text:
Tổng quan
Lịch sử Văn học Nhật Bản
Quyển
Thượng : Từ Thượng Cổ đến Cận Đại
Trường Giang (Trung
Quốc)
Chương 15 :
Ảnh hưởng Trung Quốc đối với văn học Nhật Bản.
Người Nhật đã tiếp thu sáng tạo thơ văn chữ Hán như
thế nào?
Nguyễn Nam Trân
(*)
Ngày nay, chỉ cần nhìn qua các mộc giản và văn thư còn tàng trữ tại
Shôsôin (Chính Thương Viện), bảo tàng viện tối cổ của Nhật ở Nara,
ta đủ biết vai trò của chữ Hán và văn minh Trung Quốc quan trọng đối
với sự hình thành của nhà nước và văn hóa Nhật Bản đến chừng nào.
Hai quyển sử thư của Nhật Bản, Kojiki (Cổ sự ký, 712) và
Nihon shoki (Nhật Bản thư kỷ, 720), cũng phải thông qua ngôn ngữ
Trung Quốc. Mục đích của chương nầy trình bày diễn tiến của ảnh
hưởng đó nhưng cũng không quên theo dõi vai trò tích cực trong sự
tiếp thu có sáng tạo từ phía Nhật Bản.
Tuy nhiên, trước khi bàn đến Trung Quốc, ta cần phải nhắc qua vai
trò của Triều Tiên cổ đại đối với Nhật Bản bởi vì mọi thông thương
với Trung Quốc đều bắt đầu từ ngả Triều Tiên, một quốc gia đại lục
có vị trí địa lý gần gũi với Nhật Bản hơn cả, chưa kể việc lịch sử
của hai quốc gia Nhật Bản và Triều Tiên có những điểm hỗn đồng, đến
nay vẫn còn là đề tài cho những cuộc tranh cãi giữa các sử gia.
TIẾT I: VAI TRÒ CỦA TRIỀU
TIÊN CỔ ĐẠI ĐỐI VÓI NHẬT BẢN :
Khoảng thế kỷ thứ 4 và thứ 5 tức tiền bán thời đại Kofun (Cổ Phần,
300-700) tức “Mộ Cũ”, đã có rất nhiều hình thức văn hóa từ đại lục
đến Nhật Bản.Vào thế kỷ thứ 4, tình hình bán đảo Triều Tiên mất an
ninh nên người ở đó đã chạy qua tị nạn ở Nhật và mang theo nhiều kỹ
thuật. Các tay hào tộc Yamato (tên cũ của Nhật Bản) đã tích cực thâu
nhận họ. Một ví dụ của chuyện đó là ngày nay ở vùng Kyôto còn có
dòng họ Hata-uji (Tần thị) mà tổ tiên mang tên Yuzuki no Kimi (Cung
Nguyệt Quân), đã từ Triều Tiên đem nghề nuôi tằm truyền vào đất Nhật
từ đời thiên hoàng (thứ 15) Ôjin (Ứng Thần, niên đại không rõ). Các
người di trú (toraijin = độ lai nhân) này đã đem nghề nông,
nghề rèn, nghề xây cất đến đây…và tụ tập thành những nhóm cùng nghề
(shinabe = phẩm bộ). Người chuyên dệt cữi thì vào
hataoribe (cơ chức bộ), người làm gấm vóc vào nishigoribe
(cẩm chức bộ), người làm đồ gốm thuộc về suetsukuribe (đào
tác bộ), người biết ghi chép văn thư thì thuộc về fuhitobe
(sử bộ).
Trước kia, Nhật không có văn tự riêng, phải dùng chữ Hán truyền từ
đại lục để ghi chép lời nói. Chỉ mãi về sau họ mới bắt đầu có văn tự
biểu âm riêng nhưng những ký hiệu ấy cũng thoát thai từ chữ
Hán.Tương truyền giữa thế kỷ thứ 4, thứ 5, quan bác sĩ người Kudara
(Bách Tế, một trong ba nước Hàn)[1]
tên Wani (âm Hán là Vương Nhân) đã đến Nhật cư trú, đem theo bộ sách
Nho Giáo Luận Ngữ (Rongo) và tập thơ bốn chữ Thiên Tự Văn
(Senjimon)[2].
Di tích tối cổ của văn tự thời ấy nay còn ghi lại 6 chữ Hán khắc 5
âm Wa-ka-ta-ke-ru, tục truyền là tên thiên hoàng (thứ 21) Yuuryaku
(Hùng Lược, giữa thế kỷ thứ 5, niên đại không rõ) trên một thanh
kiếm gọi là Shichishitô (Thất Chi Đao) hay cây kiếm bảy nhánh, dài
khoảng 75 cm, tương truyền do vua nước Kudara và thế tử của họ làm
ra để tặng “vua nước Yamato” vào năm 369. Thanh kiếm ấy còn được gìn
giữ ở đền Ishinokami Jinguu (Thạch Thượng Thần Cung) ở Nara.
Đến khoảng thế kỷ thứ 6, thứ 7 thì số lượng văn hóa phẩm đã thêm
nhiều. Năm 513, có viên ngũ kinh bác sĩ cũng gốc Kudara tên Dan-yôni
(âm Hán là Đoàn Dương Nhĩ) tinh thông kinh điển (Thi, Thư, Dịch, Lễ,
Xuân Thu) đến Nhật và truyền bá đạo Nho. Năm 554, các bác sĩ thông
hiểu Dịch học, Lịch học, Y học cũng lần hồi đến Nhật. Ngoài ra,
người nước Kôkuri (Cao Cú Lệ) tên Donchô (Đàm Trưng) cũng đem mực,
giấy, họa cụ đến Nhật truyền bá hội họa.
Hai nhà nghiên cứu J. Carter Cowell và A. Cowell còn đi xa hơn khi
đưa ra thuyết rằng một số thiên hoàng trong thần thọai Nhật Bản
chính là người Triều Tiên. Theo hai ông bà, thiên hoàng thứ 14 Chuai
(Trọng Ai) và hoàng hậu Jingu (Thần Công) chỉ là cặp vợ chồng một
ông vua nước Tân La (Shilla) đóng đô ở Taegu (Đại Khâu) thuộc Hàn
Quốc bây giờ và hoàng hậu xuất thân công chúa nước Phù Dư (Puyo),
lưu lạc từ miền Bắc xuống. Họ đã dẫn một đoàn kỵ binh lên thuyền qua
xâm chiếm đất Yamato của Nhật Bản. Con của hoàng hậu Thần Công sẽ là
thiên hoàng thứ 15 Ứng Thần (Ôjin) thấy trong Kojiki, người
mở đầu một triều đại của dân tộc kỵ mã (horseriders) trên đất Nhật.
Kojiki của Nhật Bản đã
giải thích ngược lại, cho rằng Chuai và Jingu là thiên hoàng và
hoàng hậu người Nhật đã dẫn binh đi đánh Tân La nhưng luận cứ của
Kojiki và sử gia Nhật Bản dưới mắt J. Carter Cowell và A.Cowell
có nhiều điểm mâu thuẫn. Ngoài ra di vật phát quật từ các cổ mộ cho
thấy ảnh hưởng của văn hóa Triều Tiên rất sâu rộng vì những vật dụng
tùy táng và các bức bích họa đều mang sắc thái đặc biệt của văn hóa
dân tộc kỵ mã đến từ bán đảo. Theo báo chí, một số cổ mộ quan trọng
trong số 900 ngôi đặt dưới sự kiểm soát của chính phủ như lăng hai
Thiên Hoàng Ôjin và Nintoku bị nhà nước cấm khai quật, vin cớ động
mồ động mả tổ tiên của thiên hoàng tại vị. Thế nhưng có lập luận cho
rằng chính phủ Nhật muốn tránh cho dân chúng thấy dấu vết quá sâu
đậm của văn hóa Triều Tiên.
Người vợ hay ghen của Thiên Hoàng Nintoku vừa kể, trên thực tế là
một cô công chúa, có tên là Iwa no Hime (Công Chúa Đá) đến từ Nam
Triều Tiên,và đá là vật tổ của dân tộc Phù Dư, đã chạy từ bắc xuống
Nam sau những cuộc đụng độ với dân Cao Cú Lệ. Ngoài ra, thế lực
Izumo ở vùng tỉnh Shimane đã phải nhường nước cho thế lực Kyuushuu
có phải chăng là con cháu của hai hoàng tử con vợ trước của Chuai,
vua nước Tân La (thiên hòang thứ 14 của Nhật theo Kojiki) đã
theo qua Nhật để tranh hùng với người vợ góa của cha mình?
Dầu vậy, sử sách Nhật Bản[3]
không quên nhắc đến một thời mà tổ tiên họ làm chủ bốn tỉnh ở phía
tây nam Hàn Quốc bây giờ, vốn có tên là “Nhiệm Na tứ huyện”. Nhật đã
thất sách cắt nhượng cho Bách Tế và rút ra khỏi bán đảo năm 562.
Người chịu trách nhiệm trong vụ này là Otomo no Kanamura (Đại Bạn,
Kim Thôn) tương truyền đã ăn hối lộ của triều đình Bách Tế nên bị
mất chức sau đó.
Những việc kể trên chỉ nhằm đưa đến kết luận rằng, từ thời cổ, vận
mệnh hai dân tộc Nhật Bản và Triều Tiên đã ràng buộc với nhau và
giữa họ có những quan hệ huyết thống và văn hóa khó chối cãi.
Trong tập Shinsen Shôji-roku (Tân tuyển tính thị tộc) làm ra
thời Heian, trong số trên 1300 họ thì đã có đến 30% xuất thân từ
nước ngoài.Ban đầu những người này sống gần Kyôto-Ôsaka bây giờ
nhưng sau tản ra cả nước. Địa danh mang âm sắc Triều Tiên như Kôrai
(Cao Lệ) Shiragi (Tân La), Koma (Cao Lệ) hãy còn thấy ở vùng gần
Tôkyô.
Như thế, ta đã thấy, thời thượng cổ, ảnh hưởng của đại lục đến Nhật
Bản qua ngã Triều Tiên rất quan trọng. Văn hóa và văn học đại lục dù
là Trung Quốc, Ấn Độ hay Ba Tư, do điều kiện địa lý, trao đổi thương
mại và liên minh quân sự, hầu như được truyền đến bằng con đường
gián tiếp nầy.
TIẾT II : ẢNH HƯỞNG TRUNG
QUỐC ĐỜI HÁN ĐẾN SINH HOẠT TRIỀU ĐÌNH YAMATO:
Ngoài thuyết cho rằng Thiên Hoàng Jinmu (Thần Vũ), thiên hoàng mở
nước trong thần thoại Nhật Bản không ai khác hơn là đạo sĩ Từ Phúc,
người được Tần Thủy Hoàng sai đem mấy nghìn đồng nam đồng nữ ra
“ Tam Thần Sơn ” ngoài biển Đông tìm thuốc trường sinh bất tử (mà
nay ở Nhật có nơi vẫn còn tế tự) thì khoảng trước công nguyên, sự
giao dịch với Trung Quốc không thấy nhắc tới trong lịch sử cổ đại
Nhật Bản. Lần đầu tiên người Nhật Bản tiếp xúc trực tiếp được với
Trung Quốc lại là nhờ thuyền buôn của Triều Tiên. Lý do là đường
biển đi thẳng từ Nhật đến Trung Quốc với phương tiện thuở ấy được
coi là xa xôi và đầy sóng gió nguy hiểm.
Đối với Trung Quốc, vào năm thứ 1 sau công nguyên, Hán Thư có
nhắc đến một vùng đất gọi là Wa bao gồm cả trăm tiểu quốc. Đến
khoảng năm 57, Hậu Hán Thư, Đông Di Truyện, có chép đến sự
kiện vua nước Na (Nụy Vương) tiến cống Quang Vũ Đế ở Lạc Dương và
nhận ấn thụ Hán Nụy[4]
Nô Quốc Vương (Vua nước Na đất Wa thuộc Hán). Cũng theo đó, năm 180,
các tiểu quốc Wa thống nhất dưới quyền nữ vương Himiko của nước
Yamatai và năm 237, nữ vương gửi sứ tiết sang Trung Quốc. Ngụy Minh
Đế nhân đó đã phong tặng chức Thân Ngụy Nụy Vương (Vua nước Wa thân
Ngụy) cho bà.
TIẾT III: NHẬT BẢN TIẾP THU
VĂN HỌC TÙY ĐƯỜNG :
Sau giai đoạn trên, ta còn thấy liên lạc tuy thưa thớt nhưng vẫn có
của các người cai trị Nhật Bản đối với Trung Quốc các triều Lưu Tống
(420-479) và Lương (502-557). Mối liên hệ đó chỉ trở thành mật thiết
dưới triều Tùy (589-618) khi Nhật Bản gửi những sứ bộ đầu tiên sang
thông hiếu và học hỏi (Kenzuishi = Khiển Tùy Sứ tức “Gửi sứ sang nhà
Tùy”). Từ đó, chế độ hành chính và pháp luật nhà nước Nhật Bản sẽ in
sâu đậm dấu ấn Trung Quốc.
Ảnh hưởng của văn học đại lục đến văn học Nhật Bản phần lớn do sự
tiếp xúc của các học tăng và phái bộ ngoại giao Nhật Bản với Trung
Quốc (Tùy, Đường). Triều đình Yamato và những triều đại kế tiếp đã
biết học tập các định chế hành chính và pháp luật (ritsuryô = luật
lệnh) để tổ chức nhà nước Nhật Bản. Riêng về phương diện văn học,
sau khi thâu nhận tư tưởng kinh điển Nho giáo, việc tiếp thu thi ca
Trung Quốc đã đóng một vai trò quan trọng đối với văn học Nhật Bản
kể từ thời Nara. Những tác phẩm có từ đời Hán như Văn Tuyển, Sử
Ký, Hán Thư, Hậu Hán Thư, Thế Thuyết Tân Ngữ, Nghệ Văn Loại Tụ…
đã là nguồn tài liệu phong phú cho các tác phẩm Nhật Bản như
Fudoki(Phong thổ ký) và Kaifusô (Hoài phong tảo) vậy.
Cần mở ngoặc ở đây để nhắc đến một tác phẩm cơ sở đã truyền vào đất
Nhật rất sớm.Đó là Senjimon “Thiên Tự Văn”, quyển ngữ vựng do
Chu Hưng Tự theo lệnh Lương Vũ Đế soạn theo văn vần, có từ thời Lục
Triều (đầu thế kỷ thứ 6), để dạy những chữ Hán căn bản cho những ai
muốn tìm đọc sách vở viết bằng chữ Hán. Cũng như người Việt Nam quen
với “Nhân chi sơ, tính bản thiện, tính tương cận, cập tương viễn”
của Tam Tự Kinh, người Nhật ngày xưa đã nằm lòng những “Thiên địa
huyền hoàng, vũ trụ hồng hoang...Vị ngữ trợ ngôn, yên tai vu
dã” của Thiên Tự Văn rồi. Sách này gồm 250 câu, mỗi câu bốn chữ.
A)
Hiến Pháp 17 Điều :
Đây là một văn kiện quan trọng của Nhật chứng minh được ảnh hưởng
sâu sắc của Trung Quốc thời Đường trong cách tổ chức xã hội Nhật
Bản.
Nguyên văn hiến pháp nầy (Kenpô Juushichijô, Hiến pháp thập
thất điều, 604) là do Shôtoku Taishi (Thánh Đức Thái Tử, 574-622)
cho biên soạn, được viết bằng chữ Hán và có nội dung nặng tinh thần
Nho Giáo. Ví dụ trong đó có những câu như “quốc phi nhị quân, dân
vô lưỡng chủ, suất thổ triệu dân, dĩ vương vi chủ ” (nước chẳng
hai vua, dân không hai chúa, lãnh thổ và dân chúng đã có vua làm
chủ) rõ ràng là dựa lên tinh thần “thiên vô nhị nhật, thổ
vô nhị vương” (trời không hai mặt, đất không hai vua) của Lễ
Ký và “Phổ thiên chi hạ, mạc phi vương thổ, suất thổ chi tân,
mạc phi vương thần” (Dưới vòm trời nầy có chỗ nào không phải đất
của vua, dù sống ở đâu, ai chẳng phải là dân của vua) của Kinh
Thi. Hơn nữa, triết lý coi trọng chữ Hòa (dĩ hoà vi quí) cũng
đến từ Lễ Ký của Trung Quốc. Tuy nhiên, điều nói trên đã đáp
đúng với tình hình xã hội Nhật Bản đương thời.vì nhà nước cần một
hình thức chủ nghĩa tập đoàn, bình đẳng giữa người nước để củng cố
thế lực phe cánh thiên hoàng.
B)
Các tập thơ chữ Hán đầu tiên :
Người Nhật có lẽ bắt đầu làm thơ chữ Hán từ giữa thế kỷ thứ 7 thời
Thiên Hoàng Tenmu[5]
giai đoạn triều đình Nhật Bản còn đóng đô ở vùng Ômi và là lúc văn
hóa Trung Quốc là mẫu mực của đời sống chính trị và văn hóa Nhật
Bản.. Lúc đó, thi nhân viết Hán Thi là tầng lớp quí tộc cung đình.
Về sau, bước qua thời Trung Cổ, họ là tăng nhân phái Ngũ Sơn, đến
thời cận đại, lớp người này là những nhà nho đứng bên trong hoặc bên
ngoài Mạc Phủ, cuối cùng là tầng lớp văn nhân và quân nhân.
Vào thế kỷ thứ 7, ngoài việc Man.yô-shuu (Vạn diệp tập), tập
thơ quốc âm tối cổ của Nhật được viết theo man.yô-gana, một
lối biểu ký nặng ảnh hưởng chữ Hán, Nhật Bản đã có những tập thơ
thuần chữ Hán mà sớm nhất là Kaifuusô (Hoài phong tảo, 751)[6],
do một số văn nhân soạn.
Trước đó, các nhà thơ Hán thi tiêu biểu là Ôtomo no Ôji (Đại Hữu
Hoàng Tử, 648-672) Ôtsu no Ôji (Đại Tân Hoàng Tử, 663-686), hai ông
hoàng trước sau cùng chịu một số phận hẩm hiu vì chuyện tranh chấp
quyền bính trong nội bộ gia đình các thiên hoàng, nhà thơ quí tộc
Nagaya no Ôgimi (Trường Ốc Vương, ?- 729), một người cũng chung cảnh
ngộ vì bị xử hình sau khi bị kết tội mưu phản.
Sau đây là một bài thơ chúc hạ của hoàng tử Ôtomo nhan đề Thị Yến
ca tụng ân đức vua cha, Thiên Hoàng Tenji (Thiên Trí), đã thống nhất
đất nước, làm cho Nhật Bản trở thành một thứ Tiểu Trung Hoa. Thơ sau
có đăng trong Kaifuusô và thường được xem như bài Hán Thi tối
cổ của người Nhật:
Hoàng
minh quang nhật nguyệt,
Đế đức
tải thiên địa.
Tam tài[7]
tịnh thái xương,
Vạn quốc biểu thần nghĩa.
Vua sáng như nhật nguyệt,
Lòng nhân dày đất
trời.
Trên dưới đều yên ổn,
Vạn nước xin làm tôi.
Hoàng
tử Ôtsu, con Thiên Hoàng Tenmu (Thiên Vũ), có bài thơ viết lúc lâm
chung được truyền tụng, còn Nagaya từng du học nhà Đường và đã có
thơ trong Toàn Đường Thi rồi. Trong Kaifuusô, được suy
định do Ômi no Mifune (Đạm Hải Tam Thuyền, 722-785) soạn ra, gồm 117
bài của 64 nhà thơ, được biên tập xong vào năm Thái Bình Thắng Bảo
thứ 3 (751) đời nữ Thiên hoàng (thứ 46) Kôken (Hiếu Khiêm, trị vì
749-758), ngoài sự có mặt của các vị này còn có các nhà thơ khác như
Thiên Hòang (thứ 42) Mommu (Văn Vũ, trị vì 697-707) với 3 bài ngự
chế, các công khanh Fujiwara no Fuhiki (Đằng Nguyên, Bất Tỉ Đẳng,
658?-720) và ba người con của ông là Umagai (Vũ Hợp, ?- 737),
Fusasaki (Phòng Tiền, 681-737, Maro (Ma Lữ, ?-737).
Riêng ông
hoàng Nagaya là một nhân vật đặc biệt vì ông đã dùng phủ đệ của mình
để làm một hội trường văn học , kiểu “salon littéraire” ở Âu Châu,
có sự tham gia của cả người nước ngoài như sứ thần đến từ Shiragi
(Tân La), một vùng thuộc Hàn Quốc bây giờ.
Thơ
Kaifuusô phần lớn là thơ ngũ ngôn là loại thơ có ngay trước khi
loại thơ cận thể ra đời vào cuối thời Lục Triều.
Sau
Kaifuusô, từ cuối thời Nara cho đến đầu thời Heian, Hán thi hưng
thịnh trở lại sau một giai đoạn khá lặng lẽ. Vào tiền bán thế
kỷ thứ 9, dưới đời hai thiên hoàng thứ 52 Saga (Tha Nga, trị vì
809-823) và thiên hoàng thứ 53 Junna (Thuần Hòa, trị vì 823-833), có
3 tập thơ chữ Hán soạn theo sắc chiếu là Ryôun-shinshuu (Lăng
Vân Tập, 814?), Bunka Shuurei-shuu (Văn Hoa Tú Lệ Tập, 818?)
và Keikoku-shuu (Kinh Quốc Tập, 827) Thi nhân Hán thi tiêu
biểu của giai đoạn này ngoài các vị thiên hoàng và những nhà đại quí
tộc như Fujiwara no Fuyutsugu (Đằng Nguyên, Đông Tự , 775-826), còn
có các quan bậc trung hay thấp như Kose no Shikihito (Cự Thế, Thức
Nhân (không rõ năm sinh năm mất), Ono no Minemori (Tiểu Dã Lĩnh Thủ,
777-830) hay Kuwahara no Haraka (Tang Nguyên, Phúc Xích, 789-825) vv
…Điều đó chứng tỏ bên cạnh giới quí tộc đã có một tầng lớp trí thức
quan lại ra đời. Lúc đó lại thêm những nhà thơ sứ thần từ đại lục ví
dụ như sứ nước Bột Hải[8]
đã đến triều đình Nara cũng như bóng dáng những nhà thơ phụ nữ đầu
tiên.
Sau giai
đoạn nói trên thì thơ chữ Hán đã bớt đi ảnh hưởng vì văn hóa một
triều đình nhà Đường đầy biến loạn không còn được trọng vọng như
xưa, nhất là ý thức độc lập dân tộc của Nhật Bản đã lên cao. Dù vậy,
điều đó không có nghĩa là trong những triều đại sau, Nhật Bản không
quay lại tham khảo Trung Quốc mỗi khi phải đương đầu với các thử
thách mới.
Thời Thiên
hòang (thứ 52) Saga (Tha Nga, 786-842, trị vì 809-823), ngoài chính
thiên hoàng còn có một tên tuổi đáng được nhắc đến trong lãnh vực
Hán Thi như Kôbô Daishi (Hoằng Pháp Đại Sư) tức cao tăng Kuukai
(Không Hải, 774-835) mà thơ và lý luận về thơ ông đã học ở Trung
Quốc được chép lại trong mười quyển Seireishuu (Tính Linh
Tập) và Bunkyô Hifuron (Văn Kính Bí Phủ Luận).
C)
Thời mô phỏng đơn thuần thơ Trung Quốc
:
Ba nhân vật
được nhắc tới như ba cây bút sáng giá nhất dưới thời Heian (Bình An
tam bút = Heian sanpitsu) đã đóng góp rất nhiều cho sự hưng thịnh
của thơ chữ Hán là thiên hoàng Saga (Tha Nga Đế, 786-842), khai tổ
phái Chân Ngôn là cao tăng Kuukai (Không Hải, 774-835) và nhà quí
tộc Tachibana no Hayanari (Quất, Dật Thế, ?-842). Ngoài ra còn những
bầy tôi, tác giả thơ trong ba thi tuyển Hán thi soạn theo chiếu chỉ
(Lăng Vân, Văn Hoa Tú Lệ, Kinh Quốc) tụ họp thành tập đoàn văn học
cung đình mà trung tâm là thiên hoàng Tuy nhiên, thơ của họ chỉ là
mô phỏng “Đường phong” tức thơ Trung Quốc đời Đường, cho dù khi họ
muốn nói về nước mình.
Sau đây xin
trích dẫn một bài thơ mà
tác giả là thiên hoàng Saga, chép
trong Bunka Shuurei-shuu
(Văn Hoa Tú Lệ Tập, 818?) nhan đề Hà Dương Hoa:
Tam xuân
nhị nguyệt Hà Dương huyện,
Hà Dương tùng lai phú ư hoa,
Hoa lạc năng hồng phục năng bạch,
Sơn băng tần hạ vạn điều tà.
(trong Hà Dương thập vịnh,)
Hoa huyện Hà Dương
Tháng hai xuân đã đến Hà Dương,
Huyện tiếng từ xưa lắm sắc hương.
Cơn giông núi xuống xô cành ngã,
Vạn cánh hoa rơi trắng lẫn hường .
Hà Dương là tên một huyện bên Trung Quốc, nằm ở phía bắc Hoàng Hà .
Trong bài này, thiên hoàng Saga so sánh vùng Yamazaki gần Kyôto nơi
ông có ly cung với huyện Hà Dương, lại ví dòng sông Yodo chảy qua
Kyôto với Hoàng Hà. Huyện Hà Dương là nơi Phan Nhạc, thi nhân đời
Tấn, từng làm huyện lệnh và cho trồng nhiều đào. Trong bài nầy, hồng
là đào và bạch là lý.
Ta thấy vào thời điểm này, sự vay mượn ở đây hầu như tuyệt đối qua
việc chuyển nguyên cảnh vật Trung Quốc sang Nhật.
Bài thơ sau đây của đại thần và thi hào Sugawara no Michizane nhan
đề “ Cửu nguyệt thập nhật ” làm ra khi ông bị đi đày nhớ về tiết
Trùng Dương năm ngoái còn ở bên cạnh Thiên Hoàng Daigo (Đề Hồ), được
nhà vua ban áo trong bửa tiệc ở điện Thanh Lương, cũng mượn đề tài
từ “ Nhị nhật nhị nguyệt ” của Bạch Cư Dị :
“Khứ niên kim dạ thị
Thanh Lương,
Thu tứ thi biên độc đoạn trường.
Ân tứ ngự y kim tại thử,
Phụng trì mỗi nhật bái dư hương”
(Cửu nguyệt thập nhật)
Đêm nay năm ngoái yến Thanh Lương
Thơ vịnh mùa thu luống đoạn trường.
Áo ngự vua ban nay vẫn giữ,
Mỗi ngày ấp ủ chút dư hương.
(Ngày sau
tiết Trùng Dương)
Trường hợp
mượn đề tài như kiểu trên có rất nhiều.
Sau thời Thiên hoàng Saga, ở triều đình Nhật Bản, có hiện tượng
“ chuyên môn hóa ” trong việc làm thơ chữ Hán.Không còn thấy có nhà
thơ chữ Hán nào xuất thân từ cửa quí tộc Fujiwara nữa.
Lối mô phỏng kiểu thiên hoàng Saga còn biểu lộ ra dưới một dạng
khác, không phải mô phỏng nội dung nhưng là mô phỏng hình thức, ví
dụ trường hợp bài Ức Quy Sơn “ Nhớ về núi Kameyama” của hoàng tử
Kaneakira (Kiêm Minh thân vương, 914-987) được ghi lại trong
Honchô Monzui (Bản triều văn túy). Nó rập khuôn Ức Giang Nam
“ Nhớ Giang Nam ” của Bạch Cư Dị [9]:
Ức Quy Sơn (nhị thủ, đệ nhất thủ)
(giảo Giang Nam
khúc thể)
Ức Quy Sơn,
Ức Quy cửu vãng hoàn.
Nam khê dạ vũ hoa khai hậu,
Tây lĩnh thu phong diệp lạc gian.
Khởi bất ức Quy Sơn
Nhớ Quy Sơn
(Kameyama)
(bắt chước điệu
Giang Nam)
Nhớ Quy Sơn.
Lâu lắm không về
thăm núi cũ,
Khe Nam mưa đến hoa đua nở .
Non Tây theo gió lá thu rơi,
Lúc đó, làm sao lòng chẳng nhớ!
Nga Mi Sơn (Trung Quốc)
D)
Đường thi và thi ca Nhật Bản thời Heian:
Nhà Đường
(618-907) bên Trung Quốc đã có gần 300 năm lịch sử thi ca xán lạn.
Giai đoạn Thịnh Đường ở vào thời điểm tương xứng với triều đại Nara
(710-784). Lúc bấy giờ, giao lưu giữa hai nước đã đạt đến đỉnh cao.
Ngay cả trong Toàn Đường Thi, tập thơ vĩ đại soạn theo sắc
chiếu của hoàng đế Khang Hi nhà Thanh qui tụ 49.000 bài thơ của hơn
2.200 người[10],
có thấy tên hai nhà thơ Nhật là sư Triều Hành tức Abe no Nakamaro (A
Bồi Trọng Ma Lữ) và hoàng thân Trường Ốc tức Nagaya no Ôkimi (Trường
Ốc Vương). Abe ở Trường An có kết bạn với Lý Bạch, Vương Duy… khi về
nước bị bão dạt xuống Giao Châu , trở thành quan Thứ Sử. Lý Bạch ngỡ
bạn chết, có làm một bài thơ ai điếu[11].
Sau Abe về lại Trung Quốc và chết bên ấy. Còn Nagaya là cháu thiên
hoàng Tenmu (Thiên Vũ), mắc tội mưu phản phải tự tử, hiện nay di
tích phủ đệ cũ vẫn còn.Có thuyết cho rằng thi phẩm bằng thơ chữ Hán
tối cổ Kaifuusô (Hoài phong tảo) nói trên là do ông (hay nhóm
văn nhân chơi với ông) soạn.
Ảnh hưởng
của thơ Đường nói riêng và thơ Trung Quốc nói chung đến thơ Nhật Bản
như thế nào? Ta có thể khẳng định rằng vào buổi đầu, thơ waka
cung đình Nhật Bản phần lớn là những bài thiếu tính sáng tạo vì chỉ
là thơ dịch từ thơ Trung Quốc.
Một bài thơ
vịnh trăng nổi tiếng của Ôe no Chisato (Đại Giang, Thiên Lý) trong
Kokinshuu (Cổ kim tập) phần Thu Thượng và được chọn lọc như
một trong 100 bài của tuyển tập thơ Waka nổi tiếng Hyakuni Isshu
(Bách nhân nhất thủ ) “Trăm nhà trăm bài” là bài Tsuki mireba
(câu đầu của bài thơ dùng thay đề vì thơ waka không có đề):
“Nhìn
trăng nghìn mối vương buồn,
Dầu thu
nào viếng một hồn ta thôi”
Các nhà chú
giải thời Edo đều nhất trí cho rằng Ôe no Chisato đã mượn hai câu
cuối trong bài đầu của ba bài Yến Tử Lâu do Bạch Cư Dị sáng
tác. Ông Bạch ngày còn trẻ đến Từ Châu (nay thuộc Giang Tô) được
Tiết Độ Sứ Trương Am đón tiếp nồng hậu. Sau Am chết, nàng Miến Miến,
thiếp yêu của Trương, chịu vò võ trong lầu Yến Tử, giữ tiết không
lấy ai nữa. Ông Bạch nhân đó cảm động làm bài tuyệt cú:
Mãn song
minh nguyệt mãn liêm sương,
Bị lãnh đăng tàn phất ngọa sàng.
Yến Tử Lâu trung sương nguyệt dạ,
Thu lai chỉ vị nhất nhân trường.
Song đầy trăng sáng
rèm nhòa sương,
Chăn lạnh đèn lu, giũ chiếu giường.
Lầu Yến đêm sương thu chỉ đến,
Cho dài thương tiếc một người vương.
Người con
gái mất người yêu, một mình cô đơn trên lầu. Chỉ có trăng sáng tràn
vào cửa sổ, sương sa đầy rèm, áo lạnh đèn tàn. “Vì thương mỗi một
mình nàng, đêm thu như dài ra vô tận”. Trong trường hợp này, tuy có
cóp nhặt nhưng Ôe no Chisato đã khéo léo sửa thành “Dù cho mùa thu
buồn chẳng phải của riêng ta”.
Cuối thế kỷ
thứ 9 thì loại waka sáng tác với đề tài từ một câu thơ cũ gốc
chữ Hán hay từ một câu trong ba tập thơ của ba đời (tam đại tập[12])
để ra đề gọi là kudai waka (cú đề hòa ca) rất thịnh hành. Bài
Mitsuki no tsugomori (tối cuối tháng ba, bẻ hoa tử đằng[13]
trong mưa) của vương tử Ariwara no Narihira (Tại Nguyên, Nghiệp
Bình, 825-880), một trong Lục Ca Tiên và là người đứng vào hàng chú
của Chisato, thoát dịch như sau:
Dầm mưa
hái nhánh tử đằng,
Những lo
xuân hết, khôn ngăn tháng ngày.
Tuy không
nhắc đến câu xuất đề, người ta nghĩ ngay tới hai câu cuối trong bài
thất tuyệt cũng của Bạch Cư Dị nhan đề “Đề Từ Ân Tự”:
Từ Ân xuân
sắc kim triêu tận,
Tận nhật bồi hồi ỷ tự môn.
Trù trướng xuân qui, lưu bất đắc,
Tử đằng hoa hạ tiệm hoàng hôn.
Sáng nay
xuân sắc Từ Ân hết,
Dựa cửa chùa, trọn ngày bâng khuâng.
Buồn nỗi xuân qua khôn níu lại,
Tử đằng bên dưới bóng chiều dâng.
Hai thí dụ
vừa đưa ra lấy từ Kokin-shuu là một tập thơ waka viết
bằng quốc âm chứ ở những tập thơ khác như
Ryôun-shuu (Lăng vân tập, 814) hay Keikoku-shuu (Kinh
quốc tập, 827) là những thi tập chữ Hán thì ảnh hưởng của thơ Đường
còn rõ nét hơn nữa.
Dầu sao,
sinh hoạt ngôn ngữ của trí thức Nhật Bản thời đó có tính cách nhị
trùng : họ vừa biết làm thơ quốc âm kana vừa biết làm thơ
thuần túy Hán văn.Trong thi tập chữ Hán đầu tiên Kaifuusô
(Hoài phong tảo, 751) có 64 nhà thơ thì một số đã có bài trong
Manyôshuu là tập thơ quốc âm, ví dụ hoàng tử Ôtsu, vương tử
Nagaya, các ông Ôtomo no Tabito, Fujiwara no Umakai, Kasuga no
Kurabito-ono... Họ đều là những nhà thơ trứ danh.
Nhưng “ cú
đề waka ” còn có thể hiểu trường hợp thơ xuất đề không phải câu thơ
Hán mà là một câu thơ của Man.yô-shuu (hay một trong tam đại
tập), được chọn làm cơ sở để soạn một bài thơ chữ Hán.
Theo
Murakami Tetsumi, sách Shinsen Man.yô-shuu (Tân soạn Vạn diệp
tập) (vốn có nguồn gốc không rõ ràng, được in ra vào năm 1694 nhưng
có ghi lời tựa viết năm 893 và 913 cho hai quyển thượng và hạ) mà
một bản còn giữ lại ở Đại Học Kyôto, có chép câu thơ xuất đề là bài
thơ thu[14]
Okuyama ni
nổi tiếng của Sarumarudayu (Viên Hoàn Đại Phu) :
Núi sâu
rẽ lối lá phong,
Tiếng nai kêu để chạnh lòng sầu thu.
Bài thơ chữ
Hán“ làm ra từ câu xuất đề kana chép trong sách đó như sau[15] :
Thu sơn
tịch tịch diệp linh linh,
Mi lộc minh âm số xứ linh.
Thắng địa tầm lai du yến xứ,
Vô bằng vô tửu ý do linh.
Nếu “Tân
soạn Vạn diệp tập” là một tập thơ đích thực và đã ra đời trước thế
kỷ thứ 10 thì nó đã chứng minh có một sự đồng đẳng giữa văn học chữ
Hán và văn học kana vào thời Heian khi ảnh hưởng của Trung
Quốc nhạt đi vì nhà Đường đã suy vi và Nhật Bản đang trên đà mở
mang. Chuyến đi sứ năm 894 mà học giả Sugawara no Michizane được
chọn làm chánh sứ đã bị đình chỉ (vì lý do nhà nước thay đổi chính
sách) và từ đó triều đình Heian không gửi sứ bộ sang nhà Đường nữa.
Dù muốn dù
không, nhìn chung thì hướng đi của văn học Nhật Bản thời Heian có
thể tóm tắt trong mấy chữ “Nhật Bản hóa văn hóa đại lục”.
E)
Kim ô lâm tây xá:
Văn thơ chữ
Hán phát triển mạnh mẽ dưới thời Nara, đúc kết được trong tác phẩm
Kaifuusô (Hoài phong tảo, 751) cũng vì từ thời Ômi (Cận
Giang), người ta đã quan tâm đặc biệt đến loại văn chương này. Do đó
bước vào thời Hei-an (Bình An), với ý muốn của nhà nước tiếp thu tất
cả mọi định chế, qui phạm của xã hội Trung Quốc thì dĩ nhiên là
trong lãnh vực văn học, màu sắc văn hóa nhà Đường hầu như bao trùm
lên tất cả.
Sau đây là
một bài thơ chữ Hán trong Kaifuusô thường được nhắc nhở. Tác
giả của nó là hoàng tử Ôtsu (Đại Tân) đã nói ở trên. Bị bà mẹ kế,
Thiên Hoàng Jitô (Trì Thống) ghép vào tội phản nghịch, trước giờ
hành hình, ông đã ngâm bài thơ giã biệt cõi đời (từ thế thi) như
sau:
Kim ô
lâm tây xá,
Cổ thanh thôi đoản mệnh.
Tuyền lộ vô tân chủ,
Thử tịch ly gia hướng.
Trống
giục thu đời ngắn,
Bóng ác ngã sang đoài.
Suối vàng không quán trọ,
Đêm biết ngủ nhà ai?
Có vài bài
tương tự như bài nầy trong thơ Trung Quốc[16].
Thơ hơi có vần điệu trúc trắc nên chưa chắc là một bài thơ với xuất
xứ đáng tin cậy. Điều chúng ta có thể cảm được ở đây là vì nó đề cập
đến số phận hẩm hiu của hoàng tử Ôtsu.
Kaifuusô
là một tập thơ góp được 117 bài. Có thể phỏng đoán nó chỉ là tác
phẩm do một tư nhân nào đó như Ômi no Mifune (Đạm Hải, Tam Thuyền)
soạn bằng cách thu thập những bài thơ của người quen biết chung
quanh. Những người nầy thường là những trí thức vì lúc ấy thường dân
thì chỉ có thể làm được thơ bằng kana mà thôi.
F)
Địa vị cung đình của thơ chữ Hán:
Thơ chữ Hán
trở thành khuôn mẫu dùng nơi triều đình vì trí thức quí tộc thời đó
nếu không có Hán học thì không thể nào lập thân.Thơ văn chữ Hán cũng
hàm chứa và bộc lộ cái hoài bảo kinh bang tế thế, xây dựng xã hội lý
tưởng bằng thiện chính của đạo Nho. Người viết văn học sử thường gọi
thời nầy là thời “Đường phong âu ca” hay “văn chương kinh quốc”[17].
Nhưng nếu Đường phong được trọng vọng (âu ca) và đưa lên hàng đầu
thì thơ quốc phong waka có bị đẩy lùi vào bóng tối cũng là lẽ
đương nhiên.
G)
Ba tập thơ chữ Hán soạn theo chiếu chỉ của thiên hoàng (sắc
soạn=chokusen):
Đường phong
(phong cách nhà Đường) đạt đến đỉnh cao nhất có lẽ là lúc các chiếu
chỉ trong khoảng năm Kônin (Hoằng Nhân) và Tenchô (Thiên Trường)
(810-834) lần lượt ra lệnh tom góp thơ chữ Hán thành ba thi tập. Đó
là các tập Ryô-un-shuu[18]
(Lăng vân tập), Bunka-shuurei-shuu[19]
(Văn hoa tú lệ tập) và Keikoku shuu[20]
(Kinh quốc tập). Về phương diện hình thức, nhờ đọc các tập thơ chữ
Hán của Nhật, ta cũng chứng kiến sự thay đổi trong thi ca Trung Quốc
nghĩa là đi từ năm chữ (Hậu Hán cho đến Lục Triều) qua bảy chữ (Hậu
Hán Mạt cho đến Thịnh Đường). Nếu Kaifuusô lấy thơ năm chữ
làm trung tâm thì những tập về sau nhiều thơ bảy chữ hơn.
Phân bố
thơ chữ Hán trong bốn thi tập đầu tiên
Thi
tập
Ngũ
ngôn
Thất ngôn
Tạp
Ngôn
Tổng cộng (bài)
Kaifuusô
110
7
0
117
Ryôun-shuu
39
46
6
91
Bunkashuurei-shuu
50
82
11
143
Keikoku-shuu
89
76
211
Xuất xứ: Matsuura Tomohisa. Sđd.
Về chủ đề thì như trong trường hợp của Bunka shurei-shuu, có
đến 11 loại: du lãm, yến tiệc, tiễn biệt, tặng đáp, vịnh sử, thuật
hoài, lệ tình, nhạc phủ, phạn môn, ai thương, tạp vịnh.
Ryôun-shuu còn có đến 23 loại (thêm du tiên, quân nhung, giao
miếu, vãn ca v.v…), phần nhiều dựa vào lối sắp xếp của Văn Tuyển
đời nhà Lương. Tuy nhiên, trong khi Kaifuusô, vốn là
tuyển tập riêng tư với mục đích “duyệt cổ nhân chi di tích, tưởng
phong nguyệt chi cựu du” (xem lại sự tích người xưa, nhớ đến bạn
bè cũ thời vui cùng trăng gió) thì những tập soạn theo sắc chiếu về
sau thường nói đến “văn chương giả, kinh quốc chi đại nghiệp, bất
hủ chi thịnh sự” (văn chương là việc to tát trị dân giúp nước,
còn lưu lại muôn đời)
Thơ của ba tập nầy chịu ảnh hưởng phong cách hoa lệ của thơ Trung
Đường. Ví dụ như bài tạp ngôn Ngư Ca “Khúc Hát Ông Câu” theo thể
trường đoản cú của thiên hoàng Saga, chép trong Ryôun-shuu:
Giang thủy độ đầu liễu
loạn ti,
Ngư ông thuyền thượng yên cảnh trì.
Thừa xuân hứng,
Vô yếm thì.
Cầu ngư bất đắc đới phong xuy.
(Bến nước đầu sông
liễu rối tơ,
Ngư ông say cảnh khói hoa mờ.
Hứng xuân dào dạt,
Lòng không chán.
Cá dù không cắn, gió theo đưa)
Nó cũng
diễm lệ như tác phẩm của nhà thơ Trung Đường Trương Chí Hòa trong
bài Ngư Phụ Ca, Toàn Đường Thi, quyển 11):
Tây Tái
Sơn tiền bạch lộ phi,
Đào hoa lưu thủy quyết ngư phì
Thanh nhược lạp,
Lục thoa y,
Tà phong tế vũ bất tu quy.
(Trước núi Tây Sơn
trắng bóng cò ,
Hoa đào nước chảy béo con rô.
Áo tơi nón lá,
Xanh biêng biếc.
Gió nhẹ mưa thưa, chẵng muốn về.)
Tiếp đến, đây là một bài thơ của Ono no Nagami (Tiểu Dã, Vĩnh Kiến)
cũng trích từ Ryôunshuu, có phong vị của thơ điền viên Trung
Quốc:
Điền Gia
Kết am
cư tam kính,
Quán viên dưỡng nhất sinh.
Tao khang ninh mãn phúc
Tuyền thạch đãn hoan tình.
Thủy lý tùng đê ảnh,
Phong tiền trúc động thanh.
Liêu du thái bình thuế,
Độc thủ tiểu sơn đình.
Nhà đồng quê
Cất am ba lối nhỏ,
Tưới rau sống một đời
Tấm cám thường đủ bửa,
Đá suối sướng lưng rồi.
Đáy nước tùng soi bóng,
Trong gió trúc khua vui.
Xa cảnh đời trị loạn,
Chòi núi một ta ngơi.
Các tác giả thường được nhắc đến có thiên hoàng (thứ 52) Saga[21]
(Tha Nga, trị vì 809-823) như đã thấy ở trên, Ono no Takamura[22]
(Tiểu Dã, Hoàng), tăng Kuukai[23]
(Không Hải) và sau đó ít lâu, Miyako no Yoshika[24]
(Đô, Lương Hương), Sugawara no Michizane (Quản Nguyên, Đạo Chân), Ki
no Haseo[25]
(Kỷ, Trường Cốc Hùng) vv…
Đặc biệt tăng Kuukai với tập thơ văn Shôryô-shuu (Tính linh
tập) và tập luận thuyết Bunkyô hifuron (Văn kính bí phủ
luận), Sugawara Michizane với các tập thơ văn Kanke bunsô
(Quản gia văn thảo), Kanke kôshuu (Quản gia hậu tập) là những
người có văn phong ảnh hưởng đến đời sau.
H)
Phú của Nhật:
Một đều cần nhắc thêm nữa là trong Keikoku-shuu (827) có rất
nhiều phú.Ví dụ như Xuân Giang Phú tức “Phú sông xuân” của thiên
hoàng Saga, Cức Phú hay “Phú cây gai” của Fujiwara no Umakai. Sau
này phú còn xuất hiện trong Toshi bunshuu (Đô thị văn tập,
880) của học giả Hán văn Miyako no Yoshika (Đô, Lương Hương) như Tẫy
Nghiên Phú “Phú rửa nghiên”, Nhất Kiều Phú “Phú một chiếc cầu”.
Trong Kanke bunsô (Quản gia văn thảo, 900) có Thu Hồ Phú “Phú
Hồ Thu”, Thanh Phong Giới Hàn Phú “Phú đề phòng gió thu lạnh ”, hay
trong Honchô monzui (Bản triều văn túy, tập hợp tác phẩm giai
đoạn 810-824 và 1028-1037) của Fujiwara no Akihira (Đằng Nguyên Minh
Hành) có Phong Trung Cầm Phú “Phú đàn trong gió” hay Lạc Diệp Phú
“Phú lá rụng” v.v…Điều này chứng tỏ ngoài thơ, nhạc phủ, hình thức
phú cũng đã được các văn nhân Nhật Bản ngày xưa yêu chuộng.
Ta cần mở một dấu ngoặc ở đây để tìm hiểu một nhân vật quan trọng
đứng đầu một khuynh hướng của văn học Heian: khuynh hướng văn chương
chữ Hán. Người ấy là nhà
Nho học Sugawara no Michizane.
I)
Sugawara no Michizane (Quản Nguyên, Đạo Chân, 845-903):
Ông là thi
nhân giỏi thơ chữ Hán lẫn quốc âm, học giả Hán văn. Làm đến Udaijin
(Hữu đại thần), ngang với Tể Tướng năm 899, nhưng sau tranh quyền
với Fujiwara no Tokihira (Đằng Nguyên,Thì Bình) thất bại[26],
bị thiên xuống Kyuushuu (Cửu Châu) ở phủ Dazai (Thái Tể) tức Tổng
Trấn đảo ấy rồi mất ở đó.
Tuy thơ chữ Hán trong 3 tập “ Lăng Vân ”, “ Tú Lệ ” và “ Kinh Quốc ”
là những bài được xem như có giá trị để dâng lên vua nhưng cho đến
thời Sugawara, người Nhật vẫn còn tỏ ra ngượng nghịu khi làm thơ
trực tiếp bằng chữ Hán. Phải đợi đến khi nhân vật Sugawara no
Michizane nầy xuất hiện thì thơ chữ Hán do người Nhật viết mới có
thể nói là điêu luyện.
Sugawara (Quản Nguyên) và Ôe (Đại Giang) là hai dòng họ học giả, có
nhiều người được ban tước Monjô hakase (văn chương bác sĩ).
Tuy nhiên, Michizane xuất thân từ một gia đình thợ thủ công nghề gốm
chứ không phải quí tộc. Ông nội là Kiyotada (Thanh Công, 770-842),
đã có chức Monjo hakase, được gửi qua Trung Quốc năm 804 cùng
với tăng Saichô (Tối Trừng) và từng đóng góp soạn “ Tú Lệ ”. Người
con thứ ba của Kiyotada là Yoshinushi (Thiện Chủ ) cũng có chân
trong sứ bộ sang Trung Quốc năm 838 và người con thứ tư, Koreyoshi
(Thị Thiện), một Monjo hakase khác, được tham dự triều chính.
Michizane chính là con Koreyoshi, cũng mang chức Monjô hakase
và được chỉ định làm chính sứ sang Trung Quốc năm 894 nhưng nhằm lúc
Đường và Nhật cắt đứt giao thiệp, do đó, chuyến đi sẽ không bao giờ
thực hiện.
Michizane có hai tác phẩm chính : Kankei bunsô (Quản gia văn
thảo, 900) và Kanke kôshuu (Quản gia hậu tập, 903). Ngoài ra
ông còn biên soạn hay tham gia biên soạn các sử thư như Ruijuu
Kokushi (Loại Tụ Quốc Sử) và Sandai Jitsuroku (Tam Đại
Thực Lục).
Sau đây là bài tứ tuyệt của Michizane, trong đó ông nói về việc mắc
tội oan vì dám về phe thiên hoàng và đối chọi với cánh quyền thần
Fujiwara :
Nguyệt quang tự kính
vô minh tội,
Phong khí như đao bất phá sầu.
Tùy kiến tùy văn giai thảm lật,
Thử thu độc tác ngã thân thu.
(Thu Tứ
, Kanke kôshuu, bài 485)
Trăng
kia tuy sáng, mối ngờ sâu,
Gió bén nhưng sao cắt được sầu.
Nhìn trước trông sau toàn nỗi sợ,
Ai đem thu tặng khách buồn thu.
Trong 550 bài thơ của hai thi tập nói trên, đặc sắc nhất có lẽ là
một trăm bài thơ bày tỏ tâm sự mình (gọi là Tự Ý Nhất Bách Vận )
viết về cuộc hành trình từ Kyôto đến Kyuushuu trên đường phát vãng
với những chi tiết và tình cảm rất thực về nỗi nhớ nhà, nhớ kinh đô,
về những kẻ hiếu kỳ gặp giữa đường, những lo âu, uất ức chốn quan
trường. Ông ba lần dâng biểu từ quan, ba lần bị bác. Ông còn viết về
những đề tài ít khi thấy trong waka hay thơ chữ Hán do người
Nhật viết thời đó như những kẻ đói lạnh, nông dân lưu lạc, trẻ mồ
côi, người buôn muối, người góa bụa, tiều phu, ngư phủ...cũng như
chuyện mùa màng thất bát, gió bão, sưu cao thuế nặng, bệnh hoạn,
trộm cướp, con buôn bất lương hay quan lại tham ô.Như thế, có thể
xem như ông là người thứ hai ở Nhật ngoài Yamanoue no Okura[27]
đã làm thơ với phong cách “ thân dân ” của nhà thơ Đỗ Phủ đời Đường.
Sau đây là bài số 4 trong 10 bài thơ mang tên Hàn tảo thập thủ
“ Mười bài nói về cái lạnh sớm ” của Michizane lúc nào cũng bắt đầu
bằng hai câu : Hà nhân hàn khí tảo, Hàn khí (.......) (......)
nhân. :
Hà nhân hàn khí tảo,
Hàn khí túc cô nhân.
Phụ mẫu không văn nhĩ,
Điệu dung vị miễn thân.
Cát y đông phục bạc,
Sơ thực nhật tư bần.
Mỗi bị phong sương khổ,
Tư thân dạ mộng tần.
(Hàn tảo thập thủ, kỳ tứ, Kanke bunsô, quyển 3)
“Vì
ai trời lạnh sớm,
Vì cái đứa cút côi.
Hai thân hỏi không nói,
Thuế má réo đôi nơi.
Áo mỏng mùa đông lạnh,
Rau cháo chịu quen rồi.
Bửa gặp trời sương gió,
Ngủ thấy mẹ cha hoài.
J)
Thời kỳ Hán văn suy thoái :
Từ giữa thời Hei-an, chế độ Nhiếp Chính đã vững vàng và lối học tập
viết văn làm thơ mô phỏng theo kiểu mẩu Sử Ký và Văn Tuyển
của Trung Quốc đã thành khuôn phép với hai “ nhà ” Kanke của
Sugawara (Quản Nguyên) và Gôke của Ôe (Đại Giang) thì văn thơ chữ
Hán cũng bắt đầu suy vi. Chính trị lúc đó nặng về bè phái nên chỉ
dùng thơ văn để tiến thân không còn dễ dàng như xưa. Cái quan niệm
“trị nước bằng văn chương” chỉ là cái vỏ bên ngoài.Mặt khác, sự hưng
thịnh của văn chương kana và lệnh bãi bỏ các chuyến đi sứ
sang nhà Đường (Khiển Đường Sứ = Kentôshi) vào năm 894 cho
thấy người Nhật lúc ấy bắt đầu có ý thức về văn hóa nước nhà, và
chứng minh đượclý do tại sao văn thơ chữ Hán suy thoái. Tuy vậy
Văn Tuyển[28]
(Monzen) và Bạch thị văn tập[29]
(Hakushi monjuu), những tác phẩm Hán Văn, suốt thời Hei-an,
hãy là sách gối đầu giường của giai tầng trí thức cho nên dù suy
thoái, Hán văn vẫn giữ được địa vị văn chương cửa công, ít nhất là
bên ngoài..
Những tác giả tên tuổi khoảng giữa thời Hei-an là Minamoto no
Shitagô (Nguyên, Thuận), Yoshishige noYasutane (Khánh Từ, Bảo Dận),
Ôe no Masahira (Đại Giang Khuông Hành). Sách Honchô monzui[30]
(Bản triều văn túy) do Fujiwara no Akihira (Đằng Nguyên, Minh Hành)
biên đã thu thập tác phẩm các văn nhân từ đầu triều Hei-an đến lúc
ấy. Cuối thời Hei-an, tuy hãy có tác gia quan trọng như Ôe no
Masafusa (Đại Giang, Khuông Phòng) nhưng nói chung Hán văn đã suy
thoái.
Suy thoái nhưng không thể nói Michizane không ai kế tục. Hơn nữa,
Hán văn đã được Nhật hóa để trở thành một bộ phận không tách rời
đượccủa văn hóa Nhật Bản.
Về giai đoạn cuối thời Heian nầy, ta có thể đơn cử bộ sách chữ Hán
tiêu biểu Honchô monzui, thu thập tác phẩm nhiều văn nhân Hán
học.
K) Honchô Monzui (Bản Triều Văn
Túy):
Fujiwara no Akihira (Đằng Nguyên, Minh Hành, 989?-1066), người soạn
Monzui là một chức quan đời Heian hậu kỳ, học giả, có tước
Monjô hakase. Ông làm viện trưởng trường hành chính[31]
(daigaku no kami).
Ngoài sách nầy, ông còn viết Shin Sarugaku-ki (Tân Viên nhạc
ký ) “Ghi chép thêm về Sarugaku” và Meigô Ôrai (Minh Hành
Vãng Lai) “Thư tín đi lại của Akihira” tức là ông vậy.
Monzui (Bản Triều Văn Túy) mượn tên Đường văn túy
(1011), một tác phẩm Trung Quốc và mô phỏng cách biên tập của
Monzen (Văn Tuyển) ra đời khoảng năm 1058-1059. Sách gồm 420 tác
phẩm thi văn chữ Hán của 70 tác giả sống giữa thời thiên hoàng (thứ
52) Saga (Tha Nga, trị vì giữa 809-823) và (thứ 68) Go-Ichijô (Hậu
Nhất Điều, trị vì giữa 1016-1036). Nội dung của nó có một số điểm dị
biệt nếu đem so sánh với ba tập thơ chữ Hán vào thế kỷ thứ 9 được
soạn theo chiếu chỉ thiên hoàng (tức “Lăng Vân”, “Kinh Quốc” và “Tú
Lệ”).
Trước hết là tính cách phê phán xã hội mà người ta không thấy trong
3 tập trên nhưng lại thấy ở đây (như việc chống đối chính quyền
Fujiwara) qua Chiteiki (Trì đình ký) và tác phẩm khác
của hoàng tử Kaneakira[32]
và Minamotono Shitagô[33]
(Nguyên, Thuận) mà tập nầy ghi lại. Chiteiki là tập tùy bút
của Yoshishige no Yasutane (Khánh Từ, Bảo Dận, 934? – 997), pháp
danh Tịch Tâm, văn nhân đời Heian, viết từ chỗ ở, cái đình bên ao,
trước khung cảnh hoang phế của kinh đô Kyôto.Là một quí tộc mất thế
lực chính trị trước sự bành trướng của tập đoàn Fujiwara, Yatsutane
đâm ra yếm thế, tìm nguồn vui trong tiếng mõ lời kinh. Niệm A Di Đà
và đọc kinh Pháp Hoa là hoạt động thường nhật của Yatsutane, người “không
muốn quì gối khom lưng trước thế thần” và “không còn tham
luyến gì ở cõi đời nầy”.
Điều nầy cho ta cảm tưởng khi viết bằng chữ Hán, văn nhân Nhật Bản
có vẽ chú ý đến vấn đề xã hội nhiều hơn, giống như phong cách của
nhà văn Trung Quốc. Trong truyền thống quốc âm kana, người ta
thấy vắng bóng những tác phẩm phê phán như thế. Gọi là chống đối
nhưng (ngoại trừ Okura và Michizane) xem ra trí thức đương thời chỉ
xa lánh thực tại như Đào Tiềm và Lý Bạch chứ không phê phán chính
sách như Khuất Nguyên, Đỗ Phủ.Thời các quan nhiếp chính nắm chính
trị, họ đọc Bạch Cư Dị mà hầu như không biết đến Đỗ Phủ. Chống đối
trực diện, theo họ là “Tục” nên họ đã theo đường “Nhã” nghĩa là ẩn
cư.
Đặc điểm thứ hai của Monzui là một số tác phẩm hài hước có
tính cách dâm ô xen vào trong đó như Danjo Kon-in fu “Nam nữ
hôn nhân phú” và Tettsuiden (Thiết chùy truyện) “Anh chùy
sắt”(dương vật) tả không dấu diếm “phòng trung chi thuật”(kỹ thuật
chốn phòng the) khi anh ta đi thăm “chu môn” (cửa son = âm hộ), một
chi tiết đáng lẽ chỉ có thể thấy ở Du Tiên Quật, tác phẩm
ngang tầm cỡ với nó vào đời Đường. Trong waka và
monogatari dầu táo bạo đến đâu cũng không có những đoạn diễn tả
như thế. Sự kiện nầy có thể giải thích như là một khía cạnh “sự cố
đột biến” khi Nhật Bản vội vã hấp thụ các tác phẩm Hán văn.
Đến giữa thế kỷ thứ 10 thì việc Nhật hóa tác phẩm chữ Hán hầu như đã
đi khá xa. Hai ngôn ngữ như hoà nhập vào nhau và Wakan Rôei-shuu
là một chứng cứ thể hiện điều đó..
TIẾT IV: ĐIỂM TIẾP NỐI CỦA HAI DÒNG THƠ
:
A) Wakan Rôei-shuu
(Hòa Hán Lãng Vịnh Tập, 1012) :
Đây là một sưu tập 588 bài thơ hay viết bằng chữ Hán và 216 waka
quốc âm trong khi trước đó, Kaifusô không có lấy một bài
waka và Man.yôshuu chỉ có 4 bài thơ chữ Hán. Lần đầu
tiên có một tập thơ gồm hai loại gộp chung nhiều như thế trong lịch
sử văn học Nhật Bản.
Nhiều nhà nghiên cứu, nhất là ngoại quốc, coi thường Wakan vì
bảo nó chỉ là một tập thơ dịch thơ chữ Hán không có gì đặc sắc nhưng
những chuyên gia khác, trong đó có Katô Shuuichi, lại đánh giá công
lao vĩ đại của nó trong quá trình Nhật hóa (Japanize) hay định chế
hóa (institutionalize) thơ chữ Hán để giúp hai thứ thơ Hán và Nhật
hòa nhập làm một.
Thật ra khuynh hướng Nhật hóa đã bắt đầu chầm chậm từ cuối thế kỷ
thứ 10. Hơn nữa, quí tộc Heian khi sử dụng cả hai loại thơ trong
sinh hoạt cung đình của họ đã tạo được một “không gian” giúp cho thơ
Hán và thơ Nhật có cơ hội tiếp xúc rồi. Vừa giỏi (Hán) thi vừa thạo
(Hòa) ca thì đã có những nhân vật như Minamoto no Shitagô (Nguyên,
Thuận, 911-983), và sau đó là Fujiwara no Kintô (Đằng Nguyên, Công
Nhiệm, 966-1041) rồi Ôe no Masafusa (Đại Giang, Khuông Phòng,
1041-1111) nhưng chỉ khi Kintô cho ra mắt 2 tập Wakan thì lúc
ấy, khuynh hướng trên mới thực sự thành hình.
Để “đoản ca hóa” thơ chữ Hán, trước tiên, phải “gắp” một hai câu thơ
chữ Hán từ bài thơ dài ra để nó độc lập với văn mạch, rồi mới biến
nó thành thơ Nhật. Ví dụ sau khi trích 2 câu thất ngôn của Bạch Cư
Dị ra khỏi Trường Hận Ca:
Tịch điện huỳnh phi tư tiêu nhiên,
Thu đăng khiêu tận vị năng miên.
(Đóm bay điện tối ngồi trầm tư,
Đèn thu bấc lụn không sao ngủ.)
để nó không còn dính dáng gì đến tâm sự đau khổ của Đường Huyền Tông
đang tưởng nhớ Dương Quí Phi vừa bị quan quân buộc phải thắt cổ ở
trạm Mã Ngôi, muốn nhờ sức đạo sĩ để tái hội với nàng. Sau đó chỉ
cần biến nó thành một bài waka ngắn (tanka = đoản ca)
có tính phổ quát tả cảnh đêm thu khó ngủ.
Trong số 588 bài thơ chữ Hán thì có 354 bài do người Nhật viết. Đó
là các ông Sugawara no Fumitoki (44 bài), Sugawara no Michizane
(38), Ôe no Asatsuna (30), Minamoto no Shitagô (30) và Ki no Haseo
(22). Phần còn lại (234) thì Bạch Cư Dị đã chiếm 139 và Nguyên Chẩn,
bạn ông, 11, là người gần nhất. Không có một bài của Lý Bạch hay Đỗ
Phủ. Tiêu chuẩn tuyển lựa của Fujiwara no Kintô hình như bất chấp
cách thưởng thức của hậu thế cũng như người đương thời mà chỉ tuyển
lựa sao cho hợp với nội dung waka của hai người Nhật có nhiều
thơ nhất trong đó tức Ki no Tsurayuki (26 bài) và Ôhikôchi no
Mitsune (12 bài).
Về mặt trình bày, thơ trong quyển thứ nhất của Wakan được sắp
theo lối Kokin-shuu, thu thập thơ chủ đề bốn mùa: xuân, hạ,
thu, đông với phân tiết: tảo xuân, chim oanh, hoa mơ, liễu…Quyển thứ
hai tách ra khỏi lối sắp xếp theo Kokin-shuu, chỉ có một phần
nhỏ nói về luyến ái, ngoài ra nó bao gồm những chủ đề khác của Hán
thi và Waka.
B)
Rắp tâm Nhật hóa Hán văn:
Nếu ảnh hưởng của thơ chữ Hán được phát hiện trong các bài chôka
(trường ca) của Man.yô-shuu, người ta cũng tìm thấy ảnh
hưởng đó trong những bài tanka (đoản ca) của Wakan
rôi-shuu (Hòa Hán lãng vịnh tập). Tập nầy không những đóng vai
trò Nhật hóa văn chương chữ Hán mà còn có ảnh hưởng sâu rộng về sau,
cả trong thi ca lẫn trong sử truyện, tiểu thuyết và kịch tuồng.
Nói đúng hơn, tanka của Wakan là thơ chữ Hán được Nhật
hóa theo cách đọc của Nhật (kundoku = huấn độc). Đặc biệt hơn nữa là
những bài thơ của Wakan liên hệ mật thiết với âm nhạc và hội
họa. Nhà nghiên cứu Katô Shuuichi cho biết vào thế kỷ thứ 9, người
ta đã phổ nhạc những bài thơ đó. Trên các bức bình phong vẽ tranh
Nhật, có chép cả thơ gốc chữ Hán và thơ đã diễn âm ra tiếng
Nhật.Thơ, nhạc, họa qua Wakan được xem như một tổng thể tượng
trưng cho văn hóa cung đình vương triều Heian.
1)
Nhu cầu “huấn độc” thơ Hán:
Rắp tâm Nhật Bản hóa thơ Hán có lẽ cũng vì lý do là cách đọc thơ Hán
bằng âm Hán (đơn âm) không thuận tai người Nhật, vốn có một ngôn ngữ
đa âm. Ví dụ như bốn câu thơ sau đây trong bài Phụng Tây Hải Đạo
Tiết Độ Sứ Chi Tác của Fujiwara no Umakai (Đằng Nguyên, Vũ Hợp,
394-737) làm trong khi đi sứ nhà Đường khoảng năm 716-718 (có nội
dung giống như mấy câu trong Binh Xa Hành của Đổ Phủ). Thơ có chép
trong Kaifuusô (trong ngoặc là lối đọc của Trung Quốc):
Vãng tuế
Đông Sơn dịch (Wang
sui dong shan yi)
Kim niên Tây Hải hành
(Jin nian xi hai xing)
Hành nhân nhất sinh lý
(Xing ren yi sheng li)
Kỷ độ quyện biên binh
(Ji du Juan bian bing)
nếu được
đọc theo tiếng Nhật âm Hán (on-yomi = âm độc) tức cách đọc đơn âm
thì nó sẽ trở thành:
Ô Sai Tô
Zan Eki,
Kin Nen Sei Kai Kô.
Kô Jin Ichi Sei Ri,
Ki Do Ken Hen Hei.
Nếu như
thế, không ai tài nào hiểu nổi vì đồng âm dị nghĩa nhiều quá, dễ
lẫn lộn. Thế nhưng khi đọc kiểu đa âm (huấn độc) với các tiền trí từ
(preposition) như wa, no, ni…và nghi vấn từ
(interrogative) ka theo kiểu Nhật để có thể hiểu ý thì nó trở
thành như sau:
Inishitoshi wa Tôzan no edachi
Konotoshi wa Saikai no tabi
Kôjin isshô no uchi
Ikutabi ka henbei ni umamu
Tạm dịch :
Năm ngoái đánh Đông Sơn,
Năm nay ra Tây Hải,
Thương một đời lính trơn,
Khổ mấy lần quan tái.
Như thế, mới thấy việc chế biến từ kanshi qua waka
thật là một điều cần thiết chứ không vì mục đích tiêu khiển.
2)
Kỹ thuật “ cú đề thi ” :
Nhà thơ Fujiwara no Kintô (Đằng Nguyên, Công Nhiệm, 966-1041), người
biên tập Wakan Rôei-shuu, còn góp nhặt thơ chữ Hán của người
Nhật cùng thời đại của ông trong Honchô Reisô (Bản Triều Lệ
Tảo, 1010). Tập thơ nầy đặc biệt có nhiều kudaishi “cú đề
thi”, một trò chơi giải trí nhưng có ý nghĩa văn học. Ngoài Kintô
ra, trước sau giai đoạn Wakan xuất hiện, Nhật Bản có những
nhà Hán Học tinh thông,. Theo con đường văn chương (văn chương đạo =
bunjôdô) có hai dòng họ Sugawara (Quản Nguyên) của Michizane và Ôe
(Đại Giang) của Chisato, theo con đường kinh truyện (minh kinh đạo =
myôgyôdô) đã có hai họ Kiyohara (Thanh Nguyên), Nakahara (Trung
Nguyên). Đặc biệt dưới thời thiên Hoàng Murakami (Thôn Thượng) có
Sugawara no Fumitoki (Quản Gia, Văn Thì, 899-981) và Ôe no Asatsuna
(Đại Giang, Triệu Cương, 886-957) đã có sự phát triển của nhiều kỹ
xảo trong lối biểu hiện Hán văn. Chúng sẽ ảnh hưởng đến “cú đề thi”
đã nhắc ở trên cho đến mãi cuối thời Kamakura (1185-1333).
Một thi nhân quan trọng của giai đoạn Hewian hậu kỳ (thế kỷ 11) nầy
có kiến thức Hán học thấu đáo là Fujiwara no Akihira (Đằng Nguyên
Minh Hành, 989? -1066?), người đã mô phỏng Monzen (Văn Tuyển)
đời Lục Triều để soạn Honjô monzui (Bản triều văn túy) như đã
nói ở trên. Ngoài ra, Ôe no Masafusa (Đại Giang, Khuông Phòng,
1041-1111) sáng tác rất dồi dào vì không những viết truyện ký văn
xuôi như Rakuyô dengaku-ki (Lạc Dương điền nhạc ký),
Kobi-ki (Hồ mị ký), Honchô Shinsen-den (Bản triều thần
tiên truyện) , Zoku honchô ôjôden (Tục Bản triều vãng sinh
truyện), tấu sớ như Gôtotoku Nagon ganmonshuu (Giang Đô Đốc
Nạp Ngôn nguyện văn tập), mà còn làm thơ chữ Hán, thu thập lại trong
tập Honchô mudaishi (Bản triều vô đề thi).
Để hiểu phong cách Hán thi của thời nầy (đầu thế kỷ 11) và kỹ thuật
“ cú đề thi ” nhắc đến ở trên, xin trích dẫn một bài thơ chữ Hán của
Fujiwara no Tametoki (Đằng Nguyên, Vi Thì), người không ai khác hơn
là cha của bà Murasaki Shikibu, tác giả Truyện Genji. Ông là
một ông già mà cuộc đời không toại nguyện vì lỡ làng công danh. Bài
nầy trích từ Honchô Reisô (Bản triều lệ tảo), quyển thượng .
Vũ vi thủy thượng ti
Mộ vũ mông mông trì ngạn đầu,
Cánh vi thủy thượng loạn ti phù
Kinh tùng đàm diện chiêm nan kết,
Duệ tự ba tâm thúy bất lưu.
Tế sái ưng tranh ngư phủ ngẫu
Tà phi dục quán điếu cơ câu.
Thùy tri lưu hạ trầm tiềm khách,
Sương lũ sổ hành hạ lý thu.
Tạm dịch:
Mưa như tơ trên mặt nước.
Chiều xuống, đầu ao mưa mịt mờ,
Vẽ lên mặt nước vạn đường tơ.
Trên đầm xuyên thấu nhưng nào đọng,
Giữa sóng gieo vào chẳng ở cho.
Nhẹ đủ so tơ sen bến cá,
Nghiêng dường mắc được lưỡi câu hờ.
Giữa hè tầm tã chôn thân khách,
Tóc trắng ai ngờ đã nhuốm thu.
Kỹ xảo “cú đề
thi” trong bài nầy là năm chữ trong đầu đề (vũ, vi, thủ, thượng, ti)
phải được nhắc lại ở câu một và hai trong bài.Hai câu ba và bốn gọi
là “phá đề” có nghĩa là nhắc đến cái ý của chủ đề nhưng không được
dùng chữ của nó. Kinh (qua) và duệ (kéo) nói về ti
(tơ), đàm diện (mặt đầm) và ba tâm (con sóng) thay
cho thủy thượng (trên mặt nước), chiêm (thấm) và
thúy (yếu ớt) nói lên đặc tính của vũ (mưa). Câu năm câu
sáu gọi là “tỉ dụ”và “bản văn”, có thể dùng thí dụ hay điển cố. Ở
đây dùng chữ ngẫu để nói về sợi tơ lấy từ cuống sen và câu
là cây kim, cả hai đều mỏng như tơ. Câu bảy và tám gọi là “thuật
hoài,” phải nói lên được nỗi lòng thầm kín của tác giả.
3)
Kỹ thuật “thi ca hợp” (hợp nhất Hán thi và Hòa ca):
Kể từ Honchô
Mudaishi (Bản triều vô đề thi), không còn một thi tập Hán thi
với số lượng đáng kể nào được giữ lại nữa. Hình thức cũ của “cú đề
thi” chữ Hán cũng đơn giản hóa, còn lại hai câu mà thôi và đi cặp
với một câu thơ Nhật gọi là hình thức Shiika-awase (Thi Ca
Hợp) nghĩa là kết hợp thơ chữ Hán và thơ Nhật lại với nhau trong một
chủ đề. Với hai câu thơ ngắn gọn, thi nhân đã có thể tạo nên một thế
giới. Ví dụ như bài sau đây của Fujiwara no Chikatsune (Đằng Nguyên
Thân Kinh) và thái thượng hoàng Go-Toba (Hậu Điểu Vũ):
Thủy Hương Xuân
Vọng (bài 37)
Hồ nam hồ bắc
sơn thiên lý,
Triều khứ triều lai lãng kỷ trùng.
Bến nước ngắm
xuân.
(Núi chập
chùng nam bắc hồ
Sóng đi sóng đến nhấp nhô mấy từng)
(thơ Fujiwara no
Chikatsune)
Minase nước
đôi bờ ,
Sương dâng chân núi xa mờ âm u,
Cớ sao sông chạnh tình thu.
(Bài
Miwataseba, trong Shin Kokin, phần XuânThượng,
Thái thượng hoàng Go-Toba)
Thái thượng
hoàng trách dòng sông Minase giữa buổi chiều xuân đẹp đẻ như thế mà
lại giăng sương âm u như cảnh mùa thu.Từ khi có tập tùy bút
Makura Sôshi của bà Sei Shônagon, mùa thu và buổi chiều là hai
khái niệm đã dính liền với nhau trong thơ.
Tác giả
Chikatsune nói đến ở đây là bầy tôi của thái thượng hoàng và là một
trong 5 soạn giả của tập thi tuyển Shin Kokin.
C)
Ảnh hưởng Tùy Đường trong văn xuôi Heian:
Sei Shônagon cho biết
[34]trong
Makura Sôshi của bà là văn nhân vương triều Heian thường đọc
các tác phẩm sau đây:
Monjuu
(Văn Tập)[35]
tức Bạch Thị Văn Tập của Bạch Cư Dị (thi văn đời Đường); Monzen
(Văn Tuyển) của Chiêu Minh Thái Tử nhà Lương (thi văn Lục
Triều); shinpu (tân phú) tức các bài phú mới viết sau đời
Hán.; Shiki (Sử Ký) Tư Mã Thiên phần Ngũ Đế bản kỷ (Nghiêu,
Thuấn vv…), ganmon (nguyện văn) văn cầu xin Phật; hyô
(biểu) tấu chương lên hoàng đế; shinbun (thân văn) tức lời
xin thăng thưởng của các quan bác sĩ đệ lên vua.
Dưới triều
Heian, từ thế kỷ thứ 9, ở đại học nhà nước (Daigakuryô, Đại Học
Liêu), một thứ Quốc Tử Giám để rèn đúc nhân tài cho triều đình từ
đám con nhà quí tộc, có đặt các chức bác sĩ (hakase) và trợ giáo dạy
ở 4 học khoa gọi là “tứ đạo” (shidô) gồm: kỷ truyền đạo (kidendô)
nôm na gọi là monjôdô (văn chương đạo), minh kinh đạo
(myôgyôdô) , minh pháp đạo (myôhôdô) và toán đạo (sandô). Kỷ truyền
đạo tức là con đường theo văn chương và người được chọn học
nó phải rành về Sử Ký, Hán Thư, Hậu Hán Thư và Văn Tuyển để
làm văn sách.Người theo đường Minh Kinh bắt buộc phải học Luận
Ngữ, Hiếu Kinh và chọn một trong các sách Chu Dịch, Thượng
Thư, Lễ Ký, Chu Lễ, Thi Kinh, Tả Truyện. Minh pháp đạo
tức là con đường học luật và toán đạo chuyên về toán số, hai môn sau
này ít được trọng vọng hơn.Ảnh hưởng Hán văn như thế rất to lớn đối
với guồng máy hành chính nhà nước.
Murakami
Tetsumi đã cho biết trong Kanshi to Nihonjin (Người Nhật và
thơ Hán) là Sei Shônagon đã trích dẫn Hán thi trong tập tùy bút nổi
tiếng của bà trực tiếp từ thơ Đường 24 lần, gồm 14 lần thông qua
Wakan Ryôeishuu (Hòa Hán lãng vịnh tập) và 3 lần từ Senzai
Kaku (Thiên tải giai cú), trong đó 2 câu thơ nổi tiếng của Bạch
Cư Dị đã được nhắc đến hai lần:
Di Ái Tự
chung y chẩm thính,
Hương Lô Phong tuyết bát liêm khan.
(Tựa gối
nghe chuông Di Ái Tự,
Vén rèm ngắm tuyết Hương Lô Phong)
Bà Sei còn
trích Luận Ngữ, Trường Hận Ca, Tỳ Bà Hành…Kiến thức của bà về
sách vở chữ Hán thật sâu rộng, xứng đáng là dòng dõi của những người
đã soạn ra Nihon shôki (tức thân vương Tonari) và
Kokin-shuu (tức ông Kiyohara Fukayabu). Bên cạnh bà, Murasaki
Shikibu, tác giả Truyện Genji, cũng là người hấp thụ một nền
giáo dục phong phú vì Tametoki, cha bà, từng là thầy dạy cả thiên
hoàng. Các nữ văn thi nhân như Izumi Shikibu và Akazome-emon đều có
kiến thức cổ điển đáng kể.
Riêng về
Truyện Genji, tác giả Shinma Yoshikazu[36]
nhấn mạnh đến vai trò của Bạch Cư Dị trong cách cấu tứ của Genji
Monogatari.
Cần lưu ý
là dưới thời Heian tuy đã có những tác phẩm sử dụng tiếng Nhật
(Yamato-kotoba) một cách trôi chảy như Truyện Genji, Truyện
Utsuho, Nhật Ký Kagerô nhưng trong lãnh vực hành chính và
xã hội, ảnh hưởng của chữ Hán hãy còn mạnh, nhất là vì nó được sử
dụng trong nghị luận hay các công văn. Qua đến đời Kamakura, loại
văn hổn hợp Hòa Hán dần dần gây được thanh thế và cuối cùng cướp lấy
vai trò chủ đạo của Hán văn. Thế nhưng, về mặt nội dung thì văn hóa
đại lục không ngừng gieo vào đất Nhật những hạt giống mới.
D)
Thư Đạo Và Văn Học:
Kể từ thời
Nara (710-784), Nhật Bản đã tiếp thu thư pháp (calligraphy) của
Trung Quốc nhưng phải đợi đến thời Heian, nghệ thuật viết chữ đẹp
mới phát triển rộng rãi, bao gồm cả lãnh vực Hán tự lẫn quốc âm
kana và là một điều kiện tất yếu để nâng cấp lối diễn tả khi văn
nhân và thi nhân muốn trình bày cảm xúc của mình qua thơ waka
và các thể văn xuôi như monogatari, nikki và zuihitsu. Thư
pháp sau này sẽ được đưa lên tầm một nghệ thuật và triết học (thư
đạo = shodô) còn dính líu với kiến trúc và trang trí nội thất, qua
những bài thơ trình bày trên các bình phong và tường giấy, cửa giấy,
tô điểm cho cuộc sống thường nhật trong cung đình hay ở những nhà
quyền quí.
Ba ngọn bút
cự phách (sanpitsu = tam bút) văn hay chữ tốt thời Heian là tăng
Kuukai (Không Hải, 774-835), thiên hoàng Saga (786-842) và Tachibana
no Hayanari
[37]
( Quất, Dật
Thế, ?-842) Họ đã bắt
đầu công việc “Nhật hóa” thư pháp. Sau tam bút có tam tích
(sanseki): Ono no Michikaze (Tiểu
Dã, Đạo Phong 894-966),
Fujiwara no Sukemasa (Đằng
Nguyên, Tá Lý 944-998) và
Fujiwara no Yukinari (
Đằng Nguyên, Hành Thành,
972-1027). Họ đã lưu lại dấu tích qua việc sao chép các vần thơ của
Bạch Cư Dị (722-772), của các tập Man.yô-shuu (thế kỷ thứ 8),
Kokin waka-shuu (905) cũng như Wakan rôei-shuu
(1013?).
Thư đạo đã
được truyền lại dưới hình thức các cuốn thơ, cuốn truyện minh họa
(emaki-mono). Ki no Tsurayuki còn được biết như một thư đạo gia
ngoài việc ông là tác giả Tosa Nikki và thi nhân waka
hàng đầu. Sau khi triều đại Heian đã trôi qua, thư đạo có thời kỳ lu
mờ cùng với sư suy vi của văn hóa quí tộc nhưng đã phục hồi được vào
thời Momoyama (Đào Sơn, 1573-1603) mà đỉnh cao là sự xuất hiện của
“ba cây bút đời Kan.ei”[38]
(Kan.ei sanpitsu = Khoan Vĩnh tam bút), đó là Hon.nami Kôetsu[39]
(Bản A Di,
Quang Duyệt (1558-1637),
Konoe Nobutada
[40](
Cận Vệ, Tín Doãn,
1565-1614) và Shôkadô Shôjô (Tùng Hoa Đường, Chiêu Thừa, 1584-1639).
Lần nầy nó đã phối hợp với trà đạo để trở thành một hình thức thưởng
thức nghệ thuật mới.
TIẾT V: NHẬT BẢN TIẾP THU VĂN HỌC TỐNG
NGUYÊN:
Đường thi
đã vào đất Nhật từ thời Đường nhờ các học tăng thời ấy đem về nhưng
hai tuyển tập Hán Thi được người Nhật chuộng hơn cả là Tam Thể
Thi và Đường Thi Tuyển chỉ mới đến Nhật Bản sau nầy.
Sau khi các
cuộc gửi người sang sứ nhà Đường bị bãi bỏ từ năm 894, các tăng nhân
Nhật Bản vẫn sang Tống, Nguyên với tư cách riêng. Theo nguồn của
Honchô kôsôden (Bản triều cao tăng truyện), thời Nam Bắc Triều
(1337-1392) trong số 469 tăng lữ nhắc đến trong sách, đã có 93 người
tức 1/5 có dịp sang Trung Quốc. Từ Trung Quốc cũng đã có nhiều tăng
nhân đến Nhật và ở lại, con số nầy tuy tuy có ít hơn những ảnh hưởng
lớn, từ thế kỷ 11 phát triển việc dịch và in kinh Phật, bước sang
thế kỷ 13 thì phái Ngũ Sơn đã có ảnh hưởng lớn đến những người chấp
chính của Mạc Phủ Kamakura và thiền tông đã trở một hình thức tôn
giáo của vũ gia đến tận thời Muromachi. Các nhà sư ngoài việc in và
giảng kinh Phật còn để ý đến các “ngoại điển” (geten) như kinh, sử,
thi văn. Trong chiều hướng đó, ngoài Luận Ngữ và Sử Ký, Tam Thể
Thi ấn bản Ngũ Sơn cũng đã ra đời.
Các nhà thơ
Trung Quốc được người Nhật theo dõi ngoài Bạch Cư Dị (Lạc Thiên). Đỗ
Phủ (Tử Mỹ) đời Đường còn có Tô Thức (Đông Pha). Hoàng Đình Kiên
(Sơn Cốc) đời Tống. Hai ông sau nầy có dính líu với thiền tông nên
được tôn xưng một cách đặc biệt.
Santaishi (Tam thể
thi) gom góp 494 bài của 167 tác giả viết theo ba loại thơ Đường:
thất ngôn tuyệt cú, ngũ ngôn luật thi và thất ngôn luật thi, cho nên
sách mới có cái tên nầy. Nguyên nó có tên “Đường hiền tam
thể thi”, các bài trong đó sắp xếp theo tiêu chuẩn kỹ thuật làm
thơ (thi thể). Nó được soạn ra vào thời Nam Tống, phổ biến rộng rãi
trong đại chúng như một giáo khoa thư và đã đáp ứng được nhu cầu đại
chúng hóa thơ chữ Hán ở Nhật vào thời đó.
Santaishi vốn do Chu
Bật biên vào năm 1250. Chẳng bao lâu sau, nhà Nam Tống bị diệt vong
(1279). Sách có hai bản do hai người khác nhau chú thích nhưng đã
được nhập làm một. Hiện nay bản cổ nhất là bản Nam Bắc Triều (giai
đoạn 1337-1392 trong sử Nhật chứ không phải 439-589 như Nam Bắc
Triều Trung Quốc). Bản kia mới hơn, gọi là bản Edo. Bản Nam Bắc
Triều được in ra dưới nhiều hình thức khác nhau, cổ nhất còn được
nhắc tới ra đời năm Taiei (Đại Vĩnh) thứ 7 (1527).
TIẾT VI: NHẬT BẢN TIẾP THU VĂN HỌC MINH
THANH :
A)
Ảnh hưởng Trung Quốc trong tiểu thuyết thời Edo:
Nối tiếp
dòng văn học các đời trước, ảnh hưởng của các tác giả Minh Thanh như
Ngô Thừa Ân (1500? – 1582?), La Quán Trung (? - ?), Phùng Mộng Long
(1574-1646)…rất lớn đối với những cây viết tiểu thuyết Nhật Bản,
trong số đó phải nhắc đến Tsuuga Teishô (Đô Hạ, Đình Chung,
1718-1794), Ueda Akinari (Thượng Điền, Thu Thành, 1734-1809) và
Santô Kyoden (Sơn Đông, Kinh Truyền, 1761-1816). Điều này đã được
khai triển đầy đủ trong phần nói về tiểu thuyết thời Edo.
B)
Ảnh hưởng Trung Quốc đến Hán Thi Nhật Bản thời Edo:
Thơ chữ Hán
cuối đời Kamakura và thời Nam Bắc Triều bị chi phối bở ảnh hưởng của
các thiền tăng phái Ngũ Sơn. Để tránh trùng lập, xin tạm gác ở đây.
Thi ca Ngũ Sơn sẽ được khai triển trong bài viết số 16 nói về Văn
Học Phật Giáo ở Nhật.
Bước qua
thời Tokugawa, hai văn nhân chịu ảnh hưởng của phái Ngũ Sơn và tinh
thông Hán Học, ảnh hưởng đến đời sau là Fujiwara Seika (Đằng Nguyên,
Tinh Oa, 1591-1619) và Hayashi Razan (Lâm, La Sơn, 1583-1657, xem
tiểu truyện trong những trang tới). Hai ông mở trường ở Kyôto và đào
tạo nhiều môn đệ, trong đó có hai nhà thơ chữ Hán có tài, cũng là
hai ẩn sĩ: Ishikawa Jôzan (Thạch Xuyên, Trượng Sơn, 1583-1672) và
tăng Gensei (Nguyên Chính, 1623-1668). Các nhà bình luận cho rằng
thơ các ông chịu ảnh hưởng mới mẽ của thơ đời Minh.
Sau đây là
thơ các ông, trích từ Fushôshuu (Phúc Tương Tập) của Jôzan và
Sôzanshuu (Thảo Sơn Tập) của Gensei:
Phú Sĩ Sơn
Tiên
khách lai du vân ngoại lĩnh,
Thần long thê lão động trung thiên.
Tuyết như hoàn tố yên như bính,
Bạch phiến đảo huyền Đông Hải Thiên.
(thơ
Ishikawa Jôzan, Fushôshuu, quyển thượng)
Núi Fuji
Tiên đến
rong chơi đỉnh vượt mây,
Trời cao động vắng giấc rồng say.
Tuyết giăng lụa nõn, khói làm cán,
Đông Hải ai treo chiếc quạt nầy?
Nhĩ Chủng[41]
Thụ quắc qui lai thử
trúc phần,
Khả liên vạn lý bội thân ân.
Hòa ca bất nhập thù phương nhĩ,
Cường xướng Đường Thi úy lữ hồn.
(
thơ Gensei, Sôzanshuu, quyển 19)
Gò lỗ tai
Cắt đống tai về, gò
chất thành,
Thương ôi ngàn dặm phụ ơn sinh.
Thơ Nhật đọc lên không hợp nhĩ,
Đường thi xin tụng điếu vong linh.
Giữa thời Tokugawa, Tôshisen (Đường thi tuyển) đã đến Nhật
(1724). Sách gồm 465 bài thơ của 128 tác giả. Nó tiếp nối
Santaishi nhưng với một phong cách khác và đã gia tốc quá trình
đại chúng hóa, thông tục hóa thơ chữ Hán và tạm thời thay thế hoàn
toàn tuyển tập kia. Thi tập nầy không rõ ai soạn, có thuyết cho là
Lý Phàn Long (1514-1570), tự Vu Lân, hiệu là Thương Minh, một tên
tuổi trên thi đàn hậu bán đời Minh. Lý do là ông ta đã soạn một
tuyển tập thơ nhan đề Cổ kim thi san và trong
đó một phần nói về đời Đường, cho nên các nhà xuất bản mới trích
phần đó ra in thành sách Tôshisen, cũng nhân đó mà lợi dụng
tiếng tăm của ông. Nếu thế thì nó đã ra đời một ít lâu sau 1570, năm
Lý mất. Lý Phàn Long chủ trương “Thơ phải là Thịnh Đường ” và
chủ trương nầy đã được những nhân vật tiếng tăm chuộng “ cổ văn
từ ” ở Nhật như Ogyuu Sorai (Địch Sinh, Tồ Lai), Kinoshita
Jun.an (Mộc Hạ, Thuận Am) và Hattori Nankaku (Phục Bộ, Nam Quách)
ủng hộ, điều nầy giải thích sự phổ biến rộng rãi của nó trong quần
chúng.
Thơ chữ Hán vào khoảng giữa đời Tokugawa thiên về cách điệu (phái cổ
văn từ) như thơ đời Thanh, nghĩa là với phong cách chỉnh tề và thanh
điệu điều hòa, hùng tráng của Thịnh Đường, đúng như đại học giả đời
Càn Long là Thẩm Đức Tiềm (1673-1769) chủ xướng. Phong trào nầy bắt
đầu từ Edo rồi lan xuống Kyôto. Cả Ogyuu Sorai lẫn Kinoshita Jun.an,
hai nhà tư tưởng thời ấy đều chủ trương tìm về phong cách Thịnh
Đường. Trong Đường thi tuyển không mấy khi thấy thơ Đỗ Mục,
Hứa Hồn, hai nhà thơ tiêu biểu của Tam thể thi. Thi nhân Nhật
Bản trường phái cách điệu cứ xem mình như Đỗ Phủ, Lý Bạch và tưởng
tượng Edo là kinh đô Trường An (trong Tam thể thi không thấy
đăng thơ Lý Bạch, Đỗ Phủ). Tuy nhiên thi phong phái Ngũ Sơn có từ
trước vốn trọng thơ Trung Vãn Đường, và Tống Thi vẫn còn tồn tại và
xuất hiện song song hay là dung hợp với nó.Tăng nhân phái Thiên Thai
là Riku.nyo (Lục Như, 1734-1801) theo thi phong đời Tống, lấy phong
cảnh tự nhiên hay công việc ngày thường làm đề tài để bày tỏ tâm sự
hoặc lòng hoài cảm của mình.Thái độ này gọi là phản cách điệu.
1) Chỗ khác nhau giữa
thơ cách điệu và phản cách điệu :
Sau đây là một bài thơ chữ Hán của Hattori Nankaku (Phục Bộ, Nam
Quách, 1683-1759), học trò của Ogyuu Sorai, với thi phong “ cách
điệu ”. Phái cách điệu là một trường thơ đời Thanh nhấn mạnh đến sự
quan trọng của “ phong cách ” và “ thanh điệu ” chứ không phải nội
dung. Bài nầy đúng khuôn phép cổ điển, biến con sông Sumida thành
dòng Mặc Thủy như thể một con sông Trung Quốc, nhưng nội dung không
có gì đặc biệt:
Dạ há Mặc Thủy
Kim Long Sơn bạn giang
nguyệt phù,
Giang dao nguyệt dũng kim long lưu.
Biên chu bất trú thiên như thủy,
Tây ngạn thu phong há nhị châu.
(Mặc Thuỷ
tức Sumidagawa, con sông chảy qua Tôkyo, chính ra viết là Ngung Điền
Xuyên nhưng chữ Ngung (cái góc) còn đọc là Sumi, chữ vốn có nghĩa
khác là Mực, nên tác giả gọi nó là Mặc Thủy).
Đêm xuôi
sông Mực.
Bên núi
Rồng Vàng ánh nguyệt trôi,
Sóng chao trăng vọt tựa rồng bơi.
Thuyền con lướt xuống, trời liền nước,
Hai bãi bờ tây, nương gió thu.
Đối chiếu
với nó là lối làm thơ “phản cách điệu” với ý tứ thâm trầm như bài
Kengyuuka (Hoa khiên ngưu) tức hoa bìm bìm, lấy ý từ bài thơ của bà
Kaga no Chiyo (Gia Hạ, Thiên Đại, 1703-1775) tức ni sư Tố Viên, một
nhà thơ haiku đời Edo, sinh ở Kaga. Bài thơ nầy, tác phẩm của
tăng Riku.nyo chép trong Riku.nyo-an shishô (Lục Như Am Thi
Sao), tiêu biểu cho trường phái thanh tân, ý tưởng độc đáo và có
phong vị thiền môn:
Tỉnh
biên di chủng khiên ngưu hoa,
Cuồng mạn phàn lan hoành phục tà.
Cấp cảnh vô đoan bị cừ đoạt,
Cận lai cấp thủy hướng lân gia.
Hoa bìm bìm
Bên
giếng đem trồng hoa bìm bìm,
Hoa bò ngang dọc, bíu vào thành.
Giây gàu nó đoạt, làm sao múc,
Đành qua xin nước ở nhà bên.
Chính ra có
thể tăng Riku.nyo cũng có thể đã lấy hứng từ một đoạn thơ của Bạch
Cư Dị, như ý kiến của Suzuki Daisetsu, nhà nghiên cứu Thiền Tông rất
được phương Tây yêu chuộng, trong đó ông gọi “cẩn hoa” là asagao
(hoa bìm) tuy có chỗ còn dịch là “dâm bụt”:
Tùng thụ
thiên niên hủ,
Cẩn hoa nhất nhật kiệt.
Tất cánh cộng hư không,
Hà tu khoa tuế nguyệt.
Tùng ngàn năm mới tàn,
Hoa bìm sớm chiều vãn.
Trước sau đều hư không,
Khoe chi với năm tháng.
Một loài hoa đơn sơ như hoa bìm cũng đủ tượng trưng cái đẹp của
thiên nhiên, Kaga no Chiyo xách gàu đi múc nước như nhà thơ đi tìm
cái đẹp. Đã thấy cái đẹp rồi thì cần gì đi tìm nữa, nếu không sẽ phá
hoại mất “ cái đẹp không lời ” của thiên nhiên.
2) Không khí Nhật Bản
trong Hán Thi
Nối gót Riku-nyo còn có những tên tuổi lớn như Kan Chazan (Quản, Trà
Sơn, 1748-1827) chẳng hạn. Vào hậu bán thế kỷ 18 bước qua đầu thế kỷ
19, có Yamamoto Hokuzan (Sơn Bản, Bắc Sơn, 1752-1812) viết bình luận
phê phán thơ cách điệu và cùng với Ichikawa Kansai (Thị Hà, Khoan
Trai, 1749-1820) lập ra Kôko Shisha (Giang hồ thi xã). Các nhà thơ
Kashiwagi Jôtei (Bá Mộc, Như Đình, 1763-1819), Ôkubo Shibutsu (Đại
Oa, Thi Phật, 1767-1837) và Kikuchi Gozan (Cúc Trì, Ngũ Sơn,
1769-1849) đều xuất thân từ thi xã đó. Họ mở lối cho phong cách
thanh tân, khám phá ra những nhà thơ địa phương và đem lại sức sống
cho thi đàn.
Xin lần lượt giới thiệu những bài thơ chữ Hán của ba nhà thơ tiêu
biểu cho giai đoạn này : Kan Chazan, Kashiwagi Jôtei và Hirose
Tansô.
a) Thơ chữ Hán của Kan
Chazan (Quản, Trà Sơn) :
Năm Kansei thứ sáu (1794), Kan Chazan 47 tuổi, một mình lên đường du
lịch vùng Yoshino (được gọi văn vẻ là phương sơn tức là núi thơm)
xem hoa anh đào, có để lại bài thất ngôn tứ tuyệt “Việt Tiền lộ
thượng” (Trên đường đi Bizen), tả cảnh sắc mùa xuân như sau[42]:
Xuân phong
dư túy hướng thiên nha,
Thừa hứng hà hương bất ngã gia.
Thử khứ phương sơn nhất thiên lý,
Trường đình dương liễu đoản đình hoa.
Say xuân
theo gió nhắm trời xa,
Đã hứng thì đâu chẳng gọi nhà.
Qua khỏi núi đào ngàn dặm lẻ,
Vẫn đường dương liễu nối đường hoa.
Một bài thơ
của Kan Chazan được xem như là thuộc loại “Hán thi Nhật hóa” vì nó
nói về người nhà nông Nhật Bản chứ không phải một nông dân Trung
Quốc. Trong đó có những chi tiết mà thơ Trung Quốc không hay nhắc
đến và chẳng có những địa danh nổi tiếng bên Trung Quốc mà cho đến
thời đó, người Nhật khi làm thơ chữ Hán thường hay đem vào cho bằng
được:
Ngô gia thế
nghiệp nông,
Phác tố thủ tổ phong.
Lân tịnh giai thân thích,
Hữu vô hỗ tương thông.
Y thực tuy bất túc,
Sở an tại kỳ trung…
(Trích Hồng
Diệp Tịch Dương Thôn Xá Thi, quyển 2)
Nhà tôi
theo nghề nông,
Chân chất nối tổ tông.
Chòm xóm bà con cả,
Chút đỉnh cũng chia chung.
Cơm áo tuy không đủ,
Được cái vui trong lòng.
(Thơ về
Xóm Chiều Tàn Lá Đỏ, quyển 2)
Xóm chiều
tàn lá đỏ hiện ra y nguyên là một thôn làng Nhật Bản trù phú có
những gié lúa chín gieo nặng vì luồng gió (đạo thực hàm phong
trọng), tiếng nhà ai đang đánh sợi (thông gia trúc lý hưởng miên
cung, có hoa cải dầu (du thái) nở vàng, có cảnh bắt cá hương dưới
khe (khê gian chung nhật đả hương yên) và bọn trẻ đi săn thỏ về bán
(tường ngoại sơn đồng mãi thố hành).
Cũng thế,
tuy đôi khi vịnh núi Fuji và phong cảnh Yoshino như một người Nhật
bình thường nhưng Kan Chazan còn sử dụng những đề tài đơn sơ và giàu
tính hiện thực. Tỉ dụ bài thơ nhan đề “Tức Sự” sau đây:
Án khởi gia
đồng vị tảo môn,
Nhiễu liêm lê tuyết ngọ phong huyên.
Nhất song cuồng diệp tương truy khứ,
Trực tự nam hiên xuất bắc hiên
Dậy muộn
thằng hề chửa quét nhà,
Gió trưa động cửa rắc lê hoa.
Từ hiên nam đuổi qua hiên bắc,
Đôi bướm si tình bay đuổi qua..
(Thơ về Xóm
Chiều Tàn Lá Đỏ, quyển 2)
Chazan cho
mình đã mượn thơ Tống nhưng thông qua Riku.nyo, nhà thơ Nhật Bản đã
nói ở trên. Như thế, trước Chazan, Riku.nyo đã là người Nhật làm thơ
chữ Hán đầu tiên với phong cách hiện thực.
b) Thơ
chữ Hán của Kashiwagi Jôtei
(Bách Mộc,
Như Đình, 1768-1819):
Nhà thơ
Kashiwagi Jôtei người
được xem như một Baudelaire của thời Edo, sau khi từ quan, ông để
cho cậu em út nối nghiệp xưởng mộc gia đình rồi sống cuộc đời phóng
đãng, không cửa không nhà và chết trong nghèo túng. Qua bài Hạ dạ
lâu thượng “Đêm mùa hạ trên lầu” ông gửi lòng nhớ nhung đến
những nàng kỹ nữ xóm Gion (Kỳ Viên). Xóm này nằm bên chùa Kiến Nhân
trong thành phố Kyôto:
Tương tư
nhất dạ dịch ngô thần,
Sổ tận chung thanh xuất Kiến Nhân.
Vọng cách trùng vân lâu bất kiến,
Lâu trung huống thị ỷ lan nhân.
Nhớ một
hôm thôi đủ võ vàng,
Kiến Nhân chuông đã báo đêm tàn .
Mấy lớp mây che, lầu chẳng thấy,
Huống gì bóng ngọc tựa lan can.
c) Thơ
chữ Hán của Hirose Tansô (Quảng Lại, Đạm Song)
Bên cạnh
hai nhà thơ nói trên còn có Hirose Tansô (Quảng Lại, Đạm Song,
1782-1856) vịnh phong cảnh thành Chikuzen (nay ở gần Fukuoka) trong
bài “Trúc Tiền thành hạ tác” với những vần thơ hào hùng. Vùng
bãi biển Hakata này là nơi hoàng hậu Jinguu (Thần Công) trong truyền
thuyết xuất quân đánh nước Tân La (Shiragi) thuộc Triều Tiên, lại là
nơi hãy còn dấu vết chiến lũy phòng chống quân Mông Cổ thời
Kamakura:
Phục Địch
Môn đầu lãng bác thiên,
Đương thời trúc thạch tự y nhiên.
Nguyên binh một hải tung do tại,
Thần hậu chinh Hàn sự cửu truyền.
Thành quách ảnh phù xuân phố nguyệt,
Huyền ca thanh ẩn mộ châu yên.
Thăng bình hữu tượng quân khan thủ,
Xứ xứ thùy dương hệ cổ thuyền.
“Phá
Giặc” trước lầu sóng vỗ trời,
Đá, tre nay chẳng khác đương thời.
Giặc Nguyên vùi biển dấu còn đó,
Hoàng hậu ra binh truyện chữa vơi.
Thành quách in trăng xuân bến cũ,
Đàn ca chìm khói đảo chiều rơi.
Thuyền buôn tấp nập buộc ngàn liễu,
Thanh bình là cảnh đó người ơi!
Những vần thơ của Kashiwagi Jôtei và Hirose Tanso cũng vậy, tuy thể
hiện bằng Hán văn nhưng phong cảnh và sự tích đều là Nhật
d) Hán thi cuối thời
Tokugawa :
Trong những năm cuối đời mạc phủ Tokugawa, qua những cuộc tiếp xúc
với liệt cường, các nhà Hán học đã tìm về dân tộc, nếu không nói là
làm sống lại tư tưởng vũ gia và tôn quân ái quốc nhưng chưa có ý phê
phán mạc phủ. Thơ chữ Hán thời đó cũng có màu sắc ấy.
Xin trích dẫn hai bài thơ, bài thứ nhất của Fujii Chikugai (Đằng
Tỉnh, Trúc Ngoại, 1807-1868) học trò của Rai Sanyô (Lại, Sơn Dương,
1780-1832) tác giả Nihon Gaishi (Nhật Bản ngoại sử), một bộ
sử về chính quyền mạc phủ các đời, bán chạy nhất đương thời. Bài thứ
hai là của Ôtsuki Bankei (Đại Quy, Bàn Khê, 1801-1878), con trai
Ôtsuki Kentaku (Đại Quy, Huyền Trạch, học giả nổi tiếng về Rangaku
tức học thuật Hòa Lan).
Phương Dã[43]
Cổ lăng tùng bách hống
thiên phiêu,
Sơn tự tầm xuân, xuân tịch liêu.
Mi tuyết lão tăng thì xuyết tảo,
Lạc hoa thâm xứ thuyết Nam Triều.
(thơ trích Fujii Chikugai Nijuuhachiji-shi, Thơ Thất Ngôn Tứ
Tuyệt của Fujii Chikugai, quyển thượng)
Cánh đồng thơm.
Lăng xưa tùng bách gào
trong gió,
Chùa núi tìm xuân, xuân quạnh hiu.
Lão tăng mày tuyết ngừng tay chổi,
Hoa rơi núi vắng, kể Nam Triều.
Phật Lan Vương Từ Thập Nhị Thủ
Điểu súng sâm nghiêm
liệt đội hàng,
Kim dư kính xuất tán linh quang.
Lão ông khấp hướng nhi tôn thuyết,
Phục kiến quan gia cựu chiến trang.
(thơ Ôtsuki Bankei,
trích Bankei Shishô, Bàn Khê Thi Sao)
Mười hai bài thơ về
(lễ truy điệu) hoàng đế nước Pháp Napoléon (bài thứ 12).
Bồng súng trang
nghiêm lính sắp hàng,
Liễn vàng xuất hiện loé uy quang.
Ông già khóc nói cùng thằng cháu,
Thấy lại ngày xưa cảnh rỡ ràng.
Thời Meịji, thơ chữ
Hán có giai điệu thanh tân, bi phẫn khảng khái và có mầu sắc chính
trị. Chịu ảnh hưởng cái tinh tế của thơ đời Thanh nên càng trở nên
điêu luyện.
C)
Ảnh hưởng Trung Hoa trong Haiku:
Cũng như
trường hợp của kanshi và waka, haiku cũng chịu
ảnh hưởng của văn học Trung Quốc về mặt tư tưởng cũng như đề tài và
nguồn cảm hứng. R.H. Blyth trong bộ sách đồ sộ về haiku của
ông đã dẫn ra những vần thơ haiku diễn ý Khổng giáo, Lão
Trang hay Thiền tông Trung Quốc.…
Okanishi
Ichuu (Cương Tây, Duy Trung, chết năm 1692, học trò của Nishiyama
Sôin, 1605-1682) cho rằng văn xuôi của Trang Tử đã xứng đáng được
gọi là những vần haikai rồi.
Theo Blyth,[44]
khi Bashô viết một bài thơ về trăng thu như sau:
Suốt một
đêm trăng sáng,
Ta lang thang bờ ao.
(Bài Meigetsu ya )
đã chịu ảnh hưởng của hai bài Tiểu Trì “ Ao Con ” mà Bạch Cư Dị làm
trong thời kỳ giữ chức Tư Mã Giang Châu và nhất là trong bài nhan đề
Bạch Liên “ Sen Trắng ” với những câu :
Thâm dạ chúng tăng
tẩm,
Độc khởi nhiễu trì hành.
(Đêm khuya tăng ngủ cả,
Mình thức, dạo bờ ao.)
Bashô cũng có những câu thơ ví cuộc đời như mộng bướm. Trong thơ
Bashô làm trong khi nhìn lá ngô đồng rơi mà đợi bạn để gởi cho học
trò là Hattori Ransetsu (Phục Bộ, Lam Tuyết, 1654-1707) ông lấy ý từ
câu “Hữu bằng tự viễn phương lai , bất diệc lạc hồ”
trong Luận Ngữ và thơ cũ của Trung Quốc “Ngô đồng nhất
diệp lạc, Thiên hạ cộng tri thu”. Những nhà thơ Đường, Tống
được các tác giả haiku yêu thích đã có Lý Bạch, Đỗ Phủ, Bạch
Cư Dị, Giả Chí và Tô Đông Pha…Ví dụ thơ Kotomichi:
Trăng trên núi theo
chân về,
Ta đi qua cổng, trăng kề bước theo.
(bài
Yamabe yori kaeri, thơ Kotomichi)
làm ta liên
tưởng ngay tới :
Mộ tùng bích sơn há,
Minh nguyệt tùy nhân qui.
(Chiều hôm bước xuống chân đèo,
Bóng trăng trên núi cũng theo người về)
(Tản Đà dịch Lý Bạch)
Hay khi đọc Buson :
Nghe đàn cầm giữa
chiều sương,
Thương cho chiếc nhạn Tiêu Tương, trăng mờ.
(Bài Shôshô no
kari no, thơ Buson)
cũng vậy. Ta biết Buson rất “sách vở”, ông thường
sử dụng nguyên một câu thơ xưa như đề tài. Chim nhạn ở sông Tiêu
Tương, một trong Động Đình Bát Cảnh, lấy từ ý thơ Tiền Khởi. có chép
trong Tôshisen (Đường thi tuyển), một trứ tác tương truyền
của Lý Phàn Long[45]
gồm 465 bài của 127 nhà thơ và là sách gối đầu giường của người Nhật
thời Edo.
Tiêu Tương hà sự
đẳng nhàn hồi,
Thuỷ bích sa minh lưỡng ngạn đài.
Nhị thập ngũ huyền đàn nguyệt dạ,
Bất thăng thanh oán khước qui lai.
(Bài Qui Nhạn,
thơ Tiền Khởi)
Tạm dịch:
Sông Tương quen lối vẫn tìm về,
Rêu biếc giòng trong cát trắng bờ.
Đêm đến đàn cầm gieo tiếng hận,
Ai oán xui cho nhạn bỏ đi.
Khi Buson viết:
Cắt lúa mạch trước
cửa,
Để ta nhìn núi xa.
(Bài Mugi katte tôyama mise yo)
có lẽ đã liên tưởng đến bài thơ nhan đề Tài Mộc “ Đốn Cây ”
của Bạch Cư Dị, với những câu :
Chủng thụ đường tiền
hiên,
Thụ cao kha diệp phồn.
Tích tai viễn sơn sắc,
Ẩn thử mông lung gian.
Nhất triêu trì phủ cân,
Thủ tự tài kỳ đoan.
Vạn diệp lạc đầu thượng,
Thiên phong lai diện
tiền.
(Trồng cây trước mái hiên,
Cây cao, cành lá chen,
Tiếc sao màu núi biếc
Bị che khuất liên miên.
Một hôm cầm lấy búa,
Tự đốn cành ngã nghiêng.
Lá rụng đầy đầu tóc,
Nghìn núi đến kề bên.)
D)
Ảnh hưởng Trung Hoa trong Tanka :
Muốn có một ví dụ về ảnh hưởng thơ Trung Hoa trong tanka, ta
có thể tìm thấy nơi Ishikawa Takuboku (Thạch Xuyên, Trác Mộc,
1886-1912). Thế hệ thi nhân đời Meiji (1867-1912) của ông hãy còn
chịu ảnh hưởng của Hán văn. Tuy nhiên điều quan trọng là ông đã biến
những câu thơ Trung Hoa ra thơ Nhật và nhất là thành văn nói.
Khi ông viết :
Lãng đào sa,
Vỗ bờ cát, sóng vang xa,
Như là tiếng hát đời ta đi hoài.
(Bài Rôtôsa, trong chùm thơ Mạc Phục Vấn “ Đừng Hỏi Nữa ”)
Ý
thơ nói tiếng sóng vỗ vào bờ không dứt cũng như những ưu tư của con
người biết bao giờ cho hết trong cuộc hành trình của cuộc đời. Ông
đã mượn một bài thơ mà Bạch Cư Dị đã dựa vào dân ca để viết.
Lãng Đào Sa (Lục Thủ Kỳ Nhị)
Bạch lãng mang mang dữ
hải liên,
Bình sa hạo hạo tứ vô biên.
Mộ khứ triều lai đào bất trú,
Toại linh Đông Hải biến tang điền.
(Sóng trãi mênh mang biển bạc dầu,
Ngoài bờ cát trắng thấy gì đâu.
Chiều xuống nước triều lên chẳng dứt,
Rồi ra Đông Hải hóa ngàn dâu).
Trong thơ Takuboku không thiếu gì điển cố đến từ thơ Trung Hoa như
“ tửu đồ đất Lạc Dương ”, “ kiêu nhi ở Trường An ” hay “ viên ngọc
núi Âm Sơn ”.
Ngay cả cách diễn tả cũng không phải là không chịu ảnh hưởng thơ
Trung Hoa. Bài tanka nổi tiếng của ông :
Làm ăn chăm chỉ làm ăn
,
Cuộc sống nhọc nhằn nào đã đổi thay.
Đăm đăm ngó xuống bàn tay.
(Bài Hatarakedo, trong tập Ichiaku no suna “ Một Vốc Cát ”)
“ Đăm đăm ngó ” có thể đã mượn hình thức diễn tả “ tử tế khan ” của
Đổ Phủ trong hai câu cuối của Cửu nhật Lam Điền Thôi thị trang
“ Tiết Trùng Dương nhà ông họ Thôi ở Lam Điền ”, có chép trong
Tôshisen (Đường thi tuyển), quyển sách gối đầu giường của
Takuboku. :
Minh niên thử hội tri
thùy kiện,
Túy bả thù du tử tế khan.
(Năm sau gặp lại ai còn mạnh,
Say nắm cành thù nhìn đăm đăm).
Cũng không thể nào không tự hỏi về những điểm tương cận trong
tanka Takuboku và thơ các thi nhân Trung Quốc :
Gió thu vương,
Hàng cây keo, hàng bạch dương,
Trong trang nhật ký, nỗi buồn còn ghi.
(Bài Akashia ni, popula ni, thơ Takuboku, đăng trong tạp chí Subaru
)
Bạch dương đa bi
phong,
Tiêu điều sầu sát nhân.
(Thơ Vô Danh trong Cổ Thi Thập Cửu Thủ, bài số 14)
(Bạch dương đầy gió lạnh,
Tiêu sơ nát dạ người)
Cũng như khi so sánh mấy câu dưới đây :
Bạn xưa rồi bỏ ta đi,
Đâu thời đọc sách, đâu khi vui đùa.
(Bài Sonogo ni ware wo, thơ Takuboku trong Ichiaku no Suna)
Tích ngã đồng môn hữu,
Cao cử chấn lục cách.
Bất niệm huề thủ hảo,
Khí ngã như di tích.
(Thơ Vô Danh trong Cổ Thi Thập Cửu Thủ, bài số 7)
Nhớ bạn xưa chung trường,
Làm nên, chắp cánh bay.
Không còn muốn cặp tay,
Bỏ ta như đồ cũ.
hay trong câu :
Đồng học thiếu niên đa
bất tiện,
Ngũ Lăng cầu mã tự khinh phì
(Đổ Phủ, Thu Hứng Bát Thủ, bài số 3)
Bạn xưa chung lớp đều vinh hiển,
Ngựa béo cừu sang xóm Ngũ Lăng.
Còn như những câu sau đây :
Đi tìm tươi mới cho
lòng,
Bỗng dưng ta lại lòng vòng nơi đây.
Phố không tên, lạc hôm nay.
(Bài Atarashiki kokoro, thơ Takuboku, trong Ichiaku no suna)
Hướng vãn ý bất thích,
Khu xa đăng cổ nguyên.
Tịch dương vô hạn hảo,
Chỉ thị cận hoàng hôn.
(thơ Lý Thương Ẩn, Đăng Lạc Du Nguyên)
Trời xế, lòng không
thỏa,
Rong xe lên đồng cỏ.
Nắng chiều trông đẹp tuyệt,
Chỉ vì ngày sắp bỏ.
Những thí dụ như thế thì rất nhiều và không chỉ có nơi tanka
và nơi Takuboku. Những nhà thơ mới buổi đầu thời Meiji cũng vẫn còn
chịu ảnh hưởng thơ Trung Quốc, mà trường hợp Tsuchii Bansui (Thổ
Tỉnh, Vãn Thúy)[46]
là một thí dụ hùng hồn nhất.
D)
Văn xuôi chữ Hán :
Rời lãnh vực thi ca, ta thấy thời Edo, người ta hãy còn viết văn
bằng chữ Hán nhưng để nói về đề tài Nhật Bản. Đó là loại văn chương
mệnh danh là gibun (hí văn) nghĩa là viết để mua vui. Tiêu
biểu cho thể loại này có Edo hanjôki (Giang Hộ phồn xương ký,
1832-35 ) “ Ghi chép về sự thịnh vượng của Edo ” do nhà nho và nhà
tùy bút Terakado Seiken (Tự Môn, Tĩnh Hiên, 1796-1868) chấp bút. Chữ
Hán dùng trong quyển này là một loại Hán văn bông lơn với những lời
bàn dí dõm kiểu Nhật. Nó hài hước một cách thông minh, đủ khách quan
để giữ một khoảng cách giữa tác giả và sự vật. Kỹ thuật miêu tả như
thế gần gũi lối viết tiểu thuyết tình cảm ninjôbon của
Tamenaga Shunsui (Vi Vĩnh, Xuân Thủy, 1790-1843). Thêm một lần nữa,
văn xuôi chữ Hán đã được Nhật hóa vậy.
Lối viết của Seiken trong Edo Hanjôki còn được nối tiếp đến
đời Duy Tân qua bộ tùy bút kiệt tác Ryuukyô Shinshi (Liễu
Kiều tân sự, 1859-71) “ Truyện mới về vùng Yanagibashi ” của một cựu
quan chức mạc phủ, và cũng là nhà thơ, nhà báo Narushima Ryuuhoku
(Thành Đảo, Liễu Bắc, 1837-1884).
Sự Nhật hóa này cũng còn thấy trong tác tác phẩm nghiên cứu như các
tập sử luận Nihon Gaishi (Nhật Bản ngoại sử, xong năm 1827 và
in năm 1836) và Nihon Seiki (Nhật Bản chính ký, in năm 1845
sau khi tác giả mất) của Rai San.yô (Lại, Sơn Dương, 1870-1832).
Cách viết bằng Hán văn Nhật hóa của ông lôi cuốn độc giả, nhất là
lớp trẻ cho dầu lập luận và chứng cứ lịch sử nhiều khi chưa đủ đạt.
Chính quyền Meiji đã lợi dụng triệt để tác phẩm của ông để khơi bùng
nhiệt tình yêu nước của thanh niên trong thời chiến tranh Nhật Thanh
và Nhật Nga.
TẠM KẾT :
Hán thi vì dính liền với vấn đề tư tưởng nên được các chí sĩ thời
Duy Tân dùng để bày tỏ chí khí của mình. Những văn nhân làm thơ chữ
Hán kể từ Meiji trở đi có Natsume Sôseki, Akutagawa Ryuunosuke, các
quân nhân như các tướng Nogi Maresuke, Tôjô Hideki hay các quí tộc,
cao quan…nhưng đến khi chiến tranh Thái Bình Dương kết thúc thì hầu
như không nghe nói tới Hán Thi nữa. Về nhũng người làm thơ chữ Hán
cuối cùng này, xin sẽ trở lại khi bàn về thi ca hiện đại.
[1]
Bách Tế (Paeckhe, Kudara), tiểu quốc nằm ở phía tây bán đảo
Triều Tiên, một trong ba nước Hàn thời cổ, cửa ngõ truyền
văn hóa Nho Giáo và Phật Giáo vào đất Nhật. Vốn là đồng minh
của triều đình Yamato trong cuộc đối kháng với hai nước láng
giềng Cao Cú Lệ ( Kôkuri) và Tân La (Shiragi) . Bị liên quân
Đường-Tân La diệt năm 660.
[2]
Nakazawa Nobuhiro, Nihon no Bunka (Văn hóa Nhật Bản),
Natsume-sha, 2002, trang 34.
[3]
Aida Yasunori, Nabigêtâ Nihonshi B (Hướng dẫn học sử
Nhật B), Yamakawa, Tôkyô, 2001, quyển 1, trang 71.
[4]
Còn đọc là Oải (lùn, thấp bé). Có lẽ phiên âm chữ Wa nhưng
với ý khinh thị.
[5]
Theo Iritani Sensuke, “ Nhập Môn Hán Thi ” (Hanshi Nyumon),
KMS xuất bản, Tôkyô, 1993.
[6]
Tảo nghĩa là rong nhưng trong văn chương cũng dùng để chỉ
những gì đẹp đẽ (văn tảo, từ tảo, lệ tảo)
[7]
Tam tài là thiên, địa, nhân.
[8]
Quốc gia vùng Mãn Châu, bao trùm cả miền bắc bán đảo Triều
Tiên, hưng thịnh vào đầu thế kỷ thứ 8, đã gửi sứ tiết giao
dịch 35 lần với Nhật Bản giữa khoảng năm 712 cho đến 926 là
lúc bị diệt vong.
[9]
Matsuura Tomohisa (Tùng Phố, Hữu Cữu), Nohon jôdai
Kanshibun ronkô (Nhật Bản thượng đại Hán thi văn luận
khảo), Kenbun Shuppan, Tôkyô, 2004 .
[10]
Thời Edo, người Nhật Ichikawa Kansai (Thị Hà, Khoan Trai) đã
soạn Toàn Đường thi dật để bổ túc chổ thiếu sót của
Toàn Đường thi và được đem in lại ở Trung Quốc.
[11]
“Nhật Bản Triều khanh từ đế đô, Chinh phàm
nhất phiến nhiễu bồng hồ. Minh nguyệt bất qui trầm bích hải.
Bạch vân sầu sát mãn Thương Ngô”
Bạn Triều nước Nhật giã kinh đô , Buồm dong một lá dạo bồng
hồ , Trăng sáng không về, chìm bể biểc, Mây tang nhuộm trắng
trời Thương Ngô (Lý Bạch, Khốc Triều khanh Hành)
[12]
Tam đại tập (ba tập thơ ba đời) là Kokin-shuu (Cổ kim
tập), Gôsen-shuu (Hậu tuyển tập) và Shuui-shuu
(Thập di tập).
[13]
Tử đằng (shitô) , tên Hán văn của hoa fuji (Japanese
wisteria), một loại hoa leo màu tím nhạt, trong waka
tượng trưng cho mùa xuân.
[14]
Có liên quan đến cuộc tranh luận chung quanh bài Tiếng Thu
của Lưu Trọng Lư.
[15]
Xin chú ý 3 chữ “linh” viết bằng 3 chữ Hán khác nhau.
[16]
Theo Eguchi Takao trong bản Kaifuusô do ông chú thích
(Kôdansha xuất bản, Tôkyô, 2000) thì một bài vốn của người
tên Giang Vi dưới triều Hậu Chu đời Ngũ Đại, có tên là Lâm
Hình Thi : Nha cổ xâm nhân cấp, Tây khuynh nhật dục tà.
Hoàng tuyền vô khách điếm, Kim dạ túc thùy gia. Đại ý
cũng giống như thơ của hoàng tử Ôtsu nhưng xưa hơn.
[17]
Văn chương kinh quốc (monjô keikoku) là tư tưởng dùng văn
chương để giáo hóa dân chúng, thay đổi phong tục mà trị nước
(tựa sách Lăng vân tập (Ryôun-shuu) dẫn lời Ngụy Văn
Đế Tào Phi)
[18]
Lăng vân tập
(814), chỉ có một quyển, do các ông Ono-no-Minemori (Tiểu
Dã, Lĩnh Thủ), Sagawara-no-Kiyokimi (Quản Nguyên, Thanh
Công), Isamuyama-no-Fumitsugu (Dũng Sơn, Văn Kế) biên soạn
theo lệnh
thiên hoàng (thứ
52) Saga (Tha Nga). Sách nầy thu thập 91 bài thơ của các
quan trong triều từ cấp cao trở xuống làm từ năm 782 về
sau..
[19]
Văn hoa tú lệ tập
(818) cũng được soạn bởi Fujiwara no Fuyutsugu (Đằng Nguyên,
Đông Tự), hoàng thân Nakao (Trọng Hùng Vương), Sugawara no
Kiyokimi (Quản Nguyên Thanh Công) Shigeno no Sadanushi (Từ
Dã Trinh Chủ) theo lệnh thiên hoàng Saga. Sách ghi chép 148
bài thơ của 28 nhân vật đương thời (nay thất lạc 5 bài).
[20]
Kinh Quốc Tập
(827) do các ông Yoshimine noYasuyo (Lương Lĩnh, An Thế),
Shigeno no Sadanushi (Từ Dã, Trinh Chủ), Minamibuchi no
Hirosada (Nam Uyên, Hoằng Trinh) soạn theo lệnh thiên hoàng
(thứ 53) Junna (Thuần Hòa). Sách gồm thơ của 178 thi nhân
trãi sáu triều, tập hợp trong 20 quyển nhưng nay chỉ còn giữ
được có 6. Thơ trong tập nầy có liên quan đến việc thi tuyển
quan lại vì những bài đối đáp về kế sách trị nước (taisaku
= đối sách) cũng đã được chép lại trong đó.
[21]
Saga Tennô (Tha Nga Thiên Hoàng, 786-842), con của Kanmu
Tennô (Hoàn Vũ, Thiên Hoàng thứ 50) và là một trong Tam Bút.
[22]
Ono no Takamura (Tiểu Dã, Hoàng, 802-852) nhà thơ và học giả
Hán văn đầu đời Hei-an.
[23]
Kuukai (Không Hải, 774-835), cùng với Saichô (Tối Trừng)
sang nhà Đường tu học. Sau khi về nước, lập chùa Kongôbuji (
Kim Cương Phong Tự) trên núi Cao Dã Sơn (Kôyasan), gần Kobe
bây giờ để tu. Ông là tổ sáng lập của phái Shingon (Chân
Ngôn).
[24]
Miyako no Yoshika (Đô, Lương Hương, 834-879), học giả Hán
văn và thi nhân. Để lại Toshi bunshuu (Đô thị văn
tập).
[25]
Ki no Haseo ( Kỷ, Trường Cốc Hùng, 845-912) học giả Hán văn
và thi nhân, cha của Yoshimochi (Thục Vọng).
[26]
Vì thiện cảm đối với Michizane, Tokihira thường bị quần
chúng xem là “ kẻ ác ” nhưng theo quan điểm của các sử gia
mới, ông không những là người không ham quyền thế mà còn là
nhân vật có công kéo Nhật Bản thoát khỏi ảnh hưởng Trung
Quốc khi đứng ra trực tiếp chỉ đạo việc biên soạn tuyển tập
thơ waka.
[27]
Yamanoue no Okura (Sơn Thượng, Ức Lương, 660-733 ?). Thi
nhân waka có đi sứ sang nhà Đường năm 702. Về nước
năm 707, trãi qua các chức quan trấn thủ địa phương. Sau làm
Đông Cung Thị Giảng. Giàu kiến thức, làm thơ hay vịnh về đề
tài xã hội. Thơ chân thực. Tác phẩm có Hinkyuu mondoka
(Bần cùng vấn đáp ca), Chin-a jiaibun (Trầm kha tự ai
văn) ., lại có biên soạn Ruijuu karin (Loại tụ ca
lâm).
[28]
Văn Tuyển, tuyển tập văn thơ gồm 30 tập ghi chép tác
phẩm cổ của Trung Quốc từ thời nhà Chu đến nhà Lương. Do
Chiêu Minh Thái Tử nhà Lương chủ biên.
[29]
Bạch thị văn tập gồm 71 quyển, ghi lại tác phẩm của nhà
thơ Bạch Cư Dị đời Đường. Họ Bạch rất được yêu chuộng ở
Nhật.
[30]
Honchô monzui (Bản Triều Văn Túy) gồm 14 quyển, do
Fujiwara Akihira biên.
[31]
Nguyên là Daigakuryô (Đại học liêu), trường dạy bốn môn học
chính (kinh, truyện, toán pháp, luật lệ ) để đào tạo quan
lại trong chế độ luật lệnh (Ritsuryô).
[32]
Kaneakira Shinnô (Kiêm Bình thân vương, 914-987), con thiên
hoàng Daigô (Đề Hồ). Chức Tả Đại Thần, bác học đa tài.
Có
Kôtanshô (Giang đàm sao) 6 quyển, thu thập setsuwa của
Ôeno Masafusa (Đại Giang, Khuông Phòng) , lại có thơ đăng
trong Monzui.
[33]
Minamotono Shitagô (Nguyên, Thuận, 911-983), học giả, được
kể trong 36 ca tiên. Một trong Lê Hồ Ngũ Nhân, có góp công
soạn Gôsen-shuu (Hậu tuyển tập).
[34]
Hayashi, Tatsuya và Noyama, Kashô, Kokubungaku-nyuumon
(Quốc văn học nhập môn), tr. 108.
[35]
Có lẽ đã được học tăng tên Egaku Shônin (Huệ Ngạc Thượng
Nhân) chép từ bản tàng trữ ở chùa Nam Thiền Tự ở Tô Châu và
đem từ nhà Đường về năm 847.
[36]
Xem chương V nói về Truyện Genji và văn chương Bạch Cư Dị,
sách đã dấn.
[37]
Người ttừng du học bên nhà Đường, sau về nước, liên lụy vào
một cuộc biến loạn, bị đày ra vùng Izu.
[38]
Kan.ei (Khoan Vĩnh), niên hiệu từ 1624 đến 1644.
[39]
Nhà giám định đao kiếm và thư đạo. Còn giỏi về các nghệ
thuật gốm, trà và tranh cuốn (makie).
[40]
Người làm đến chức Tả Đại Thần, Quan Bạch, nhất phẩm triều
đình dưới đời thiên hoàng Go-Yôzei (Hậu Dương Thành).
[41]
Quân đội Toyotomi Hideyasu khi xâm lược Triều Tiên trong năm
Keichô (Khánh Trường, 1596-1615) có cắt tai nhiều người nước
nầy đem về chôn trong gò gọi là Mimizuka (Gò lỗ tai) nay còn
nằm ở bên cạnh Bảo Tàng Viện Quốc Gia ở Kyôto.Việc hủy hoại
thân thể địch thủ được thấy ở nhiều nơi như Ai Cập (cắt bàn
tay trái) hay ở người da đỏ (lột da đầu).
[42]
Trích Hayahida Shinnosuke, Kanshi no kokoro (Tuyển
tập thơ chữ Hán), Kodansha, Gendai Shinsho, Tôkyô, 2006.
[43]
Cũng như Phương Sơn, Cánh Đồng Thơm (Phương Dã) ngầm chỉ
vùng rừng núi Yoshino nhiều hoa anh đào, nơi các thiên hoàng
Nam Triều đóng đô trong thời Nam Bắc Triều của Nhật
(1336-92).
[44]
R.H. Blyth, sđd, quyển 3, trang 932-933.
[45]
Lý Phàn Long (1514-1570) tự Vu Lân, hiệu Thương Minh, người
Sơn Đông, thi nhân cuối đời Minh, cùng với bọn Vương Thế
Trinh được tôn xưng là thất tử.
[46]
Xem đoạn nói về Tsuchii (hay Doi) Bansui trong bài số 25
trình bày về Thơ Mới Nhật Bản.
*
Nguyễn Nam Trân :
Một trong
những bút hiệu của Đào Hữu Dũng,
sinh năm 1945 gần Đà Lạt. Nguyên quán Hương
Sơn, Hà Tĩnh. Theo học Chu Văn An (1960~1963)
và Đại Học Sư Phạm Sài Gòn trước
khi đến Nhật năm 1965. Tốt nghiệp
Đại Học Đông Kinh (University of Tokyo) và
Đại Học Paris (Pantheon-Sorbonne). Tiến sĩ
khoa học truyền thông. Giáo sư đại
học. Hiện sống ở Tokyo và Paris. E-mail:
nntran@erct.com
®
"Khi phát hành lại bài viết
của trang này cần phải có sự đồng
ý của tác giả
và ghi rõ nguồn lấy từ www.erct.com

markdown:
|
|
|
|
Ngày nay, chỉ cần nhìn qua các mộc giản và văn thư còn tàng trữ tại
Shôsôin (Chính Thương Viện), bảo tàng viện tối cổ của Nhật ở Nara,
ta đủ biết vai trò của chữ Hán và văn minh Trung Quốc quan trọng đối
với sự hình thành của nhà nước và văn hóa Nhật Bản đến chừng nào.
Hai quyển sử thư của Nhật Bản,
Tuy nhiên, trước khi bàn đến Trung Quốc, ta cần phải nhắc qua vai trò của Triều Tiên cổ đại đối với Nhật Bản bởi vì mọi thông thương với Trung Quốc đều bắt đầu từ ngả Triều Tiên, một quốc gia đại lục có vị trí địa lý gần gũi với Nhật Bản hơn cả, chưa kể việc lịch sử của hai quốc gia Nhật Bản và Triều Tiên có những điểm hỗn đồng, đến nay vẫn còn là đề tài cho những cuộc tranh cãi giữa các sử gia.
Khoảng thế kỷ thứ 4 và thứ 5 tức tiền bán thời đại Kofun (Cổ Phần,
300-700) tức “Mộ Cũ”, đã có rất nhiều hình thức văn hóa từ đại lục
đến Nhật Bản.Vào thế kỷ thứ 4, tình hình bán đảo Triều Tiên mất an
ninh nên người ở đó đã chạy qua tị nạn ở Nhật và mang theo nhiều kỹ
thuật. Các tay hào tộc Yamato (tên cũ của Nhật Bản) đã tích cực thâu
nhận họ. Một ví dụ của chuyện đó là ngày nay ở vùng Kyôto còn có
dòng họ Hata-uji (Tần thị) mà tổ tiên mang tên Yuzuki no Kimi (Cung
Nguyệt Quân), đã từ Triều Tiên đem nghề nuôi tằm truyền vào đất Nhật
từ đời thiên hoàng (thứ 15) Ôjin (Ứng Thần, niên đại không rõ). Các
người di trú (
Trước kia, Nhật không có văn tự riêng, phải dùng chữ Hán truyền từ
đại lục để ghi chép lời nói. Chỉ mãi về sau họ mới bắt đầu có văn tự
biểu âm riêng nhưng những ký hiệu ấy cũng thoát thai từ chữ
Hán.Tương truyền giữa thế kỷ thứ 4, thứ 5, quan bác sĩ người Kudara
(Bách Tế, một trong ba nước Hàn)
Đến khoảng thế kỷ thứ 6, thứ 7 thì số lượng văn hóa phẩm đã thêm nhiều. Năm 513, có viên ngũ kinh bác sĩ cũng gốc Kudara tên Dan-yôni (âm Hán là Đoàn Dương Nhĩ) tinh thông kinh điển (Thi, Thư, Dịch, Lễ, Xuân Thu) đến Nhật và truyền bá đạo Nho. Năm 554, các bác sĩ thông hiểu Dịch học, Lịch học, Y học cũng lần hồi đến Nhật. Ngoài ra, người nước Kôkuri (Cao Cú Lệ) tên Donchô (Đàm Trưng) cũng đem mực, giấy, họa cụ đến Nhật truyền bá hội họa.
Trong tập
Như thế, ta đã thấy, thời thượng cổ, ảnh hưởng của đại lục đến Nhật
Bản qua ngã Triều Tiên rất quan trọng. Văn hóa và văn học đại lục dù
là Trung Quốc, Ấn Độ hay Ba Tư, do điều kiện địa lý, trao đổi thương
mại và liên minh quân sự, hầu như được truyền đến bằng con đường
gián tiếp nầy.
Ngoài thuyết cho rằng Thiên Hoàng Jinmu (Thần Vũ), thiên hoàng mở nước trong thần thoại Nhật Bản không ai khác hơn là đạo sĩ Từ Phúc, người được Tần Thủy Hoàng sai đem mấy nghìn đồng nam đồng nữ ra “ Tam Thần Sơn ” ngoài biển Đông tìm thuốc trường sinh bất tử (mà nay ở Nhật có nơi vẫn còn tế tự) thì khoảng trước công nguyên, sự giao dịch với Trung Quốc không thấy nhắc tới trong lịch sử cổ đại Nhật Bản. Lần đầu tiên người Nhật Bản tiếp xúc trực tiếp được với Trung Quốc lại là nhờ thuyền buôn của Triều Tiên. Lý do là đường biển đi thẳng từ Nhật đến Trung Quốc với phương tiện thuở ấy được coi là xa xôi và đầy sóng gió nguy hiểm.
Đối với Trung Quốc, vào năm thứ 1 sau công nguyên,
Sau giai đoạn trên, ta còn thấy liên lạc tuy thưa thớt nhưng vẫn có của các người cai trị Nhật Bản đối với Trung Quốc các triều Lưu Tống (420-479) và Lương (502-557). Mối liên hệ đó chỉ trở thành mật thiết dưới triều Tùy (589-618) khi Nhật Bản gửi những sứ bộ đầu tiên sang thông hiếu và học hỏi (Kenzuishi = Khiển Tùy Sứ tức “Gửi sứ sang nhà Tùy”). Từ đó, chế độ hành chính và pháp luật nhà nước Nhật Bản sẽ in sâu đậm dấu ấn Trung Quốc.
Đây là một văn kiện quan trọng của Nhật chứng minh được ảnh hưởng sâu sắc của Trung Quốc thời Đường trong cách tổ chức xã hội Nhật Bản.
Nguyên văn hiến pháp nầy (
Người Nhật có lẽ bắt đầu làm thơ chữ Hán từ giữa thế kỷ thứ 7 thời
Thiên Hoàng Tenmu
Vào thế kỷ thứ 7, ngoài việc
Trước đó, các nhà thơ Hán thi tiêu biểu là Ôtomo no Ôji (Đại Hữu Hoàng Tử, 648-672) Ôtsu no Ôji (Đại Tân Hoàng Tử, 663-686), hai ông hoàng trước sau cùng chịu một số phận hẩm hiu vì chuyện tranh chấp quyền bính trong nội bộ gia đình các thiên hoàng, nhà thơ quí tộc Nagaya no Ôgimi (Trường Ốc Vương, ?- 729), một người cũng chung cảnh ngộ vì bị xử hình sau khi bị kết tội mưu phản.
Sau đây là một bài thơ chúc hạ của hoàng tử Ôtomo nhan đề
Vua sáng như nhật nguyệt,
Lòng nhân dày đất
trời.
Hoàng
tử Ôtsu, con Thiên Hoàng Tenmu (Thiên Vũ), có bài thơ viết lúc lâm
chung được truyền tụng, còn Nagaya từng du học nhà Đường và đã có
thơ trong
Riêng ông hoàng Nagaya là một nhân vật đặc biệt vì ông đã dùng phủ đệ của mình để làm một hội trường văn học , kiểu “salon littéraire” ở Âu Châu, có sự tham gia của cả người nước ngoài như sứ thần đến từ Shiragi (Tân La), một vùng thuộc Hàn Quốc bây giờ.
Thơ
Sau
Sau giai đoạn nói trên thì thơ chữ Hán đã bớt đi ảnh hưởng vì văn hóa một triều đình nhà Đường đầy biến loạn không còn được trọng vọng như xưa, nhất là ý thức độc lập dân tộc của Nhật Bản đã lên cao. Dù vậy, điều đó không có nghĩa là trong những triều đại sau, Nhật Bản không quay lại tham khảo Trung Quốc mỗi khi phải đương đầu với các thử thách mới.
Thời Thiên
hòang (thứ 52) Saga (Tha Nga, 786-842, trị vì 809-823), ngoài chính
thiên hoàng còn có một tên tuổi đáng được nhắc đến trong lãnh vực
Hán Thi như Kôbô Daishi (Hoằng Pháp Đại Sư) tức cao tăng Kuukai
(Không Hải, 774-835) mà thơ và lý luận về thơ ông đã học ở Trung
Quốc được chép lại trong mười quyển
Ba nhân vật được nhắc tới như ba cây bút sáng giá nhất dưới thời Heian (Bình An tam bút = Heian sanpitsu) đã đóng góp rất nhiều cho sự hưng thịnh của thơ chữ Hán là thiên hoàng Saga (Tha Nga Đế, 786-842), khai tổ phái Chân Ngôn là cao tăng Kuukai (Không Hải, 774-835) và nhà quí tộc Tachibana no Hayanari (Quất, Dật Thế, ?-842). Ngoài ra còn những bầy tôi, tác giả thơ trong ba thi tuyển Hán thi soạn theo chiếu chỉ (Lăng Vân, Văn Hoa Tú Lệ, Kinh Quốc) tụ họp thành tập đoàn văn học cung đình mà trung tâm là thiên hoàng Tuy nhiên, thơ của họ chỉ là mô phỏng “Đường phong” tức thơ Trung Quốc đời Đường, cho dù khi họ muốn nói về nước mình.
Sau đây xin
trích dẫn một bài thơ mà
tác giả là thiên hoàng Saga, chép
trong
(trong Hà Dương thập vịnh,)
Hoa huyện Hà Dương
Tháng hai xuân đã đến Hà Dương,
Hà Dương là tên một huyện bên Trung Quốc, nằm ở phía bắc Hoàng Hà . Trong bài này, thiên hoàng Saga so sánh vùng Yamazaki gần Kyôto nơi ông có ly cung với huyện Hà Dương, lại ví dòng sông Yodo chảy qua Kyôto với Hoàng Hà. Huyện Hà Dương là nơi Phan Nhạc, thi nhân đời Tấn, từng làm huyện lệnh và cho trồng nhiều đào. Trong bài nầy, hồng là đào và bạch là lý.
Ta thấy vào thời điểm này, sự vay mượn ở đây hầu như tuyệt đối qua việc chuyển nguyên cảnh vật Trung Quốc sang Nhật.
Bài thơ sau đây của đại thần và thi hào Sugawara no Michizane nhan đề “ Cửu nguyệt thập nhật ” làm ra khi ông bị đi đày nhớ về tiết Trùng Dương năm ngoái còn ở bên cạnh Thiên Hoàng Daigo (Đề Hồ), được nhà vua ban áo trong bửa tiệc ở điện Thanh Lương, cũng mượn đề tài từ “ Nhị nhật nhị nguyệt ” của Bạch Cư Dị :
Đêm nay năm ngoái yến Thanh Lương
(Ngày sau tiết Trùng Dương)
Trường hợp mượn đề tài như kiểu trên có rất nhiều.
Sau thời Thiên hoàng Saga, ở triều đình Nhật Bản, có hiện tượng “ chuyên môn hóa ” trong việc làm thơ chữ Hán.Không còn thấy có nhà thơ chữ Hán nào xuất thân từ cửa quí tộc Fujiwara nữa.
Lối mô phỏng kiểu thiên hoàng Saga còn biểu lộ ra dưới một dạng
khác, không phải mô phỏng nội dung nhưng là mô phỏng hình thức, ví
dụ trường hợp bài Ức Quy Sơn “ Nhớ về núi Kameyama” của hoàng tử
Kaneakira (Kiêm Minh thân vương, 914-987) được ghi lại trong
Ức Quy Sơn (nhị thủ, đệ nhất thủ)
(giảo Giang Nam khúc thể)
Nhớ Quy Sơn (Kameyama)
(bắt chước điệu Giang Nam)
Nhà Đường
(618-907) bên Trung Quốc đã có gần 300 năm lịch sử thi ca xán lạn.
Giai đoạn Thịnh Đường ở vào thời điểm tương xứng với triều đại Nara
(710-784). Lúc bấy giờ, giao lưu giữa hai nước đã đạt đến đỉnh cao.
Ngay cả trong
Ảnh hưởng
của thơ Đường nói riêng và thơ Trung Quốc nói chung đến thơ Nhật Bản
như thế nào? Ta có thể khẳng định rằng vào buổi đầu, thơ
Một bài thơ
vịnh trăng nổi tiếng của Ôe no Chisato (Đại Giang, Thiên Lý) trong
Các nhà chú
giải thời Edo đều nhất trí cho rằng Ôe no Chisato đã mượn hai câu
cuối trong bài đầu của ba bài
Mãn song
minh nguyệt mãn liêm sương,
Người con gái mất người yêu, một mình cô đơn trên lầu. Chỉ có trăng sáng tràn vào cửa sổ, sương sa đầy rèm, áo lạnh đèn tàn. “Vì thương mỗi một mình nàng, đêm thu như dài ra vô tận”. Trong trường hợp này, tuy có cóp nhặt nhưng Ôe no Chisato đã khéo léo sửa thành “Dù cho mùa thu buồn chẳng phải của riêng ta”.
Cuối thế kỷ
thứ 9 thì loại
Tuy không nhắc đến câu xuất đề, người ta nghĩ ngay tới hai câu cuối trong bài thất tuyệt cũng của Bạch Cư Dị nhan đề “Đề Từ Ân Tự”:
Từ Ân xuân
sắc kim triêu tận,
Hai thí dụ
vừa đưa ra lấy từ
Dầu sao,
sinh hoạt ngôn ngữ của trí thức Nhật Bản thời đó có tính cách nhị
trùng : họ vừa biết làm thơ quốc âm
Nhưng “ cú
đề waka ” còn có thể hiểu trường hợp thơ xuất đề không phải câu thơ
Hán mà là một câu thơ của
Theo
Murakami Tetsumi, sách
Bài thơ chữ
Hán“ làm ra từ câu xuất đề
Nếu “Tân
soạn Vạn diệp tập” là một tập thơ đích thực và đã ra đời trước thế
kỷ thứ 10 thì nó đã chứng minh có một sự đồng đẳng giữa văn học chữ
Hán và văn học
Dù muốn dù không, nhìn chung thì hướng đi của văn học Nhật Bản thời Heian có thể tóm tắt trong mấy chữ “Nhật Bản hóa văn hóa đại lục”.
Văn thơ chữ
Hán phát triển mạnh mẽ dưới thời Nara, đúc kết được trong tác phẩm
Sau đây là
một bài thơ chữ Hán trong
Có vài bài
tương tự như bài nầy trong thơ Trung Quốc
Thơ chữ Hán
trở thành khuôn mẫu dùng nơi triều đình vì trí thức quí tộc thời đó
nếu không có Hán học thì không thể nào lập thân.Thơ văn chữ Hán cũng
hàm chứa và bộc lộ cái hoài bảo kinh bang tế thế, xây dựng xã hội lý
tưởng bằng thiện chính của đạo Nho. Người viết văn học sử thường gọi
thời nầy là thời “Đường phong âu ca” hay “văn chương kinh quốc”
Đường phong
(phong cách nhà Đường) đạt đến đỉnh cao nhất có lẽ là lúc các chiếu
chỉ trong khoảng năm Kônin (Hoằng Nhân) và Tenchô (Thiên Trường)
(810-834) lần lượt ra lệnh tom góp thơ chữ Hán thành ba thi tập. Đó
là các tập
Xuất xứ: Matsuura Tomohisa. Sđd.
Về chủ đề thì như trong trường hợp của
Thơ của ba tập nầy chịu ảnh hưởng phong cách hoa lệ của thơ Trung
Đường. Ví dụ như bài tạp ngôn Ngư Ca “Khúc Hát Ông Câu” theo thể
trường đoản cú của thiên hoàng Saga, chép trong
Nó cũng
diễm lệ như tác phẩm của nhà thơ Trung Đường Trương Chí Hòa trong
bài Ngư Phụ Ca,
Tiếp đến, đây là một bài thơ của Ono no Nagami (Tiểu Dã, Vĩnh Kiến)
cũng trích từ
Điền Gia
Nhà đồng quê
Các tác giả thường được nhắc đến có thiên hoàng (thứ 52) Saga
Đặc biệt tăng Kuukai với tập thơ văn
Một đều cần nhắc thêm nữa là trong
Ta cần mở một dấu ngoặc ở đây để tìm hiểu một nhân vật quan trọng đứng đầu một khuynh hướng của văn học Heian: khuynh hướng văn chương chữ Hán. Người ấy là nhà Nho học Sugawara no Michizane.
Ông là thi
nhân giỏi thơ chữ Hán lẫn quốc âm, học giả Hán văn. Làm đến Udaijin
(Hữu đại thần), ngang với Tể Tướng năm 899, nhưng sau tranh quyền
với Fujiwara no Tokihira (Đằng Nguyên,Thì Bình) thất bại
Tuy thơ chữ Hán trong 3 tập “ Lăng Vân ”, “ Tú Lệ ” và “ Kinh Quốc ” là những bài được xem như có giá trị để dâng lên vua nhưng cho đến thời Sugawara, người Nhật vẫn còn tỏ ra ngượng nghịu khi làm thơ trực tiếp bằng chữ Hán. Phải đợi đến khi nhân vật Sugawara no Michizane nầy xuất hiện thì thơ chữ Hán do người Nhật viết mới có thể nói là điêu luyện.
Sugawara (Quản Nguyên) và Ôe (Đại Giang) là hai dòng họ học giả, có
nhiều người được ban tước
Michizane có hai tác phẩm chính :
Sau đây là bài tứ tuyệt của Michizane, trong đó ông nói về việc mắc tội oan vì dám về phe thiên hoàng và đối chọi với cánh quyền thần Fujiwara :
(Thu Tứ
Trong 550 bài thơ của hai thi tập nói trên, đặc sắc nhất có lẽ là
một trăm bài thơ bày tỏ tâm sự mình (gọi là Tự Ý Nhất Bách Vận )
viết về cuộc hành trình từ Kyôto đến Kyuushuu trên đường phát vãng
với những chi tiết và tình cảm rất thực về nỗi nhớ nhà, nhớ kinh đô,
về những kẻ hiếu kỳ gặp giữa đường, những lo âu, uất ức chốn quan
trường. Ông ba lần dâng biểu từ quan, ba lần bị bác. Ông còn viết về
những đề tài ít khi thấy trong
Sau đây là bài số 4 trong 10 bài thơ mang tên
(Hàn tảo thập thủ, kỳ tứ,
“
Từ giữa thời Hei-an, chế độ Nhiếp Chính đã vững vàng và lối học tập
viết văn làm thơ mô phỏng theo kiểu mẩu
Monzen) và Bạch thị văn tập Hakushi monjuu), những tác phẩm Hán Văn, suốt thời Hei-an,
hãy là sách gối đầu giường của giai tầng trí thức cho nên dù suy
thoái, Hán văn vẫn giữ được địa vị văn chương cửa công, ít nhất là
bên ngoài..
Những tác giả tên tuổi khoảng giữa thời Hei-an là Minamoto no
Shitagô (Nguyên, Thuận), Yoshishige noYasutane (Khánh Từ, Bảo Dận),
Ôe no Masahira (Đại Giang Khuông Hành). Sách
Suy thoái nhưng không thể nói Michizane không ai kế tục. Hơn nữa, Hán văn đã được Nhật hóa để trở thành một bộ phận không tách rời đượccủa văn hóa Nhật Bản.
Về giai đoạn cuối thời Heian nầy, ta có thể đơn cử bộ sách chữ Hán
tiêu biểu
Nếu ảnh hưởng của thơ chữ Hán được phát hiện trong các bài
Nói đúng hơn,
Rắp tâm Nhật Bản hóa thơ Hán có lẽ cũng vì lý do là cách đọc thơ Hán
bằng âm Hán (đơn âm) không thuận tai người Nhật, vốn có một ngôn ngữ
đa âm. Ví dụ như bốn câu thơ sau đây trong bài Phụng Tây Hải Đạo
Tiết Độ Sứ Chi Tác của Fujiwara no Umakai (Đằng Nguyên, Vũ Hợp,
394-737) làm trong khi đi sứ nhà Đường khoảng năm 716-718 (có nội
dung giống như mấy câu trong Binh Xa Hành của Đổ Phủ). Thơ có chép
trong
(Xing ren yi sheng li)
Hành nhân nhất sinh lý
(Ji du Juan bian bing)
Kỷ độ quyện biên binh
nếu được đọc theo tiếng Nhật âm Hán (on-yomi = âm độc) tức cách đọc đơn âm thì nó sẽ trở thành:
Nếu như
thế, không ai tài nào hiểu nổi vì đồng âm dị nghĩa nhiều quá, dễ
lẫn lộn. Thế nhưng khi đọc kiểu đa âm (huấn độc) với các tiền trí từ
(preposition) như
Tạm dịch :
Năm ngoái đánh Đông Sơn,
Như thế, mới thấy việc chế biến từ
Nhà thơ Fujiwara no Kintô (Đằng Nguyên, Công Nhiệm, 966-1041), người
biên tập
Một thi nhân quan trọng của giai đoạn Hewian hậu kỳ (thế kỷ 11) nầy
có kiến thức Hán học thấu đáo là Fujiwara no Akihira (Đằng Nguyên
Minh Hành, 989? -1066?), người đã mô phỏng
Sei Shônagon cho biết
Dưới triều
Heian, từ thế kỷ thứ 9, ở đại học nhà nước (Daigakuryô, Đại Học
Liêu), một thứ Quốc Tử Giám để rèn đúc nhân tài cho triều đình từ
đám con nhà quí tộc, có đặt các chức bác sĩ (hakase) và trợ giáo dạy
ở 4 học khoa gọi là “tứ đạo” (shidô) gồm: kỷ truyền đạo (kidendô)
nôm na gọi là monjôdô
Murakami
Tetsumi đã cho biết trong
Di Ái Tự
chung y chẩm thính,
(
Bà Sei còn
trích
Riêng về
Cần lưu ý
là dưới thời Heian tuy đã có những tác phẩm sử dụng tiếng Nhật
(Yamato-kotoba) một cách trôi chảy như
Kể từ thời
Nara (710-784), Nhật Bản đã tiếp thu thư pháp (calligraphy) của
Trung Quốc nhưng phải đợi đến thời Heian, nghệ thuật viết chữ đẹp
mới phát triển rộng rãi, bao gồm cả lãnh vực Hán tự lẫn quốc âm
Ba ngọn bút
cự phách (sanpitsu = tam bút) văn hay chữ tốt thời Heian là tăng
Kuukai (Không Hải, 774-835), thiên hoàng Saga (786-842) và Tachibana
no Hayanari
Thư đạo đã
được truyền lại dưới hình thức các cuốn thơ, cuốn truyện minh họa
(emaki-mono). Ki no Tsurayuki còn được biết như một thư đạo gia
ngoài việc ông là tác giả
Đường thi
đã vào đất Nhật từ thời Đường nhờ các học tăng thời ấy đem về nhưng
hai tuyển tập Hán Thi được người Nhật chuộng hơn cả là
Sau khi các
cuộc gửi người sang sứ nhà Đường bị bãi bỏ từ năm 894, các tăng nhân
Nhật Bản vẫn sang Tống, Nguyên với tư cách riêng. Theo nguồn của
Các nhà thơ Trung Quốc được người Nhật theo dõi ngoài Bạch Cư Dị (Lạc Thiên). Đỗ Phủ (Tử Mỹ) đời Đường còn có Tô Thức (Đông Pha). Hoàng Đình Kiên (Sơn Cốc) đời Tống. Hai ông sau nầy có dính líu với thiền tông nên được tôn xưng một cách đặc biệt.
Nối tiếp dòng văn học các đời trước, ảnh hưởng của các tác giả Minh Thanh như Ngô Thừa Ân (1500? – 1582?), La Quán Trung (? - ?), Phùng Mộng Long (1574-1646)…rất lớn đối với những cây viết tiểu thuyết Nhật Bản, trong số đó phải nhắc đến Tsuuga Teishô (Đô Hạ, Đình Chung, 1718-1794), Ueda Akinari (Thượng Điền, Thu Thành, 1734-1809) và Santô Kyoden (Sơn Đông, Kinh Truyền, 1761-1816). Điều này đã được khai triển đầy đủ trong phần nói về tiểu thuyết thời Edo.
Thơ chữ Hán cuối đời Kamakura và thời Nam Bắc Triều bị chi phối bở ảnh hưởng của các thiền tăng phái Ngũ Sơn. Để tránh trùng lập, xin tạm gác ở đây. Thi ca Ngũ Sơn sẽ được khai triển trong bài viết số 16 nói về Văn Học Phật Giáo ở Nhật.
Bước qua thời Tokugawa, hai văn nhân chịu ảnh hưởng của phái Ngũ Sơn và tinh thông Hán Học, ảnh hưởng đến đời sau là Fujiwara Seika (Đằng Nguyên, Tinh Oa, 1591-1619) và Hayashi Razan (Lâm, La Sơn, 1583-1657, xem tiểu truyện trong những trang tới). Hai ông mở trường ở Kyôto và đào tạo nhiều môn đệ, trong đó có hai nhà thơ chữ Hán có tài, cũng là hai ẩn sĩ: Ishikawa Jôzan (Thạch Xuyên, Trượng Sơn, 1583-1672) và tăng Gensei (Nguyên Chính, 1623-1668). Các nhà bình luận cho rằng thơ các ông chịu ảnh hưởng mới mẽ của thơ đời Minh.
Sau đây là
thơ các ông, trích từ
Phú Sĩ Sơn
(thơ
Ishikawa Jôzan,
Núi Fuji
Nhĩ Chủng
(
thơ Gensei,
Gò lỗ tai
Giữa thời Tokugawa,
Thơ chữ Hán vào khoảng giữa đời Tokugawa thiên về cách điệu (phái cổ
văn từ) như thơ đời Thanh, nghĩa là với phong cách chỉnh tề và thanh
điệu điều hòa, hùng tráng của Thịnh Đường, đúng như đại học giả đời
Càn Long là Thẩm Đức Tiềm (1673-1769) chủ xướng. Phong trào nầy bắt
đầu từ Edo rồi lan xuống Kyôto. Cả Ogyuu Sorai lẫn Kinoshita Jun.an,
hai nhà tư tưởng thời ấy đều chủ trương tìm về phong cách Thịnh
Đường. Trong
Sau đây là một bài thơ chữ Hán của Hattori Nankaku (Phục Bộ, Nam Quách, 1683-1759), học trò của Ogyuu Sorai, với thi phong “ cách điệu ”. Phái cách điệu là một trường thơ đời Thanh nhấn mạnh đến sự quan trọng của “ phong cách ” và “ thanh điệu ” chứ không phải nội dung. Bài nầy đúng khuôn phép cổ điển, biến con sông Sumida thành dòng Mặc Thủy như thể một con sông Trung Quốc, nhưng nội dung không có gì đặc biệt:
Dạ há Mặc Thủy
(Mặc Thuỷ tức Sumidagawa, con sông chảy qua Tôkyo, chính ra viết là Ngung Điền Xuyên nhưng chữ Ngung (cái góc) còn đọc là Sumi, chữ vốn có nghĩa khác là Mực, nên tác giả gọi nó là Mặc Thủy).
Đêm xuôi sông Mực.
Đối chiếu
với nó là lối làm thơ “phản cách điệu” với ý tứ thâm trầm như bài
Kengyuuka (Hoa khiên ngưu) tức hoa bìm bìm, lấy ý từ bài thơ của bà
Kaga no Chiyo (Gia Hạ, Thiên Đại, 1703-1775) tức ni sư Tố Viên, một
nhà thơ
Hoa bìm bìm
Chính ra có
thể tăng Riku.nyo cũng có thể đã lấy hứng từ một đoạn thơ của Bạch
Cư Dị, như ý kiến của Suzuki Daisetsu, nhà nghiên cứu Thiền Tông rất
được phương Tây yêu chuộng, trong đó ông gọi “cẩn hoa” là
Tùng thụ
thiên niên hủ,
Một loài hoa đơn sơ như hoa bìm cũng đủ tượng trưng cái đẹp của thiên nhiên, Kaga no Chiyo xách gàu đi múc nước như nhà thơ đi tìm cái đẹp. Đã thấy cái đẹp rồi thì cần gì đi tìm nữa, nếu không sẽ phá hoại mất “ cái đẹp không lời ” của thiên nhiên.
Nối gót Riku-nyo còn có những tên tuổi lớn như Kan Chazan (Quản, Trà Sơn, 1748-1827) chẳng hạn. Vào hậu bán thế kỷ 18 bước qua đầu thế kỷ 19, có Yamamoto Hokuzan (Sơn Bản, Bắc Sơn, 1752-1812) viết bình luận phê phán thơ cách điệu và cùng với Ichikawa Kansai (Thị Hà, Khoan Trai, 1749-1820) lập ra Kôko Shisha (Giang hồ thi xã). Các nhà thơ Kashiwagi Jôtei (Bá Mộc, Như Đình, 1763-1819), Ôkubo Shibutsu (Đại Oa, Thi Phật, 1767-1837) và Kikuchi Gozan (Cúc Trì, Ngũ Sơn, 1769-1849) đều xuất thân từ thi xã đó. Họ mở lối cho phong cách thanh tân, khám phá ra những nhà thơ địa phương và đem lại sức sống cho thi đàn.
Xin lần lượt giới thiệu những bài thơ chữ Hán của ba nhà thơ tiêu biểu cho giai đoạn này : Kan Chazan, Kashiwagi Jôtei và Hirose Tansô.
Năm Kansei thứ sáu (1794), Kan Chazan 47 tuổi, một mình lên đường du
lịch vùng Yoshino (được gọi văn vẻ là phương sơn tức là núi thơm)
xem hoa anh đào, có để lại bài thất ngôn tứ tuyệt “
Xuân phong
dư túy hướng thiên nha,
Một bài thơ của Kan Chazan được xem như là thuộc loại “Hán thi Nhật hóa” vì nó nói về người nhà nông Nhật Bản chứ không phải một nông dân Trung Quốc. Trong đó có những chi tiết mà thơ Trung Quốc không hay nhắc đến và chẳng có những địa danh nổi tiếng bên Trung Quốc mà cho đến thời đó, người Nhật khi làm thơ chữ Hán thường hay đem vào cho bằng được:
Ngô gia thế
nghiệp nông,
(Trích Hồng Diệp Tịch Dương Thôn Xá Thi, quyển 2)
Xóm chiều tàn lá đỏ hiện ra y nguyên là một thôn làng Nhật Bản trù phú có những gié lúa chín gieo nặng vì luồng gió (đạo thực hàm phong trọng), tiếng nhà ai đang đánh sợi (thông gia trúc lý hưởng miên cung, có hoa cải dầu (du thái) nở vàng, có cảnh bắt cá hương dưới khe (khê gian chung nhật đả hương yên) và bọn trẻ đi săn thỏ về bán (tường ngoại sơn đồng mãi thố hành).
Cũng thế, tuy đôi khi vịnh núi Fuji và phong cảnh Yoshino như một người Nhật bình thường nhưng Kan Chazan còn sử dụng những đề tài đơn sơ và giàu tính hiện thực. Tỉ dụ bài thơ nhan đề “Tức Sự” sau đây:
Án khởi gia
đồng vị tảo môn,
(Trích Hồng Diệp Tịch Dương Thôn Xá Thi, quyển 2)
(Thơ về Xóm Chiều Tàn Lá Đỏ, quyển 2)
Chazan cho mình đã mượn thơ Tống nhưng thông qua Riku.nyo, nhà thơ Nhật Bản đã nói ở trên. Như thế, trước Chazan, Riku.nyo đã là người Nhật làm thơ chữ Hán đầu tiên với phong cách hiện thực.
Nhà thơ
Kashiwagi Jôtei người
được xem như một Baudelaire của thời Edo, sau khi từ quan, ông để
cho cậu em út nối nghiệp xưởng mộc gia đình rồi sống cuộc đời phóng
đãng, không cửa không nhà và chết trong nghèo túng. Qua bài
Tương tư
nhất dạ dịch ngô thần,
Bên cạnh
hai nhà thơ nói trên còn có Hirose Tansô (Quảng Lại, Đạm Song,
1782-1856) vịnh phong cảnh thành Chikuzen (nay ở gần Fukuoka) trong
bài “
Phục Địch
Môn đầu lãng bác thiên,
Những vần thơ của Kashiwagi Jôtei và Hirose Tanso cũng vậy, tuy thể hiện bằng Hán văn nhưng phong cảnh và sự tích đều là Nhật
Trong những năm cuối đời mạc phủ Tokugawa, qua những cuộc tiếp xúc với liệt cường, các nhà Hán học đã tìm về dân tộc, nếu không nói là làm sống lại tư tưởng vũ gia và tôn quân ái quốc nhưng chưa có ý phê phán mạc phủ. Thơ chữ Hán thời đó cũng có màu sắc ấy.
Xin trích dẫn hai bài thơ, bài thứ nhất của Fujii Chikugai (Đằng
Tỉnh, Trúc Ngoại, 1807-1868) học trò của Rai Sanyô (Lại, Sơn Dương,
1780-1832) tác giả
Phương Dã
Cánh đồng thơm.
Phật Lan Vương Từ Thập Nhị Thủ
(thơ Ôtsuki Bankei,
trích
Mười hai bài thơ về (lễ truy điệu) hoàng đế nước Pháp Napoléon (bài thứ 12).
Thời Meịji, thơ chữ Hán có giai điệu thanh tân, bi phẫn khảng khái và có mầu sắc chính trị. Chịu ảnh hưởng cái tinh tế của thơ đời Thanh nên càng trở nên điêu luyện.
Cũng như
trường hợp của
Okanishi
Ichuu (Cương Tây, Duy Trung, chết năm 1692, học trò của Nishiyama
Sôin, 1605-1682) cho rằng văn xuôi của Trang Tử đã xứng đáng được
gọi là những vần
Theo Blyth,
(Bài Meigetsu ya )
đã chịu ảnh hưởng của hai bài Tiểu Trì “ Ao Con ” mà Bạch Cư Dị làm trong thời kỳ giữ chức Tư Mã Giang Châu và nhất là trong bài nhan đề Bạch Liên “ Sen Trắng ” với những câu :
(Đêm khuya tăng ngủ cả,
Bashô cũng có những câu thơ ví cuộc đời như mộng bướm. Trong thơ
Bashô làm trong khi nhìn lá ngô đồng rơi mà đợi bạn để gởi cho học
trò là Hattori Ransetsu (Phục Bộ, Lam Tuyết, 1654-1707) ông lấy ý từ
câu “
(bài
làm ta liên tưởng ngay tới :
(Chiều hôm bước xuống chân đèo,
(Tản Đà dịch Lý Bạch)
Hay khi đọc Buson :
(Bài
(Bài
Khi Buson viết:
(Bài Mugi katte tôyama mise yo)
có lẽ đã liên tưởng đến bài thơ nhan đề
(Trồng cây trước mái hiên,
Muốn có một ví dụ về ảnh hưởng thơ Trung Hoa trong
Khi ông viết :
(Bài Rôtôsa, trong chùm thơ Mạc Phục Vấn “ Đừng Hỏi Nữa ”)
Ý thơ nói tiếng sóng vỗ vào bờ không dứt cũng như những ưu tư của con người biết bao giờ cho hết trong cuộc hành trình của cuộc đời. Ông đã mượn một bài thơ mà Bạch Cư Dị đã dựa vào dân ca để viết.
Lãng Đào Sa (Lục Thủ Kỳ Nhị)
(Sóng trãi mênh mang biển bạc dầu,
Rồi ra Đông Hải hóa ngàn dâu).
Trong thơ Takuboku không thiếu gì điển cố đến từ thơ Trung Hoa như “ tửu đồ đất Lạc Dương ”, “ kiêu nhi ở Trường An ” hay “ viên ngọc núi Âm Sơn ”.
Ngay cả cách diễn tả cũng không phải là không chịu ảnh hưởng thơ
Trung Hoa. Bài
(Bài Hatarakedo, trong tập Ichiaku no suna “ Một Vốc Cát ”)
“ Đăm đăm ngó ” có thể đã mượn hình thức diễn tả “ tử tế khan ” của
Đổ Phủ trong hai câu cuối của Cửu nhật Lam Điền Thôi thị trang
“ Tiết Trùng Dương nhà ông họ Thôi ở Lam Điền ”, có chép trong
(Năm sau gặp lại ai còn mạnh,
Cũng không thể nào không tự hỏi về những điểm tương cận trong
(Bài Akashia ni, popula ni, thơ Takuboku, đăng trong tạp chí Subaru )
(Thơ Vô Danh trong Cổ Thi Thập Cửu Thủ, bài số 14)
(Bạch dương đầy gió lạnh,
Cũng như khi so sánh mấy câu dưới đây :
(Bài Sonogo ni ware wo, thơ Takuboku trong Ichiaku no Suna)
(Thơ Vô Danh trong Cổ Thi Thập Cửu Thủ, bài số 7)
Nhớ bạn xưa chung trường,
hay trong câu :
(Đổ Phủ, Thu Hứng Bát Thủ, bài số 3)
Bạn xưa chung lớp đều vinh hiển,
Còn như những câu sau đây :
(Bài Atarashiki kokoro, thơ Takuboku, trong Ichiaku no suna)
Hướng vãn ý bất thích,
(thơ Lý Thương Ẩn, Đăng Lạc Du Nguyên)
Những thí dụ như thế thì rất nhiều và không chỉ có nơi
Rời lãnh vực thi ca, ta thấy thời Edo, người ta hãy còn viết văn
bằng chữ Hán nhưng để nói về đề tài Nhật Bản. Đó là loại văn chương
mệnh danh là
Lối viết của Seiken trong
Sự Nhật hóa này cũng còn thấy trong tác tác phẩm nghiên cứu như các
tập sử luận
Hán thi vì dính liền với vấn đề tư tưởng nên được các chí sĩ thời Duy Tân dùng để bày tỏ chí khí của mình. Những văn nhân làm thơ chữ Hán kể từ Meiji trở đi có Natsume Sôseki, Akutagawa Ryuunosuke, các quân nhân như các tướng Nogi Maresuke, Tôjô Hideki hay các quí tộc, cao quan…nhưng đến khi chiến tranh Thái Bình Dương kết thúc thì hầu như không nghe nói tới Hán Thi nữa. Về nhũng người làm thơ chữ Hán cuối cùng này, xin sẽ trở lại khi bàn về thi ca hiện đại.Ảnh hưởng Trung Quốc tuy nhìn chung rất sâu đậm trên cả thơ và văn xuôi Nhật Bản nhưng với tinh thần tự cường, người Nhật đã không ngừng tìm cách khống chế ảnh hưởng đó và trong một chừng mực nào, đã tiếp thu được tinh hoa của Trung Quốc mà vẫn gìn giữ được bản sắc dân tộc.