢi.
ÃáŧĐng trÆ°áŧc NgÃī ThÃŽ Nhášm, khÃīng nháŧŊng nhÃ vÄn bÃŽnh
thÆ°áŧng, mÃ nháŧŊng nhÃ vÄn tÃ i ba sáŧng cÃđng tháŧi nhÆ° Phan Huy Ãch cÅĐng báŧ
lu máŧ"
(11)
- II -
DÆ°áŧng nhÆ° trong thi ca xÆ°a cÅĐng nhÆ° nay, háš§u hášŋt cÃĄc
thi nhÃĒn Äáŧu khÃīng bao giáŧ ÄáŧĐng nhÃŽ
CÃģ láš― cÅĐng lÃ Äiáŧu dáŧ
hiáŧu, vÃŽ tÃĒm tháŧĐc cáŧ§a con ngÆ°áŧi
cÅĐng quay theo tiášŋt nháŧp cáŧ§a tráŧi ÄášĨt. NÃģi theo máŧt nhÃ vÄn cáŧ§a Viáŧt Nam
hiáŧn ÄášĄi thÃŽ "ngÃīn ngáŧŊ cáŧ§a bÃŽnh minh lÃ ngÃīn ngáŧŊ cáŧ§a sáŧą tháŧĐc
táŧnh" cÃēn "ngÃīn ngáŧŊ cáŧ§a hoÃ ng hÃīn lÃ ngÃīn ngáŧŊ cáŧ§a sáŧą ÄÆ°a ma nháŧŊng tháš§n
tÆ°áŧĢng" ( PhášĄm CÃīng Thiáŧn ).
Nguyáŧ
n TrÃĢi lÃ máŧt ngÆ°áŧi tÃ i hoa lášĄi mang nhiáŧu bi
káŧch trong Äáŧi sáŧng náŧi tÃĒm cáŧ§a mÃŽnh, nÃŠn chášŊc chášŊn Ãīng cÃģ nhiáŧu Äiáŧu
Äáŧ tÃĒm sáŧą máŧi khi nhÃŽn buáŧi chiáŧu Äášŋn chášm:
TrÆ°áŧng thiÃŠn mášĄc mášĄc tháŧ§y du du
HoÃ ng lášĄc sÆĄn hÃ thuáŧc máŧ thu
Tiáŧ
n sÃĄt hoa biÃŠn song bášĄch Äiáŧu
NhÃĒn gian láŧĨy bášĨt ÄÃĄo thÆ°ÆĄng chÃĒu
( Tráŧi thÃŽ ráŧng bao la nÆ°áŧc thÃŽ bÃĄt ngÃĄt.
LÃĄ vÃ ng ráŧĨng pháŧ§ nÃši sÃīng, tiášŋt muáŧn váŧ thu.
ThÃĻm chášŋt ÄÆ°áŧĢc nhÆ° ÄÃīi chim trášŊng áŧ bÃŠn
hoa kia
LáŧĨy nhÃĒn gian khÃīng Äášŋn ÄÆ°áŧĢc bÃĢ
( Buáŧi chiáŧu ÄáŧĐng trÃīng )
CÃģ láš― cÅĐng nhÆ° bao nhiÃŠu
tÃĒm háŧn vÄĐ ÄášĄi khÃĄc ÄÃĢ Äášŋn ráŧi Äi trÃŠn cuáŧc Äáŧi nÃ y. Nguyáŧ
n TrÃĢi
cÅĐng ÄÃĢ nhiáŧu láš§n bÄn khoÄn táŧą háŧi, sáŧą cÃģ
máš·t cáŧ§a mÃŽnh trÃŠn cuáŧc Äáŧi nÃ y cÃģ Ã― nghÄĐa gÃŽ chÄng? MÃŽnh lÃ gÃŽ
hay cÅĐng cháŧ lÃ máŧt sinh vášt phÃđ du giáŧŊa ÄášĨt tráŧi mÃŠnh mÃīng? NÃŠn áŧ lášĄi
váŧi loÃ i ngÆ°áŧi? Hay nÃŠn ra Äi sáŧng vÃī danh vÃ im láš·ng nhÆ° cáŧ cÃĒy, cÃĄt
báŧĨi? Sao mÃŽnh khÃīng ÄÆ°áŧĢc lÃ ÄÃīi chim trášŊng
Äang bay thášĢnh thÆĄi bÃŠn báŧĨi hoa ngoÃ i song cáŧa sáŧ kia?
Trong bÃ i ThÃnh vÅĐ (Nghe mÆ°a) ta thášĨy Nguyáŧ
n
TrÃĢi cÃģ máŧt náŧi xao xuyášŋn lášĄ lÃđng rášĨt khÃģ tášĢ. Náŧi xao xuyášŋn
ÄÃģ cÃģ tháŧ lÃ máŧt niáŧm vui (dÃđ rášĨt mÆĄ háŧ) "hoÃ chung nhášp máŧng
thanh" (lášŦn tiášŋng chuÃīng vášģng vÃ o giášĨc mÆĄ nhášđ nhÃ ng); hay cÅĐng cÃģ tháŧ lÃ
máŧt náŧi háŧt hoášĢng bÃ ng hoÃ ng khi cháŧĢt nhášn ra rášąng mÃŽnh cÅĐng cháŧ lÃ máŧt
kášŧ xa lášĄ, nháŧ bÃĐ, chášģng nghÄĐa gÃŽ giáŧŊa vÅĐ tráŧĨ mÃŠnh mÃīng nÃ y:
Táŧch máŧch u trai lÃ―
Chung tiÃŠu thÃnh vÅĐ thanh
TiÃŠu tao kinh khÃĄch chášĐm,
Ãiáŧm trÃch sáŧ tÃ n canh
CÃĄch trÃšc xao song mášt
HÃēa chung nhášp máŧng thanh
NgÃĒm dÆ° háŧn bášĨt máŧ
ÃoášĄn táŧĨc ÄÃĄo thiÃŠn minh
( VášŊng vášŧ trong phÃēng táŧi tÄm
Suáŧt ÄÃŠ
Tiášŋng nÃĢo nÃđng lÃ m kinh Äáŧng gáŧi khÃĄch;
Giáŧt thÃĄnh thÃģt suáŧt mášĨy canh tÃ n.
CÃĄch báŧĨi trÃšc nhÆ° khua nháš·t vÃ o cáŧa sáŧ
LášŦn tiášŋng chuÃīng vášģng vÃ o giášĨc mÆĄ nhášđ nhÃ ng.
NgÃĒm ráŧi vášŦn khÃīng ngáŧ§ ÄÆ°áŧĢc
Nghe ÄáŧĐt náŧi cho Äášŋn tráŧi bÃŽ
( Nghe mÆ°a )
NgÃī ThÃŽ Nhášm máŧt lÃēng váŧŦa bÆ°áŧc Äi váŧŦa nhÃŽn ÄášĨt
tráŧi mÃīng lung ráŧi cÅĐng bÄn khoÄn táŧą háŧi váŧ mÃŽnh, váŧ vÅĐ tráŧĨ mÃŠnh
mÃīng kia:
VáŧŦa Äi ta váŧŦa táŧą hiáŧu trong lÃē
LÃšc tráŧi ÄášĨt cÃēn háŧn Äáŧn chÆ°a phÃĒn,
áŧ dÆ°áŧi cÃĄi gÃŽ lÃ m nÃŠn nÃši sÃīng cháŧŦ;
áŧ trÃŠn cÃĄi gÃŽ lÃ m trÄng sao?
áŧ giáŧŊa cÃĄi gÃŽ hÃŽnh thÃ nh nÃŠn vášt cháŧŦ,
TáŧŦ trášĄng thÃĄi gÃŽ hÃŽnh thÃ nh nÃŠn ngÆ°áŧi?
Sao lášĄi chia ra trÃŠn, dÆ°áŧi, giáŧŊa cháŧŦ,
Khiášŋn cho táŧĨ lášĄi theo loÃ i, phÃĒn ra nhiáŧu giáŧng.
CháŧŊ "LÃ―" (cáŧ§a Táŧng Nho) ášĨy thášt lÃ tráŧng ráŧng,
CháŧŊ "KhÃ" (cáŧ§a Táŧng Nho) ášĨy thášt lÃ láŧn xáŧn
TášĄi sao ngÆ°áŧi ta vášŦn ganh Äua danh láŧĢi cháŧŦ,
Ai lÃ sÆĄ mÃ ai lÃ thÃĒn?
TášĄi sao lášĄi ÄÆ°a ÄÃģn phiáŧn pháŧĐc cháŧŦ
Ai lÃ giášĢ mÃ ai chÃĒn?
ÃÃĢ dÃđng gÆ°ÆĄm giÃĄo ÄÃĄnh nhau cháŧŦ
Ráŧi lášĄi Äem ngáŧc láŧĨa mÃ
Ãáŧc bÃ i PhÃš trÃŠn cáŧ§a NgÃī ThÃŽ Nhášm khiášŋn ta nháŧ Äášŋn kinh
MalunKyaputta trong TrÆ°áŧng Báŧ Kinh, MalunKyaputta Äášŋn xin ÃáŧĐc Phášt giášĢi
ÄÃĄp nháŧŊng vášĨn Äáŧ siÃŠu hÃŽnh nhÆ°: vÅĐ tráŧĨ trÆ°áŧng táŧn hay 2) khÃīng
trÆ°áŧng táŧn 3) vÅĐ tráŧĨ háŧŊu hášĄn hay 4) vÃī hášĄn. 5) linh háŧn lÃ máŧt vášt vÃ
tháŧ xÃĄc lÃ máŧt vášt khÃĄc ..v...v..
CÃģ láš― chÃnh vÃŽ nháŧŊng bÄn
khoÄn vÃ ray ráŧĐt trÃŠn mÃ ThÃĄi Táŧ TášĨt ÃášĄt Ãa vÃ biášŋt bao nhiÃŠu
ngÆ°áŧi trai trášŧ khÃĄc ÄÃĢ táŧŦ báŧ tuáŧi xuÃĒn, cášŊt mÃĄi tÃģc Äen nhÃĄnh cáŧ§a mÃŽnh,
váŧĐt báŧ lášĄi sau lÆ°ng tášĨt cášĢ nháŧŊng lášĄc thÃš cáŧ§a tráš§n gian Äáŧ lÃŠn ÄÆ°áŧng tÃŽm
kiášŋm cho ra láŧi giášĢi ÄÃĄp tháŧa ÄÃĄng cho
nháŧŊng vášĨn Äáŧ muÃīn thuáŧ váŧ tháŧ phášn cáŧ§a con ngÆ°áŧi. VÃŽ
nháŧŊng con ngÆ°áŧi minh triášŋt nhášĨt, thÃŽ luÃīn luÃīn Ã― tháŧĐc máŧt cÃĄch triáŧt Äáŧ
rášąng, máŧi ngÆ°áŧi phášĢi táŧą tÃŽm lášĨy láŧi giášĢi ÄÃĄp cho chÃnh mÃŽnh, cháŧĐ khÃīng
ai giášĢi ÄÃĄp thay cho mÃŽnh cášĢ.
NÃģi theo cÃĄch nÃģi thÆĄ máŧng cáŧ§a máŧt nhÃ thÆĄ Viáŧt Nam
hiáŧn ÄášĄi thÃŽ:
Em háŧi mÃĢi tuy biášŋt láŧi ÄÃĄp lášĄi
Chášģng bao giáŧ tháŧa ÄÃĄng giáŧŊa Äáŧi cÃĒm.
Em ngÃģ mÃĢi nháŧŊng chiáŧu váŧ tráŧ lášĄi
Mang nháŧŊng gÃŽ váŧ trong cÃĩi trÄm nÄm
( BÃđi GiÃĄng )
Trong thÆĄ bášąng cháŧŊ HÃĄn cÅĐng nhÆ° cháŧŊ NÃīm, ta thášĨt rášĨt
nhiáŧu bÃ i Nguyáŧ
n TrÃĢi cÅĐng ÄÃĢ lÃŠn ÄÆ°áŧng Äáŧ
tÃŽm láŧi giášĢi ÄÃĄp cho nháŧŊng vášĨn Äáŧ cÃģ tÃnh cÃĄch sáŧng chášŋt nÃ y.
Chášģng hášĄn, khi cÃēn lÃ m quan to giáŧŊa cháŧn triáŧu ÄÃŽnh quyáŧn cao cháŧĐc
tráŧng, nhÆ°ng Nguyáŧ
n TrÃĢi vášŦn cáŧĐ nghÄĐ rášąng mÃŽnh nhÆ° Äang áŧ trong máŧt
thiáŧn viáŧn ÃĒm u tÄĐnh máŧch nÃ o:
Tiáŧu viáŧn ÃĒm ÃĒm thášĄch kÃnh tÃ
TiÃŠu nhiÃŠn hoášĄn huáŧng táŧą tÄng gia
( Viáŧn nháŧ ÃĒm u váŧi ÄÆ°áŧng ÄÃĄ xiÃŠ
VášŊng vášŧ cášĢnh lÃ m quan mÃ sao giáŧng nhÃ chÃđa ) (15)
( MášĄn háŧĐng 3 )
Nášŋu nhÃŽn theo cÃĄch nhÃŽn cáŧ§a nhÃ thÆĄ thÃŽ Nguyáŧ
n TrÃĢi
Äang lÃŠn ÄÆ°áŧng tÃŽm kiášŋm cÃĄi Äášđp âcÃĄi Äášđp sáš―
cáŧĐu váŧt con ngÆ°áŧiâ máŧt vÄn hÃ o Nga ÄÃĢ
nÃģi nhÆ° thášŋ. NhÆ°ng nášŋu ta nÃģi rášąng Nguyáŧ
n TrÃĢi Äang
tháŧąc tášp Thiáŧn quÃĄn, Äang quÃĄn chiášŋu váŧ ÄÃĄm mÃĒy trášŊng táŧŦ Äáŧnh nÃši cao
bay ra Äáŧ mÃ quÃŠn lÃĢng nháŧŊng cÃĄi gÃŽ nháŧ nhen thášĨp hÃĻn cáŧ§a cuáŧc
Äáŧi nhÆ° vinh hay nháŧĨc thÃŽ cÅĐng khÃīng sai:
Váŧ xuášĨt gia thÃŽ thášĢ trÃš gia
HášĄm lÃ― vÃĒn sÆĄn vÃī sáŧ§ng nháŧĨc
( ChÆ°a xuášĨt gia thÃŽ hÃĢy áŧ nhÃ
Trong hiÃŠn nhÃŽn mÃĒy nÃši thÃŽ khÃīng cÃģ vinh hay nháŧĨc náŧŊa )
( Háŧa háŧŊu nhÃĒn yÃŠn hÃ ngáŧĨ háŧĐng )
Nguyáŧ
n TrÃĢi Ã― tháŧĐc ÄÆ°áŧĢc
rášąng ÄÃģ lÃ viáŧc thiÃŠn nan vášĄn nan, nhÆ°ng dÆ°áŧng nhÆ° Nguyáŧ
n TrÃĢi
cÅĐng ÄÃĢ máŧt láš§n phÃĄt ÄášĄi nguyáŧn, luyáŧn tášp cÃĄi tÃĒm cáŧ§a mÃŽnh nhÆ° máŧt cÃĒu
trong Quáŧc Ãm thi tášp:
Máŧi sáŧą Äáŧu nÃŠn "
thuášĨn nhÃĢ Äa"
CÃĒu ášĨy khiášŋn ta nháŧ Äášŋn
cÃĒu âthuášĨn nhÃĢ Äa tÃĄnh khÃĢ tiÃŠu vong, thÆ°áŧc ca ra tÃĒm vÃī Äáŧng
chuyáŧn"
( HÆ° khÃīng cÃģ tháŧ bÄng hoášĄi, nhÆ°ng lÃēng
kiÃŠn trÃŽ cáŧ§a ta Äáŧi váŧi ÄášĄi nguyáŧn nÃ y sáš―
khÃīng bao giáŧ lÃĒy chuyáŧn ) trong bai táŧąa cáŧ§a Kinh Tháŧ§ LÄng NghiÃŠm
mÃ truyáŧn tháŧng cÃĄc chÃđa tášĄi Viáŧt Nam vášŦn trÃŽ táŧĨng vÃ o buáŧi khuya hÆĄn
2000 nÄm nay.
ÃÃšng lÃ Nguyáŧ
n TrÃĢi ÄÃĢ tráŧĨ váŧŊng cÃĄi tÃĒm cáŧ§a mÃŽnh,
trong bášĨt cáŧĐ trÆ°áŧng háŧĢp nÃ o, dÃđ giáŧŊa cháŧn triáŧu ÄÃŽnh, giáŧŊa sáŧą lao xao
cáŧ§a láŧĢi danh, cháŧĐc tÆ°áŧc, Nguyáŧ
n TrÃĢi vášŦn xem cháŧn ÄÃģ
nhÆ° máŧt âquÃĄn khÃĄchâ ngáŧ§ tráŧ máŧt ÄÃŠm ráŧi sÃĄng mail lášĄi lÃŠn ÄÆ°áŧng.
Cháŧ cÃģ hÃŽnh bÃģng cáŧ§a "BáŧĨt" máŧi ráŧi sÃĄng trÃŠn con ÄÆ°áŧng
Äi cáŧ§a Nguyáŧ
n TrÃĢi mÃ thÃīi:
ChÃĒn chášģng láŧt Äášŋn cáŧa vÆ°ÆĄng háš§u
ášĪy tuáŧi nÃ o thay ÄÃĢ bášĄc Äáš§u!
Liáŧu cáŧa nhÃ xem bášąng quÃĄn khÃĄch!
Ãem cÃīng danh Äáŧi lášĨy cáš§n cÃĒu.
ThÃĒn ÄÃ hášŋt láŧĨy thÃĒn Äáŧu nhášđ;
BáŧĨt ášĨy lÃ lÃēng BáŧĨt hÃĄ cáš§u?
( MášĄn Thuášt 8 )
Tháŧąc sáŧą thÃŽ chášģng ÄáŧĢi Äášŋn
khi ra lÃ m quan, nghÄĐa lÃ chášģng phášĢi khi gáš·p Äau kháŧ thÃŽ Nguyáŧ
n
TrÃĢi máŧi nghÄĐ Äášŋn viáŧc vÃ o chÃđa, vÃ o Thiáŧn viáŧn, mÃ nÄm ášĪt Sáŧu (1385)
khi váŧŦa máŧi lÃŠn nÄm thÃŽ ÄÃĢ theo mášđ lÃ Tráš§n Tháŧ ThÃĄi váŧ áŧ Äáŧng Thanh HÆ°
trÃŠn nÃši CÃīn SÆĄn cÃđng Ãīng ngoášĄi lÃ Quan ÄášĄi
TÆ° Äáŧ Tráš§n NguyÃŠn ÃÃĄn, lÃšc nÃ y ÄÃĢ xin cÃĄo quan váŧ hÆ°u. CÃīn SÆĄn lÃ
vÃđng nÃši non cÃģ nhiáŧu chÃđa, Thiáŧn viáŧn, nÃŠn tášĨt nhiÃŠn Nguyáŧ
n TrÃĢi ÄÃĢ ÄÆ°áŧĢc
hun ÄÃšc, nuÃīi dÆ°áŧĄng ráŧi lÆĄn lÃŠn trong khÃīng khÃ Äáš§y Thiáŧn váŧ ášĨy.
Khi váŧ giÃ , cÃĄo quan váŧ lášĄi CÃīn SÆĄn, ta thášĨy Nguyáŧ
n
TrÃĢi ÄÃĢ xÃĄc nhášn lášĄi máŧt láš§n náŧŊa rášąng, chÃnh "ÄášĨt
BáŧĨtâ ÄÃĢ lÃ m tháŧĐc táŧnh tÃĒm háŧn mÃŽnh, vÃ Ã― tháŧĐc nhášp cuáŧc cáŧĐu Äáŧi
cÅĐng bášŊt nguáŧn táŧŦ mášĢnh ÄášĨt ášĨy:
Ao quan thášĢ gáŧi hai bÃĻ muáŧng
ÃášĨt BáŧĨt nÆ°ÆĄng nháŧ máŧt luáŧng máŧng
CÃēn cÃģ máŧt lÃēng ÃĒu viáŧc nÆ°áŧc
ÃÃŠm ÄÃŠm tháŧĐc nhášŦn nášŧo sÆĄ chung
( Thuášt HáŧĐng 23 )
Hiáŧn chÆ°a cÃģ sáŧ liáŧu nÃ o xÃĄc nhášn hay pháŧ§ nhášn Nguyáŧ
n
TrÃĢi cÃģ Äášŋn Trung Quáŧc hay khÃīng? NhÆ°ng tÃīi nghÄĐ rášąng Nguyáŧ
n TrÃĢi cÃģ Äi
hay khÃīng thÃŽ cÅĐng chášģng quan tráŧng gÃŽ lášŊm, Äiáŧu quan tráŧng nhášĨt vÃĢn lÃ
Nguyáŧ
n TrÃĢi ÄÃĢ lÃ m máŧt cuáŧc hÃ nh trÃŽnh tÃĒm linh, Äášŋn tášn nÆĄi phÃĄt xuášĨt
dÃēng suáŧi TÃ o KhÃŠ, nÆĄi mÃ LáŧĨc Táŧ Huáŧ NÄng
ÄÃĢ
cháŧ rÃĩ "bášĢn lai diáŧn máŧĨc", táŧĐc cÃĄi khuÃīn máš·t muÃīn Äáŧi
cáŧ§a máŧi sinh linh Äau kháŧ trÃŠn cuáŧc Äáŧi phÃđ du nÃ y. VÃŽ dÃēng suáŧi
ášĨy, khÃīng cháŧ ÄÃĢ nuÃīi dÆ°áŧĄng sáŧĐc sáŧng cho 2
triáŧu ÄášĄi LÃ― Tráš§n, hai triáŧu ÄášĄi ÄÆ°áŧĢc xem lÃ Äáŧnh cao cáŧ§a vÄn hÃģa Viáŧt
Nam, mÃ dÃēng suáŧi ášĨy cÃēn chášĢy Äášŋn tášn Cao Ly vÃ nhášĨt lÃ Nhášt BášĢn,
ÄÃĢ tráŧ thÃ nh cÃĒy ÄášĄi tháŧ mÃ cÃ nh lÃĄ cáŧ§a nÃģ ÄÃĢ pháŧ§ mÃĄt cášĢ ÄášĨt tráŧi Ã
ÃÃīng. Ãáŧ ráŧi cuáŧi cÃđng Äášŋn nháŧŊng thášp niÃŠn cáŧ§a
thášŋ káŧ· 20, sau khi nhÃĒn loášĄi ÄÃĢ cháŧu Äáŧąng sáŧą Äau kháŧ Äášŋn cÃđng cáŧąc
báŧi 2 cuáŧc thášŋ chiášŋn, thÃŽ dÃēng suáŧi TÃ o KhÃŠ lášĄi bášŊt Äáš§u
ÄÃĒm ráŧ
áŧ cÃĄc nÆ°áŧc PhÆ°ÆĄng TÃĒy.
Báŧi vášy khi váŧŦa Äášŋn ÄáŧĐng trÆ°áŧc dÃē
BÃĄn sinh khÃĒu hÃĄc tiáŧn u thÃŠ
Thiáŧn phÃĄp phÃĒn minh thÃnh Äiáŧu Äáŧ
VášĄn lÃ― Nam lai sÆĄn tháŧ§y viáŧ
n
NhášĨt sinh nÄng káŧ· quÃĄ TÃ
( Náŧa Äáŧi cháŧ thÃch nÆ°ÆĄng thÃĒn cášĢnh suáŧi gÃē
Noi gÆ°ÆĄng Thiáŧn nghe rÃĩ tiášŋng chim kÃŠu
SÃīng nÃši xa xÃīi, muÃīn dáš·m táŧŦ phÆ°ÆĄng Nam Äášŋn
Máŧt Äáŧi ngÆ°áŧi ÄÃĢ ÄÆ°áŧĢc mášĨy láš§
( Ãáŧ Nam hoa thiáŧn phÃēng )
CÃĒu: NhášĨt sinh nhÃĒn káŧ· quÃĄ TÃ o KhÃŠ
( Máŧt Äáŧi ngÆ°áŧi ÄÃĢ ÄÆ°áŧĢc mášĨy láš§n Äášŋn suáŧi TÃ
CÃģ tháŧ thášĨy sáŧą biáŧu láŧ niáŧm vui máŧŦng khÃīn xiášŋt, sáŧą hÃĒn
hoan vÃī báŧ bášŋn.
VÃŽ sao Nguyáŧ
n TrÃĢi lášĄi vui máŧŦng Äášŋn gáš§n nhÆ° rÆĄi
láŧ khi Äášŋn ÄÆ°áŧĢc suáŧi TÃ o KhÃŠ nhÆ° vášy? BÃ i thÆĄ sau ÄÃĒy
cÃģ tháŧ biášŋt ÄÆ°áŧĢc vÃŽ sao Nguyáŧ
n TrÃĢi lášĄi vui máŧŦng Äášŋn nhÆ° vášy:
Tháš§n tÃch phi lai káŧ· bÃĄch xuÃĒn
BášĢo LÃĒm hÆ°ÆĄng háŧa khášŋ tiáŧn nhÃĒn.
HÃ ng long pháŧĨc háŧ cÆĄ hÃ diáŧu;
VÃī tháŧĨ phi ÄÃ
Ãiáŧn tášŊt kháŧi lÃĒu tÃ ng Phášt bÃĄt;
KhÃĄm trung di tÃch thuášŋ chÃĒn thÃĒn.
MÃīn tiáŧn nhášĨt phÃĄi TÃ o KhÃŠ tháŧ§y
TášĐy tášn nhÃĒn gian kiášŋp kiášŋp tráš§n
( Gášy tháš§n tÃch bay Äášŋn ÄÃĒy ÄÃĢ mášĨy trÄm xuÃĒn ráŧi
HÆ°ÆĄng háŧa chÃđa BášĢo LÃĒm háŧp cÃđng nhÃĒn duyÃŠn trÆ°áŧc.
Ráŧng giÃĄng, háŧ pháŧĨc, mášĨy huyáŧn vi thášt tháš§n diáŧu
âKhÃīng cÃĒy, cÅĐng khÃīng ÄÃ
BÃŠn Äiáŧn dáŧąng láš§u giáŧŊ gÃŽn bÃĄt Phášt
Trong háŧp cÃēn ghi dášĨu nhÆ°ng chÃĒn thÃĒn ÄÃĢ giášĢi thoÃĄt
Máŧt dÃēng suáŧi TÃ o KhÃŠ tuÃīn trÆ°áŧc cáŧa
Ráŧa sášĄch báŧĨi bÃĄm Äáŧi Äáŧi cho nhÃĒn gian)(16)
( Du Nam Hoa táŧą )
PhášĢi Äau kháŧ Äášŋn tášn cÃđng,
phášĢi chášŋt Äi sáŧng lášĄi nhiáŧu láš§n thÃŽ Nguyáŧ
n TrÃĢi máŧi thášĨy ÄÆ°áŧĢc sáŧą
máš§u nhiáŧm cáŧ§a dÃēng suáŧi TÃ o KhÃŠ:
( Máŧt dÃēng suáŧi TÃ o KhÃŠ tuÃīn trÆ°áŧc cáŧa
Ráŧa sášĄch báŧĨi bÃĄm Äáŧi Äáŧ
Trong viáŧc ráŧa sášĄch nháŧŊng vášŋt thÆ°ÆĄng nháŧĐc nháŧi cáŧ§a lÃēng
mÃŽnh hay tuyáŧt Äášŋn nhÆ° vášy.
CÅĐng nhÆ° VÆ°ÆĄng Duy, TÃī ÃÃīng Pha cáŧ§a Trung Quáŧc hay
Basho cáŧ§a Nhášt BášĢn, Nguyáŧ
n TrÃĢi khÃīng cháŧ thÆ°áŧng lui táŧi cáŧa chÃđa, Thiáŧn
viáŧn hay vÃĒn du rÃ y ÄÃĒy mai ÄÃģ trÃŠn khášŊp
cÃĄc nášŧo ÄÆ°áŧng cáŧ§a quÃŠ hÆ°ÆĄng ÄášĨt nÆ°áŧc, mÃ
cÃēn thÆ°áŧng xuyÃŠn gáš·p gáŧĄ cÃĄc Thiáŧn SÆ°, cÃģ tháŧ lÃ bášĄn mÃ cÅĐng cÃģ tháŧ lÃ tháš§y
Äáŧ háŧc phášt vÃ ÄÃ m ÄášĄo váŧ ÄášĄo Thiáŧn náŧŊa:
KÃ― tášąng giášĢng háŧc thášp dÆ° niÃŠn
Kim háŧąu tÆ°ÆĄng phÃđng nhášĨt dášĄ miÃŠn
ThášĢ háŧ· máŧng trung phao táŧĨc sáŧą;
CÃĄnh táš§m thášĄch thÆ°áŧĢng thoášĄi tiáŧn duyÃŠn.
Minh triÃŠu Linh pháŧ hoÃ n phi tÃch;
HÃ nhášt CÃīn SÆĄn cáŧng thÃnh tuyáŧn?
LÃĢo kháŧĐ cuáŧng ngÃīn hÆ°u quÃĄi ngÃĢ
LÃĒm káŧģ ngÃĢ diáŧt ThÆ°áŧĢng TháŧŦa Thiáŧn
( Nháŧ táŧŦng giášĢng háŧc hÆĄn mÆ°áŧi nÄm
Nay lášĄi gáš·p nhau ngáŧ§ máŧt ÄÃŠ
VášĢ máŧŦng trong máŧng báŧ hášŋt viáŧc táŧĨc;
LášĄi tÃŽm lÃŠn nÃši Äáŧ nÃģi chuyáŧn tiáŧn duyÃŠn.
RášĄng mai sáš― bay gášy váŧ bášŋn ChÃ Linh;
NgÃ y nÃ o máŧi cÃđng nghe suáŧi áŧ CÃīn SÆĄn ÄÆ°áŧĢc?
GiÃ ráŧi hay nÃģi cuáŧng, ÄáŧŦng lášĄ ta
TáŧŦ biáŧt nhau ráŧi thÃŽ ta cÅĐng sáš― tu ÄášĄo Thiáŧn ThÆ°áŧĢng TháŧŦa)(17)
( Táŧng tÄng Ã
Thiáŧn sÆ° ÃášĄo KhiÃŠm chášŊc chášŊn phášĢi lÃ máŧt Thiáŧn sÆ° láŧi
lášĄc áŧ tháŧi sÆĄ LÃŠ, nhÆ°ng cÅĐng nhÆ° bao nhiÃŠu Thiáŧn sÆ° trÃĄc viáŧt khÃĄc, háŧ
nhÆ° "nhášĄn quÃĄ trÆ°áŧng khÃīng". NÃŠn ngÃ y nay ta khÃīng cÃēn tÃŽm thášĨy bášĨt cáŧĐ
máŧt tÆ° liáŧu nÃ o nÃģi váŧ háŧ. Sáŧ dÄĐ ta cÃģ tháŧ kášŋt luášn ÃášĄo KhiÃŠm lÃ vÄĐ ÄášĄi
báŧi láš― máŧt ngÆ°áŧi nhÆ° Nguyáŧ
n TrÃĢi, máŧt bášc anh hÃđng váŧŦa lÃĢnh ÄášĄo
giášĢi phÃģng ÄášĨt nÆ°áŧc ra kháŧi cášĢnh nÃī láŧ lášĄi nhÃ máŧt nhÃ tÆ° tÆ°áŧng,
máŧt thi sÄĐ láŧn cáŧ§a tháŧi ÄášĄi thÃŽ khÃīng tháŧ kášŋt bášĄn váŧi nháŧŊng váŧ sÆ° bÃŽnh
thÆ°áŧng nhÆ° máŧi nhÃ sÆ° khÃĄc ÄÆ°áŧĢc.
BÃ i thÆĄ ghi lášĄi cuáŧc Äáŧi
cáŧ§a máŧt ngÆ°áŧi ÄÃĢ giášĢi phÃģng máŧi háŧ láŧĨy cáŧ§a cuáŧc sáŧng vÃ cÅĐng nÃģi
lÃŠn sáŧą khao khÃĄt máŧt ngÃ y nÃ o ÄÃģ tÃĄc giášĢ
cÅĐng Äášŋn ÄÆ°áŧĢc chÃĒn tráŧi táŧą do ášĨy. NhÆ°ng dÆ°áŧng nhÆ° vášŦn cÃģ máŧt chÃšt ngášm
ngÃđi trong ÄÃģ, hay ÄÃšng hÆĄn lÃ táŧą trÃĄch mÃŽnh sao lášĄi cÃēn quÃĄ
nhiáŧu rÃ ng buáŧc váŧi cuáŧc Äáŧi Äášŋn nhÆ° vášy:
(GiÃ ráŧi hay nÃģi cuáŧng, ÄáŧŦng lášĄ ta )
Tuy nhiÃŠn, khi ÄáŧĐng nhÃŽn ngÆ°áŧi bášĄn cáŧ§a nÃši ráŧŦng khuášĨt
sau ráš·ng nÃši ráŧi, tÃĒm háŧn Nguyáŧ
n TrÃĢi lášĄi báŧi háŧi xÃšc
Äáŧng vÃ táŧą háŧĐa váŧi chÃnh mÃŽnh rášąng:
(TáŧŦ biáŧt nhau ráŧi thÃŽ ta cÅĐng sáš― tu ÄášĄo Thiáŧn ThÆ°áŧĢng TháŧŦa)
CÃģ máŧt sáŧ nhÃ nghiÃŠn cáŧĐu váŧ Nguyáŧ
n TrÃĢi nÃģi rášąng, cÃĒu
trÃŠn cháŧĐng táŧ Nguyáŧ
n TrÃĢi ÄÃĢ "ngáŧ" (Satori) theo cÃĄch gáŧi thÃīng dáŧĨng cáŧ§a
Thiáŧn.
Nguyáŧ
n TrÃĢi cÃģ ngáŧ Thiáŧn hay khÃīng? CÃģ láš― vášĨn Äáŧ ášĨy
ngoÃ i sáŧą phÃĄn xÃĐt cáŧ§a chÃšng ta. NhÆ°ng cÃģ nháŧŊng bÃ i thÆĄ mÃ Äáŧc vÃ o ta
thášĨy Nguyáŧ
n TrÃĢi ÄÃĢ ÄášĄt Äášŋn máŧt tiášŋn trÃŽnh
tÃĒm linh rášĨt cao, nhÆ° bÃ i sau ÄÃĒy chášģng hášĄn:
ÃoášĢn trášĄo háŧ tÃ dÆ°ÆĄng
ThÃīng thÃīng yášŋt thÆ°áŧĢng phÆ°ÆĄng
VÃĒn quy Thiáŧn sÃĄp lÃĢnh
Hoa lášĄc giášĢn lÆ°u hÆ°ÆĄng.
Nhášt máŧ viÃŠn thanh cášĨp;
SÆĄn khÃīng trÃšc ášĢnh trÆ°áŧng
CÃĄ trung chÃĒn háŧŊu Ã―
DáŧĨc ngáŧŊ háŧt hoÃ ng vÆ°ÆĄng
( MÃĄi chÃĻo ngášŊn buáŧc trong bÃģng xášŋ
Váŧi vÃ ng lÃŠn chÃđa láŧ
Phášt
MÃĒy kÃĐo váŧ lÃ m lášĄnh giÆ°áŧng Thiáŧn
Hoa ráŧĨng xuáŧng khiášŋn dÃēng suáŧi thÆĄm.
Chiáŧu hÃīm tiášŋng vÆ°áŧĢn kÃŠu ráŧn
NÃši tráŧng bÃģng trÃšc dÃ i ra;
Trong cášĢnh ášĨy thášt cÃģ Ã―
Ta muáŧn nÃģi ra báŧng lášĄi quÃŠn láŧi )
( TiÃŠn Du táŧą )
CháŧŦng nhÆ° máŧt mÃŽnh trong nÃši vášŊng vášŧ, nhÃŽn bÃģng trÃšc
ngášĢ dÃ i theo bÃģng chiáŧu, Nguyáŧ
n TrÃĢi nhÆ° cháŧĢt nhášn ra chÃĒn ášĢnh cáŧ§a chÃnh
mÃŽnh váŧŦa thoÃĄng hiáŧn váŧ táŧŦ nháŧŊng tiáŧn kiášŋp xa xÃīi?
Qua bÃ i thÆĄ trÃŠn, ta tuyáŧt nhiÃŠn khÃīng cÃēn thášĨy náŧi
sáš§u tÃŠ tÃĄi chášĨt cháŧĐa trong háŧn cáŧ§a nháŧŊng buáŧi chiáŧu xa xÆ°a, hay nháŧŊng
ÄÃŠm nášąm nghe tiášŋng mÆ°a rÆĄi mÃ bÃ ng hoÃ ng trÆ°áŧc vÅĐ tráŧĨ mÃŠnh mÃīng, xa lášĄ
vÃ lášĄnh lÃđng, ráŧi xÃģt xa cho thÃĒn phášn bi thášĢm cáŧ§a chÃnh mÃŽnh:
LÃĢo ngÃĢ thášŋ Äáŧ nan hiáŧm tháŧĨc
Trung tiÃŠu bášĨt máŧ Äáŧc thÆ°ÆĄng tÃŽnh
( Ta ÄÃĢ
GiáŧŊa ÄÃŠ
( Táš§m ChÃĒu )
BÃ i thÆĄ sau ÄÃĒy máŧi nÃģi lÃŠn tášĨt cášĢ nháŧŊng gÃŽ tinh hoa
nhášĨt cáŧ§a máŧt dÃĒn táŧc ÄÃĢ thášĨm nhuáš§n tÆ° tÆ°áŧng BÃĄt NhÃĢ cáŧ§a Phášt GiÃĄo. NÃģi
theo thiáŧn sÆ° Huyáŧn Quang Äáŧi Tráš§n thÃŽ dÃĒn táŧc ášĨy lÃšc nÃ o cÅĐng:
Khuya sáŧm sÃĄng chong ÄÃĻn BÃĄt NhÃĢ, hÃīm mai ráŧa sášĄch nÆ°áŧc Ma Ha:
Ãnh nÆ°áŧc hoa in máŧt ÄÃģa háŧng
Vášŋt nhÆĄ chášģng bÃĐn, BáŧĨt lÃ m lÃēng.
Chiáŧu mai náŧ chiáŧu hÃīm ráŧĨng
Sáŧą lášĄ cho hay tuyáŧt sášŊc khÃīng
( CÃĒy Máŧc CášĐn )
Ta tÆ°áŧng tÆ°áŧĢng khi lÃ m 4 cÃĒu thÆĄ ášĨy, Nguyáŧ
n TrÃĢi Äang
Äi dášĄo trÃŠn máŧt con ÄÆ°áŧng quÃŠ thášĨy báŧĨi dÃĒm báŧĨt máŧc cášĄnh háŧ nÆ°áŧc
bÃŠn váŧ ÄÆ°áŧng, thi nhÃĒn ÄáŧĐng lášĄi xem. KhÃīng
ngáŧ ÄÃģ cÅĐng lÃ lÃšc Nguyáŧ
n TrÃĢi cháŧĢt "ngáŧ" ra rášąng, tášĨt cášĢ tam
thiÃŠn ÄášĄi thiÃŠn thášŋ giáŧi, tášĨt cášĢ cÃ n khÃīn vÅĐ tráŧĨ, hay tášĨt cášĢ nháŧŊng sáŧą
phÃĒn biáŧt cáŧ§a Ã― tháŧĐc nháŧ nguyÃŠn nhÆ°: "SÃĄch vÃ khÃīng, thÆ°áŧng vÃ vÃī
thÆ°áŧng, luÃĒn háŧi vÃ Niášŋt BÃ n, sÃĄt na vÃ vÄĐnh cáŧu, Äau kháŧ vÃ hášĄnh phÃšc",
Äáŧu nášąm gáŧn trong ÄÃģa dÃĒm báŧĨt âchiáŧu mai náŧ
chiáŧu hÃīm ráŧĨngâ nÃ y.
Nášŋu thi hÃ o Nguyáŧ
n Du áŧ thášŋ káŧ· 18 ÄÃĢ cÃģ láš§n nÃģi rášąng:
NgÃĢ Äáŧc Kim Cang thiÃŠn biášŋn linh
( Ta ÄÃĢ Äáŧc kinh Kim Cang hÆĄn cášĢ
ThÃŽ Nguyáŧ
n TrÃĢi áŧ thášŋ káŧ· 15, qua 4 cÃĒu thÆĄ NÃīm trÃŠn, ta
ÄoÃĄn lÃ Nguyáŧ
n TrÃĢi cÃģ tháŧ cÅĐng ÄÃĢ trÃŽ táŧĨng máŧt ngÃ n láš§n hoáš·c hÆĄn thášŋ
náŧŊa.
Váŧi NgÃī ThÃŽ Nhášm cÃģ láš― cuáŧc Äáŧi
tÆ°ÆĄng Äáŧi bášąng phášģng hÆĄn Nguyáŧ
n TrÃĢi, nÃŠn ta thášĨy cuáŧc hÃ nh trÃŽnh
Äi tÃŽm kiášŋm máŧt quÃŠ hÆ°ÆĄng tÃĒm linh cÅĐng Ãt gian nan hÆĄn. TášĨt nhiÃŠn,
ngoášĄi tráŧŦ nháŧŊng nÄm cuáŧi Äáŧi, nghÄĐa lÃ
sau khi Nguyáŧ
n Huáŧ mášĨt, Ãīng khÃīng cÃēn cháŧ dáŧąa váŧŊng chášŊc Äáŧ
Äem hášŋt tÃ i hoa cáŧ§a mÃŽnh ra mÃ pháŧĨc váŧĨ cho Táŧ quáŧc náŧŊa.
NgÃī ThÃŽ Nhášm váŧn sanh ra trong gia ÄÃŽnh cÃģ truyáŧn
tháŧng cáŧąc Äoan váŧ Kháŧng giÃĄo, cáŧąc Äoan Äášŋn náŧi NgÃī ThÃŽ Sáŧđ ÄÃĢ viášŋt máŧt
bášĢng gáš§n nhÆ° láŧi âdi chÃšcâ Äáŧ giÃĄo dáŧĨc con cÃĄi, trong ÄÃģ cÃģ mášĨy cÃĒu nhÆ°
thášŋ nÃ y:
"KhÃīng tháŧ cáš§m cÃ y báŧŦa
KhÃīng tháŧ lÃ m háŧ LÃĢo, háŧ ThÃch"(19)
Cháŧ Äášŋn cuáŧi Äáŧi thÃŽ
NgÃī ThÃŽ Nhášm cÅĐng ÄáŧĐng trÃŠn lášp trÆ°áŧng ášĨy cáŧ§a cha Äáŧ
giášĢi thÃch Phášt GiÃĄo. NhÆ°ng cÃģ hai cÃĒu thÆĄ mÃ cÃģ láš― NgÃī ThÃŽ Nhášm ÄÃĢ lÃ m
trong lÃšc Ãīng lÃĄnh nášĄn Äáŧ trÃĄnh cášĢnh tranh giÃ nh giáŧŊa cÃĄc phe chÃša Tráŧnh
áŧ ThÄng Long, thÃŽ ta cÃģ tháŧ thášĨy lÃ chÃnh Phášt GiÃĄo máŧi lÃ nÆĄi Äáŧ NgÃī
ThÃŽ Nhášm tráŧ váŧ Äáŧ an thÃĒn lášp máŧnh cháŧĐ khÃīng phášĢi Nho GiÃĄo.
KhuášĨt cháŧ phiÃŠu báŧng kÃ― ngÅĐ niÃŠn
Kim thu thÃīn táŧą nhášĨt tham Thiáŧn
( BášĨm Äáŧt ngÃģn tay tÃnh ra phiÃŠu bášĄt ÄÃĢ nÄm nÄm nay
MÃđa thu nÃ y lášĄi tÃŽm Äášŋn máŧt ngÃīi chÃđa lÃ ng Äáŧ tham Thiáŧn)(20)
BÃ i thÆĄ sau ÄÃĒy cáŧ§a NgÃī ThÃŽ Nhášm, cÃģ láš― lÃ kášŋt quášĢ cáŧ§a
nháŧŊng nÄm dÃ i Äášŋn tu Thiáŧn tášĄi ngÃīi chÃđa áŧ máŧt lÃ ng quÃŠ vášŊng vášŧ gáš§n kinh
thÃ nh ThÄng Long chÄng?
Tháŧ§y bášĢn vÃī thanh, khÆ°áŧt háŧŊu thanh
Thanh oanh giang thÆ°áŧĢng váŧ thÃđy minh?
TrÆ°áŧng lÆ°u thuášn chÃš nguyÃŠn thÆ°áŧng tÄĐnh
ÃoášĄn thášĄch hoÃ nh lan nÃĢi bášĨt bÃŽnh.
NgášĄnh váŧ kháŧĐ tháŧi Æ°ng háŧŊu náŧ,
LÆ°áŧĢng nÄng vÃī xáŧĐ tiáŧn vÃī tranh.
ThÃĄi hÃēa quÃĒn táŧ tu tiáŧm háŧi
ThášĨu triáŧt ngÃĒn hoa ÄÃĄo Äáŧ minh
( NÆ°áŧc váŧn khÃīng cÃģ tiášŋng mÃ lášĄi cÃģ tiášŋng
VÃŽ ÄÃĒu dášy sÃģng ÄÃđng ÄÃđng trÃŠn sÃīng?
Thuášn dÃēng chášĢy xuáŧng vášŦn thÆ°áŧng im láš·ng,
CÃģ hÃēn ÄÃĄ chášŊn ngang liáŧn sanh bášĨt bÃŽnh.
ChÆ°a cuáŧng báŧ ÄÆ°áŧĢc vášt chÆ°áŧng ngášĄi, tášĨt phášĢi náŧi giášn,
Cháŧ nÃ o cÆ°ÆĄng cÃģ tháŧ cháŧĐa thÃŽ khÃīng tranh giÃ nh.
NgÆ°áŧi quÃĒn táŧ phášĢi tráš§m láš·ng mÃ tháŧ háŧi cÃĄi láš― thÃĄi hÃēa
Ãnh bášĄc cáŧ§a nÆ°áŧc, trong suáŧt Äášŋn tášn ÄÃĄy )(21)
NgÃī ThÃŽ Nhášm ÄÃĢ táŧŦng phÃĄt biáŧu rášąng:
âChÃĒn thÃĄnh khÃīng cáš§n Äáŧi mÅĐ nhÃ Chu, chÃĒn Nho khÃīng cáš§n Äáŧi mÅĐ nhÃ
Nho, chÃĒn Thiáŧn khÃīng cáš§n máš·c ÃĄo cÃ sa"(22)
CÃĒu trÃŠn mang ÃĒm hÆ°áŧng cÃĒu chuyáŧn quan tráŧng trong
Trung báŧ Kinh (Majjihima â Nikaya) cáŧ§a Phášt GiÃĄo:
"Máŧt hÃīm ÃáŧĐc Phášt áŧ lášĄi ÄÃŠm trong xÆ°áŧng máŧt ngÆ°áŧi tháŧĢ
lÃ m Äáŧ gáŧm. CÅĐng trong xÆ°áŧng ášĨy cÃģ máŧt ášĐn
sÄĐ trášŧ tuáŧi Äášŋn ÄášĨy trÆ°áŧc NgÃ i. Háŧ khÃīng biášŋt nhau. ÃáŧĐc Phášt quan
sÃĄt ngÆ°áŧi ášĐn sÄĐ vÃ táŧą nháŧ§: "Thanh niÃŠn nÃ y cÃģ nháŧŊng cáŧ cháŧ ngáŧ thay. Ta
nÃŠn háŧi xem váŧ ngÆ°áŧi nÃ y". Báŧi thášŋ ÃáŧĐc Phášt liáŧn háŧi:
"HáŧĄi bášĄn, nhÃĒn danh ai mÃ bášĄn ÄÃĢ táŧŦ báŧ gia ÄÃŽnh? Ai lÃ
tháš§y cáŧ§a bášĄn? BášĄn thÃch lÃ― thuyášŋt cáŧ§a ai?"
ChÃ ng ášĐn sÄĐ trášŧ tuáŧi ÄÃĄp: "áŧ bášĄn ÆĄi, cÃģ ášĐn sÄĐ Cáŧ ÃÃ m
dÃēng háŧ ThÃch Ca, ÄÃĢ táŧŦ báŧ gia ÄÃŽnh Äáŧ tráŧ thÃ nh máŧt ášĐn sÄĐ. NgÆ°áŧi ta Äáŧn
rášąng ÄÃģ lÃ máŧt váŧ A La HÃĄn (Arahant), máŧt bášc ToÃ n GiÃĄc, chÃnh
nhÃĒn danh con ngÆ°áŧi thÃĄnh thiáŧn ášĨy mÃ tÃīi ÄÃĢ tráŧ thÃ nh máŧt ášĐn sÄĐ. NgÆ°áŧi
lÃ tháš§y cáŧ§a tÃīi vÃ tÃīi thich lÃ― thuyášŋt cáŧ§a NgÆ°áŧi".
- Vášy cháŧ con ngÆ°áŧi thÃĄnh thiáŧn ášĨy, váŧ A La HÃĄn, ÄášĨng
ToÃ n GiÃĄc ášĨy bÃĒy giáŧ Äang áŧ ÄÃĒu?
- áŧ cÃĄc xáŧĐ váŧ phÆ°ÆĄng BášŊc,
háŧi bášĄn cÃģ máŧt ÄÃī tháŧ gáŧi lÃ XÃĄ Váŧ (SÃ vatthi) chÃnh ÄášĨy lÃ nÆĄi ÄášĨng
Thášŋ TÃīn, váŧ A La HÃĄn, ÄášĨng ToÃ n GiÃĄc Äang áŧ.
- BášĄn cÃģ khi nÃ o thášĨy váŧ ášĨy chÆ°a? ÃášĨng Thášŋ TÃīn ášĨy? Nášŋu
gáš·p NgÆ°áŧi, bášĄn cÃģ tháŧ nhášn ra NgÆ°áŧi ášĨy hay khÃīng?
- TÃīi chÆ°a bao giáŧ thášĨy ÃáŧĐc Thášŋ TÃīn ášĨy. Nášŋu gáš·p NgÆ°áŧi
tÃīi cÅĐng sáš― khÃīng lÃ m sao nhášn ra ÄÆ°áŧĢc.
ÃáŧĐc Phášt nhášn ra rášąng chÃnh nhÃĒn danh NgÃ i mÃ ngÆ°áŧi
thanh niÃŠn xa lášĄ nÃ y ÄÃĢ táŧŦ báŧ gia ÄÃŽnh vÃ tráŧ thÃ nh máŧt ášĐn sÄĐ. NhÆ°ng vášŦn
khÃīng Äáŧ láŧ tÃīng tÃch, NgÃ i bášĢo:
- HáŧĄi ášĐn sÄĐ, tÃīi sáš― giášĢng cho bášĄn lÃ― thuyášŋt, hÃĢy chÃš Ã―
lášŊng nghe. TÃīi sáš― nÃģi.
- "ÃÆ°áŧĢc bášĄn nÃģi Äi", ngÆ°áŧi trášŧ tuáŧi chášĨp thuášn.
Khi ášĨy ÃáŧĐc Phášt giášĢng dášĄy cho ngÆ°áŧi thanh niÃŠn bÃ i
thuyášŋt phÃĄp Äáš·c sášŊc nhášĨt váŧ chÃĒn lÃ―.
Cháŧ sau khi NgÃ i thuyášŋt phÃĄp xong, ngÆ°áŧi ášĐn sÄĐ tÃŠn lÃ
PukkusÃ ti, máŧi nhášn ra rášąng ngÆ°áŧi nÃģi váŧi mÃŽnh chÃnh lÃ ÃáŧĐc Phášt, ngÆ°áŧi
thanh niÃŠn cÃši thášĨp mÃŽnh dÆ°áŧi chÃĒn ÃáŧĐc Phášt, vÃ xin láŧi váŧi NgÃ i vÃŽ ÄÃĢ
khÃīng biášŋt vÃ ÄÃĢ gáŧi NgÃ i lÃ "bášĄn".
Qua cÃĒu chuyáŧn trÃŠn ta thášĨy rÃĩ lÃ khi PukkusÃ ti lášŊng
nghe ÃáŧĐc Phášt vÃ lÃĢnh háŧi ÄÆ°áŧĢc giÃĄo phÃĄp cáŧ§a NgÃ i, anh khÃīng háŧ biášŋt
NgÆ°áŧi Äang nÃģi váŧi mÃŽnh lÃ ai, hay ÄášĨy lÃ giÃĄo lÃ― cáŧ§a ai. Anh ta tÃŽm
thášĨy chÃĒn lÃ―, cháŧ cÃģ vášy, máŧi nhÃĢn hiáŧu Äáŧu pháŧĨ thuáŧc. Ngay cášĢ nhÃĢn hiáŧu
Phášt GiÃĄo mÃ ta Äáš·t cho giÃĄo lÃ― cáŧ§a ÃáŧĐc Phášt cÅĐng khÃīng mášĨy quan háŧ. CÃĄi
tÃŠn mÃ ta Äáš·t cho Phášt lÃ Äiáŧu khÃīng thiášŋt
yášŋu â. ( Con ÄÆ°áŧng thoÃĄt kháŧ â TrÃ HášĢi dáŧch ).
Trong tinh tháš§n khÃīng cáš§n nhÃĢn hiáŧu Nho GiÃĄo hay Phášt
GiÃĄo ÄÃģ, ta cÃģ tháŧ giášĢi thÃch bÃ i thÆĄ trÃŠn cáŧ§a NgÃī ThÃŽ Nhášm nhÆ° thášŋ nÃ o?
CÃģ láš― ta phášĢi hiáŧu nhÆ° thášŋ nÃ y: nášŋu lÃ máŧt bášc TrÆ°áŧĢng
Phu quÃĒn táŧ cáŧ§a Nho GiÃĄo thÃŽ "phášĢi tráš§m láš·ng mÃ tháŧ háŧi láš― thÃĄi hÃēa cáŧ§a
Tráŧi ÃášĨt". CÃēn nášŋu lÃ máŧt Thiáŧn sÆ° cáŧ§a Phášt GiÃĄo thÃŽ khi Äi sau vÃ o
Thiáŧn Ãáŧnh sáš― tráŧąc nhášn ÄÆ°áŧĢc rášąng:
ChÆ° phÃĄp tÃđng báŧn lai,
ThÆ°áŧng táŧą táŧch diáŧt tÆ°áŧng
( CÃĄc phÃĄp xÆ°a nay
ThÆ°áŧng táŧą vášŊng láš·ng )
NhÆ° hai cÃĒu káŧ mÃ Kinh PhÃĄp Hoa ÄÃĢ mÃī tášĢ.
VÃ ÄÃĒy lÃ máŧt bÃ i thÆĄ khÃĄc náŧŊa cáŧ§a NgÃī ThÃŽ Nhášm. BÃ i
thÆĄ nÃģi lÃŠn cÃĄi thášĨy cáŧ§a Ãīng váŧ bášĢn tháŧ cáŧ§a vÅĐ tráŧĨ, bášĢn tháŧ ášĨy váŧn u
huyáŧn, láš·ng láš―, nghÄĐa lÃ "nguyÃŠn thÆ°áŧng tÄĐnh" nhÆ°ng Äáŧng tháŧi nÃģ cÅĐng
"nguyÃŠn thÆ°áŧng Äáŧng" cÅĐng cÃģ nghÄĐa lÃ rášĨt lÆ°u dáŧng, vÃ biášŋn thiÃŠn cÃđng
khášŊp:
CÃ n khÃīn diáŧu Ã― bášĨt thÄng cÃđng
VášĄn tÆ°áŧĢng thiÃŠn nghi vÃĢn chiášŋu trung
Cao xáŧĐ sÆĄn hoÃ ng ÄÃŠ xáŧĐ thÃšy,
TášĢ biÃŠn thÃđy bÃch háŧŊu biÃŠn háŧng.
ášĻn ngÆ° lÃĒn lášp than Äáš§u háŧa,
Quy Äiáŧu hÃ
CÃĄnh háŧŊu nhášĨt ban thanh Ã― váŧ
TÃđng lÃĒm y Æ°áŧc sáŧ thanh chung
( CÃĄi diáŧu Ã― cáŧ§a tráŧi ÄášĨt nÃģi sao cho xiášŋt
MuÃīn vášĄn hÃŽnh tÆ°áŧĢng hÃēa háŧĢp trong bÃģng chiáŧu
Cháŧ cao thÃŽ nÃši vÃ ng, cháŧ thášĨp thÃŽ mÃ u biášŋc
PhÃa bÃŠn trÃĄi nÆ°áŧc biášŋc, phÃa bÃŠn phášĢi mÃ u Äáŧ.
CÃĄ láš·n cháš§u vÃĒy nhÆ° ÃĄnh láŧa Äáš§u gháŧnh
Chim váŧ táŧ vášŦy cÃĄnh sinh giÃģ trÃŠn ngáŧn cÃĒy
LášĄi cÃēn cÃģ máŧt Ã― váŧ trong trášŧo hÆĄn náŧŊa:
Tiášŋng chuÃīng chÃđa vÄng vášģng Äiáŧm nháŧp trong
ráŧŦng thÃīng)(23)
( Láŧ giang vÃĢn Äiášŋu )
Váŧi Nguyáŧ
n TrÃĢi cÃģ láš― Ãīng lÃ m thÆĄ lÃ vÃŽ sáŧą rung Äáŧng
cáŧ§a trÃĄi tim máŧi khi cÃģ Äau kháŧ hoáš·c máŧt niáŧm vui nhiáŧu hÆĄn lÃ
muáŧn dÃđng thi ca Äáŧ diáŧ
n tášĢ tÆ° tÆ°áŧng hoáš·c triášŋt lÃ―. Máš·c dÃđ khÃīng chÃnh
tháŧĐc nhášn mÃŽnh lÃ Thiáŧn sÆ°, nhÆ°ng trong thÆĄ cáŧ§a Nguyáŧ
n TrÃĢi thÃŽ tÆ° tÆ°áŧng
Phášt GiÃĄo ášĢnh hÆ°áŧng mášĄnh máš― hÆĄn lÃ tÆ° tÆ°áŧng Kháŧng GiÃĄo. CÃēn NgÃī ThÃŽ Nhášm
thÃŽ thi ca ÄÆ°áŧĢc xem nhÆ° lÃ phÆ°ÆĄng tiáŧn Äáŧ
Ãīng diáŧ
n ÄášĄt nháŧŊng suy tÆ° cáŧ§a Ãīng váŧ tÆ° tÆ°áŧng vÃ triášŋt lÃ―. VÃ dÃđ
chÃnh tháŧĐc táŧą nhášn lÃ Thiáŧn sÆ° (HášĢi LÆ°áŧĢng) nhÆ°ng tÆ° tÆ°áŧng Kháŧng GiÃĄo
trong thÆĄ vÄn cáŧ§a Ãīng cÃģ pháš§n lášĨn lÆ°áŧt hÆĄn lÃ tÆ° tÆ°áŧng Phášt GiÃĄo.
NhÆ°ng dÃđ cÃģ khÃĄc nhau ÄÃīi chÃšt nhÆ° vášy, nhÆ°ng trong thi
ca cáŧ§a háŧ thÃŽ cháŧ cÃģ hÃŽnh ášĢnh cáŧ§a nháŧŊng ngÃīi chÃđa giáŧŊa nÃši non táŧch máŧch
hay trong thÃīn lÃ ng vášŊng vášŧ cáŧ§a quÃŠ hÆ°ÆĄng ÄášĨt nÆ°áŧc mÃ thÃīi, cháŧĐ ta khÃīng
háŧ thášĨy cÃģ bášĨt cáŧĐ máŧt bÃ i thÆĄ nÃ o ghi lášĄi
nháŧŊng cášĢm xÃšc cáŧ§a háŧ váŧ cÃĄc vÄn miášŋu hoáš·c nháŧŊng nÆĄi tháŧ táŧą Kháŧng Táŧ cášĢ.
NhÆ° vášy ta cÃģ tháŧ kášŋt luášn ÄÆ°áŧĢc lÃ , tÆ° tÆ°áŧng Kháŧng GiÃĄo
cháŧ táŧn tášĄi trong lÃ― trÃ cáŧ§a háŧ cháŧĐ chÆ°a Äi vÃ o ÄÆ°áŧĢc trong tÃŽ
- III -
Khi gáš·p Tráš§n ThÃĄi TÃīng trÃŠn Äáŧnh nÃši YÃŠn Táŧ, quáŧc sÆ°
TrÃšc LÃĒm ÄÃĢ nÃģi váŧi nhÃ vua nhÆ° thášŋ nÃ y:
"... Trong nÃši váŧn khÃīng cÃģ Phášt, Phášt áŧ ngay trong
lÃēng. LÃēng láš·ng láš― mÃ hiáŧu, ÄÃģ chÃnh lÃ chÃĒn
Phášt. Nay nášŋu báŧ hášĄ giÃĄc ngáŧ Äiáŧu ÄÃģ thÃŽ lášp táŧĐc thÃ nh Phášt,
khÃīng cáš§n kháŧ cÃīng tÃŽm kiášŋm bÃŠn ngoÃ i"
Khi thášĨy váŧ vua trášŧ tuáŧi Äang Äau kháŧ muáŧn váŧĐt báŧ ngai
vÃ ng nhÆ° váŧĐt âÄÃīi dÃĐp rÃĄchâ nÃ
"PhÃ m ÄÃĢ lÃ bášc nhÃĒn quÃĒn tášĨt phášĢi lášĨy Ã― muáŧn cáŧ§a thiÃŠn
hášĄ lÃ m Ã― muáŧn cáŧ§a mÃŽnh. LášĨy tášĨm lÃēng cáŧ§a thiÃŠn hášĄ lÃ m tášĨm lÃēng cáŧ§a mÃŽnh.
Nay muÃīn dÃĒn ÄÃĢ muáŧn ÄoÃĄn báŧ hášĄ váŧ thÃŽ báŧ hášĄ khÃīng váŧ sao ÄÆ°áŧĢc! Duy cÃģ
viáŧc nghiÃŠn cáŧĐu náŧi Äiáŧn xin báŧ hášĄ ÄáŧŦng
chÃšt xao lÃĢng mÃ thÃīi" (24).
KhÃīng cÃēn háŧ nghi gÃŽ náŧŊa, chÃnh hai cÃĒu nÃģi ÄÃģ
cáŧ§a Quáŧc sÆ° TrÃšc LÃĒm ÄÃĢ
lÃ tÆ° tÆ°áŧng cháŧ ÄášĄo toÃ n báŧ cho vÆ°ÆĄng triáŧu Tráš§n. Máŧt triáŧu ÄášĄi mÃ tášĨt cášĢ
sáŧ gia dÃđ thÃch hay khÃīng thÃch Phášt GiÃĄo Äáŧu phášĢi tháŧŦa nhášn lÃ Äáŧc
ÄÃĄo nhášĨt trong láŧch sáŧ 2000 nÄm dáŧąng nÆ°áŧc vÃ giáŧŊ nÆ°áŧc cáŧ§a dÃĒn
táŧc.
Vášy lÃ náŧi phÃĒn vÃĒn giáŧŊa "nhášp thášŋ" vÃ "xuášĨt thášŋ" cáŧ§a
cÃĄc sÄĐ phu mÃ háš§u hášŋt Äáŧu xuášĨt thÃĒn táŧŦ "cáŧa Kháŧng sÃĒn TrÃŽnh" ÄÃĢ ÄÆ°áŧĢc váŧ
Thiáŧn sÆ° váŧn ÄÆ°áŧĢc nuÃīi dÆ°áŧĄng táŧŦ truyáŧn tháŧng tinh tháš§n cáŧ§a Kim Cang BÃĄt
NhÃĢ, Duy Ma, Hoa NghiÃŠm, ThášŊng Man cáŧ§a ÃášĄi TháŧŦa Phášt GiÃĄo ÄÃĢ tÃģm
tášŊt lášĄi cháŧ trong hai cÃĒu ngášŊn gáŧn nhÆ°ng vÃī cÃđng sÃšc tÃch ÄÃĢ giášĢi quyášŋt
ÄÆ°áŧĢc vášĨn Äáŧ tráŧng ÄášĄi ášĨy máŧt cÃĄch dáŧĐt khoÃĄt
vÃ triáŧt Äáŧ.
Trong bÃ i PhÃš CÆ° Tráš§n LášĄc ÃášĄo, ngÆ°áŧi sÃĄng lášp ra
Thiáŧn phÃĄi TrÃšc LÃĒm YÃŠn Táŧ lÃ vua Tráš§n NhÃĒn TÃīng cÅĐng ÄÃĢ máŧ Äáš§u bášąng hai
cÃĒu:
MÃŽnh ngáŧi thÃ nh tháŧ
Nášŋt dáŧĨng sÆĄn lÃĒm
( Háŧi tháŧĐ nhášĨt )
NghÄĐa lÃ xÆ°a nay ai cÅĐng cáŧĐ nghÄĐ rášąng phášĢi báŧ tášĨt cášĢ Äáŧ
vÃ o ráŧŦng nÃši thÃŽ máŧi ÄÃšng nghÄĐa lÃ Äi tu, cÃēn thÃ nh tháŧ váŧn ÄÆ°áŧĢc xem lÃ
nÆĄi tranh giÃ nh láŧĢi danh cáŧ§a ngÆ°áŧi thášŋ táŧĨc. NhÆ°ng qua hai cÃĒu nÃ y, Tráš§n
NhÃĒn TÃīng ÄÃĢ Äáŧnh nghÄĐa lášĄi rášąng, nášŋu máŧt ngÆ°áŧi áŧ thÃ nh tháŧ, nhÆ°ng lÃ m
viáŧc hášŋt mÃŽnh vÃŽ sáŧą an lášĄc cáŧ§a máŧi ngÆ°áŧi, bášąng cÃĄi tÃĒm trong sášĄch nghÄĐa
lÃ lÃ m viáŧc váŧi cÃĄi tÃĒm khÃīng láŧĢi khÃīng danh, khÃīng Äem lášĄi láŧĢi láŧc váŧ
riÃŠng cho bášĢn thÃĒn mÃŽnh, thÃŽ nhášĨt Äáŧnh kášŧ
ášĨy ÄÃĢ áŧ trÃŠn nÃši ráŧŦng ráŧi. VÃŽ nÃši ráŧŦng lÃ gÃŽ? Chášģng phášĢi nÃši ráŧŦng
lÃ nÆĄi tiÃŠu biáŧu cho sáŧą thanh khiášŋt vÃ trong sášĄch ÄÃģ hay sao?
Báŧi vášy Tráš§n NhÃĒn TÃīng khášģng Äáŧnh tÆ° tÆ°áŧng nÃ
Tráš§n táŧĨc mÃ nÃŠn, phÃšc ášĨy cÃ ng yÃŠu hášŋt sáŧĐc
SÆĄn lÃĒm chášģng cáŧc, háŧa kia thášt cášĢ Äáŧ cÃīng
( Háŧi tháŧĐ 3 )
HÆĄn ai hášŋt, Tráš§n NhÃĒn TÃīng cÃģ thášĐm quyáŧn Äáŧ nÃģi nhÆ°
vášy, vÃŽ Tráš§n NhÃĒn TÃīng ÄÃĢ
TášĄi Viáŧt Nam, sau bao nhiÃŠu thášp niÃŠn cáŧ tÃŽnh xuyÃŠn tášĄc
cáŧ tÃŽnh kášŋt ÃĄn dÃēng vÄn háŧc ášĨy lÃ gieo rášŊc sáŧą bi quan, tiÃŠu cáŧąc, yášŋm
thášŋ, nhÆ°ng dÃēng vÄn háŧc ášĨy ÄÃĢ khÃīng
háŧ báŧ quÃŠn lÃĢng mÃ vášŦn tiášŋp táŧĨc ÃĒm tháš§m nuÃīi dÆ°áŧĄng tinh tháš§n cho nháŧŊng
ngÆ°áŧi con Ã― tháŧĐc nhášĨt cáŧ§a dÃĒn táŧc, giáŧŊa máŧt dÃēng vÄn háŧc hoÃ n toÃ n vášŊng
bÃģng tÃŽnh ngÆ°áŧi. Máŧt dÃēng vÄn háŧc cháŧ biášŋt
âmášĄt sÃĄtâ hoáš·c âÄáŧ caoâ mÃ thÃīi. "MášĄt sÃĄt" nháŧŊng gÃŽ mÃ háŧ thášĨy lÃ
cÃģ hášĄi cho sáŧą "Äáŧc quyáŧn" vÃ "Äáŧ cao" nháŧŊng gÃŽ mÃ háŧ nghÄĐ lÃ cÃģ láŧĢi cho
sáŧą "Äáŧc quyáŧnâ ášĨy, cháŧĐ khÃīng phášĢi ÄáŧĐng trÃŠn
tinh
tháš§n khÃĄch quan Äáŧ âmášĄt sÃĄtâ hoáš·c âÄáŧ caoâ. Khi máŧt dÃēng vÄn háŧc mÃ
cháŧ biášŋt lášĨy sáŧą tuyÃŠn truyáŧn Ã― tháŧĐc háŧ lÃ m cáŧĐu cÃĄnh thÃŽ tášĨt nhiÃŠn dÃēng
vÄn háŧc ášĨy phášĢi vášŊng bÃģng tÃŽnh ngÆ°áŧi vÃ cášĢ tÃŽnh nhÃĒn loášĄi náŧŊa, dÃēng vÄn
háŧc ášĨy Äášŋn lÃšc phášĢi tráŧ thÃ nh láŧi tháŧi, nhášĨt lÃ khi thášĨy ÄÃĢ Äášŋn
lÃšc phášĢi ÄáŧĐng cÃđng váŧi thášŋ giáŧi vÄn minh vÃ tiášŋn báŧ cáŧ§a loÃ i
ngÆ°áŧi. Ãáš·ng ThÃĄi Mai, trong bÃ i MášĨy Äiáŧu
tÃĒm ÄášŊc trong khi Äáŧc lášĄi vÄn háŧc cáŧ§a máŧt tháŧi ÄášĄi
ÄÃĢ phášĢi xÃĄc nhášn lášĄi rášąng, náŧn vÄn háŧc Äáŧi Tráš§n ÄÃĢ ášĢnh hÆ°áŧng máŧt cÃĄch táŧt
Äášđp ÄÃŠn Äáŧi sáŧng xÃĢ háŧi tháŧi ášĨy nhÆ° thášŋ nÃ y:
"BášĢo lÃ Äáŧi sáŧng háŧi nÃ y lÃ máŧt Äáŧi
sáŧng âtáŧą doâ, máŧt Äáŧi sáŧng hoÃ n toÃ n "bÃŽnh Äášģng" thÃŽ e quÃĄ. NhÆ°ng
tÃīi thiášŋt tÆ°áŧng rášąng Äáŧi sáŧng xÃĢ háŧi phong kiášŋn tháŧi nÃ y cÃēn nháŧŊng ngÃ y
dáŧ
cháŧu, vui ve, gáš§n gÅĐi váŧi nhau thÃŽ cÅĐng khÃīng phášĢi lÃ ngoa. ÃÃĒy lÃ
tÃĒm lÃ― chung cáŧ§a tháŧi ÄášĄi: vui Äáŧc lášp táŧą
cháŧ§ cáŧ§a dÃĒn táŧc. Háŧi ášĨy ngÆ°áŧi ta biášŋt sáŧng, biášŋt sáŧng trong tÃŽnh
thÃĒn, trong vui vášŧ, trong tin tÆ°áŧng"
(25)
Muáŧn cÃģ ÄÆ°áŧĢc máŧt xÃĢ háŧi tÆ°ÆĄng Äáŧi lÃ― tÆ°áŧng ášĨy, Tráš§n
NhÃĒn TÃīng dÃđ Äang lÃ
SášĄch giáŧi lÃēng, dáŧi giáŧi tÆ°áŧng
Náŧi ngoášĄi nÃŠn Báŧ TÃĄt trang nghiÃŠm.
Ngay tháŧ ChÃša, thášĢo tháŧ cha
Ãi Äáŧ máŧi trÆ°áŧĢng phu trung hiášŋu
( Háŧi tháŧĐ 6 )
Vášy lÃ khÃīng cháŧ mášŦu ngÆ°áŧi Báŧ TÃĄt trang nghiÃŠm cáŧ§a Phášt
GiÃĄo khÃīng thÃīi, mÃ Tráš§n NhÃĒn TÃīng cÃēn kášŋt háŧĢp cášĢ mášŦu ngÆ°áŧi lÃ― tÆ°áŧng
trÆ°áŧĢng phu quÃĒn táŧ, táŧĐc lÃ mášŦu ngÆ°áŧi lÃ― tÆ°áŧng cáŧ§a Nho giÃĄo. NhÆ°ng thášŋ
nÃ o lÃ mášŦu ngÆ°áŧi trÆ°áŧĢng phu quÃĒn táŧ? MášĄnh Táŧ ÄÃĢ Äáŧnh nghÄĐa nhÆ° thášŋ nÃ y:
"PhÃš quÃ― bášĨt nÄng dÃĒm, báš§n tiáŧn bášĨt nÄng
di, uy vÅĐ bášĨt nÄng khuášĨt, tháŧ chi váŧ ÄášĄi trÆ°áŧĢng phuâ ( GiÃ u sang
khÃīng tháŧ mÃŠ hoáš·c, nghÃĻo hÃĻn khÃīng tháŧ lay chuyáŧn, uy vÅĐ khÃīng tháŧ khuášĨt
pháŧĨc, ÄÃģ gáŧi lÃ ÃášĄi TrÆ°áŧĢng Phu).
Ãáŧi váŧi mášŦu ngÆ°áŧi Báŧ TÃĄt trang nghiÃŠm theo lÃ― tÆ°áŧng
Phášt GiÃĄo thÃŽ theo Tráš§n NhÃĒn TÃīng phášĢi lÃ :
Dáŧąng cáš§u ÄÃē
NgoášĄi trang nghiÃŠm sáŧą tÆ°áŧng hÃĢy tu.
SÄn háŧ· xášĢ, nhuy
Náŧi táŧą tášĄi kinh lÃēng hášąng Äáŧc
( Háŧi tháŧĐ tÃĄm )
Theo giÃĄo sÆ° LÃŠ MášĄnh ThÃĄt thÃŽ:
"Thášŋ rÃĩ rÃ ng con ngÆ°áŧi TrÆ°áŧĢng Phu vÃ con ngÆ°áŧi Báŧ TÃĄt phášĢi kášŋt háŧĢp váŧi
nhau thÃ nh con ngÆ°áŧi Phášt GiÃĄo cáŧ§a Thiáŧn TrÃšc LÃĒm" (25).
CÃēn máŧt sáŧą kiáŧn quan tráŧng náŧŊa ÄÃĢ diáŧ
n ra trong buáŧi láŧ
Tráš§n NhÃĒn TÃīng trao truyáŧn y bÃĄt cho PhÃĄp Loa lÃ m táŧ tháŧĐ 2 cáŧ§a Thiáŧn
PhÃĄi TrÃšc LÃĒm YÃŠn Táŧ, ÄÆ°áŧĢc ghi lášĄi trong Tam Táŧ tháŧąc láŧĨc, mÃ cÃģ
láš― Ãt ngÆ°áŧi lÆ°u Ã― táŧi, buáŧi láŧ
diáŧ
n ra máŧt cÃĄch trang tráŧng nhÆ° thášŋ nÃ y:
"VÃ o thÃĄng 5, Ãiáŧu Ngáŧą lÃŠn áŧ am
tášĄi Äáŧnh nÃši Ngáŧa VÃĒn. NgÃ y rášąm Báŧ TÃĄt xong, Äuáŧi tášĢ háŧŊu ra, Äem y bÃĄt
vÃ viášŋt tÃĒm káŧ giao cho SÆ°, bášĢo phášĢi giáŧŊ gÃŽn. NgÃ y mÃđng máŧt thÃĄng
giÃŠng nÄm Mášu ThÃĒn HÆ°ng Long tháŧĐ 16 (1308) SÆ° vÃĒng láŧnh lÃ m tráŧĨ trÃŽ náŧi
dÃēng PhÃĄp áŧ Cam Láŧ ÃÆ°áŧng vÃ lÃ m láŧ
trao truyáŧn,
vua cho Äáš·t bÃ i váŧ cáŧ§a liáŧt táŧ, tášĨu ÄášĄi nhášĄc, Äáŧt hÆ°ÆĄng thÆĄm, ÄÃĄnh tráŧng
PhÃĄp, tášp háŧĢp ÄášĄi chÃšng lÃŠn PhÃĄp ÄÆ°áŧng. BášĨy giáŧ vua Tráš§n Anh TÃīng xa giÃĄ
Äášŋn chÃđa. Sau khi Äáš·t ngÃīi cháŧ§ khÃĄch xong, vua Tráš§n Anh TÃīng vÃŽ
lÃ ÄášĄi thÃ cháŧ§ cáŧ§a Phášt PhÃĄp ÄáŧĐng vÃ o
ngÃīi khÃĄch áŧ PhÃĄp ÄÆ°áŧng, thÆ°áŧĢng tášŋ Tráš§n
Quáŧc TrášĨn Äem bÃĄ quan ÄáŧĐng áŧ dÆ°áŧi sÃĒn. Ãiáŧu Ngáŧą lÃŠn tÃēa thuyášŋt
phÃĄp. GiášĢng xong, bÃĻn Äi xuáŧng ÄáŧĄ SÆ° lÃŠn
tÃēa. Ãiáŧu Ngáŧą ÄáŧĐng chášĨp tay háŧi han, SÆ° ÄÃĄp
láŧ
xong nhášn PhÃĄp y máš·c vÃ o. Ãiáŧu Ngáŧą bÃĻn bÆ°áŧc sang máŧt bÃŠn, ngáŧi
trÃŠn giÆ°áŧng KhÃšc LáŧĨc, nghe SÆ° thuyášŋt phÃĄp. Ãem chÃđa SiÃŠu LoášĄi cáŧ§a sÆĄn
mÃīn YÃŠn Táŧ sai SÆ° tháŧŦa kášŋ tráŧĨ trÃŽ, lÃ m Äáŧi tháŧĐ 2 cáŧ§a dÃēng TrÃšc LÃĒm. LášĄi
Äem NgoášĄi thÆ° kinh sáŧ 100 háŧp vÃ ÃášĄi tášĄng 20 háŧp nháŧ (...) Äáŧ máŧ ráŧng
viáŧc háŧc náŧi vÃ ngoášĄi Äiáŧn" (26).
Vášy lÃ Tráš§n NhÃĒn
TÃīng khÃīng cháŧ trao 20 háŧp kinh Äáŧąng ÃášĄi tášĄng Phášt GiÃĄo thÃīi, mÃ
cÃēn trao cho PhÃĄp Loa 100 háŧp kinh sÃĄch cáŧ§a cÃĄc tÃīn giÃĄo khÃĄc, trong ÄÃģ
chášŊc chášŊn phášĢi cÃģ cÃĄc tÃĄc phášĐm cáŧ§a cÃĄc tÃĄc giášĢ Trung Quáŧc náŧŊa, máŧt nÆ°áŧc
ÄÆ°áŧĢc xem nhÆ° kášŧ thÃđ khÃīng Äáŧi tráŧi chung cáŧ§a nÆ°áŧc ÃášĄi Viáŧt, mÃ
gáš§n nhášĨt lÃ ÄÃĢ 2 láš§n Äem quÃĒn xÃĒm lÄng vÃ
ÄÃĢ báŧ Tráš§n NhÃĒn TÃīng ÄÃĄnh Äuáŧi ra kháŧi báŧ cÃĩi. Vášy mÃ Tráš§n NhÃĒn
TÃīng vášŦn di chÃšc cho ngÆ°áŧi kášŋ tháŧŦa cáŧ§a mÃŽnh phášĢi háŧc háŧi vÃ pháŧ biášŋn náŧn
vÄn hÃģa ášĨy trong chÃnh dÃēng Thiáŧn cáŧ§a mÃŽnh.
Tráš§n NhÃĒn TÃīng sinh 1258 vÃ mášĨt 1308, táŧĐc lÃ thášŋ káŧ· tháŧĐ
13, thášŋ káŧ· mÃ láŧch sáŧ AÃu ChÃĒu Äang áŧ trong tháŧi káŧģ Trung Cáŧ. Tháŧi káŧģ mÃ
ngoášĄi tráŧŦ máŧt sáŧ nÆ°áŧc áŧ TÃĒy AÃu ra, cÃēn tášĨt cášĢ cÃĄc vÃđng thuáŧc Trung AÃu
thÃŽ Äang chÃŽm ngášp trong bÃģng táŧi dÃ y Äáš·c. NÃīng nÃī quášąn quášĄi dÆ°áŧi ÃĄch
tháŧng tráŧ cáŧ§a cÃĄc lÃĢnh chÃša, Äáš·c biáŧt lÃ háŧc thuášt tÆ° tÆ°áŧng Äáŧu
báŧ bÃģp chášŋt, khÃīng cÃģ Äiáŧu kiáŧn Äáŧ nášĢy náŧ. Tiášŋp Äášŋn lÃ thášŋ káŧ· 16, nÄm
1542 GiÃĄo HoÃ ng Paul Äáŧ tam tÃĄi lášp tÃīn giÃĄo PhÃĄp ÄÃŽnh, Äáŧ bÃ i
tráŧŦ táŧą do tÆ° tÆ°áŧng. Ãášŋn GiÃĄo HoÃ ng Paul Äáŧ táŧĐ (1559 â 1565), thÃŽ cÃ ng
kháŧ§ng khiášŋp hÆĄn náŧŊa, khÃīng cháŧ dÃđng láŧa Äáŧ háŧ§y hoášĄi phong trÃ o cášĢi cÃĄch
thÃīi, mÃ Paul Äáŧ táŧĐ cÃēn muáŧn bÃģp chášŋt luÃīn cášĢ khoa háŧc vÃ triášŋt háŧc náŧŊa.
Ráŧi Äášŋn nÄm 1559 thÃŽ sÃĄch váŧ ÄÆ°áŧĢc Äem ra
chášĨt táŧŦng Äáŧng Äáŧ Äáŧt. ChÃnh trong tháŧi gian nÃ y, nhÃ khoa háŧc
Galilee báŧ hášĄ nháŧĨc vÃ Bruno báŧ thiÃŠu sáŧng. ÃÃĒy lÃ máŧt vášŋt nhÆĄ nháŧĨc nhÃĢ
trong láŧch sáŧ truyáŧn giÃĄo cáŧ§a ThiÃŠn ChÃša giÃĄo vášy.
Vášy mÃ Tráš§n NhÃĒn TÃīng, váŧ hoÃ ng Äášŋ vÃ Thiáŧn sÆ° cáŧ§a nÆ°áŧc
ÃášĄi Viáŧt vÃ o thášŋ káŧ· tháŧĐ 13 ÄÃĢ cháŧ§ trÆ°ÆĄng táŧą do tÆ° tÆ°áŧng, táŧą do tÃīn giÃĄo
máŧt cÃĄch triáŧt Äáŧ vÃ dáŧĐt khoÃĄt bášąng cÃĄch
trao cho Äáŧ táŧ kášŋ tháŧŦa cáŧ§a mÃŽnh máŧt 100 háŧp kinh sÃĄch ngoášĄi Äiáŧn, nghÄĐa
lÃ
khÃīng cháŧ háŧc giÃĄo phÃĄp cáŧ§a Phášt GiÃĄo mÃ phášĢi háŧc vÃ nghiÃŠn cáŧĐu cÃĄc tÃīn
giÃĄo khÃĄc náŧŊa, káŧ cášĢ náŧn vÄn hÃģa vÃ ngháŧ thuášt cáŧ§a ngoášĄi bang, dÃđ náŧn
vÄn hÃģa cáŧ§a nÆ°áŧc ÄÃĢ ÄÃī háŧ vÃ xÃĒm lÄng ÄášĨt nÆ°áŧc cáŧ§a chÃnh mÃŽnh.
ChÃnh vÃŽ thášŋ mÃ nÆ°áŧc ÃášĄi Viáŧt sau Äáŧi Tráš§n, tháŧi káŧģ mÃ
cÃĄc sáŧ gia gáŧi lÃ tháŧi "Äáŧc tÃīn Nho giÃĄo" thÃŽ tÆ° tÆ°áŧng cáŧ§a Tráš§n NhÃĒn
TÃīng ÄÆ°áŧĢc tháŧ hiáŧn cáŧĨ tháŧ nhášĨt qua CÆ°
Tráš§n lášĄc ÄášĄo PhÃš vášŦn tiášŋp táŧĨc duy trÃŽ vÃ phÃĄt triáŧn máŧt cÃĄch
mášĄnh máš―. CÃģ láš― khÃīng cÃģ máŧt sáŧ gia nÃ o cÃģ thášĐm quyáŧn hÆĄn lÃ sáŧ gia LÃŠ
MášĄnh ThÃĄt trong viáŧc xÃĄc nhášn ášĢnh hÆ°áŧng nÃ y:
"... CÃģ tháŧ nÃģi CÆ° Tráš§n
lášĄc ÄášĄo PhÃš lÃ máŧt bášĢn tuyÃŠn ngÃīn cáŧ§a con ÄÆ°áŧng
sáŧng ÄášĄo, mÃ Phášt GiÃĄo Viáŧt Nam ÄÃĢ
Äáŧ ra vÃ ÄÃĢ chi pháŧi cuáŧc sáŧng cáŧ§a hÃ ng triáŧu ngÆ°áŧi Phášt táŧ Viáŧt
Nam tháŧi vua Tráš§n NhÃĒn TÃīng vÃ nháŧŊng thášŋ káŧ· sau. NÃģ cÅĐng lÃ máŧt trong sáŧ
Ãt tÃĄc phášĐm quyáŧn uy, khi Thiáŧn sÆ° ChÃĒn NguyÃŠn trÃŽnh bÃ y nháŧŊng vášĨn Äáŧ
Phášt GiÃĄo cho vua LÃŠ ChÃĄnh HÃēa vÃ o khoášĢng nÄm 1692 trong Kiášŋn TÃĄnh thÃ nh
Phášt láŧĨc" (27).
VÃ " trong vÃēng 300 nÄm
tráŧ lášĄi ÄÃĒy, CÆ° Tráš§n lášĄc ÄášĄo PhÃš vÃ ÃášŊc thÃš LÃĒm tuyáŧn
thÃ nh ÄášĄo ca ÄÆ°áŧĢc in nhiáŧu láš§n. Ãiáŧu
nÃ y cháŧĐng táŧ CÆ° Tráš§n lášĄc ÄášĄo PhÃš
vášŦn tiášŋp táŧĨc ÄÆ°áŧĢc háŧc tášp vÃ truyáŧn bÃĄ dÃđ Phášt GiÃĄo cÅĐng nhÆ° ÄášĨt
nÆ°áŧc Äang chuyáŧn mÃŽnh qua máŧt giai ÄoášĄn
máŧi. GiÃĄ tráŧ lÃ― luášn cáŧ§a CÆ° Tráš§n lášĄc ÄášĄo PhÃš, táŧŦ ÄÃģ vášŦn cÃģ sáŧĐc
hášĨp dášŦn mášĄnh máš―, Äáš·c biáŧt lÃ vÃ o cuáŧi thášŋ káŧ· 18 váŧi nháŧŊng chiášŋn
cÃīng Ngáŧc Háŧi, Ãáŧng Ãa oanh liáŧt cáŧ§a quÃĒn vÃ dÃĒn TÃĒy SÆĄn, trong ÄÃģ náŧi
bášt nhášĨt lÃ nháŧŊng gÆ°ÆĄng máš·t Phášt táŧ táŧą nhášn mÃŽnh lÃ ngÆ°áŧi kášŋ tháŧŦa truyáŧn
tháŧng TrÃšc LÃĒm nhÆ° binh báŧ thÆ°áŧĢng thÆ° táŧnh PhÃĄi Háš§u NgÃī ThÃŽ Nhášm táŧĐc HášĢi
LÆ°áŧĢng Thiáŧn sÆ°, hÆ°ÆĄng lÄĐnh bÃĄ tiášŋn sÄĐ Nguyáŧ
n ÃÄng Sáŧ lÃ HášĢi AÃu Thiáŧn
sÆ°..."
(28).
ChÃnh vÃŽ thášŋ mÃ ta cÅĐng chášģng lášĨy gÃŽ lÃ m lášĄ, khi Nguyáŧ
n
TrÃĢi váŧn háŧc Nho táŧŦ tháŧi cÃēn niÃŠn thiášŋu, ÄÃĢ nhášn ra rášąng Nho giÃĄo khÃīng
nháŧŊng ÄÃĢ khÃīng giášĢi quyášŋt náŧi nháŧŊng vášĨn Äáŧ cho bášĢn thÃĒn cáŧ§a máŧi ngÆ°áŧi mÃ
cÃēn cho cášĢ giášĨc máŧng kinh bang tášŋ thášŋ cáŧ§a mÃŽnh náŧŊa:
Thanh niÃŠn phÆ°ÆĄng dáŧą ÃĄi Nho lÃĒm
LÃĢo kháŧĐ hÆ° danh phÃģ máŧng táš§m.
TrÆ°áŧĢng sÃĄch hÃ tÃēng quy HÃĄn thášĨt;
BášĢo cáš§m khÃīng táŧą thÃĄo Nam ÃĒm.
( LÃšc tuáŧi xanh tiášŋng thÆĄm sáŧąc náŧĐc ráŧŦng Nho
GiÃ ráŧi, Äáŧ máš·c cho chiÃŠm bao Äi tÃŽm cÃĄi danh suÃīng.
Cháŧng roi ngáŧąa lÃ m gášy biášŋt ÄÃĒu tÃŽm nhÃ HÃĄn
Ãm ÄÃ
( MášĄnh thÃ nh 1 )
VÃ tháŧt lÃŠn máŧt cÃĄch Äau
Äáŧn rášąng:
Ta dÆ° cáŧu báŧ Nho quan ngáŧ
( ThÃĒn ta báŧ cÃĄi mÅĐ nhÃ Nho ÄÃĄnh láŧŦa ÄÃĢ
lÃĒu ) (30)
( Ãáŧ táŧŦ tráŧng pháŧ§ canh ášĐn ÄÆ°áŧng )
TáŧŦ cÃĄi bášŋ tášŊc ÄÃģ Nguyáŧ
n TrÃĢi ÄÃĢ tráŧ váŧ con ÄÆ°áŧng mÃ
Tráš§n NhÃĒn TÃīng ÄÃĢ
Ãáŧc cÃĄc tÆ° liáŧu nhÆ° CÆ°ÆĄng MáŧĨc, ToÃ n ThÆ°, thÃŽ ta ÄÆ°áŧĢc
biášŋt chÃđa TÆ° PhÃšc lÃ do PhÃĄp Loa, Äáŧ nháŧ táŧ Thiáŧn phÃĄi TrÃšc LÃĒm YÃŠn Táŧ
sÃĄng lášp. Vášy chášŊc chášŊn Nguyáŧ
n TrÃĢi lÃ ngÆ°áŧi thuáŧc dÃēng Thiáŧn TrÃšc LÃĒm
YÃŠn Táŧ.
CÃēn NgÃī ThÃŽ Nhášm thÃŽ sau khi
chÃnh sáŧą triáŧu ÄÃŽnh TÃĒy SÆĄn xuáŧng dáŧc vÃ tÆ° tÆ°áŧng Nho GiÃĄo lÃšc
nÃ y ÄÃĢ lung lay Äášŋn tášn gáŧc ráŧ
, khÃīng cÃēn ÃĄp dáŧĨng ÄÆ°áŧĢc vÃ o tháŧĐc tášŋ cáŧ§a
Äáŧi sáŧng náŧŊa, thÃŽ vÃ o khoášĢng nÄm 1798 NgÃī ThÃŽ Nhášm quay váŧ máŧ TrÃšc LÃĒm
Thiáŧn viáŧn tášĄi phÆ°áŧng BÃch CÃĒu (gáš§n vÄn miášŋu HÃ
Náŧi hiáŧn nay). NÆĄi ÄÃĒy, NgÃī ThÃŽ Nhášm ÄÃĢ kÃnh cášĐn ghi lášĄi
Tam táŧ hÃ nh trášĄng (táŧĐc hÃ nh trášĄng cáŧ§a 3 váŧ táŧ Thiáŧn phÃĄi TrÃšc LÃĒm
lÃ Tráš§n NhÃĒn TÃīng, PhÃĄp Loa vÃ Huyáŧn Quang), Äáŧng tháŧi biÃŠn soášĄn TrÃšc
LÃĒm TÃīng Cháŧ NguyÃŠn Thanh, táŧą nhášn lÃ HášĢi LÆ°áŧĢng Thiáŧn sÆ°, kášŋ tháŧŦa
Thiáŧn phÃĄi TrÃšc LÃĒm YÃŠn Táŧ. Trong TrÃšc LÃĒm TÃīng Cháŧ NguyÃŠn Thanh,
ta thášĨy NgÃī ThÃŽ Nhášm ÄÃĢ cáŧ Äem ÃĄnh sÃĄng cáŧ§a
tÆ° tÆ°áŧng Phášt GiÃĄo Äáŧ ráŧi sÃĄng cho Ã― tháŧĐc háŧ Nho giÃĄo, háš§u mong giášĢi
quyášŋt nháŧŊng vášĨn Äáŧ tháŧąc tiáŧ
n mÃ xÃĢ háŧi cuáŧi thášŋ káŧ· 18 ÄÃĢ Äáš·t ra,
mÃ Nho giÃĄo ÄÃĢ khÃīng giášĢi quyášŋt ÄÆ°áŧĢc
(32)
Vášy lÃ Nguyáŧ
n TrÃĢi áŧ thášŋ káŧ· 15 vÃ NgÃī ThÃŽ Nhášm áŧ thášŋ káŧ·
18, hai khuÃīn máš·t láŧi lášĄc nhášĨt cáŧ§a thášŋ káŧ· 15 vÃ hášu bÃĄn thášŋ káŧ· 18 ÄÃĢ
cÃđng leo lÃŠn Äáŧnh nÃši YÃŠn Táŧ. Thášŋ cÃģ nghÄĐa lÃ cášĢ hai Äáŧu
nhášn ra rášąng cháŧ cÃģ con ÄÆ°áŧng mÃ Tráš§n NhÃĒn TÃīng, váŧ táŧ khai sÃĄng
Thiáŧn phÃĄi TrÃšc LÃĒm YÃŠn Táŧ ÄÃĢ vášĄch ra lÃ con ÄÆ°áŧng
tháŧąc tiáŧ
n nhášĨt Äáŧ giášĢi quyášŋt sáŧą mÃĒu thuášŦn vÃ giášąng co giáŧŊa hai con ÄÆ°áŧng
lÃ
thÃ nh táŧąu tÃĒm linh cho chÃnh mÃŽnh mÃ vášŦn pháŧĨng sáŧą ÄÆ°áŧĢc
cho ÄášĨt nÆ°áŧc hay cho cášĢ máŧi sinh linh Äang quášąn quášĄi trong Äau kháŧ náŧŊa.
VÃ ÄÃĒy lÃ bÃ i thÆĄ cáŧ§a Nguyáŧ
n TrÃĢi ÄÃĢ lÃ m khi ÄÃĢ leo lÃŠn
Äášŋn Äáŧnh cao nÃši YÃŠn Táŧ:
YÃŠn sÆĄn sÆĄn thÆ°áŧĢng táŧi cao phong
TÃ i ngÅĐ canh sÆĄ nhášt chÃnh háŧng
VÅĐ tráŧĨ nhÃĢn cÃđng thÆ°ÆĄng hášĢi ngoášĄi
Tiášŋu ÄÃ
áŧĶng mÃīn ngáŧc sÃģc sÃĒm thiÃŠn mášŦu
QuášĢi thášĄch chÃĒu lÆ°u lášĄc bÃĄn khÃīng.
NhÃĒn miášŋu ÄÆ°ÆĄng niÃŠ
BášĄch hÃ o quang lÃ― Äáŧ trÃđng Äáŧng
( NÃši YÃŠn Táŧ cao nhášĨt trÃŠn dÃĢy nÃši
Máš·t tráŧi Äáŧ ráŧŦng Äáš§u tráŧng canh nÄm
Pháŧng mášŊt trong vÅĐ tráŧĨ trong suáŧt ngoÃ i biáŧn xanh
Tiášŋng ngÆ°áŧi cÆ°áŧi nÃģi trong mÃĒy biášŋc
TrÆ°áŧc cáŧa háŧ váŧ cÃģ nghÃŽn mášŦu giÃĄo ngáŧc xum xuÃŠ (trÃšc)
ÃÃĢ ráŧ§ nháŧŊng tua hášĄt chÃĒu rÆĄi xuáŧng lÆ°ng cháŧŦng khÃīng.
Di tÃch vua Tráš§n NhÃĒn TÃīng cÃēn ÄÃģ mÃĢi
GiáŧŊa bÃģng sÃĄng lÃīng mÃ y trášŊng ÄÆ°áŧĢc thášĨy
trong ÄÃīi mášŊt (trÃđng Äáŧng )(33)
( Ãáŧ YÃŠn Táŧ sÆĄn Hoa YÃŠn táŧą )
BÃ i thÆĄ nÃģi lÃŠn cášĢnh trÃ hÃđng vÄĐ cáŧ§a nÃši non YÃŠn Táŧ mÃ
cÅĐng lÃ sáŧą lášŦm liáŧt káŧģ vÄĐ cáŧ§a dÃēng Thiáŧn Äáš·c biáŧt cáŧ§a dÃĒn táŧc Viáŧt Nam
do HoÃ ng Ãášŋ kiÃŠm Thiáŧn SÆ° Tráš§n NhÃĒn TÃīng sÃĄng lášp.
DÃēng Thiáŧn nÃ y ÄÃĢ soi ÄÆ°áŧng cho láŧch sáŧ cáŧ§a dÃĒn táŧc táŧŦ
7 thášŋ káŧ· qua. Báŧi vášy, chÃšng ta cÃģ quyáŧn hy váŧng rášąng, dÃēng Thiáŧn TrÃšc
LÃĒm cÅĐng sáš― soi sÃĄng tÃĒm tháŧĐc khÃīng nháŧŊng cháŧ cho Phášt GiÃĄo Viáŧt Nam mÃ
cÃēn cho toÃ n dÃĒn táŧc Viáŧt Nam trong thášŋ káŧ· máŧi nÃ y náŧŊa.
Nha Trang, cu
( thÃĄng 01/ 2002 )
ChÃš thÃch
(I) Nguyáŧ
n
TrÃĢi toÃ n tášp
NXB KHXH, HÃ
Náŧi 1976
tr. 364, (2)
tr. 281, (3) tr. 22, (4) tr. 18, (5) tr. 19, (8) tr. 77
(12) tr. 330,
(13) tr. 266, (15) tr. 346, (16) tr. 352, (17) tr. 373
(18) tr. 380,
(29) tr. 365, (30) tr. 340
Tuyáŧn tášp 40
nÄm TášĄp chÃ VÄn háŧc, tášp 2. Nhiáŧu tÃĄc giášĢ
NXB TP. HCM
1999
(6) tr. 50 â
51, (7) tr. 50, (25) tr. 212
NgÃī ThÃŽ Nhášm
trong vÄn háŧc TÃĒy SÆĄn cáŧ§a Mai Quáŧc LiÃŠn
NXB ThÃīng tin
vÄn hÃģa NghÄĐa BÃŽ
(9) tr. 91,
(10) tr. 97 â 98, (11) tr. 178, (14) tr. 187, (19) tr. 25
(20) tr. 68,
(21) tr. 189, (22) tr. 113, (23) tr. 190
ThÆĄ vÄn LÃ―
Tráš§n, tášp 2
NXB KHXH, HÃ
Náŧi 1983
(24) tr. 28 â
29
ToÃ n tášp Tráš§n
NhÃĒn TÃīng cáŧ§a LÃŠ MášĄnh ThÃĄt
NXB TP. HCM,
nÄm 2000
(25) tr. 312,
(26) tr. 311, (27) tr. 271, (28) tr. 271
Nguyáŧ
n TrÃĢi
sinh tháŧĐc vÃ hÃ nh Äáŧng cáŧ§a VÃĩ VÄn Ãi
NXB QuÃŠ Mášđ,
Paris 1992
(31) tr. 153,
(33) tr. 231
ThÆĄ vÄn NgÃī
ThÃŽ
NXB KHXH, HÃ
Náŧi 1978
(32) tr. 10
---o0o---
Cášp nhášt : 01-02-02
Cášp nhášt : 01-02-02

Server: Apache