text:
Aztec
Aztec là một nền văn minh, một đế chế trong khu vực của México. Văn minh Aztec có rất nhiều bản sắc văn hoá đặc biệt, nhưng cũng ghê rợn trong nghi lễ hiến tế. Nền văn minh này bắt đầu từ những năm 1248 và kéo dài đến năm 1521 khi bị người Tây Ban Nha đánh bại.
Từ thế kỷ 13, thung lũng Mexico là cái nôi của nền văn minh Aztec: là thủ đô của liên minh các bộ tộc Aztec, thành phố Tenochtitlan được xây trên một hòn đảo nhỏ nằm trong hồ Texcoco. Liên minh các bộ tộc này lập nên đế chế nhánh mở rộng ảnh hưởng chính trị của họ ra khỏi biên giới của thung lũng Mexico, họ xâm chiếm các thành phố khác trên khắp Trung Mỹ. Vào lúc đỉnh cao của nó, văn hóa Aztec có các truyền thống tôn giáo và thần thoại rất phức tạp và đa dạng, cũng như đạt được những thành tựu lớn về kiến trúc và nghệ thuật. Năm 1521 Hernán Cortés, cùng với một số đồng minh bản địa Nahuatl, đã chiếm Tenochtitlan và đánh bại đế chế Aztec dưới sự lãnh đạo của Hueyi Tlatoani Moctezuma II. Sau đó người Tây Ban Nha thành lập thành phố Mexico tại vị trí thủ đô bị tàn phá của Aztec, cũng tại đây người Tây Ban Nha bắt đầu quá trình thuộc địa hóa vùng Trung Mỹ.
Mục lục
Đế chế Aztec[sửa | sửa mã nguồn]
Những bước đầu[sửa | sửa mã nguồn]
Hàng trăm năm về trước, một ngôi đền đứng sừng sững giữa nơi, mà nay chính là thành phố Mexico. Ngôi đền lớn này chính là biểu tượng của một nền văn minh, một đế chế đã thống trị phần lớn lãnh thổ của México.
Đế chế Aztec là giai đoạn cuối cùng trong chuỗi các nền văn minh bản địa đã từng hiện hữu ở Mexico. Trước khi trở nên hùng mạnh, người Aztec đi lang thang khắp nơi để tìm chỗ cư trú và thức ăn, bằng cách săn bắt thú vật hoặc lượm nhặt rau, củ, quả. Họ đi khắp nơi của một phần miền bắc Mexico, mà ngày nay gọi là Aztlán. Tên gọi Aztec cũng bắt nguồn từ Aztlán.
Năm 1200, người Aztec di chuyển đến trung Mexico. Nhưng họ nhận ra rằng vùng đất tốt nhất, màu mỡ nhất đã bị cướp đoạt bởi những người khác. Chỉ còn khoảng đất trống là hai hòn đảo nhỏ trong một vực nước nông, hồ Texcoco. Vì thế nên người Aztec đã quyết định gieo hạt và trồng trọt.
Thành lập kinh đô[sửa | sửa mã nguồn]
Theo truyền thuyết, người Aztec thờ thần Mặt trời, và các vị thần khác. Một hôm, họ đang làm việc thì thần Mặt trời bảo với họ: Hãy đi đến thật xa, cho đến khi nào thấy một con đại bàng quắp dưới chân một con rắn và đậu trên cây xương rồng thì hãy đến đấy mà thành lập kinh đô. Họ đều nghe theo, và họ cũng đã tìm được nơi mà thần tả, họ thành lập thủ đô tại đấy, có tên là Technoctitlán. Và từ đó, nền văn minh Aztec bắt đầu.
Năm 1325, người Aztec xây dựng thành phố kinh đô của mình, gọi là Tenochtitlán, trên những hòn đảo của họ. Để có thêm đất cho việc trồng trọt, họ đã tạo nên một hòn đảo nhân tạo cho việc trồng trọt, bằng cách đổ đầy đất vào.
Rốt cuộc, Tenochtitlán trở nên một thành phố ấn tượng với các kênh đào, dinh thự, kim tự tháp và nhà cửa. Thậm chí có cả sở thú. Năm 1500, có thể đã có hơn 200.000 người sống ở Tenochtitlan, và nơi đây đã trở thành thành phố lớn nhất thế giới thời bấy giờ.
Xây dựng một đế chế[sửa | sửa mã nguồn]
Năm 1500, người Aztec rất hùng mạnh. Nhưng điều đó không phải lúc nào cũng xảy ra. Trước đó, vào những năm 1200 và 1300, người Aztec có ít sức mạnh và có ít sự kính trong. Họ đã tấn công những vương quốc lân cận để chiếm của cải và làm tăng thêm sức mạnh. Những người Aztec đã có cả đồng minh, thuyền, với những người dân của những thành thị trong khu vực. Quân đồng minh đã nhanh chóng tấn công kẻ địch ở Trung Mỹ. Những năm 1400, quân đồng minh đã thống trị gần hết Mexico. Tenochtitlan đã trở nên là thành phố quan trọng nhất trong việc phát triển đế chế. Người Aztec giờ đã làm chủ Mexico.
Sụp đổ[sửa | sửa mã nguồn]
Năm 1521, người Aztec và người lãnh đạo của họ, Montezuma II, nắm quyền trên một khu vực rộng lớn. Họ có thể đã nghĩ rằng, đế chế của mình sẽ tồn tại mãi mãi. Nhưng họ đã nhầm.
Vào năm đó, một nhà thám hiểm người Tây Ban Nha là Hernan Cortes đã đổ bộ lên bờ biển phía tây của Mexico với khoảng 600 người. Cortes đang tìm kiếm vàng và danh vọng. Người dân trên hòn đảo nói với ông ta về đế chế Aztec và kinh đô của họ. Đó chính là vì sao, Cortes đã nghe được. Ông ta đã tiến đánh đế chế Aztec. Ông tuyển mộ thêm hàng trăm người là kẻ địch của đế chế Aztec để giúp ông.
Vào tháng tám năm 1521, Cortes đã đánh bại đế chế Aztec. Những người thương gia Tây Ban Nha đã lấy vàng bạc và quốc gia của họ. Ông cho xây một thành phố mới, Mexico City trên đống đổ nát.
Văn hoá[sửa | sửa mã nguồn]
Văn hoá Aztec rất đa dạng và phong phú. Các trò chơi như tưng bóng và cờ rất phổ biến trong đời sống thường ngày. Trò chơi tưng bóng được chơi bằng cách dùng mông tưng bóng. Phải rất khéo léo để sao cho bóng không bị rơi. Âm nhạc nơi đây nghe khá sợ và khá kì dị. Khi một ai đó đã chết, họ treo thân người lên cột và thổi tù và, kèn… một cách đồng loạt. Họ đeo mặt nạ ma quỷ, nhảy múa điên cuồng… Chính những văn hoá đó càng làm cho văn hoá càng phong phú.
Tôn giáo[sửa | sửa mã nguồn]
Tôn giáo Aztec có nhiều vị thần như Thần Mặt trời, thần Mặt trăng, thần Mùa xuân, thần Chiến tranh… Họ tin vào nhiều vị thần khác, và họ cũng xây rất nhiều kim tự tháp để thờ các vị thần. Họ thờ thần rất nhiều thứ, kể cả thịt người. Những hình thức man rợ như vậy rất phổ biến ở Aztec.
Hiến tế bằng mạng người[sửa | sửa mã nguồn]
Trong những lần khai quật các kim tự tháp, các nhà khảo cổ phát hiện ra rất nhiều xương người trong hố chôn tập thể và các cuốn kinh thư có mô tả về việc hiến tế mạng người. Truyền thuyết cho rằng, khi họ thấy hiện tượng nhật thực, họ nghĩ rằng thần Mặt trời đã hết đi sinh lực để tồn tại. Thế là, thảm kịch bắt đầu xảy ra. Những con vật, phụ nữ, thậm chí là trẻ em và trẻ sơ sinh đều bị mang đi hiến tế bằng cách xẻo tim, lột da rồi đặt lên bệ thờ ở Kim tự tháp Lớn tại Tenochtitlán. Máu của các nạn nhân vẫn còn in đậm trên bức tượng dùng để hiến tế.
Không những thế, mà họ còn tổ chức các buổi lễ thường xuyên và họ thường chọn trẻ em là đối tượng chủ yếu vì họ tin rằng, tiếng la hét, gào khóc sẽ đem lại điềm may mắn. Trong khi quân Tây Ban Nha tấn công Tenochtitlán năm 1521, họ đã lấy đi bao nhiêu mạng người chỉ vì muốn được thắng quân Tây Ban Nha, và họ đã thất bại.
Nông nghiệp[sửa | sửa mã nguồn]
Aztec thời kỳ tiền chinh phục của Tây Ban Nha là một xã hội có trình độ phát triển nông nghiệp tiến bộ và nổi tiếng trong các nghiên cứu lịch sử.[1] Họ có 4 phương pháp canh tác nông nghiệp chính. Trước hết là dạng nông nghiệp cơ bản nhất được thực người Aztec áp dụng là "trồng trọt dựa vào mưa." Người Aztec cũng canh tác nông nghiệp bậc thang trên những vùng đồi hoặc những khu vực không thể được sử dụng cho nông nghiệp trên đất bằng. Trong các thung lũng người ta sử dụng tưới tiêu để trồng trọt. Các đập chuyển nước từ các suối tự nhiên đến các cánh đồng. Phương pháp này cho phép thu hoạch các sản phẩm thường xuyên. Người Aztec đã xây các hệ thống kênh dài hơn và phức tạp hơn so với những hệ thống thủy lợi trước đó. Họ quản lý để dẫn một lượng lớn nước từ sông Cuauhtitla để tưới tiêu cho các cánh đồng rộng lớn.
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
Tài liệu[sửa | sửa mã nguồn]
-
- Berdan, Frances (1982). The Aztecs of Central Mexico: An Imperial Society. Case Studies in Cultural Anthropology. New York: Holt, Rinehart & Winston. ISBN 0-03-055736-4. OCLC 7795704.
- Berdan, Frances F.; Richard E. Blanton, Elizabeth Hill Boone, Mary G. Hodge, Michael E. Smith, and Emily Umberger (1996). Aztec Imperial Strategies. Washington, DC: Dumbarton Oaks Research Library and Collection. ISBN 0-88402-211-0. OCLC 27035231.
- Boone, Elizabeth Hill (1989). Incarnations of the Aztec Supernatural: The Image of Huitzilopochtli in Mexico and Europe. Transactions of the American Philosophical Society, vol. 79 part 2. Philadelphia, PA: American Philosophical Society. ISBN 0-87169-792-0. OCLC 20141678.
- Boone, Elizabeth Hill (2000). Stories in Red and Black: Pictorial Histories of the Aztec and Mixtec. Austin: University of Texas Press. ISBN 0-292-70876-9. OCLC 40939882.
- Carrasco, David (1982). Quetzalcoatl and the Irony of Empire: Myths and Prophecies in the Aztec Tradition. Chicago, IL: University of Chicago Press. ISBN 0-226-09487-1. OCLC 0226094871.
- Carrasco, David (1999). City of Sacrifice: The Aztec Empire and the Role of Violence in Civilization. Boston, MA: Beacon Press. ISBN 0-8070-4642-6. OCLC 41368255.
- Carrasco, Pedro (1999) The Tenochca Empire of Ancient Mexico: The Triple Alliance of Tenochtitlan, Tetzcoco, and Tlacopan. University of Oklahoma Press. ISBN 0-8061-3144-6.
- Chimalpahin Quauhtlehuanitzin, Domingo de San Antón Muñón (1997) [c.1621]. Codex Chimalpahin, vol. 1: society and politics in Mexico Tenochtitlan, Tlatelolco, Texcoco, Culhuacan, and other Nahua altepetl in central Mexico; the Nahuatl and Spanish annals and accounts collected and recorded by don Domingo de San Antón Muñón Chimalpahin Quauhtlehuanitzin. Civilization of the American Indian series, no. 225. Arthur J.O. Anderson and Susan Schroeder (eds. and trans.), Susan Schroeder (general ed.), Wayne Ruwet (manuscript ed.). Norman: University of Oklahoma Press. ISBN 978-0-8061-2921-1. OCLC 36017075.
- Chimalpahin Quauhtlehuanitzin, Domingo de San Antón Muñón (1997) [c.1621]. Codex Chimalpahin, vol. 2: society and politics in Mexico Tenochtitlan, Tlatelolco, Texcoco, Culhuacan, and other Nahua altepetl in central Mexico; the Nahuatl and Spanish annals and accounts collected and recorded by don Domingo de San Antón Muñón Chimalpahin Quauhtlehuanitzin (continued). Civilization of the American Indian series, no. 226. Arthur J.O. Anderson and Susan Schroeder (eds. and trans.), Susan Schroeder (general ed.), Wayne Ruwet (manuscript ed.). Norman: University of Oklahoma Press. ISBN 978-0-8061-2950-1. OCLC 36017075.
- Clendinnen, Inga (1991). Aztecs: An Interpretation. Cambridge and New York: Cambridge University Press. ISBN 0-521-40093-7. OCLC 22451031.
- Davies, Nigel (1973). The Aztecs: A History. London: Macmillan. ISBN 0-333-12404-9. OCLC 805418.
- Díaz del Castillo, Bernal (1963) [1632]. The Conquest of New Spain. Penguin Classics. J. M. Cohen (trans.) (ấn bản 6). Harmondsworth, England: Penguin Books. ISBN 0-14-044123-9. OCLC 162351797.
- Durán, Diego (1971) [1574–79]. Book of the Gods and Rites and The Ancient Calendar. Civilization of the American Indian series, no. 102. Translated and edited by Fernando Horcasitas and Doris Heyden, with a Foreword by Miguel León-Portilla (ấn bản 1). Norman: University of Oklahoma Press. ISBN 0-8061-0889-4. OCLC 149976.
- Durán, Diego (1994) [c.1581]. The History of the Indies of New Spain. Civilization of the American Indian series, no. 210. Doris Heyden (trans., annot., and introd.) (ấn bản 1). Norman: University of Oklahoma Press. ISBN 0-8061-2649-3. OCLC 29565779.
- Gillespie, Susan D. (1989). The Aztec Kings: the Construction of Rulership in Mexica History. Tucson: University of Arizona Press. ISBN 0-8165-1095-4. OCLC 19353576.
- Gillespie, Susan D. (1998). “The Aztec Triple Alliance: A Postconquest Tradition” (PDF). Trong Elizabeth Hill Boone and Tom Cubbins (eds.). Native Traditions in the Postconquest World, A Symposium at Dumbarton Oaks 2nd through 4th October 1992 (PDF Reprint). Washington D.C.: Dumbarton Oaks Research Library and Collection. tr. 233–263. ISBN 0-88402-239-0. OCLC 34354931.
- Graulich, Michel (1997) Myths of Ancient Mexico. Translated by Bernard R. Ortiz de Montellano and Thelma Ortiz de Montellano. University of Oklahoma Press, Norman. ISBN 0-8061-2910-7.
- Gruzinski, Serge (1992). The Aztecs: The Rise and Fall of an Empire. New York: Harry N. Abrams. ISBN 0-8109-2821-3.
- Hassig, Ross (1985). Trade, Tribute, and Transportation: The Sixteenth-Century Political Economy of the Valley of Mexico. Civilization of the American Indian series, no. 171. Norman: University of Oklahoma Press. ISBN 0-8061-1911-X. OCLC 11469622.
- Hassig, Ross (1988). Aztec Warfare: Imperial Expansion and Political Control. Civilization of the American Indian series, no. 188. Norman: University of Oklahoma Press. ISBN 0-8061-2121-1. OCLC 17106411.
- Hassig, Ross (1992). War and Society in Ancient Mesoamerica. Berkeley: University of California Press. ISBN 0-520-07734-2. OCLC 25007991.
- Hassig, Ross (2001). Time, History, and Belief in Aztec and Colonial Mexico. Austin: University of Texas Press. ISBN 0-292-73139-6. OCLC 44167649.
- Kaufman, Terrence (2001). “The history of the Nawa language group from the earliest times to the sixteenth century: some initial results” (PDF). Revised March 2001. Project for the Documentation of the Languages of Mesoamerica.
- León-Portilla, Miguel (Ed.) (1992) [1959]. The Broken Spears: The Aztec Account of the Conquest of Mexico. Ángel María Garibay K. (Nahuatl-Spanish trans.), Lysander Kemp (Spanish-English trans.), Alberto Beltran (illus.) . Boston: Beacon Press. ISBN 0-8070-5501-8.
- León-Portilla, Miguel (1963). Aztec Thought and Culture: A Study of the Ancient Náhuatl Mind. Civilization of the American Indian series, no. 67. Jack Emory Davis (trans.) (ấn bản 1). Norman: University of Oklahoma Press. ISBN 0-8061-2295-1. OCLC 23373512.
- León-Portilla, Miguel (2002). Bernardino de Sahagun, First Anthropologist. Mauricio J. Mixco (trans.) . Norman: University of Oklahoma Press. ISBN 0-8061-3364-3. OCLC 47990042.
- Lockhart, James (1991). Nahuas and Spaniards: Postconquest Mexican History and Philology. UCLA Latin American studies vol. 76, Nahuatl studies series no. 3. Stanford and Los Angeles, CA: Stanford University Press and UCLA Latin American Center Publications. ISBN 0-8047-1953-5. OCLC 23286637.
- Lockhart, James (1992). The Nahuas After the Conquest: A Social and Cultural History of the Indians of Central Mexico, Sixteenth Through Eighteenth Centuries. Stanford, CA: Stanford University Press. ISBN 0-8047-1927-6. OCLC 24283718.
- Lockhart, James; ed. and trans. (1993). We People Here: Nahuatl Accounts of the Conquest of Mexico. Repertorium Columbianum, vol. 1. Berkeley: University of California Press. ISBN 0-520-07875-6. OCLC 24703159. (tiếng Anh) (tiếng Tây Ban Nha) (tiếng Nahuatl)
- López Austin, Alfredo (1997). Tamoanchan, Tlalocan: Places of Mist. Mesoamerican Worlds series. translated by Bernard R. Ortiz de Montellano and Thelma Ortiz de Montellano. Niwot: University Press of Colorado. ISBN 0-87081-445-1. OCLC 36178551.
- López Luján, Leonardo (2005) The Offerings of the Templo Mayor of Tenochtitlan. Revised ed. Translated by Bernard R. Ortiz de Montellano and Thelma Ortiz de Montellano. University of New Mexico Press, Albuquerque. ISBN 0-8263-2958-6.
- Matos Moctezuma, Eduardo (1988). The Great Temple of the Aztecs: Treasures of Tenochtitlan. New Aspects of Antiquity series. Doris Heyden (trans.). New York: Thames & Hudson. ISBN 0-500-39024-X. OCLC 17968786.
- Matos Moctezuma, Eduardo (1988) The Great Temple of the Aztecs. Thames and Hudson, New York. ISBN 0-500-39024-X.
- Miller, Mary; and Karl Taube (1993). The Gods and Symbols of Ancient Mexico and the Maya: An Illustrated Dictionary of Mesoamerican Religion. London: Thames & Hudson. ISBN 0-500-05068-6. OCLC 27667317.
- Ortiz de Montellano, Bernard R. (tháng 6 năm 1983). “Counting Skulls: Comment on the Aztec Cannibalism Theory of Harner-Harris”. American Anthropologist (Arlington, VA: American Anthropological Association) 85 (2): pp.403–406. doi:10.1525/aa.1983.85.2.02a00130. ISSN 0002-7294. OCLC 1479294.
- Ortiz de Montellano, Bernard R. (1990). Aztec Medicine, Health, and Nutrition. New Brunswick, NJ: Rutgers University Press. ISBN 0-8135-1562-9. OCLC 20798977.
- Prescott, William H. (1843). History of the Conquest of Mexico, with a Preliminary View of Ancient Mexican Civilization, and the Life of the Conqueror, Hernando Cortes (online reproduction, Electronic Text Center, University of Virginia Library). New York: Harper and Brothers. OCLC 2458166.
- Restall, Matthew (2004). Seven Myths of the Spanish Conquest (ấn bản 1). Oxford and New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-517611-1. OCLC 56695639.
- Ruiz de Alarcón, Hernando (1984) [1629]. Treatise on the Heathen Superstitions and Customs That Today Live Among the Indians Native to This New Spain, 1629. Civilization of the American Indian series, no. 164. translated & edited by J. Richard Andrews và Ross Hassig . Norman: University of Oklahoma Press. ISBN 0-8061-1832-6. OCLC 10046127. (tiếng Nahuatl) (tiếng Anh)
- Sahagún, Bernardino de (1950–82) [ca. 1540–85]. Florentine Codex: General History of the Things of New Spain, 13 vols. in 12. vols. I-XII. Charles E. Dibble và Arthur J.O. Anderson (eds., trans., notes and illus.) . Santa Fe, NM and Salt Lake City: School of American Research and the University of Utah Press. ISBN 0-87480-082-X. OCLC 276351.
- Sahagún, Bernardino de (1997) [ca.1558–61]. Primeros Memoriales. Civilization of the American Indians series vol. 200, part 2. Thelma D. Sullivan (English trans. and paleography of Nahuatl text), with H.B. Nicholson, Arthur J.O. Anderson, Charles E. Dibble, Eloise Quiñones Keber, and Wayne Ruwet (completion, revisions, and ed.). Norman: University of Oklahoma Press. ISBN 978-0-8061-2909-9. OCLC 35848992.
- Schroeder, Susan (1991). Chimalpahin and the Kingdoms of Chalco. Tucson: University of Arizona Press. ISBN 0-8165-1182-9. OCLC 21976206.
- Smith, Michael E. (1984). “The Aztlan Migrations of Nahuatl Chronicles: Myth or History?” (PDF online facsimile). Ethnohistory (Columbus, OH: American Society for Ethnohistory) 31 (3): pp.153–186. doi:10.2307/482619. ISSN 0014-1801. OCLC 145142543.
- Smith, Michael E. (1997). The Aztecs . Malden, MA: Blackwell Publishing. ISBN 0-631-23015-7. OCLC 48579073.
- Smith, Michael E. (tháng 5 năm 2005). “City Size in Late Post-Classic Mesoamerica” (PDF). Journal of Urban History (Beverley Hills, CA: SAGE Publications) 31 (4): pp.403–434. doi:10.1177/0096144204274396. ISSN 0096-1442. OCLC 1798556.
- Smith, Michael E. and [1] (2001). “The Archaeological Study of Empires and Imperialism in Pre-Hispanic Central Mexico”. Journal of Anthropological Archaeology 20: 245–284. doi:10.1006/jaar.2000.0372.
- Smith, Michael E, "Life in the Provinces of the Aztec Empire", Scientific American.PDF (538 KiB)
- Soustelle, Jacques (1961). Daily Life of the Aztecs:On the Eve of the Spanish Conquest. Patrick O’Brian (Trans.). London: Phoenix Press. ISBN 1-84212-508-7. OCLC 50217224.
- Taube, Karl A. (1993). Aztec and Maya Myths (ấn bản 4). Austin: University of Texas Press. ISBN 0-292-78130-X. OCLC 29124568.
- Townsend, Richard F. (2000). The Aztecs (ấn bản 2). London: Thames & Hudson. ISBN 0-500-28132-7. OCLC 43337963.
- Zantwijk,Rudolph van (1985). The Aztec Arrangement: The Social History of Pre-Spanish Mexico. Norman: University of Oklahoma Press. ISBN 0-8061-1677-3. OCLC 11261299.
-
- Primary sources, available in English
- Berdan, Frances F. and Patricia Reiff Anawalt (1997) The Essential Codex Mendoza. University of California Press, Berkeley. ISBN 0-520-20454-9.
- Cortés, Hernan (1987) Letters from Mexico. New Ed. edition. Translated by Anthony Pagden. Yale University Press, New Haven. ISBN 0-300-03724-4.
- Díaz del Castillo, Bernal (1963) The Conquest of New Spain. Translated by J. M. Cohen. Penguin, New York. ISBN 0-14-044123-9.
- Díaz, Gisele and Alan Rogers (1993) The Codex Borgia: A Full-Color Restoration of the Ancient Mexican Manuscript. Dover Publications, New York. ISBN 0-486-27569-8.
- Durán, Fray Diego (1971) Book of the Gods and Rites and The Ancient Calendar. Translated by Fernando Horcasitas and Doris Heyden. University of Oklahoma Press, Norman. ASIN B000M4OVSG. ISBN 0-8061-1201-8 (1977 Ed. edition).
- Durán, Fray Diego (1994) The History of the Indies of New Spain. Translated by Doris Heyden. University of Oklahoma Press, Norman. ISBN 0-8061-2649-3.
- Garganigo et al., (2008) Huellas de las Literaturas Hispanoamerica. 3 edition. Prentice Hall, New Jersey. (Note, this source in Spanish). ISBN 0-13-195846-1.
- Zorita, Alonso de (1963) Life and Labor in Ancient Mexico: The Brief and Summary Relation of the Lords of New Spain. Translated by Benjamin Keen. Rutgers University Press, New Brunswick. ASIN B000INWUNE. ISBN 0-8061-2679-5 (1994 paperback).

markdown:
# Aztec
|Bài viết này
|không được .
|
|[1248](/wiki/1248)- [1325](/wiki/1325) [Chapultepec](/wiki/Chapultepec)
1325-
[1521](/wiki/1521) [Tenochtitlan](/wiki/Tenochtitlan) [Ngôn ngữ chính](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_ch%C3%ADnh&action=edit&redlink=1) [Náhuatl](/w/index.php?title=N%C3%A1huatl&action=edit&redlink=1) [Tôn giáo](/wiki/T%C3%B4n_gi%C3%A1o) **Thiết lập** **Sụp đổ** **Dân số năm 1521** [1248](/wiki/1248) [1521](/wiki/1521)
19.000.000
**Aztec** là một [nền văn minh](/wiki/V%C4%83n_minh), một [đế chế](/wiki/Qu%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_chuy%C3%AAn_ch%E1%BA%BF) trong khu vực của [México](/wiki/M%C3%A9xico). Văn minh Aztec có rất nhiều bản sắc văn hoá đặc biệt, nhưng cũng ghê rợn trong nghi lễ hiến tế. Nền văn minh này bắt đầu từ những năm 1248 và kéo dài đến năm 1521 khi bị người [Tây Ban Nha](/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha) đánh bại.
Từ thế kỷ 13,
[thung lũng Mexico](/w/index.php?title=Thung_l%C5%A9ng_Mexico&action=edit&redlink=1) là cái nôi của nền văn minh Aztec: là thủ đô của liên minh các bộ tộc Aztec, thành phố [Tenochtitlan](/wiki/Tenochtitlan) được xây trên một hòn đảo nhỏ nằm trong [hồ Texcoco](/w/index.php?title=H%E1%BB%93_Texcoco&action=edit&redlink=1). Liên minh các bộ tộc này lập nên đế chế nhánh mở rộng ảnh hưởng chính trị của họ ra khỏi biên giới của thung lũng Mexico, họ xâm chiếm các thành phố khác trên khắp Trung Mỹ. Vào lúc đỉnh cao của nó, văn hóa Aztec có các truyền thống tôn giáo và thần thoại rất phức tạp và đa dạng, cũng như đạt được những thành tựu lớn về kiến trúc và nghệ thuật. Năm 1521 [Hernán Cortés](/wiki/Hern%C3%A1n_Cort%C3%A9s), cùng với một số đồng minh bản địa Nahuatl, [đã chiếm Tenochtitlan](/w/index.php?title=T%C3%A2y_Ban_Nha_chinh_ph%E1%BB%A5c_Aztec&action=edit&redlink=1) và đánh bại đế chế Aztec dưới sự lãnh đạo của [Hueyi Tlatoani](/w/index.php?title=Hueyi_Tlatoani&action=edit&redlink=1) [Moctezuma II](/wiki/Moctezuma_II). Sau đó người Tây Ban Nha thành lập [thành phố Mexico](/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_M%C3%A9xico) tại vị trí thủ đô bị tàn phá của Aztec, cũng tại đây người Tây Ban Nha bắt đầu quá trình thuộc địa hóa vùng Trung Mỹ.
## Mục lục
## Đế chế Aztec[
[sửa](/w/index.php?title=Aztec&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Aztec&action=edit§ion=1)]
### Những bước đầu[
[sửa](/w/index.php?title=Aztec&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Aztec&action=edit§ion=2)]
Hàng trăm năm về trước, một ngôi
[đền](/wiki/%C4%90%E1%BB%81n) đứng sừng sững giữa nơi, mà nay chính là thành phố Mexico. Ngôi đền lớn này chính là biểu tượng của một [nền văn minh](/wiki/V%C4%83n_minh), một [đế chế](/wiki/Qu%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_chuy%C3%AAn_ch%E1%BA%BF) đã thống trị phần lớn lãnh thổ của [México](/wiki/M%C3%A9xico).
Đế chế Aztec là giai đoạn cuối cùng trong chuỗi các nền văn minh
[bản địa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_%C4%91%E1%BB%8Ba&action=edit&redlink=1) đã từng hiện hữu ở Mexico. Trước khi trở nên hùng mạnh, [người Aztec](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Aztec&action=edit&redlink=1) đi lang thang khắp nơi để tìm chỗ cư trú và thức ăn, bằng cách săn bắt thú vật hoặc lượm nhặt rau, củ, quả. Họ đi khắp nơi của một phần miền bắc Mexico, mà ngày nay gọi là [Aztlán](/w/index.php?title=Aztl%C3%A1n&action=edit&redlink=1). Tên gọi Aztec cũng bắt nguồn từ Aztlán.
Năm 1200, người Aztec di chuyển đến trung Mexico. Nhưng họ nhận ra rằng vùng đất tốt nhất, màu mỡ nhất đã bị cướp đoạt bởi những người khác. Chỉ còn khoảng đất trống là hai hòn
[đảo](/wiki/%C4%90%E1%BA%A3o) nhỏ trong một vực nước nông, hồ [Texcoco](/w/index.php?title=Texcoco&action=edit&redlink=1). Vì thế nên người Aztec đã quyết định gieo hạt và trồng trọt.
## Thành lập kinh đô[
[sửa](/w/index.php?title=Aztec&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Aztec&action=edit§ion=3)]
Theo truyền thuyết, người Aztec thờ thần Mặt trời, và các vị thần khác. Một hôm, họ đang làm việc thì thần Mặt trời bảo với họ: Hãy đi đến thật xa, cho đến khi nào thấy một con đại bàng quắp dưới chân một con rắn và đậu trên cây xương rồng thì hãy đến đấy mà thành lập kinh đô. Họ đều nghe theo, và họ cũng đã tìm được nơi mà thần tả, họ thành lập thủ đô tại đấy, có tên là Technoctitlán. Và từ đó, nền văn minh Aztec bắt đầu.
Năm
[1325](/wiki/1325), người Aztec xây dựng thành phố [kinh đô](/wiki/Kinh_%C4%91%C3%B4) của mình, gọi là Tenochtitlán, trên những hòn đảo của họ. Để có thêm đất cho việc trồng trọt, họ đã tạo nên một hòn đảo nhân tạo cho việc trồng trọt, bằng cách đổ đầy đất vào.
Rốt cuộc,
[Tenochtitlán](/wiki/Tenochtitl%C3%A1n) trở nên một [thành phố](/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91) ấn tượng với các [kênh đào](/wiki/K%C3%AAnh_%C4%91%C3%A0o), dinh thự, [kim tự tháp](/wiki/Kim_t%E1%BB%B1_th%C3%A1p) và nhà cửa. Thậm chí có cả sở thú. Năm 1500, có thể đã có hơn 200.000 người sống ở Tenochtitlan, và nơi đây đã trở thành thành phố lớn nhất thế giới thời bấy giờ.
## Xây dựng một đế chế[
[sửa](/w/index.php?title=Aztec&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Aztec&action=edit§ion=4)]
Năm 1500, người Aztec rất hùng mạnh. Nhưng điều đó không phải lúc nào cũng xảy ra. Trước đó, vào những năm 1200 và 1300,
[người Aztec](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Aztec&action=edit&redlink=1) có ít sức mạnh và có ít sự kính trong. Họ đã tấn công những [vương quốc](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c) lân cận để chiếm [của cải](/w/index.php?title=C%E1%BB%A7a_c%E1%BA%A3i&action=edit&redlink=1) và làm tăng thêm sức mạnh. Những người Aztec đã có cả đồng minh, [thuyền](/wiki/Thuy%E1%BB%81n), với những người dân của những thành thị trong khu vực. Quân đồng minh đã nhanh chóng [tấn công](/w/index.php?title=T%E1%BA%A5n_c%C3%B4ng&action=edit&redlink=1) kẻ địch ở Trung Mỹ. Những năm 1400, quân đồng minh đã thống trị gần hết Mexico. Tenochtitlan đã trở nên là thành phố quan trọng nhất trong việc phát triển [đế chế](/wiki/Qu%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_chuy%C3%AAn_ch%E1%BA%BF). Người Aztec giờ đã làm chủ Mexico.
## Sụp đổ[
[sửa](/w/index.php?title=Aztec&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Aztec&action=edit§ion=5)]
Năm 1521, người Aztec và người lãnh đạo của họ,
[Montezuma II](/wiki/Moctezuma_II), nắm quyền trên một khu vực rộng lớn. Họ có thể đã nghĩ rằng, đế chế của mình sẽ [tồn tại](/w/index.php?title=T%E1%BB%93n_t%E1%BA%A1i&action=edit&redlink=1) mãi mãi. Nhưng họ đã nhầm.
Vào năm đó, một
[nhà thám hiểm](/wiki/Th%C3%A1m_hi%E1%BB%83m) [người Tây Ban Nha](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_T%C3%A2y_Ban_Nha) là [Hernan Cortes](/wiki/Hern%C3%A1n_Cort%C3%A9s) đã đổ bộ lên bờ biển phía tây của Mexico với khoảng 600 người. Cortes đang tìm kiếm vàng và danh vọng. Người dân trên hòn đảo nói với ông ta về đế chế Aztec và kinh đô của họ. Đó chính là vì sao, Cortes đã nghe được. Ông ta đã tiến đánh đế chế Aztec. Ông tuyển mộ thêm hàng trăm người là kẻ địch của đế chế Aztec để giúp ông.
Vào tháng tám năm 1521, Cortes đã đánh bại đế chế Aztec. Những người
[thương gia](/wiki/Th%C6%B0%C6%A1ng_gia) [Tây Ban Nha](/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha) đã lấy [vàng](/wiki/V%C3%A0ng) [bạc](/wiki/B%E1%BA%A1c) và quốc gia của họ. Ông cho xây một thành phố mới, Mexico City trên đống đổ nát.
## Văn hoá[
[sửa](/w/index.php?title=Aztec&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Aztec&action=edit§ion=6)]
Văn hoá Aztec rất đa dạng và phong phú. Các trò chơi như tưng bóng và cờ rất phổ biến trong đời sống thường ngày. Trò chơi tưng bóng được chơi bằng cách dùng mông tưng bóng. Phải rất khéo léo để sao cho bóng không bị rơi. Âm nhạc nơi đây nghe khá sợ và khá kì dị. Khi một ai đó đã chết, họ treo thân người lên cột và thổi tù và, kèn… một cách đồng loạt. Họ đeo mặt nạ ma quỷ, nhảy múa điên cuồng… Chính những văn hoá đó càng làm cho văn hoá càng phong phú.
### Tôn giáo[
[sửa](/w/index.php?title=Aztec&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Aztec&action=edit§ion=7)]
Tôn giáo Aztec có nhiều vị thần như Thần Mặt trời, thần Mặt trăng, thần Mùa xuân, thần Chiến tranh… Họ tin vào nhiều vị thần khác, và họ cũng xây rất nhiều kim tự tháp để thờ các vị thần. Họ thờ thần rất nhiều thứ, kể cả thịt người. Những hình thức man rợ như vậy rất phổ biến ở Aztec.
#### Hiến tế bằng mạng người[
[sửa](/w/index.php?title=Aztec&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Aztec&action=edit§ion=8)]
Trong những lần khai quật các kim tự tháp, các nhà khảo cổ phát hiện ra rất nhiều xương người trong hố chôn tập thể và các cuốn kinh thư có mô tả về việc hiến tế mạng người. Truyền thuyết cho rằng, khi họ thấy hiện tượng nhật thực, họ nghĩ rằng thần Mặt trời đã hết đi sinh lực để tồn tại. Thế là, thảm kịch bắt đầu xảy ra. Những con vật, phụ nữ, thậm chí là trẻ em và trẻ sơ sinh đều bị mang đi hiến tế bằng cách xẻo tim, lột da rồi đặt lên bệ thờ ở Kim tự tháp Lớn tại Tenochtitlán. Máu của các nạn nhân vẫn còn in đậm trên bức tượng dùng để hiến tế.
Không những thế, mà họ còn tổ chức các buổi lễ thường xuyên và họ thường chọn trẻ em là đối tượng chủ yếu vì họ tin rằng, tiếng la hét, gào khóc sẽ đem lại điềm may mắn. Trong khi quân Tây Ban Nha tấn công Tenochtitlán năm 1521, họ đã lấy đi bao nhiêu mạng người chỉ vì muốn được thắng quân Tây Ban Nha, và họ đã thất bại.
## Nông nghiệp[
[sửa](/w/index.php?title=Aztec&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Aztec&action=edit§ion=9)]
Aztec thời kỳ tiền chinh phục của Tây Ban Nha là một xã hội có trình độ phát triển nông nghiệp tiến bộ và nổi tiếng trong các nghiên cứu lịch sử.
Họ có 4 phương pháp canh tác nông nghiệp chính. Trước hết là dạng nông nghiệp cơ bản nhất được thực người Aztec áp dụng là "trồng trọt dựa vào mưa." Người Aztec cũng canh tác [1] [nông nghiệp bậc thang](/wiki/Ru%E1%BB%99ng_b%E1%BA%ADc_thang)trên những vùng đồi hoặc những khu vực không thể được sử dụng cho nông nghiệp trên đất bằng. Trong các thung lũng người ta sử dụng tưới tiêu để trồng trọt. Các đập chuyển nước từ các suối tự nhiên đến các cánh đồng. Phương pháp này cho phép thu hoạch các sản phẩm thường xuyên. Người Aztec đã xây các hệ thống kênh dài hơn và phức tạp hơn so với những hệ thống thủy lợi trước đó. Họ quản lý để dẫn một lượng lớn nước từ [sông Cuauhtitla](/w/index.php?title=S%C3%B4ng_Cuauhtitla&action=edit&redlink=1)để tưới tiêu cho các cánh đồng rộng lớn.
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Aztec&veaction=edit&vesection=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Aztec&action=edit§ion=10)]
## Tài liệu[
[sửa](/w/index.php?title=Aztec&veaction=edit&vesection=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Aztec&action=edit§ion=11)]
-
[Berdan, Frances](/w/index.php?title=Frances_Berdan&action=edit&redlink=1)(1982). *The Aztecs of Central Mexico: An Imperial Society*. Case Studies in Cultural Anthropology. New York: [Holt, Rinehart & Winston](/w/index.php?title=Holt,_Rinehart_%26_Winston&action=edit&redlink=1). [ISBN](/wiki/ISBN) [0-03-055736-4](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-03-055736-4). [OCLC](/wiki/OCLC) [7795704](//www.worldcat.org/oclc/7795704). [Berdan, Frances F.](/w/index.php?title=Frances_Berdan&action=edit&redlink=1); [Richard E. Blanton](/w/index.php?title=Richard_E._Blanton&action=edit&redlink=1), [Elizabeth Hill Boone](/w/index.php?title=Elizabeth_Hill_Boone&action=edit&redlink=1), Mary G. Hodge, [Michael E. Smith](/w/index.php?title=Michael_E._Smith&action=edit&redlink=1), and Emily Umberger (1996). *Aztec Imperial Strategies*. Washington, DC: [Dumbarton Oaks Research Library and Collection](/w/index.php?title=Dumbarton_Oaks_Research_Library_and_Collection&action=edit&redlink=1). [ISBN](/wiki/ISBN) [0-88402-211-0](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-88402-211-0). [OCLC](/wiki/OCLC) [27035231](//www.worldcat.org/oclc/27035231). [Boone, Elizabeth Hill](/w/index.php?title=Elizabeth_Hill_Boone&action=edit&redlink=1)(1989). *Incarnations of the Aztec Supernatural: The Image of Huitzilopochtli in Mexico and Europe*. Transactions of the American Philosophical Society, vol. 79 part 2. Philadelphia, PA: [American Philosophical Society](/w/index.php?title=American_Philosophical_Society&action=edit&redlink=1). [ISBN](/wiki/ISBN) [0-87169-792-0](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-87169-792-0). [OCLC](/wiki/OCLC) [20141678](//www.worldcat.org/oclc/20141678). [Boone, Elizabeth Hill](/w/index.php?title=Elizabeth_Hill_Boone&action=edit&redlink=1)(2000). *Stories in Red and Black: Pictorial Histories of the Aztec and Mixtec*. Austin: [University of Texas Press](/w/index.php?title=University_of_Texas_Press&action=edit&redlink=1). [ISBN](/wiki/ISBN) [0-292-70876-9](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-292-70876-9). [OCLC](/wiki/OCLC) [40939882](//www.worldcat.org/oclc/40939882).
- Carrasco, David (1982).
*Quetzalcoatl and the Irony of Empire: Myths and Prophecies in the Aztec Tradition*. Chicago, IL: [University of Chicago Press](/wiki/University_of_Chicago_Press). [ISBN](/wiki/ISBN) [0-226-09487-1](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-226-09487-1). [OCLC](/wiki/OCLC) [0226094871](//www.worldcat.org/oclc/0226094871).
- Carrasco, David (1999).
*City of Sacrifice: The Aztec Empire and the Role of Violence in Civilization*. Boston, MA: [Beacon Press](/w/index.php?title=Beacon_Press&action=edit&redlink=1). [ISBN](/wiki/ISBN) [0-8070-4642-6](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-8070-4642-6). [OCLC](/wiki/OCLC) [41368255](//www.worldcat.org/oclc/41368255).
- Carrasco, Pedro (1999)
*The Tenochca Empire of Ancient Mexico: The Triple Alliance of Tenochtitlan, Tetzcoco, and Tlacopan*. University of Oklahoma Press. [ISBN 0-8061-3144-6](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0806131446). [Chimalpahin Quauhtlehuanitzin, Domingo de San Antón Muñón](/w/index.php?title=Chimalpahin&action=edit&redlink=1)(1997) [c.1621]. *Codex Chimalpahin, vol. 1: society and politics in Mexico Tenochtitlan, Tlatelolco, Texcoco, Culhuacan, and other Nahua altepetl in central Mexico; the Nahuatl and Spanish annals and accounts collected and recorded by don Domingo de San Antón Muñón Chimalpahin Quauhtlehuanitzin*. Civilization of the American Indian series, no. 225. [Arthur J.O. Anderson](/w/index.php?title=Arthur_J.O._Anderson&action=edit&redlink=1)and Susan Schroeder (eds. and trans.), Susan Schroeder (general ed.), Wayne Ruwet (manuscript ed.). Norman: [University of Oklahoma Press](/w/index.php?title=University_of_Oklahoma_Press&action=edit&redlink=1). [ISBN](/wiki/ISBN) [978-0-8061-2921-1](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-0-8061-2921-1). [OCLC](/wiki/OCLC) [36017075](//www.worldcat.org/oclc/36017075). [Chimalpahin Quauhtlehuanitzin, Domingo de San Antón Muñón](/w/index.php?title=Chimalpahin&action=edit&redlink=1)(1997) [c.1621]. *Codex Chimalpahin, vol. 2: society and politics in Mexico Tenochtitlan, Tlatelolco, Texcoco, Culhuacan, and other Nahua altepetl in central Mexico; the Nahuatl and Spanish annals and accounts collected and recorded by don Domingo de San Antón Muñón Chimalpahin Quauhtlehuanitzin (continued)*. Civilization of the American Indian series, no. 226. [Arthur J.O. Anderson](/w/index.php?title=Arthur_J.O._Anderson&action=edit&redlink=1)and Susan Schroeder (eds. and trans.), Susan Schroeder (general ed.), Wayne Ruwet (manuscript ed.). Norman: [University of Oklahoma Press](/w/index.php?title=University_of_Oklahoma_Press&action=edit&redlink=1). [ISBN](/wiki/ISBN) [978-0-8061-2950-1](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-0-8061-2950-1). [OCLC](/wiki/OCLC) [36017075](//www.worldcat.org/oclc/36017075). [Clendinnen, Inga](/w/index.php?title=Inga_Clendinnen&action=edit&redlink=1)(1991). *Aztecs: An Interpretation*. Cambridge and New York: [Cambridge University Press](/wiki/Cambridge_University_Press). [ISBN](/wiki/ISBN) [0-521-40093-7](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-521-40093-7). [OCLC](/wiki/OCLC) [22451031](//www.worldcat.org/oclc/22451031). [Davies, Nigel](/w/index.php?title=Nigel_Davies_(historian)&action=edit&redlink=1)(1973). *The Aztecs: A History*. London: Macmillan. [ISBN](/wiki/ISBN) [0-333-12404-9](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-333-12404-9). [OCLC](/wiki/OCLC) [805418](//www.worldcat.org/oclc/805418). [Díaz del Castillo, Bernal](/w/index.php?title=Bernal_D%C3%ADaz_del_Castillo&action=edit&redlink=1)(1963) [1632]. *. Penguin Classics.* [The Conquest of New Spain](/w/index.php?title=Historia_verdadera_de_la_conquista_de_la_Nueva_Espa%C3%B1a&action=edit&redlink=1) [J. M. Cohen](/w/index.php?title=J._M._Cohen&action=edit&redlink=1)(trans.) (ấn bản 6). Harmondsworth, England: [Penguin Books](/wiki/Penguin_Books). [ISBN](/wiki/ISBN) [0-14-044123-9](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-14-044123-9). [OCLC](/wiki/OCLC) [162351797](//www.worldcat.org/oclc/162351797). [Durán, Diego](/w/index.php?title=Diego_Dur%C3%A1n&action=edit&redlink=1)(1971) [1574–79]. *Book of the Gods and Rites*and *The Ancient Calendar*. Civilization of the American Indian series, no. 102. Translated and edited by Fernando Horcasitas and [Doris Heyden](/w/index.php?title=Doris_Heyden&action=edit&redlink=1), with a Foreword by [Miguel León-Portilla](/w/index.php?title=Miguel_Le%C3%B3n-Portilla&action=edit&redlink=1)(ấn bản 1). Norman: [University of Oklahoma Press](/w/index.php?title=University_of_Oklahoma_Press&action=edit&redlink=1). [ISBN](/wiki/ISBN) [0-8061-0889-4](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-8061-0889-4). [OCLC](/wiki/OCLC) [149976](//www.worldcat.org/oclc/149976). [Durán, Diego](/w/index.php?title=Diego_Dur%C3%A1n&action=edit&redlink=1)(1994) [c.1581]. *The History of the Indies of New Spain*. Civilization of the American Indian series, no. 210. [Doris Heyden](/w/index.php?title=Doris_Heyden&action=edit&redlink=1)(trans., annot., and introd.) (ấn bản 1). Norman: [University of Oklahoma Press](/w/index.php?title=University_of_Oklahoma_Press&action=edit&redlink=1). [ISBN](/wiki/ISBN) [0-8061-2649-3](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-8061-2649-3). [OCLC](/wiki/OCLC) [29565779](//www.worldcat.org/oclc/29565779). [Gillespie, Susan D.](/w/index.php?title=Susan_D._Gillespie&action=edit&redlink=1)(1989). *The Aztec Kings: the Construction of Rulership in Mexica History*. Tucson: [University of Arizona Press](/w/index.php?title=University_of_Arizona_Press&action=edit&redlink=1). [ISBN](/wiki/ISBN) [0-8165-1095-4](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-8165-1095-4). [OCLC](/wiki/OCLC) [19353576](//www.worldcat.org/oclc/19353576). [Gillespie, Susan D.](/w/index.php?title=Susan_D._Gillespie&action=edit&redlink=1)(1998). [“The Aztec Triple Alliance: A Postconquest Tradition”](http://www.doaks.org/Native/trad09.pdf)(PDF). Trong [Elizabeth Hill Boone](/w/index.php?title=Elizabeth_Hill_Boone&action=edit&redlink=1)and Tom Cubbins (eds.). *Native Traditions in the Postconquest World, A Symposium at Dumbarton Oaks 2nd through 4th October 1992*( [Dumbarton Oaks Research Library and Collection](/w/index.php?title=Dumbarton_Oaks_Research_Library_and_Collection&action=edit&redlink=1). tr. 233–263. [ISBN](/wiki/ISBN) [0-88402-239-0](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-88402-239-0). [OCLC](/wiki/OCLC) [34354931](//www.worldcat.org/oclc/34354931).
- Graulich, Michel (1997)
*Myths of Ancient Mexico*. Translated by Bernard R. Ortiz de Montellano and Thelma Ortiz de Montellano. University of Oklahoma Press, Norman. [ISBN 0-8061-2910-7](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0806129107).
- Gruzinski, Serge (1992).
*The Aztecs: The Rise and Fall of an Empire*. New York: Harry N. Abrams. [ISBN 0-8109-2821-3](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0810928213).
- Hassig, Ross (1985).
*Trade, Tribute, and Transportation: The Sixteenth-Century Political Economy of the Valley of Mexico*. Civilization of the American Indian series, no. 171. Norman: [University of Oklahoma Press](/w/index.php?title=University_of_Oklahoma_Press&action=edit&redlink=1). [ISBN](/wiki/ISBN) [0-8061-1911-X](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-8061-1911-X). [OCLC](/wiki/OCLC) [11469622](//www.worldcat.org/oclc/11469622). [Hassig, Ross](/w/index.php?title=Ross_Hassig&action=edit&redlink=1)(1988). *Aztec Warfare: Imperial Expansion and Political Control*. Civilization of the American Indian series, no. 188. Norman: [University of Oklahoma Press](/w/index.php?title=University_of_Oklahoma_Press&action=edit&redlink=1). [ISBN](/wiki/ISBN) [0-8061-2121-1](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-8061-2121-1). [OCLC](/wiki/OCLC) [17106411](//www.worldcat.org/oclc/17106411). [Hassig, Ross](/w/index.php?title=Ross_Hassig&action=edit&redlink=1)(1992). *War and Society in Ancient Mesoamerica*. Berkeley: [University of California Press](/w/index.php?title=University_of_California_Press&action=edit&redlink=1). [ISBN](/wiki/ISBN) [0-520-07734-2](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-520-07734-2). [OCLC](/wiki/OCLC) [25007991](//www.worldcat.org/oclc/25007991). [Hassig, Ross](/w/index.php?title=Ross_Hassig&action=edit&redlink=1)(2001). *Time, History, and Belief in Aztec and Colonial Mexico*. Austin: [University of Texas Press](/w/index.php?title=University_of_Texas_Press&action=edit&redlink=1). [ISBN](/wiki/ISBN) [0-292-73139-6](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-292-73139-6). [OCLC](/wiki/OCLC) [44167649](//www.worldcat.org/oclc/44167649). [Kaufman, Terrence](/w/index.php?title=Terrence_Kaufman&action=edit&redlink=1)(2001). [“The history of the Nawa language group from the earliest times to the sixteenth century: some initial results”](http://www.albany.edu/anthro/maldp/Nawa.pdf)( [León-Portilla, Miguel (Ed.)](/w/index.php?title=Miguel_Le%C3%B3n-Portilla&action=edit&redlink=1)(1992) [1959]. *The Broken Spears: The Aztec Account of the Conquest of Mexico*. [Ángel María Garibay K.](/w/index.php?title=%C3%81ngel_Mar%C3%ADa_Garibay_K.&action=edit&redlink=1)(Nahuatl-Spanish trans.), Lysander Kemp (Spanish-English trans.), Alberto Beltran (illus.) . Boston: Beacon Press. [ISBN](/wiki/ISBN) [0-8070-5501-8](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-8070-5501-8). [León-Portilla, Miguel](/w/index.php?title=Miguel_Le%C3%B3n-Portilla&action=edit&redlink=1)(1963). *Aztec Thought and Culture: A Study of the Ancient Náhuatl Mind*. Civilization of the American Indian series, no. 67. Jack Emory Davis (trans.) (ấn bản 1). Norman: [University of Oklahoma Press](/w/index.php?title=University_of_Oklahoma_Press&action=edit&redlink=1). [ISBN](/wiki/ISBN) [0-8061-2295-1](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-8061-2295-1). [OCLC](/wiki/OCLC) [23373512](//www.worldcat.org/oclc/23373512). [León-Portilla, Miguel](/w/index.php?title=Miguel_Le%C3%B3n-Portilla&action=edit&redlink=1)(2002). *Bernardino de Sahagun, First Anthropologist*. Mauricio J. Mixco (trans.) . Norman: [University of Oklahoma Press](/w/index.php?title=University_of_Oklahoma_Press&action=edit&redlink=1). [ISBN](/wiki/ISBN) [0-8061-3364-3](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-8061-3364-3). [OCLC](/wiki/OCLC) [47990042](//www.worldcat.org/oclc/47990042). [Lockhart, James](/w/index.php?title=James_Lockhart_(historian)&action=edit&redlink=1)(1991). *Nahuas and Spaniards: Postconquest Mexican History and Philology*. UCLA Latin American studies vol. 76, Nahuatl studies series no. 3. Stanford and Los Angeles, CA: [Stanford University Press](/w/index.php?title=Stanford_University_Press&action=edit&redlink=1)and UCLA Latin American Center Publications. [ISBN](/wiki/ISBN) [0-8047-1953-5](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-8047-1953-5). [OCLC](/wiki/OCLC) [23286637](//www.worldcat.org/oclc/23286637). [Lockhart, James](/w/index.php?title=James_Lockhart_(historian)&action=edit&redlink=1)(1992). *The Nahuas After the Conquest: A Social and Cultural History of the Indians of Central Mexico, Sixteenth Through Eighteenth Centuries*. Stanford, CA: [Stanford University Press](/w/index.php?title=Stanford_University_Press&action=edit&redlink=1). [ISBN](/wiki/ISBN) [0-8047-1927-6](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-8047-1927-6). [OCLC](/wiki/OCLC) [24283718](//www.worldcat.org/oclc/24283718). [Lockhart, James](/w/index.php?title=James_Lockhart_(historian)&action=edit&redlink=1); ed. and trans. (1993). *We People Here: Nahuatl Accounts of the Conquest of Mexico*. Repertorium Columbianum, vol. 1. Berkeley: [University of California Press](/w/index.php?title=University_of_California_Press&action=edit&redlink=1). [ISBN](/wiki/ISBN) [0-520-07875-6](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-520-07875-6). [OCLC](/wiki/OCLC) [24703159](//www.worldcat.org/oclc/24703159). **(tiếng Anh)** **(tiếng Tây Ban Nha)** **(tiếng Nahuatl)** [López Austin, Alfredo](/w/index.php?title=Alfredo_L%C3%B3pez_Austin&action=edit&redlink=1)(1997). *Tamoanchan, Tlalocan: Places of Mist*. Mesoamerican Worlds series. translated by Bernard R. Ortiz de Montellano and Thelma Ortiz de Montellano. Niwot: [University Press of Colorado](/w/index.php?title=University_Press_of_Colorado&action=edit&redlink=1). [ISBN](/wiki/ISBN) [0-87081-445-1](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-87081-445-1). [OCLC](/wiki/OCLC) [36178551](//www.worldcat.org/oclc/36178551).
- López Luján, Leonardo (2005)
*The Offerings of the Templo Mayor of Tenochtitlan*. Revised ed. Translated by Bernard R. Ortiz de Montellano and Thelma Ortiz de Montellano. University of New Mexico Press, Albuquerque. [ISBN 0-8263-2958-6](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0826329586). [Matos Moctezuma, Eduardo](/w/index.php?title=Eduardo_Matos_Moctezuma&action=edit&redlink=1)(1988). *The Great Temple of the Aztecs: Treasures of Tenochtitlan*. New Aspects of Antiquity series. [Doris Heyden](/w/index.php?title=Doris_Heyden&action=edit&redlink=1)(trans.). New York: [Thames & Hudson](/w/index.php?title=Thames_%26_Hudson&action=edit&redlink=1). [ISBN](/wiki/ISBN) [0-500-39024-X](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-500-39024-X). [OCLC](/wiki/OCLC) [17968786](//www.worldcat.org/oclc/17968786).
- Matos Moctezuma, Eduardo (1988)
*The Great Temple of the Aztecs*. Thames and Hudson, New York. [ISBN 0-500-39024-X](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/050039024X). [Miller, Mary](/w/index.php?title=Mary_Miller&action=edit&redlink=1); and [Karl Taube](/w/index.php?title=Karl_Taube&action=edit&redlink=1)(1993). *The Gods and Symbols of Ancient Mexico and the Maya: An Illustrated Dictionary of Mesoamerican Religion*. London: [Thames & Hudson](/w/index.php?title=Thames_%26_Hudson&action=edit&redlink=1). [ISBN](/wiki/ISBN) [0-500-05068-6](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-500-05068-6). [OCLC](/wiki/OCLC) [27667317](//www.worldcat.org/oclc/27667317).
- Ortiz de Montellano, Bernard R. (tháng 6 năm 1983). “Counting Skulls: Comment on the Aztec Cannibalism Theory of Harner-Harris”.
*(Arlington, VA:* [American Anthropologist](/w/index.php?title=American_Anthropologist&action=edit&redlink=1) [American Anthropological Association](/w/index.php?title=American_Anthropological_Association&action=edit&redlink=1)) **85**(2): pp.403–406. [doi](/wiki/DOI): [10.1525/aa.1983.85.2.02a00130](//dx.doi.org/10.1525%2Faa.1983.85.2.02a00130). [ISSN](/wiki/ISSN) [0002-7294](//www.worldcat.org/issn/0002-7294). [OCLC](/wiki/OCLC) [1479294](//www.worldcat.org/oclc/1479294).
- Ortiz de Montellano, Bernard R. (1990).
*Aztec Medicine, Health, and Nutrition*. New Brunswick, NJ: [Rutgers University Press](/w/index.php?title=Rutgers_University_Press&action=edit&redlink=1). [ISBN](/wiki/ISBN) [0-8135-1562-9](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-8135-1562-9). [OCLC](/wiki/OCLC) [20798977](//www.worldcat.org/oclc/20798977). [Prescott, William H.](/w/index.php?title=William_H._Prescott&action=edit&redlink=1)(1843). [(online reproduction, Electronic Text Center, University of Virginia Library). New York: Harper and Brothers.](http://etext.virginia.edu/toc/modeng/public/PreConq.html) *History of the Conquest of Mexico, with a Preliminary View of Ancient Mexican Civilization, and the Life of the Conqueror, Hernando Cortes* [OCLC](/wiki/OCLC) [2458166](//www.worldcat.org/oclc/2458166). [Restall, Matthew](/w/index.php?title=Matthew_Restall&action=edit&redlink=1)(2004). *(ấn bản 1). Oxford and New York:* [Seven Myths of the Spanish Conquest](/w/index.php?title=Seven_Myths_of_the_Spanish_Conquest&action=edit&redlink=1) [Oxford University Press](/w/index.php?title=Oxford_University_Press&action=edit&redlink=1). [ISBN](/wiki/ISBN) [0-19-517611-1](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-19-517611-1). [OCLC](/wiki/OCLC) [56695639](//www.worldcat.org/oclc/56695639). [Ruiz de Alarcón, Hernando](/w/index.php?title=Hernando_Ruiz_de_Alarc%C3%B3n&action=edit&redlink=1)(1984) [1629]. *Treatise on the Heathen Superstitions and Customs That Today Live Among the Indians Native to This New Spain, 1629*. Civilization of the American Indian series, no. 164. translated & edited by [J. Richard Andrews](/w/index.php?title=J._Richard_Andrews&action=edit&redlink=1)và [Ross Hassig](/w/index.php?title=Ross_Hassig&action=edit&redlink=1). Norman: [University of Oklahoma Press](/w/index.php?title=University_of_Oklahoma_Press&action=edit&redlink=1). [ISBN](/wiki/ISBN) [0-8061-1832-6](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-8061-1832-6). [OCLC](/wiki/OCLC) [10046127](//www.worldcat.org/oclc/10046127). **(tiếng Nahuatl)** **(tiếng Anh)** [Sahagún, Bernardino de](/w/index.php?title=Bernardino_de_Sahag%C3%BAn&action=edit&redlink=1)(1950–82) [ca. 1540–85]. *. vols. I-XII.* [Florentine Codex: General History of the Things of New Spain](/w/index.php?title=Florentine_Codex&action=edit&redlink=1), 13 vols. in 12 [Charles E. Dibble](/w/index.php?title=Charles_E._Dibble&action=edit&redlink=1)và [Arthur J.O. Anderson](/w/index.php?title=Arthur_J._O._Anderson&action=edit&redlink=1)(eds., trans., notes and illus.) . Santa Fe, NM and Salt Lake City: [School of American Research](/w/index.php?title=School_of_American_Research&action=edit&redlink=1)and the [University of Utah Press](/w/index.php?title=University_of_Utah_Press&action=edit&redlink=1). [ISBN](/wiki/ISBN) [0-87480-082-X](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-87480-082-X). [OCLC](/wiki/OCLC) [276351](//www.worldcat.org/oclc/276351). [Sahagún, Bernardino de](/w/index.php?title=Bernardino_de_Sahag%C3%BAn&action=edit&redlink=1)(1997) [ca.1558–61]. *. Civilization of the American Indians series vol. 200, part 2.* [Primeros Memoriales](/w/index.php?title=Primeros_Memoriales&action=edit&redlink=1) [Thelma D. Sullivan](/w/index.php?title=Thelma_D._Sullivan&action=edit&redlink=1)(English trans. and paleography of Nahuatl text), with [H.B. Nicholson](/w/index.php?title=H.B._Nicholson&action=edit&redlink=1), [Arthur J.O. Anderson](/w/index.php?title=Arthur_J.O._Anderson&action=edit&redlink=1), [Charles E. Dibble](/w/index.php?title=Charles_E._Dibble&action=edit&redlink=1), [Eloise Quiñones Keber](/w/index.php?title=Eloise_Qui%C3%B1ones_Keber&action=edit&redlink=1), and Wayne Ruwet (completion, revisions, and ed.). Norman: [University of Oklahoma Press](/w/index.php?title=University_of_Oklahoma_Press&action=edit&redlink=1). [ISBN](/wiki/ISBN) [978-0-8061-2909-9](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-0-8061-2909-9). [OCLC](/wiki/OCLC) [35848992](//www.worldcat.org/oclc/35848992). [Schroeder, Susan](/w/index.php?title=Susan_Schroeder&action=edit&redlink=1)(1991). *Chimalpahin and the Kingdoms of Chalco*. Tucson: [University of Arizona Press](/w/index.php?title=University_of_Arizona_Press&action=edit&redlink=1). [ISBN](/wiki/ISBN) [0-8165-1182-9](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-8165-1182-9). [OCLC](/wiki/OCLC) [21976206](//www.worldcat.org/oclc/21976206). [Smith, Michael E.](/w/index.php?title=Michael_E._Smith&action=edit&redlink=1)(1984). [“The Aztlan Migrations of Nahuatl Chronicles: Myth or History?”](http://www.public.asu.edu/~mesmith9/1-CompleteSet/MES-84-Aztlan.pdf)( *(Columbus, OH:* [Ethnohistory](/w/index.php?title=Ethnohistory_(journal)&action=edit&redlink=1) [American Society for Ethnohistory](/w/index.php?title=American_Society_for_Ethnohistory&action=edit&redlink=1)) **31**(3): pp.153–186. [doi](/wiki/DOI): [10.2307/482619](//dx.doi.org/10.2307%2F482619). [ISSN](/wiki/ISSN) [0014-1801](//www.worldcat.org/issn/0014-1801). [OCLC](/wiki/OCLC) [145142543](//www.worldcat.org/oclc/145142543). [Smith, Michael E.](/w/index.php?title=Michael_E._Smith&action=edit&redlink=1)(1997). *The Aztecs*. Malden, MA: [Blackwell Publishing](/w/index.php?title=Blackwell_Publishing&action=edit&redlink=1). [ISBN](/wiki/ISBN) [0-631-23015-7](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-631-23015-7). [OCLC](/wiki/OCLC) [48579073](//www.worldcat.org/oclc/48579073). [Smith, Michael E.](/w/index.php?title=Michael_E._Smith&action=edit&redlink=1)(tháng 5 năm 2005). [“City Size in Late Post-Classic Mesoamerica”](http://www.public.asu.edu/%7Emesmith9/1-CompleteSet/MES-05-CitySize.pdf)( *Journal of Urban History*(Beverley Hills, CA: [SAGE Publications](/w/index.php?title=SAGE_Publications&action=edit&redlink=1)) **31**(4): pp.403–434. [doi](/wiki/DOI): [10.1177/0096144204274396](//dx.doi.org/10.1177%2F0096144204274396). [ISSN](/wiki/ISSN) [0096-1442](//www.worldcat.org/issn/0096-1442). [OCLC](/wiki/OCLC) [1798556](//www.worldcat.org/oclc/1798556). [Smith, Michael E. and [1]](/w/index.php?title=Michael_E._Smith&action=edit&redlink=1)(2001). “The Archaeological Study of Empires and Imperialism in Pre-Hispanic Central Mexico”. *Journal of Anthropological Archaeology* **20**: 245–284. [doi](/wiki/DOI): [10.1006/jaar.2000.0372](//dx.doi.org/10.1006%2Fjaar.2000.0372). [Smith, Michael E, "Life in the Provinces of the Aztec Empire",](http://www.public.asu.edu/~mesmith9/MES-05-SciAm-.pdf) *Scientific American*. [KiB](/wiki/Kibibyte)) [Soustelle, Jacques](/w/index.php?title=Jacques_Soustelle&action=edit&redlink=1)(1961). *Daily Life of the Aztecs:On the Eve of the Spanish Conquest*. Patrick O’Brian (Trans.). London: Phoenix Press. [ISBN](/wiki/ISBN) [1-84212-508-7](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1-84212-508-7). [OCLC](/wiki/OCLC) [50217224](//www.worldcat.org/oclc/50217224). [Taube, Karl A.](/w/index.php?title=Karl_Taube&action=edit&redlink=1)(1993). *Aztec and Maya Myths*(ấn bản 4). Austin: [University of Texas Press](/w/index.php?title=University_of_Texas_Press&action=edit&redlink=1). [ISBN](/wiki/ISBN) [0-292-78130-X](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-292-78130-X). [OCLC](/wiki/OCLC) [29124568](//www.worldcat.org/oclc/29124568).
- Townsend, Richard F. (2000).
*The Aztecs*(ấn bản 2). London: [Thames & Hudson](/w/index.php?title=Thames_%26_Hudson&action=edit&redlink=1). [ISBN](/wiki/ISBN) [0-500-28132-7](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-500-28132-7). [OCLC](/wiki/OCLC) [43337963](//www.worldcat.org/oclc/43337963).
- Zantwijk,Rudolph van (1985).
*The Aztec Arrangement: The Social History of Pre-Spanish Mexico*. Norman: University of Oklahoma Press. [ISBN](/wiki/ISBN) [0-8061-1677-3](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-8061-1677-3). [OCLC](/wiki/OCLC) [11261299](//www.worldcat.org/oclc/11261299).
-
- Primary sources, available in English
- Berdan, Frances F. and Patricia Reiff Anawalt (1997)
*The Essential*. University of California Press, Berkeley. [Codex Mendoza](/w/index.php?title=Codex_Mendoza&action=edit&redlink=1) [ISBN 0-520-20454-9](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0520204549). [Cortés, Hernan](/wiki/Hern%C3%A1n_Cort%C3%A9s)(1987) *Letters from Mexico*. New Ed. edition. Translated by [Anthony Pagden](/w/index.php?title=Anthony_Pagden&action=edit&redlink=1). Yale University Press, New Haven. [ISBN 0-300-03724-4](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0300037244). [Díaz del Castillo, Bernal](/w/index.php?title=Bernal_Diaz_del_Castillo&action=edit&redlink=1)(1963) *The Conquest of New Spain*. Translated by J. M. Cohen. Penguin, New York. [ISBN 0-14-044123-9](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0140441239).
- Díaz, Gisele and Alan Rogers (1993)
*The*. Dover Publications, New York. [Codex Borgia](/w/index.php?title=Codex_Borgia&action=edit&redlink=1): A Full-Color Restoration of the Ancient Mexican Manuscript [ISBN 0-486-27569-8](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0486275698). [Durán, Fray Diego](/w/index.php?title=Diego_Dur%C3%A1n&action=edit&redlink=1)(1971) *Book of the Gods and Rites and The Ancient Calendar*. Translated by Fernando Horcasitas and Doris Heyden. University of Oklahoma Press, Norman. ASIN B000M4OVSG. [ISBN 0-8061-1201-8](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0806112018)(1977 Ed. edition). [Durán, Fray Diego](/w/index.php?title=Diego_Dur%C3%A1n&action=edit&redlink=1)(1994) *The History of the Indies of New Spain*. Translated by Doris Heyden. University of Oklahoma Press, Norman. [ISBN 0-8061-2649-3](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0806126493).
- Garganigo
*et al.*, (2008) *Huellas de las Literaturas Hispanoamerica*. 3 edition. Prentice Hall, New Jersey. (Note, this source in Spanish). [ISBN 0-13-195846-1](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0131958461).
- Zorita, Alonso de (1963)
*Life and Labor in Ancient Mexico: The Brief and Summary Relation of the Lords of New Spain*. Translated by Benjamin Keen. Rutgers University Press, New Brunswick. ASIN B000INWUNE. [ISBN 0-8061-2679-5](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0806126795)(1994 paperback).
-
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thêm thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|

Set-Cookie: GeoIP=US:VA:Ashburn:39.02:-77.54:v4; Path=/; secure; Domain=.wikipedia.org

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate

P3P: CP="This is not a P3P policy! See https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:CentralAutoLogin/P3P for more info."

Via: 1.1 varnish, 1.1 varnish

Content-Language: vi

X-UA-Compatible: IE=Edge

X-Cache: cp1052 hit/1, cp1053 miss

Vary: Accept-Encoding,Cookie,Authorization


text:
Carisio
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Carisio là một đô thị ở tỉnh Vercelli trong vùng Piedmont thuộc Ý, có cự ly khoảng 60 km về phía đông bắc của Torino và khoảng 20 km về phía tây bắc của Vercelli. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 953 người và diện tích là 30,1 km².[1]
Carisio giáp các đô thị: Balocco, Buronzo, Cavaglià, Formigliana, Salussola, Santhià, và Villanova Biellese.

markdown:
# Carisio
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|
Thị trưởng Độ cao |m
|Diện tích |30,1 km²
|Dân số | - Tổng số (Tháng 12 năm 2004)
||953
|| - Mật độ
||32/km²
|Múi giờ Tọa độ |0161
|Mã bưu điện |13040
|**Carisio** là một đô thị ở [tỉnh Vercelli](/wiki/Vercelli_(t%E1%BB%89nh)) trong vùng [Piedmont](/wiki/Piemonte) thuộc [Ý](/wiki/%C3%9D), có cự ly khoảng 60 km về phía đông bắc của [Torino](/wiki/Torino) và khoảng 20 km về phía tây bắc của [Vercelli](/wiki/Vercelli). Tại thời điểm ngày [31 tháng 12](/wiki/31_th%C3%A1ng_12) năm [2004](/wiki/2004), đô thị này có dân số 953 người và diện tích là 30,1 km². [[1]](#cite_note-istat-1)
Carisio giáp các đô thị:
[Balocco](/wiki/Balocco), [Buronzo](/wiki/Buronzo), [Cavaglià](/wiki/Cavagli%C3%A0), [Formigliana](/wiki/Formigliana), [Salussola](/wiki/Salussola), [Santhià](/wiki/Santhi%C3%A0), và [Villanova Biellese](/wiki/Villanova_Biellese).
## Biến động dân số[
[sửa](/w/index.php?title=Carisio&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Carisio&action=edit§ion=1)] ![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/vi/timeline/e28f5b66636c9d5ec20e26cba980dafc.png)

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Connection: close

X-Content-Type-Options: nosniff

X-Cache: cp1067 hit/1, cp1053 miss

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

Accept-Ranges: bytes


text:
Uqturpan
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Uqturpan (tiếng Uyghur: ئۇچتۇرپان ناھىيىسى, Uchturpan Nahiyisi, Uqturpan Nah̡iyisiâm, Hán Việt: Ô Thập huyện, chữ Hán giản thể: 乌什县) là một huyện thuộc địa khu Aksu, Tân Cương, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Huyện này có diện tích 9012 ki-lô-mét vuông, dân số năm 2002 là 180.000 người. Về mặt hành chính, huyện này được chia thành 1 trấn Uqturpan và 8 hương.

markdown:
# Uqturpan
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
**Uqturpan** ( [tiếng Uyghur](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Uyghur): ئۇچتۇرپان ناھىيىسى, Uchturpan Nahiyisi, Uqturpan Nah̡iyisiâm, [Hán Việt](/wiki/T%E1%BB%AB_H%C3%A1n-Vi%E1%BB%87t): Ô Thập huyện, [chữ Hán giản thể](/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n_gi%E1%BA%A3n_th%E1%BB%83): 乌什县) là một [huyện](/wiki/Huy%E1%BB%87n_(Trung_Qu%E1%BB%91c)) thuộc địa khu [Aksu](/wiki/Aksu), [Tân Cương](/wiki/T%C3%A2n_C%C6%B0%C6%A1ng), [Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa). Huyện này có diện tích 9012 [ki-lô-mét vuông](/wiki/Kil%C3%B4m%C3%A9t_vu%C3%B4ng), dân số năm 2002 là 180.000 người. Về mặt hành chính, huyện này được chia thành 1 [trấn](/wiki/Tr%E1%BA%A5n_(Trung_Qu%E1%BB%91c)) Uqturpan và 8 [hương](/wiki/H%C6%B0%C6%A1ng_(Trung_Qu%E1%BB%91c)).

X-Cache: cp1053 miss, cp1068 miss


text:
Xã Clyde, Quận St. Clair, Michigan
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Xã Clyde (tiếng Anh: Clyde Township) là một xã thuộc quận St. Clair, tiểu bang Michigan, Hoa Kỳ. Năm 2010, dân số của xã này là 5.579 người.[1]
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ “2010 Census Gazetteer Files”. Cục Thống kê Dân số Hoa Kỳ. Truy cập ngày 13 tháng 10 năm 2012.

markdown:
# Xã Clyde, Quận St. Clair, Michigan
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|Xã Clyde
|
Clyde Township
|—
|![ Vị trí quận St. Clair trong tiểu bang Michigan ở Hoa Kỷ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d8/Map_of_Michigan_highlighting_St._Clair_County.svg/250px-Map_of_Michigan_highlighting_St._Clair_County.svg.png)
![ Vị trí quận St. Clair trong tiểu bang Michigan ở Hoa Kỷ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d8/Map_of_Michigan_highlighting_St._Clair_County.svg/250px-Map_of_Michigan_highlighting_St._Clair_County.svg.png)
Vị trí quận St. Clair trong tiểu bang Michigan ở Hoa Kỷ
[Quốc gia](/wiki/Qu%E1%BB%91c_gia) [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [Tiểu bang](/wiki/Ti%E1%BB%83u_bang_Hoa_K%E1%BB%B3) [Michigan](/wiki/Michigan) [Quận](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_qu%E1%BA%ADn_%E1%BB%9F_Michigan&action=edit&redlink=1) [Quận St. Clair](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_St._Clair,_Michigan) [Múi giờ](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D) [CST](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D_mi%E1%BB%81n_Trung_(B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9))( [UTC-5](/wiki/UTC-5)) [DST](/wiki/Quy_%C6%B0%E1%BB%9Bc_gi%E1%BB%9D_m%C3%B9a_h%C3%A8)) **CDT**( [UTC-4](/wiki/UTC-4)) **Xã Clyde** ( [tiếng Anh](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh): *Clyde Township*) là một [xã](/wiki/X%C3%A3_c%E1%BB%A7a_Hoa_K%E1%BB%B3) thuộc [quận St. Clair](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_St._Clair,_Michigan), tiểu bang [Michigan](/wiki/Michigan), [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3). Năm 2010, dân số của xã này là 5.579 người. [[1]](#cite_note-1)
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=X%C3%A3_Clyde,_Qu%E1%BA%ADn_St._Clair,_Michigan&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=X%C3%A3_Clyde,_Qu%E1%BA%ADn_St._Clair,_Michigan&action=edit§ion=1)] [^](#cite_ref-1) [“2010 Census Gazetteer Files”](http://www.census.gov/geo/www/gazetteer/gazetteer2010.html). [Cục Thống kê Dân số Hoa Kỳ](/wiki/C%E1%BB%A5c_Th%E1%BB%91ng_k%C3%AA_D%C3%A2n_s%E1%BB%91_Hoa_K%E1%BB%B3). Truy cập ngày 13 tháng 10 năm 2012.

X-Cache: cp1066 miss, cp1053 miss


text:
kình
Từ điển mở Wiktionary
Mục lục
Tiếng Việt[sửa]
Cách phát âm[sửa]
Phiên âm Hán–Việt[sửa]
Các chữ Hán có phiên âm thành “kình”
Chữ Nôm[sửa]
(trợ giúp hiển thị và nhập chữ Nôm)
Cách viết từ này trong chữ Nôm
Từ tương tự[sửa]
Danh từ[sửa]
kình
Động từ[sửa]
kình
- (Id.) . Chống lại, đối địch.
- Hai bên kình nhau.
Dịch[sửa]
Tham khảo[sửa]
- Hồ Ngọc Đức, Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí (chi tiết)
- Thông tin chữ Hán và chữ Nôm dựa theo cơ sở dữ liệu của phần mềm WinVNKey, đóng góp bởi học giả Lê Sơn Thanh; đã được các tác giả đồng ý đưa vào đây. (chi tiết)

markdown:
# kình
Từ điển mở Wiktionary
## Mục lục
## Tiếng Việt[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-vie-&action=edit§ion=T-1)]
### Cách phát âm[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-pron-&action=edit§ion=T-1)]
|
|[Huế](/wiki/Hu%E1%BA%BF) [Sài Gòn](/wiki/S%C3%A0i_G%C3%B2n) [Vinh](/wiki/Vinh) [Thanh Chương](/wiki/Thanh_Ch%C6%B0%C6%A1ng) [Hà Tĩnh](/wiki/H%C3%A0_T%C4%A9nh)
[Phiên âm Hán–Việt](//vi.wikipedia.org/wiki/Phi%C3%AAn_%C3%A2m_H%C3%A1n-Vi%E1%BB%87t)[ [sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-hanviet-&action=edit§ion=T-1)]
Các chữ Hán có phiên âm thành “kình”
### Chữ Nôm[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-n%C3%B4m-&action=edit§ion=T-1)]
(
[trợ giúp hiển thị và nhập chữ Nôm](/wiki/Tr%E1%BB%A3_gi%C3%BAp:Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m))
Cách viết từ này trong chữ Nôm
### Từ tương tự[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-paro-&action=edit§ion=T-1)]
### Danh từ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-noun-&action=edit§ion=T-1)] **kình**
### Động từ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-verb-&action=edit§ion=T-1)] **kình**
- (
*Id.*) . [Chống](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%91ng&action=edit&redlink=1)lại, đối địch. *Hai bên* **kình**nhau.
-
#### Dịch[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-trans-&action=edit§ion=T-1)]
### Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-ref-&action=edit§ion=T-1)]
- Hồ Ngọc Đức,
[Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí](http://www.informatik.uni-leipzig.de/~duc/Dict/)( [chi tiết](/wiki/Wiktionary:Ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c/FVDP))
- Thông tin chữ Hán và chữ Nôm dựa theo cơ sở dữ liệu của phần mềm
[WinVNKey](http://winvnkey.sf.net), đóng góp bởi học giả Lê Sơn Thanh; đã được các tác giả đồng ý đưa vào đây. ( [chi tiết](/wiki/Wiktionary:Ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c/WinVNKey/L%C3%AA_S%C6%A1n_Thanh))

Set-Cookie: GeoIP=US:VA:Ashburn:39.02:-77.54:v4; Path=/; secure; Domain=.wiktionary.org

P3P: CP="This is not a P3P policy! See https://vi.wiktionary.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:CentralAutoLogin/P3P for more info."

X-Cache: cp1055 miss, cp1068 miss