text:
MỘT SỐ BÀI TOÁN VỀ ĐƯỜNG ĐI
Chia sẻ: Nguyễn Thị Giỏi | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:39
lượt xem 84
download
MỘT SỐ BÀI TOÁN VỀ ĐƯỜNG ĐI
Bài toán 7 cây cầu ở Königsberg: Thành phố Königsberg thuộc Phổ (bây giờ gọi là Kaliningrad thuộc Cộng hòa Liên bang Nga) được chia thành bốn vùng bằng các nhánh sông Pregel. Các vùng này gồm 2 vùng bên bờ sông, đảo Kneiphof và một miền nằm giữa 2 nhánh của sông Pregel. Vào thế kỷ thứ XVIII, người ta đã xây 7 cây cầu nối các vùng lại với nhau như sơ đồ sau:
Bình luận(0) Đăng nhập để gửi bình luận!
Nội dung Text: MỘT SỐ BÀI TOÁN VỀ ĐƯỜNG ĐI
- CÁC BÀI TOÁN VỀ ĐƯỜNG ĐI
- CHƯƠNG II CÁC BÀI TOÁN VỀ ĐƯỜNG ĐI I. Chu trình và đường đi Euler 1. Bài toán mở đầu 2. Định nghĩa 3. Chu trình và đường đi Euler trong đồ thị vô hướng 4. Chu trình và đường đi Euler trong đồ thị có hướng II. Chu trình và đường đi Hamilton 1. Chu trình Hamilton 2. Phương pháp tìm chu trình Hamilton 3. Đường đi Hamilton III. Bài toán đường đi ngắn nhất 1. Mở đầu 2. Thuật toán tìm đường đi ngắn nhất IV. Thuật toán Hedetniemi 1. Phép cộng ma trận Hedetniemi 2. Thuật toán Hedetniemi I. Chu trình và đường đi Euler 1. Bài toán mở đầu : Bài toán 7 cây cầu ở Königsberg: Thành phố Königsberg thuộc Phổ (bây giờ gọi là Kaliningrad thuộc Cộng hòa Liên bang Nga) được chia thành bốn vùng bằng các nhánh sông Pregel. Các vùng này gồm 2 vùng bên bờ sông, đảo Kneiphof và một miền nằm giữa 2 nhánh của sông Pregel. Vào thế kỷ thứ XVIII, người ta đã xây 7 cây cầu nối các vùng lại với nhau như sơ đồ sau:
- Vào chủ nhật, người dân ở đây thường đi bộ dọc theo các vùng trong thành phố. Họ tự hỏi “Có thể xuất phát tại một điểm nào đó trong thành phố, đi qua tất cả 7 cây cầu, mỗi cây một lần, rồi trở về điểm xuất phát được không?” Nhà toán học Thụy Sĩ Leonard Euler đã nghiên cứu giải bài toán này. Lời giải của ông được công bố năm 1736. Bài toán này có thể được coi là một trong những ứng dụng đầu tiên của lý thuyết đồ thị. Ta có thể xây dựng đồ thị G = (V, E) mô tả bài toán như sau: + Đỉnh: Lấy các điểm trên mặt phẳng hay trong không gian tương ứng với các vùng đất trong sơ đồ. Đối tượng của bài toán ở đây là một vùng đất trong sơ đồ. Vậy, mỗi đỉnh biểu diễn cho một vùng đất. Đồ thị G sẽ có 4 đỉnh A, B, C, D tương ứng với 4 vùng đất. + Cạnh: Trong đồ thị G các đỉnh và được nối với nhau bằng một cạnh e đại diện cho một chiếc cầu nối giữa hai vùng đất. Đồ thị G sẽ có 7 cạnh tương ứng với 7 chiếc cầu nối giữa các vùng đất trong sơ đồ. Euler đã nghiên cứu bài toán này, mô hình nó bằng một đa đồ thị, bốn vùng được biểu diễn bằng 4 đỉnh, các cầu là các cạnh như đồ thị sau: Bài toán tìm đường đi qua tất cả các cầu mỗi cầu không quá một lần có thể được phát biểu lại bằng mô hình này như sau: “Tồn tại hay không một chu trình đơn trong đa đồ thị G= (V, E) có chứa tất cả các cạnh?” 2. Định nghĩa 2.1. Chu trình Euler (Đồ thị Euler) Cho G = (V,E) là một đa đồ thị liên thông. Chu trình đơn chứa tất cả các cạnh của đồ thị G được gọi là chu trình Euler. Đồ thị có chứa một chu trình Euler được gọi là đồ thị Euler.
- 2.2. Đường đi Euler Cho G = (V,E) là một đa đồ thị liên thông. Đường đi Euler trong G là đường đi đơn chứa tất cả các cạnh của đồ thị G. Ví dụ 1: Đồ thị có chu trình Euler: a, b, e, d, c, e, a. Ví dụ 2: Đồ thị không có chu trình Euler nhưng có đường đi Euler: a, c, d, a, b, e, d, b. Ví dụ 3: Đồ thị không có chu trình Euler và đường đi Euler. 3. Chu trình và đường đi Euler trong đồ thị vô hướng Khi giải bài toán cầu Königsberg, Euler đã phát hiện ra các tiêu chuẩn để khẳng định một đa đồ thị có chu trình và đường đi Euler hay không? 3.1. Định lý về chu trình Euler Một đa đồ thị liên thông G =(V, E) có chu trình Euler khi và chỉ khi mỗi đỉnh của nó đều có bậc chẵn. Chứng minh (⇒) Ta sẽ chứng minh nếu đồ thị G có chu trình Euler thì mọi đỉnh của G đều có bậc chẵn. Thật vậy, trước tiên giả sử G có chu trình Euler bắt đầu từ đỉnh a và tiếp tục bằng cạnh liên thuộc với a, chẳng hạn ab, khi đó cạnh ab góp một vào deg (a). Mỗi lần khi chu trình đi qua một đỉnh, nó tăng thêm 2 đơn vị cho bậc của đỉnh đó. Vì chu trình đi vào một đỉnh bằng một cạnh liên thuộc và rời khỏi đỉnh này bằng một cạnh liên thuộc khác. Cuối cùng chu trình kết thúc ở đỉnh mà nó xuất phát, do đó nó tăng thêm một đơn vị vào deg (a). Nghĩa là deg (a) phải là một số chẵn. Đỉnh khác a cũng có bậc chẵn vì chu trình góp 2 đơn vị vào bậc của nó mỗi lần đi qua đỉnh này. Vậy, mỗi đỉnh của G đều có bậc chẵn. (⇐) Giả sử mọi đỉnh của đa đồ thị liên thông G đều có bậc chẵn. Ta sẽ chứng minh tồn tại một chu trình Euler trong G.
- Thật vậy, ta sẽ xây dựng một chu trình đơn bắt đầu từ đỉnh a tùy ý của G. Gọi xo = a; Trước tiên, ta chọn tùy ý cạnh xox1, x1x2, ..., xn−1xn càng dài càng tốt. Ví dụ, trong đồ thị G sau: Ta bắt đầu tại a và chọn các cạnh liên tiếp ab, bc, cf, fa. Đường đi mà ta chọn sẽ kết thúc vì đồ thị có hữu hạn đỉnh. Đường đi này bắt đầu tại a với cạnh có dạng ax và kết thúc tại a với cạnh có dạng ya. Điều này luôn xảy ra vì mỗi lần đường đi qua một đỉnh bậc chẵn, nó chỉ dùng một cạnh để vào đỉnh này và còn ít nhất một đỉnh để ra khỏi đỉnh này. Đường đi vừa nói trên có thể đi qua tất cả các cạnh hoặc có thể không. Nếu tất cả các cạnh được sử dụng thì ta nhận được chu trình Euler. Nếu không, ta gọi H là đồ thị con nhận được từ G bằng cách xóa các cạnh đã dùng và các đỉnh không liên thuộc với các cạnh còn lại. Chẳng hạn với đồ thị trên, khi xóa đi chu trình a, b, c, f, a khỏi đồ thị trên, ta nhận được đồ thị con H. Vì G là liên thông ⇒ H có ít nhất có một đỉnh chung với chu trình vừa bị xóa. Gọi w là đỉnh đó (trong ví dụ trên là đỉnh c). Mỗi đỉnh của H có bậc chẵn vì tất cả các đỉnh của G có bậc chẵn và với mỗi đỉnh ta đã xóa đi từng cặp liên thuộc để tạo ra H. Lưu ý rằng H có thể không liên thông. Bắt đầu từ đỉnh w ta xây dựng một đường đi đơn bằng cách chọn càng nhiều càng tốt như ta đã làm trong G. Đường này phải kết thúc tại w. Ví dụ trong đồ thị H nêu trên ta có chu trình con: c, d, e, c. Sau đó, ta tạo một chu trình trong G bằng cách ghép chu trình trong H và chu trình ban đầu trong G (điều này thực hiện được vì 2 chu trình có chung đỉnh w). Tiếp tục quá trình này cho đến khi tất cả các đỉnh được sử dụng. Quá trình này phải kết thúc vì đồ thị có hữu hạn đỉnh. Do đó, ta đã xây dựng được một chu trình Euler. Bây giờ, trở lại bài toán 7 cây cầu ở Königsberg: có thể xuất phát từ một địa điểm nào đó trong thành phố, đi qua tất cả các cầu (mỗi cầu đi qua đúng một lần) và trở về điểm xuất phát? Ta đã thấy đồ thị biểu diễn các cầu ở Königsberg có 4 đỉnh bậc lẻ. Do đó, theo định lý trên sẽ không có chu trình Euler trong đồ thị này. Điều này cũng có nghĩa là bài toán 7 cây cầu ở Königsberg không có lời giải. Hay nói cách khác, không có chu trình nào thỏa yêu cầu đặt ra. 3.2. Thuật toán Fleury tìm chu trình Euler Để tìm một chu trình Euler trong một đa đồ thị có tất cả các đỉnh đều bậc chẵn, ta có thể sử dụng thuật toán Fleury như sau: Xuất phát từ một đỉnh bất kỳ của đồ thị G và tuân theo hai qui tắc sau: Qui tắc 1: Mỗi khi đi qua một cạnh nào thì xóa cạnh đó đi, sau đó xóa đỉnh cô lập (nếu có).
- Qui tắc 2: Không bao giờ đi qua một cầu, trừ khi không còn cách đi nào khác để di chuyển. Ví dụ 4: Tìm một chu trình Euler trong đồ thị sau: Xuất phát từ đỉnh A, giả sử ta chọn cạnh AB, BC, CF. Sau đó xóa 3 cạnh này, ta được đồ thị: Đến đây, ta không thể chọn FG vì GF là một cầu, cho nên ta chọn FD, DC, CE, EF. Đến đây, ta được đồ thị sau: Ta không còn cách chọn nào khác, nên phải chọn FG, GH, HB, BG, GA. Như vậy, ta có chu trình Euler sau: A, B, C, F, D, C, E, F, G, H, B, G, A. Ví dụ 5: Tìm một chu trình Euler của đồ thị sau: Dễ thấy một chu trình Euler: A, B, C, D, E, C, F, B, E, F, A. 3.3. Định lý về đường đi Euler Đa đồ thị liên thông G =(V, E) có đường đi Euler nhưng không có chu trình Euler khi và chỉ khi nó có đúng hai đỉnh bậc lẻ. Chứng minh:
- (⇒) Giả sử đa đồ thị G có đường đi Euler nhưng không có chu trình Euler. Ta sẽ chứng minh G có đúng 2 đỉnh bậc lẻ. Thật vậy, giả sử G có đường đi Euler từ a đến b, nhưng không có chu trình Euler. Cạnh đầu tiên của đường đi góp một đơn vị vào deg (a). Sau đó mỗi lần đường đi qua a lại góp thêm 2 đơn vị vào deg (a). Chắc chắn đường đi không thể kết thúc tại a, cho nên deg(a) là số lẻ. Cạnh cuối cùng của đường đi góp một đơn vị vào deg(a) và mỗi lần đi qua b, nó cũng góp 2 đơn vị vào deg(b). Do đó, deg(b) là số lẻ. Các đỉnh trung gian đều có bậc chẵn vì mỗi lần đường đi tới rồi lại đi nên tăng hai đơn vị cho bậc của đỉnh đó. Vậy, đồ thị đã cho có đúng 2 đỉnh bậc lẻ. (⇐) Giả sử đa đồ thị liên thông G có đúng 2 đỉnh bậc lẻ. Ta sẽ chứng minh G có đường đi Euler. Thật vậy, giả sử G có đúng 2 đỉnh bậc lẻ là a và b. Khi đó trong đồ thị mới G' = G ∪ ab, tất cả các đỉnh đều có bậc chẵn. Do đó, theo định lý Euler, tồn tại một chu trình Euler trong G'. Trong chu trình này bỏ cạnh ab, ta được đường đi Euler trong G. Như vậy, trong một đa đồ thị liên thông có 2 đỉnh bậc lẻ thì đường đi Euler trong đồ thị đó sẽ nhận 2 đỉnh bậc lẻ làm các điểm đầu mút. Ví dụ 6: Xét đồ thị sau: Trong G có 2 đỉnh bậc lẻ là g và e. Do đó, một đường đi Euler trong G sẽ nhận g và e làm 2 đỉnh đầu mút. Chẳng hạn: g, a, b, g, f, b, c, f, e, c, d, e. Ví dụ 7: Chứng minh rằng ta có thể xếp tất cả các con cờ của bộ cờ Đôminô thành một vòng khép kín. (Xem như bài tập - Sinh viên tự chứng minh). 4. Chu trình và đường đi Euler đối với đồ thị có hướng 4.1. Định lý về chu trình Euler: Đồ thị có hướng G = (V, E) có chứa một chu trình Euler khi và chỉ khi G là liên thông yếu, đồng thời bậc vào và bậc ra của mỗi đỉnh là bằng nhau. Chứng minh: Tương tự định lý Euler đối với đồ thị vô hướng (Xem như bài tập - Sinh viên tự chứng minh).
- Ví dụ 7: Đồ thị có chu trình Euler: a, b, c, a, d, c, a. Ví dụ 8: Đồ thị không có chu trình Euler. 4.2. Định lý về đường đi Euler: Cho G =(V,E) là một đa đồ thị có hướng. G có đường đi Euler nhưng không có chu trình Euler ⇔ G là liên thông yếu, đồng thời bậc vào và bậc ra của các đỉnh là bằng nhau, trừ 2 đỉnh, một đỉnh có bậc vào lớn hơn bậc ra một đơn vị, còn đỉnh kia có bậc vào nhỏ hơn bậc ra một đơn vị. Chứng minh: Tương tự định lý Euler đối với đồ thị vô hướng (Xem như bài tập - Sinh viên tự chứng minh). Ví dụ 9: Đồ thị có đường đi Euler: a, b, c, a, d, c. II. Chu trình và đường đi Hamilton 1. Chu trình Hamilton 1.1. Định nghĩa Một chu trình sơ cấp đi qua tất cả các đỉnh của đồ thị G =(V,E) (đi qua mỗi đỉnh đúng một lần) được gọi là chu trình Hamilton. Đồ thị G=(V,E) có chứa chu trình Hamilton được gọi là đồ thị Hamilton. Ví dụ 11: Đồ thị có chu trình Hamilton là: a, b, c, d, e, a. Ví dụ 12: Đồ thị không có chu trình Hamilton vì mọi chu trình chứa mọi đỉnh của đồ thị đều phải đi qua cạnh ab 2 lần. 1.2. Điều kiện đủ để tồn tại chu trình Hamilton
- Định lý Ore (1960): Cho G = (V,E) là một đơn đồ thị liên thông với n đỉnh (n ≥ 3) và nếu: deg(v) + deg(w) ≥ n với mọi cặp đỉnh không liền kề v, w trong G. Khi đó G có chu trình Hamilton. Chứng minh: Sử dụng phương pháp chứng minh phản chứng. Giả sử G thỏa deg(v) + deg(w) ≥ n; ∀v,w không liền kề trong G nhưng G không có chu trình Hamilton. Khi đó ta có thể ghép thêm vào G những cạnh cho đến khi nhận được một đồ thị con H của Kn sao cho H không có chu trình Hamilton, nhưng với mọi cạnh e ∈ Kn nhưng e ∉ H, ta có (H + e) có chu trình Hamilton. Việc ghép thêm cạnh vào G là hoàn toàn thực hiện được và không ảnh hưởng gì đến điều kiện của giả thiết. Do H ≠ Kn nên tồn tại a, b ∈ V sao cho ab ∉ H nhưng H + ab có chu trình Hamilton C. Bản thân H không có chu trình Hamilton mà H + ab có chu trình Hamilton ⇒ ab ∈ C. Giả sử ta liệt kê các đỉnh của H trong chu trình C như sau: a(=v1) → b(=v2) → v3 → v4 → ... → vn-1 → vn; 3 ≤ i ≤ n. Khi đó, nếu cạnh bvi ∈ H, ta có thể kết luận avi-1 ∉ H vì nếu cả hai bvi và avi-1 cùng nằm trong H, ta có chu trình: b → vi → vi+1 → ... → vn-1 → vn → a → vi-1 → vi-2 → ... → v3 Chu trình này nằm trong H, điều này mâu thuẫn vì H không có chu trình Hamilton. Vì vậy, vi (3 ≤ i ≤ n) chỉ có một trong 2 cạnh: bvi hoặc avi-1 nằm trong H. Do đó: degH(a) + degH(b) < n. Với degH(a): bậc của a trong H. Ta có ∀ v ∈ V: degH(v) ≥ degG(v) = deg(v) (vì G là đồ thị con của H) ⇒ với cặp đỉnh không liền kề trong G: a, b ta có: deg(a) + deg(b) < n. Điều này mâu thuẫn với giả thiết: deg(v) + deg(w) ≥ n; ∀ v, w không liền kề. Vậy, G có chứa chu trình Hamilton. Hệ quả: (Định lý Dirac, 1952)
- Nếu đơn đồ thị G = (V,E) có n đỉnh (n ≥ 3) và deg(v) > ; ∀ v ∈ V thì G có chu trình Hamilton. 1.3. Định lý Pósa về chu trình Hamilton G = (V, E) là một đơn đồ thị có . Giả sử rằng với mỗi số ta có không quá k - 1 đỉnh có bậc không lớn hơn k, và trong trường hợp n là số lẻ ta có không quá đỉnh có bậc không vượt quá . Khi đó đồ thị G có một chu trình Hamilton. Chứng minh Chúng ta sẽ chứng minh định lý này bằng phương pháp phản chứng. Giả sử G không có chu trình Hamilton, ta có thể giả sử rằng nếu thêm một cạnh bất kỳ nối 2 đỉnh không kề nhau của G thì đồ thị thu được sẽ có một chu trình Hamilton. Đồ thị G như vậy được gọi là có tính chất cực đại. Nếu G không thỏa tính chất cực đại, ta có thêm vào G các cạnh mới bằng cách nối các cặp đỉnh không kề nhau, lúc đó ta sẽ thu được một đồ thị không có chu trình Hamilton có tính chất cực đại như đã mô tả ở trên và vẫn không ảnh hưởng gì đến giả thuyết của bài toán ban đầu. Do tính chất cực đại của đồ thị nên giữa hai đỉnh tuỳ ý không kề nhau của đồ thị luôn tồn tại một đường Hamilton nối hai đỉnh này. Có thể đó là đường Hamilton thu được từ chu trình Hamilton xuất hiện khi thêm vào một cạnh nối hai đỉnh không kề nhau này. Ký hiệu là một đường Hamilton (không khép kín) trong G. Cho . Ta có nếu vk được nối với v1 bởi một cạnh thì vk-1 không được nối với vn bởi cạnh nào cả, nếu không thì: là một chu trình Hamilton. Từ đó ta có:
- Trong đồ thị G mỗi đỉnh bậc không nhỏ hơn kề với tất cả các đỉnh bậc không nhỏ hơn . Thật vậy, giả sử có đỉnh bậc không nhỏ hơn , không mất tính tổng quát giả sử đỉnh v1 với không kề với đỉnh vn có bậc . Giả sử là một đường Hamilton nối v1 với vn. Ký hiệu các đỉnh lân cận của v1 là với . Khi đó vn không kề với , và ta có Suy ra: Trong G tồn tại những đỉnh có bậc , nếu không G có chu trình Hamilton theo định lý Dirac. Ký hiệu là bậc cao nhất trong các đỉnh của G có bậc nhỏ hơn . và p là số các đỉnh có bậc nhỏ hơn . Khi đó theo giả thuyết của định lý ta có . Ta sẽ chứng minh rằng . Ký hiệu q là số các đỉnh có bậc lớn hơn , ta có: Giả sử u1 là một đỉnh có bậc là , trong số đỉnh có bậc lớn hơn tồn tại ít nhất một đỉnh gọi là un không kề với u1. Khi đó bậc của u1 không thể là được, nếu không thì u1 phải kề với un như trên đã chứng minh. Do đó, ta có: . Theo giả thuyết của định lý, số đỉnh có bậc không vượt quá sẽ nhỏ hơn , do đó . Ta có .
- Xét đường Hamilton nối u1 với un. Ký hiệu các đỉnh lân cận của u1 là với . Khi đó có một trong các đỉnh gọi là có bậc là . Ở phần trên ta đã chứng minh được khi đó phải kề với un. Ta được chu trình Hamilton: là điều vô lý. Mâu thuẫn này đã kết thúc phần chứng minh của ta. 2. Phương pháp tìm chu trình Hamilton TOP Cho một đồ thị G =(V,E). Để tìm một chu trình Hamilton trong đồ thị G, ta thực hiện theo 4 qui tắc sau: Qui tắc 1: Nếu tồn tại một đỉnh v của G có thì đồ thị G không có chu trình Hamilton. Qui tắc 2: Nếu đỉnh v có bậc là 2 thì cả 2 cạnh tới v đều phải thuộc chu trình Hamilton. Qui tắc 3: Chu trình Hamilton không chứa bất kỳ chu trình con thực sự nào. Qui tắc 4: Trong quá trình xây dựng chu trình Hamilton, sau khi đã lấy 2 cạnh tới một đỉnh v đặt vào chu trình Hamilton rồi thì không thể lấy thêm cạnh nào tới v nữa, do đó có thể xóa mọi cạnh còn lại tới v. Ví dụ 13: Tìm một chu trình Hamilton của đồ thị: Xuất phát từ đỉnh a. Ta có deg(a) = 3, cho nên ta chỉ giữ lại 2 cạnh liên thuộc với a: ta chọn ab và ad, do đó ta bỏ cạnh ae (theo quy tắc 4). Tương tự tại b, ta bỏ cạnh be tại c ta bỏ cạnh ce (theo quy tắc 4). Khi đó ta có đồ thị: Tại đỉnh f, ta bỏ cạnh fe. Tại đỉnh i ta bỏ cạnh ie, tại đỉnh h ta bỏ cạnh hg (theo quy tắc 4) tại đỉnh e, ta bắt buộc đi theo eg, gd (theo quy tắc 2). Tại đỉnh a ta phải chọn cạnh da (theo quy tắc 2). Vậy, ta có chu trình Hamilton: a, b, c, f, i, h, e, g, d, a.
- Ví dụ 14: Đồ thị không có chu trình Hamilton vì: deg(f) = 1. + Giả sử đồ thị có một chu trình Hamilton H. + Vì nên H phải chứa các cạnh AB, AC, GE và GI (theo qui tắc 2). + Xét đỉnh I: Do tính chất đối xứng của hình vẽ ta có thể giả sử cạnh , xóa cạnh IJ (theo qui tắc 4). D A B C F E H G I J K
- Ví dụ 15: Chứng minh rằng đồ thị sau không có chu trình Hamilton: + Xét đỉnh J: Bây giờ nên hai cạnh JF và JK phải thuộc vào H. + Xét đỉnh K: ta đã chọn 2 cạnh KI và KJ nên xóa KH (theo qui tắc 4) và xóa cạnh EF (do quy tắc 3). D A B C F E H G I J K D
- A B C F E H G I J K Đồ thị bây giờ trở thành: Dễ dàng thấy các cạnh FB, HE, HC phải Thuộc chu trình Hamilton H. Ta nhận được
- Một chu trình con thật sự trong H (Vô lý). Theo qui tắc 2 ta có các cạnh FB, HE, HC phải thuộc chu trình Hamilton H. Khi đó, ta có một chu trình con thật sự trong H. Vậy đồ thị không có chu trình Hamilton. 3. Đường đi Hamilton TOP 3.1. Định nghĩa: Đường đi sơ cấp đi qua tất cả các đỉnh của đồ thị G = (V,E) (đi qua mỗi đỉnh đúng một lần) được gọi là đường đi Hamilton. Ví dụ 16: Đồ thị có đường đi Hamilton: a, b, c, f, d, e. Còn đồ thị: không có đường đi Hamilton. Vì đường đi Hamilton phải bắt đầu và kết thúc tại 2 trong 3 đỉnh treo: c, d, g. 3.2. Định lý König: Mọi đồ thị G =(V, E) có hướng đầy đủ (đồ thị vô hướng tương ứng của G là đầy đủ) đều có đường Hamilton. Chứng minh: Xét đồ thị có hướng G =(V, E). Gọi là một đường đi sơ cấp trong G.
- Nếu mọi đỉnh của G đều thuộc thì chính là đường Hamilton cần tìm. Ngược lại, nếu có một đỉnh thì trong G phải tồn tại một đường sơ cấp thuộc một trong 3 dạng sau: + (1) + (2) + (3) Ta sẽ chứng minh rằng nếu không có dạng (1) và (2) thì phải có dạng (3). Thật vậy: + Nếu không có dạng (1) + Nếu không có dạng (2) với nghĩa là có dạng (3). III. Bài toán đường đi ngắn nhất TOP 1. Mở đầu TOP Trong thực tế, nhiều bài toán có thể mô hình bằng đồ thị có trọng số. Đó là đồ thị mà mỗi cạnh của nó được gán một con số (nguyên hoặc thực) gọi là trọng số ứng với cạnh đó. Ví dụ ta cần mô hình một hệ thống đường hàng không. Mỗi thành phố được biểu diễn bằng một đỉnh, mỗi chuyến bay là một cạnh nối 2 đỉnh tương ứng. Nếu trong bài toán đang xét ta cần tính đến khoảng cách giữa các thành phố thì ta cần gán cho mỗi cạnh của đồ thị cơ sở trên khoảng cách giữa các thành phố tương ứng. Nếu ta quan tâm đến thời gian của mỗi chuyến bay thì ta sẽ gán các thời lượng này cho mỗi cạnh của đồ thị cơ sở... Đồ thị biểu diễn khoảng cách giữa một số thành phố của nước Mỹ.
- Bài toán đặt ra là tìm đường đi ngắn nhất từ thành phố này đến thành phố khác. Hay nói theo ngôn ngữ của lý thuyết đồ thị: ta cần tìm đường đi có tổng trọng số (ngắn) nhỏ nhất từ đỉnh này đến một đỉnh khác của đồ thị. 2. Thuật toán tìm đường đi ngắn nhất TOP 2.1. Thuật toán Dijkstra tìm đường đi ngắn nhất Có một số thuật toán tìm đường đi ngắn nhất giữa 2 đỉnh trên một đồ thị có trọng số. Ở đây ta sẽ sử dụng thuật toán Dijkstra, do nhà toán học người Hà Lan: E.Dijkstra đề xuất năm 1959. Chúng ta sẽ áp dụng thuật toán Dijkstra đối với đồ thị vô hướng. Đối với đồ thị có hướng, ta chỉ cần thay đổi một chút. Trước khi giới thiệu thuật toán, ta xét ví dụ sau: Tính độ dài của đường đi ngắn nhất giữa 2 đỉnh a và z trong đồ thị có trọng số sau: Đối với đồ thị này, ta dễ dàng tìm được đường đi ngắn nhất từ a đến z bằng cách thử trực tiếp. Tuy nhiên, ta sẽ phát triển một số ý tưởng giúp ta hiểu thuật toán Dijkstra dễ dàng hơn. Ta sẽ tìm độ dài của đường đi ngắn nhất từ a đến các đỉnh kế tiếp cho đến khi đạt tới đỉnh z. Xuất phát từ đỉnh a, ta thấy chỉ có 2 đỉnh b và d liên thuộc với a. Nên chỉ có hai đường đi xuất phát từ a đến b và d là ab và ad với độ dài tương ứng là 3 và 2. Do đó, d là đỉnh gần a nhất. Bây giờ, ta tìm đỉnh tiếp theo gần a nhất trong tất cả các đường đi qua a và d. Đường đi ngắn nhất từ a tới b là ab với độ dài 3. Đường đi ngắn nhất từ a đến e là a, b, e với độ dài 5. Đường đi ngắn nhất từ a đến c là a, b, c với độ dài 6. Khi đó ta có 2 đường đi từ a đến z qua c và e là a, b, c, z với độ dài 8; a, b, e, z với độ dài 6. Vậy, đường đi ngắn nhất từ a đến z là: a, b, e, z với độ dài 6.
- Ví dụ trên đã minh họa những nguyên tắc chung dùng trong thuật toán Dijkstra. Đường đi ngắn nhất từ đỉnh a đến z có thể tìm được bằng cách thử trực tiếp. Nhưng phương pháp này không áp dụng được đối với đồ thị có nhiều cạnh. Bây giờ, ta nghiên cứu bài toán tìm độ dài của đường đi ngắn nhất giữa a và z trong đơn đồ thị liên thông, vô hướng và có trọng số. Thuật toán Dijkstra được thực hiện bằng cách tìm độ dài của đường đi ngắn nhất từ a đến đỉnh đầu tiên, từ a đến đỉnh thứ hai,... cho đến khi tìm được độ dài ngắn nhất từ a đến z. Thuật toán này dựa trên một dãy các bước lặp. Một tập đặc biệt các đỉnh được xây dựng bằng cách cộng thêm một đỉnh trong mỗi bước lặp. Thủ tục gán nhãn được thực hiện trong mỗi lần lặp đó. Trong thủ tục gán nhãn này, đỉnh w được gán nhãn bằng độ dài đường đi ngắn nhất từ a đến w và chỉ đi qua các đỉnh thuộc tập đặc biệt. Một đỉnh được thêm vào tập này là đỉnh có nhãn nhỏ nhất so với các đỉnh chưa có trong tập đó. Cụ thể của thuật toán Dijkstra như sau: - Gán cho đỉnh a nhãn bằng 0; còn các đỉnh khác bằng ∞. Ta ký hiệu: Lo(a) = 0; Lo(v) = ∞; ∀ v ≠ a (đây là bước lặp thứ 0). - Gọi Sk là tập đặc biệt các đỉnh sau bước lặp thứ k của thủ tục gán nhãn. Chúng ta bắt đầu bằng So = φ. Tập Sk được tạo thành từ Sk-1 bằng cách thêm vào đỉnh u ∉ Sk−1 mà có nhãn nhỏ nhất. - Sau khi đỉnh u được ghép vào Sk, ta sửa đổi nhãn của các đỉnh không thuộc Sk sao cho Lk(v) (nhãn của đỉnh v tại bước k) là độ dài của đường đi ngắn nhất từ a đến v mà đường đi này chỉ chứa các đỉnh thuộc Sk (tức là các đỉnh đã thuộc tập đặc biệt cùng với đỉnh u). Giả sử v là một đỉnh không thuộc Sk. Để sửa nhãn của v, ta chọn Lk(v) là độ dài của đường đi ngắn nhất từ a đến v và chỉ chứa các đỉnh thuộc Sk. Để ý rằng đường đi ngắn nhất từ a đến v chỉ chứa các phần tử của Sk hoặc là đường đi ngắn nhất từ a đến v chỉ chứa các phần tử của Sk−1 hoặc là đường đi ngắn nhất từ a đến u trong bước (k−1) cộng với độ dài cạnh uv. Tức là: Lk(a,v) = min{Lk−1(a,v); Lk−1(a,u) + w(uv)} Thủ tục này được lặp bằng cách liên tiếp thêm các đỉnh vào tập đặc biệt các đỉnh cho tới khi đạt tới đỉnh z. Khi thêm z vào tập đặc biệt các đỉnh thì nhãn của nó bằng độ dài của đường đi ngắn nhất từ a đến z.
- Thuật toán Dijkstra có thể được trình bày dưới dạng giải mã (pseudo - code) như sau: THUẬT TOÁN DIJKSTRA Procedure Dijkstra (G: đơn đồ thị liên thông có trọng số dương); {G có các đỉnh a = vo; v1, v2, ..., vn = z và trọng số w(vi,vj) với w(vivj) = ∞ nếu vivj không là một cạnh của G}. for i = 1 to n L(vi): = ∞ L(a): = 0 S: = φ {Ban đầu các nhãn được khởi tạo sao cho nhãn của a bằng không, các đỉnh khác bằng ∞; S = φ} While z ∉ S begin u: đỉnh không thuộc S có L(u) nhỏ nhất S: = S ∪ {u} for tất cả các đỉnh v không thuộc S if L(u) + w(uv) < L(v) then L(v): = L(u) + w(uv) {thêm vào S đỉnh có nhãn nhỏ nhất, và sửa đổi nhãn của các đỉnh không thuộc S} end {L(z) = Độ dài đường đi ngắn nhất từ a tới z}. Ví dụ 17: Dùng thuật toán Dijkstra, tìm đường đi ngắn nhất từ a đến z trong đồ thị sau: + Ta có: V = {a,b,c,d,e,z}; S = φ.
CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD
-
MỘT SỐ BÀI TOÁN QUY HOẠCH ĐỘNG ĐIỂN HÌNH.
14 p | 2126 | 414
-
Cơ sở lý thuyết và một số bài toán về dãy số
199 p | 971 | 340
-
MỘT SỐ BÀI TOÁN TỐI ƯU TRÊN ĐỒ THỊ
20 p | 288 | 110
-
Một số bài toán số học - Tổ hợp
17 p | 152 | 47
-
Bài giảng Toán rời rạc ứng dụng trong tin học - Chương 2: Các bài toán về đường đi
48 p | 88 | 29
-
Chương 7: Một số bài toán số học hay trên VMF
11 p | 75 | 25
-
Các bài toán về dãy số trong các đề thi Olympic 30-4 (Từ lần V đến lần IX)
62 p | 56 | 20
-
BÀI 02: Một số tính chất về Đường đi trên đồ thị
5 p | 81 | 17
-
Phương pháp giải một số bài toán trên excel - ThS. Trần Ngọc Anh
10 p | 41 | 11
-
Sáng kiến kinh nghiệm: Hướng dẫn học sinh giải một số bài toán cực cải trị hình học trong hình tọa độ không gian - Mai Thị Mơ
15 p | 31 | 6
-
Giáo trình đồ thị - Một số tính chất về Đường đi trên đồ thị
5 p | 66 | 6
-
Một số thuật toán giải bài toán tối ưu phân thức và ứng dụng - ThS. Nguyễn Mạnh Hùng
8 p | 30 | 5
-
Các bài toán về dạng đại số của số phức (phần 1)
8 p | 25 | 5
-
Các bài toán về dạng đại số của số phức (phần 2)
4 p | 22 | 5
-
Một số bài toán áp dụng tâm tỷ cự
6 p | 12 | 2
-
Một số bài toán biên liên kết đối với phương trình điều hòa và song điều hòa
8 p | 6 | 2
-
Toán học và tuổi trẻ Số 204 (6/1994)
20 p | 9 | 1

markdown:
# MỘT SỐ BÀI TOÁN VỀ ĐƯỜNG ĐI
Chia sẻ: Nguyễn Thị Giỏi | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:39
lượt xem 84
download
![](http://image.tlvnimg.com/document/thumbnail/2009/20091104/ntgioi120403/80x100/9591338025703.jpg)
##
MỘT SỐ BÀI TOÁN VỀ ĐƯỜNG ĐI
[Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ](javascript:void(0);)
Download
![](http://static.tlvnimg.com/b2013az/templates/version1/default/images/down16x21.png)
Bài toán 7 cây cầu ở Königsberg: Thành phố Königsberg thuộc Phổ (bây giờ gọi là Kaliningrad thuộc Cộng hòa Liên bang Nga) được chia thành bốn vùng bằng các nhánh sông Pregel. Các vùng này gồm 2 vùng bên bờ sông, đảo Kneiphof và một miền nằm giữa 2 nhánh của sông Pregel. Vào thế kỷ thứ XVIII, người ta đã xây 7 cây cầu nối các vùng lại với nhau như sơ đồ sau:
Bình luận(0)
[Đăng nhập để gửi bình luận!](javascript:void(0);)
##
Nội dung Text: MỘT SỐ BÀI TOÁN VỀ ĐƯỜNG ĐI
- CÁC BÀI TOÁN VỀ ĐƯỜNG ĐI
- CHƯƠNG II CÁC BÀI TOÁN VỀ ĐƯỜNG ĐI I. Chu trình và đường đi Euler 1. Bài toán mở đầu 2. Định nghĩa 3. Chu trình và đường đi Euler trong đồ thị vô hướng 4. Chu trình và đường đi Euler trong đồ thị có hướng II. Chu trình và đường đi Hamilton 1. Chu trình Hamilton 2. Phương pháp tìm chu trình Hamilton 3. Đường đi Hamilton III. Bài toán đường đi ngắn nhất 1. Mở đầu 2. Thuật toán tìm đường đi ngắn nhất IV. Thuật toán Hedetniemi 1. Phép cộng ma trận Hedetniemi 2. Thuật toán Hedetniemi I. Chu trình và đường đi Euler 1. Bài toán mở đầu : Bài toán 7 cây cầu ở Königsberg: Thành phố Königsberg thuộc Phổ (bây giờ gọi là Kaliningrad thuộc Cộng hòa Liên bang Nga) được chia thành bốn vùng bằng các nhánh sông Pregel. Các vùng này gồm 2 vùng bên bờ sông, đảo Kneiphof và một miền nằm giữa 2 nhánh của sông Pregel. Vào thế kỷ thứ XVIII, người ta đã xây 7 cây cầu nối các vùng lại với nhau như sơ đồ sau:
- Vào chủ nhật, người dân ở đây thường đi bộ dọc theo các vùng trong thành phố. Họ tự hỏi “Có thể xuất phát tại một điểm nào đó trong thành phố, đi qua tất cả 7 cây cầu, mỗi cây một lần, rồi trở về điểm xuất phát được không?” Nhà toán học Thụy Sĩ Leonard Euler đã nghiên cứu giải bài toán này. Lời giải của ông được công bố năm 1736. Bài toán này có thể được coi là một trong những ứng dụng đầu tiên của lý thuyết đồ thị. Ta có thể xây dựng đồ thị G = (V, E) mô tả bài toán như sau: + Đỉnh: Lấy các điểm trên mặt phẳng hay trong không gian tương ứng với các vùng đất trong sơ đồ. Đối tượng của bài toán ở đây là một vùng đất trong sơ đồ. Vậy, mỗi đỉnh biểu diễn cho một vùng đất. Đồ thị G sẽ có 4 đỉnh A, B, C, D tương ứng với 4 vùng đất. + Cạnh: Trong đồ thị G các đỉnh và được nối với nhau bằng một cạnh e đại diện cho một chiếc cầu nối giữa hai vùng đất. Đồ thị G sẽ có 7 cạnh tương ứng với 7 chiếc cầu nối giữa các vùng đất trong sơ đồ. Euler đã nghiên cứu bài toán này, mô hình nó bằng một đa đồ thị, bốn vùng được biểu diễn bằng 4 đỉnh, các cầu là các cạnh như đồ thị sau: Bài toán tìm đường đi qua tất cả các cầu mỗi cầu không quá một lần có thể được phát biểu lại bằng mô hình này như sau: “Tồn tại hay không một chu trình đơn trong đa đồ thị G= (V, E) có chứa tất cả các cạnh?” 2. Định nghĩa 2.1. Chu trình Euler (Đồ thị Euler) Cho G = (V,E) là một đa đồ thị liên thông. Chu trình đơn chứa tất cả các cạnh của đồ thị G được gọi là chu trình Euler. Đồ thị có chứa một chu trình Euler được gọi là đồ thị Euler.
- 2.2. Đường đi Euler Cho G = (V,E) là một đa đồ thị liên thông. Đường đi Euler trong G là đường đi đơn chứa tất cả các cạnh của đồ thị G. Ví dụ 1: Đồ thị có chu trình Euler: a, b, e, d, c, e, a. Ví dụ 2: Đồ thị không có chu trình Euler nhưng có đường đi Euler: a, c, d, a, b, e, d, b. Ví dụ 3: Đồ thị không có chu trình Euler và đường đi Euler. 3. Chu trình và đường đi Euler trong đồ thị vô hướng Khi giải bài toán cầu Königsberg, Euler đã phát hiện ra các tiêu chuẩn để khẳng định một đa đồ thị có chu trình và đường đi Euler hay không? 3.1. Định lý về chu trình Euler Một đa đồ thị liên thông G =(V, E) có chu trình Euler khi và chỉ khi mỗi đỉnh của nó đều có bậc chẵn. Chứng minh (⇒) Ta sẽ chứng minh nếu đồ thị G có chu trình Euler thì mọi đỉnh của G đều có bậc chẵn. Thật vậy, trước tiên giả sử G có chu trình Euler bắt đầu từ đỉnh a và tiếp tục bằng cạnh liên thuộc với a, chẳng hạn ab, khi đó cạnh ab góp một vào deg (a). Mỗi lần khi chu trình đi qua một đỉnh, nó tăng thêm 2 đơn vị cho bậc của đỉnh đó. Vì chu trình đi vào một đỉnh bằng một cạnh liên thuộc và rời khỏi đỉnh này bằng một cạnh liên thuộc khác. Cuối cùng chu trình kết thúc ở đỉnh mà nó xuất phát, do đó nó tăng thêm một đơn vị vào deg (a). Nghĩa là deg (a) phải là một số chẵn. Đỉnh khác a cũng có bậc chẵn vì chu trình góp 2 đơn vị vào bậc của nó mỗi lần đi qua đỉnh này. Vậy, mỗi đỉnh của G đều có bậc chẵn. (⇐) Giả sử mọi đỉnh của đa đồ thị liên thông G đều có bậc chẵn. Ta sẽ chứng minh tồn tại một chu trình Euler trong G.
- Thật vậy, ta sẽ xây dựng một chu trình đơn bắt đầu từ đỉnh a tùy ý của G. Gọi xo = a; Trước tiên, ta chọn tùy ý cạnh xox1, x1x2, ..., xn−1xn càng dài càng tốt. Ví dụ, trong đồ thị G sau: Ta bắt đầu tại a và chọn các cạnh liên tiếp ab, bc, cf, fa. Đường đi mà ta chọn sẽ kết thúc vì đồ thị có hữu hạn đỉnh. Đường đi này bắt đầu tại a với cạnh có dạng ax và kết thúc tại a với cạnh có dạng ya. Điều này luôn xảy ra vì mỗi lần đường đi qua một đỉnh bậc chẵn, nó chỉ dùng một cạnh để vào đỉnh này và còn ít nhất một đỉnh để ra khỏi đỉnh này. Đường đi vừa nói trên có thể đi qua tất cả các cạnh hoặc có thể không. Nếu tất cả các cạnh được sử dụng thì ta nhận được chu trình Euler. Nếu không, ta gọi H là đồ thị con nhận được từ G bằng cách xóa các cạnh đã dùng và các đỉnh không liên thuộc với các cạnh còn lại. Chẳng hạn với đồ thị trên, khi xóa đi chu trình a, b, c, f, a khỏi đồ thị trên, ta nhận được đồ thị con H. Vì G là liên thông ⇒ H có ít nhất có một đỉnh chung với chu trình vừa bị xóa. Gọi w là đỉnh đó (trong ví dụ trên là đỉnh c). Mỗi đỉnh của H có bậc chẵn vì tất cả các đỉnh của G có bậc chẵn và với mỗi đỉnh ta đã xóa đi từng cặp liên thuộc để tạo ra H. Lưu ý rằng H có thể không liên thông. Bắt đầu từ đỉnh w ta xây dựng một đường đi đơn bằng cách chọn càng nhiều càng tốt như ta đã làm trong G. Đường này phải kết thúc tại w. Ví dụ trong đồ thị H nêu trên ta có chu trình con: c, d, e, c. Sau đó, ta tạo một chu trình trong G bằng cách ghép chu trình trong H và chu trình ban đầu trong G (điều này thực hiện được vì 2 chu trình có chung đỉnh w). Tiếp tục quá trình này cho đến khi tất cả các đỉnh được sử dụng. Quá trình này phải kết thúc vì đồ thị có hữu hạn đỉnh. Do đó, ta đã xây dựng được một chu trình Euler. Bây giờ, trở lại bài toán 7 cây cầu ở Königsberg: có thể xuất phát từ một địa điểm nào đó trong thành phố, đi qua tất cả các cầu (mỗi cầu đi qua đúng một lần) và trở về điểm xuất phát? Ta đã thấy đồ thị biểu diễn các cầu ở Königsberg có 4 đỉnh bậc lẻ. Do đó, theo định lý trên sẽ không có chu trình Euler trong đồ thị này. Điều này cũng có nghĩa là bài toán 7 cây cầu ở Königsberg không có lời giải. Hay nói cách khác, không có chu trình nào thỏa yêu cầu đặt ra. 3.2. Thuật toán Fleury tìm chu trình Euler Để tìm một chu trình Euler trong một đa đồ thị có tất cả các đỉnh đều bậc chẵn, ta có thể sử dụng thuật toán Fleury như sau: Xuất phát từ một đỉnh bất kỳ của đồ thị G và tuân theo hai qui tắc sau: Qui tắc 1: Mỗi khi đi qua một cạnh nào thì xóa cạnh đó đi, sau đó xóa đỉnh cô lập (nếu có).
- Qui tắc 2: Không bao giờ đi qua một cầu, trừ khi không còn cách đi nào khác để di chuyển. Ví dụ 4: Tìm một chu trình Euler trong đồ thị sau: Xuất phát từ đỉnh A, giả sử ta chọn cạnh AB, BC, CF. Sau đó xóa 3 cạnh này, ta được đồ thị: Đến đây, ta không thể chọn FG vì GF là một cầu, cho nên ta chọn FD, DC, CE, EF. Đến đây, ta được đồ thị sau: Ta không còn cách chọn nào khác, nên phải chọn FG, GH, HB, BG, GA. Như vậy, ta có chu trình Euler sau: A, B, C, F, D, C, E, F, G, H, B, G, A. Ví dụ 5: Tìm một chu trình Euler của đồ thị sau: Dễ thấy một chu trình Euler: A, B, C, D, E, C, F, B, E, F, A. 3.3. Định lý về đường đi Euler Đa đồ thị liên thông G =(V, E) có đường đi Euler nhưng không có chu trình Euler khi và chỉ khi nó có đúng hai đỉnh bậc lẻ. Chứng minh:
- (⇒) Giả sử đa đồ thị G có đường đi Euler nhưng không có chu trình Euler. Ta sẽ chứng minh G có đúng 2 đỉnh bậc lẻ. Thật vậy, giả sử G có đường đi Euler từ a đến b, nhưng không có chu trình Euler. Cạnh đầu tiên của đường đi góp một đơn vị vào deg (a). Sau đó mỗi lần đường đi qua a lại góp thêm 2 đơn vị vào deg (a). Chắc chắn đường đi không thể kết thúc tại a, cho nên deg(a) là số lẻ. Cạnh cuối cùng của đường đi góp một đơn vị vào deg(a) và mỗi lần đi qua b, nó cũng góp 2 đơn vị vào deg(b). Do đó, deg(b) là số lẻ. Các đỉnh trung gian đều có bậc chẵn vì mỗi lần đường đi tới rồi lại đi nên tăng hai đơn vị cho bậc của đỉnh đó. Vậy, đồ thị đã cho có đúng 2 đỉnh bậc lẻ. (⇐) Giả sử đa đồ thị liên thông G có đúng 2 đỉnh bậc lẻ. Ta sẽ chứng minh G có đường đi Euler. Thật vậy, giả sử G có đúng 2 đỉnh bậc lẻ là a và b. Khi đó trong đồ thị mới G' = G ∪ ab, tất cả các đỉnh đều có bậc chẵn. Do đó, theo định lý Euler, tồn tại một chu trình Euler trong G'. Trong chu trình này bỏ cạnh ab, ta được đường đi Euler trong G. Như vậy, trong một đa đồ thị liên thông có 2 đỉnh bậc lẻ thì đường đi Euler trong đồ thị đó sẽ nhận 2 đỉnh bậc lẻ làm các điểm đầu mút. Ví dụ 6: Xét đồ thị sau: Trong G có 2 đỉnh bậc lẻ là g và e. Do đó, một đường đi Euler trong G sẽ nhận g và e làm 2 đỉnh đầu mút. Chẳng hạn: g, a, b, g, f, b, c, f, e, c, d, e. Ví dụ 7: Chứng minh rằng ta có thể xếp tất cả các con cờ của bộ cờ Đôminô thành một vòng khép kín. (Xem như bài tập - Sinh viên tự chứng minh). 4. Chu trình và đường đi Euler đối với đồ thị có hướng 4.1. Định lý về chu trình Euler: Đồ thị có hướng G = (V, E) có chứa một chu trình Euler khi và chỉ khi G là liên thông yếu, đồng thời bậc vào và bậc ra của mỗi đỉnh là bằng nhau. Chứng minh: Tương tự định lý Euler đối với đồ thị vô hướng (Xem như bài tập - Sinh viên tự chứng minh).
- Ví dụ 7: Đồ thị có chu trình Euler: a, b, c, a, d, c, a. Ví dụ 8: Đồ thị không có chu trình Euler. 4.2. Định lý về đường đi Euler: Cho G =(V,E) là một đa đồ thị có hướng. G có đường đi Euler nhưng không có chu trình Euler ⇔ G là liên thông yếu, đồng thời bậc vào và bậc ra của các đỉnh là bằng nhau, trừ 2 đỉnh, một đỉnh có bậc vào lớn hơn bậc ra một đơn vị, còn đỉnh kia có bậc vào nhỏ hơn bậc ra một đơn vị. Chứng minh: Tương tự định lý Euler đối với đồ thị vô hướng (Xem như bài tập - Sinh viên tự chứng minh). Ví dụ 9: Đồ thị có đường đi Euler: a, b, c, a, d, c. II. Chu trình và đường đi Hamilton 1. Chu trình Hamilton 1.1. Định nghĩa Một chu trình sơ cấp đi qua tất cả các đỉnh của đồ thị G =(V,E) (đi qua mỗi đỉnh đúng một lần) được gọi là chu trình Hamilton. Đồ thị G=(V,E) có chứa chu trình Hamilton được gọi là đồ thị Hamilton. Ví dụ 11: Đồ thị có chu trình Hamilton là: a, b, c, d, e, a. Ví dụ 12: Đồ thị không có chu trình Hamilton vì mọi chu trình chứa mọi đỉnh của đồ thị đều phải đi qua cạnh ab 2 lần. 1.2. Điều kiện đủ để tồn tại chu trình Hamilton
- Định lý Ore (1960): Cho G = (V,E) là một đơn đồ thị liên thông với n đỉnh (n ≥ 3) và nếu: deg(v) + deg(w) ≥ n với mọi cặp đỉnh không liền kề v, w trong G. Khi đó G có chu trình Hamilton. Chứng minh: Sử dụng phương pháp chứng minh phản chứng. Giả sử G thỏa deg(v) + deg(w) ≥ n; ∀v,w không liền kề trong G nhưng G không có chu trình Hamilton. Khi đó ta có thể ghép thêm vào G những cạnh cho đến khi nhận được một đồ thị con H của Kn sao cho H không có chu trình Hamilton, nhưng với mọi cạnh e ∈ Kn nhưng e ∉ H, ta có (H + e) có chu trình Hamilton. Việc ghép thêm cạnh vào G là hoàn toàn thực hiện được và không ảnh hưởng gì đến điều kiện của giả thiết. Do H ≠ Kn nên tồn tại a, b ∈ V sao cho ab ∉ H nhưng H + ab có chu trình Hamilton C. Bản thân H không có chu trình Hamilton mà H + ab có chu trình Hamilton ⇒ ab ∈ C. Giả sử ta liệt kê các đỉnh của H trong chu trình C như sau: a(=v1) → b(=v2) → v3 → v4 → ... → vn-1 → vn; 3 ≤ i ≤ n. Khi đó, nếu cạnh bvi ∈ H, ta có thể kết luận avi-1 ∉ H vì nếu cả hai bvi và avi-1 cùng nằm trong H, ta có chu trình: b → vi → vi+1 → ... → vn-1 → vn → a → vi-1 → vi-2 → ... → v3 Chu trình này nằm trong H, điều này mâu thuẫn vì H không có chu trình Hamilton. Vì vậy, vi (3 ≤ i ≤ n) chỉ có một trong 2 cạnh: bvi hoặc avi-1 nằm trong H. Do đó: degH(a) + degH(b) < n. Với degH(a): bậc của a trong H. Ta có ∀ v ∈ V: degH(v) ≥ degG(v) = deg(v) (vì G là đồ thị con của H) ⇒ với cặp đỉnh không liền kề trong G: a, b ta có: deg(a) + deg(b) < n. Điều này mâu thuẫn với giả thiết: deg(v) + deg(w) ≥ n; ∀ v, w không liền kề. Vậy, G có chứa chu trình Hamilton. Hệ quả: (Định lý Dirac, 1952)
- Nếu đơn đồ thị G = (V,E) có n đỉnh (n ≥ 3) và deg(v) > ; ∀ v ∈ V thì G có chu trình Hamilton. 1.3. Định lý Pósa về chu trình Hamilton G = (V, E) là một đơn đồ thị có . Giả sử rằng với mỗi số ta có không quá k - 1 đỉnh có bậc không lớn hơn k, và trong trường hợp n là số lẻ ta có không quá đỉnh có bậc không vượt quá . Khi đó đồ thị G có một chu trình Hamilton. Chứng minh Chúng ta sẽ chứng minh định lý này bằng phương pháp phản chứng. Giả sử G không có chu trình Hamilton, ta có thể giả sử rằng nếu thêm một cạnh bất kỳ nối 2 đỉnh không kề nhau của G thì đồ thị thu được sẽ có một chu trình Hamilton. Đồ thị G như vậy được gọi là có tính chất cực đại. Nếu G không thỏa tính chất cực đại, ta có thêm vào G các cạnh mới bằng cách nối các cặp đỉnh không kề nhau, lúc đó ta sẽ thu được một đồ thị không có chu trình Hamilton có tính chất cực đại như đã mô tả ở trên và vẫn không ảnh hưởng gì đến giả thuyết của bài toán ban đầu. Do tính chất cực đại của đồ thị nên giữa hai đỉnh tuỳ ý không kề nhau của đồ thị luôn tồn tại một đường Hamilton nối hai đỉnh này. Có thể đó là đường Hamilton thu được từ chu trình Hamilton xuất hiện khi thêm vào một cạnh nối hai đỉnh không kề nhau này. Ký hiệu là một đường Hamilton (không khép kín) trong G. Cho . Ta có nếu vk được nối với v1 bởi một cạnh thì vk-1 không được nối với vn bởi cạnh nào cả, nếu không thì: là một chu trình Hamilton. Từ đó ta có:
- Trong đồ thị G mỗi đỉnh bậc không nhỏ hơn kề với tất cả các đỉnh bậc không nhỏ hơn . Thật vậy, giả sử có đỉnh bậc không nhỏ hơn , không mất tính tổng quát giả sử đỉnh v1 với không kề với đỉnh vn có bậc . Giả sử là một đường Hamilton nối v1 với vn. Ký hiệu các đỉnh lân cận của v1 là với . Khi đó vn không kề với , và ta có Suy ra: Trong G tồn tại những đỉnh có bậc , nếu không G có chu trình Hamilton theo định lý Dirac. Ký hiệu là bậc cao nhất trong các đỉnh của G có bậc nhỏ hơn . và p là số các đỉnh có bậc nhỏ hơn . Khi đó theo giả thuyết của định lý ta có . Ta sẽ chứng minh rằng . Ký hiệu q là số các đỉnh có bậc lớn hơn , ta có: Giả sử u1 là một đỉnh có bậc là , trong số đỉnh có bậc lớn hơn tồn tại ít nhất một đỉnh gọi là un không kề với u1. Khi đó bậc của u1 không thể là được, nếu không thì u1 phải kề với un như trên đã chứng minh. Do đó, ta có: . Theo giả thuyết của định lý, số đỉnh có bậc không vượt quá sẽ nhỏ hơn , do đó . Ta có .
- Xét đường Hamilton nối u1 với un. Ký hiệu các đỉnh lân cận của u1 là với . Khi đó có một trong các đỉnh gọi là có bậc là . Ở phần trên ta đã chứng minh được khi đó phải kề với un. Ta được chu trình Hamilton: là điều vô lý. Mâu thuẫn này đã kết thúc phần chứng minh của ta. 2. Phương pháp tìm chu trình Hamilton TOP Cho một đồ thị G =(V,E). Để tìm một chu trình Hamilton trong đồ thị G, ta thực hiện theo 4 qui tắc sau: Qui tắc 1: Nếu tồn tại một đỉnh v của G có thì đồ thị G không có chu trình Hamilton. Qui tắc 2: Nếu đỉnh v có bậc là 2 thì cả 2 cạnh tới v đều phải thuộc chu trình Hamilton. Qui tắc 3: Chu trình Hamilton không chứa bất kỳ chu trình con thực sự nào. Qui tắc 4: Trong quá trình xây dựng chu trình Hamilton, sau khi đã lấy 2 cạnh tới một đỉnh v đặt vào chu trình Hamilton rồi thì không thể lấy thêm cạnh nào tới v nữa, do đó có thể xóa mọi cạnh còn lại tới v. Ví dụ 13: Tìm một chu trình Hamilton của đồ thị: Xuất phát từ đỉnh a. Ta có deg(a) = 3, cho nên ta chỉ giữ lại 2 cạnh liên thuộc với a: ta chọn ab và ad, do đó ta bỏ cạnh ae (theo quy tắc 4). Tương tự tại b, ta bỏ cạnh be tại c ta bỏ cạnh ce (theo quy tắc 4). Khi đó ta có đồ thị: Tại đỉnh f, ta bỏ cạnh fe. Tại đỉnh i ta bỏ cạnh ie, tại đỉnh h ta bỏ cạnh hg (theo quy tắc 4) tại đỉnh e, ta bắt buộc đi theo eg, gd (theo quy tắc 2). Tại đỉnh a ta phải chọn cạnh da (theo quy tắc 2). Vậy, ta có chu trình Hamilton: a, b, c, f, i, h, e, g, d, a.
- Ví dụ 14: Đồ thị không có chu trình Hamilton vì: deg(f) = 1. + Giả sử đồ thị có một chu trình Hamilton H. + Vì nên H phải chứa các cạnh AB, AC, GE và GI (theo qui tắc 2). + Xét đỉnh I: Do tính chất đối xứng của hình vẽ ta có thể giả sử cạnh , xóa cạnh IJ (theo qui tắc 4). D A B C F E H G I J K
- Ví dụ 15: Chứng minh rằng đồ thị sau không có chu trình Hamilton: + Xét đỉnh J: Bây giờ nên hai cạnh JF và JK phải thuộc vào H. + Xét đỉnh K: ta đã chọn 2 cạnh KI và KJ nên xóa KH (theo qui tắc 4) và xóa cạnh EF (do quy tắc 3). D A B C F E H G I J K D
- A B C F E H G I J K Đồ thị bây giờ trở thành: Dễ dàng thấy các cạnh FB, HE, HC phải Thuộc chu trình Hamilton H. Ta nhận được
- Một chu trình con thật sự trong H (Vô lý). Theo qui tắc 2 ta có các cạnh FB, HE, HC phải thuộc chu trình Hamilton H. Khi đó, ta có một chu trình con thật sự trong H. Vậy đồ thị không có chu trình Hamilton. 3. Đường đi Hamilton TOP 3.1. Định nghĩa: Đường đi sơ cấp đi qua tất cả các đỉnh của đồ thị G = (V,E) (đi qua mỗi đỉnh đúng một lần) được gọi là đường đi Hamilton. Ví dụ 16: Đồ thị có đường đi Hamilton: a, b, c, f, d, e. Còn đồ thị: không có đường đi Hamilton. Vì đường đi Hamilton phải bắt đầu và kết thúc tại 2 trong 3 đỉnh treo: c, d, g. 3.2. Định lý König: Mọi đồ thị G =(V, E) có hướng đầy đủ (đồ thị vô hướng tương ứng của G là đầy đủ) đều có đường Hamilton. Chứng minh: Xét đồ thị có hướng G =(V, E). Gọi là một đường đi sơ cấp trong G.
- Nếu mọi đỉnh của G đều thuộc thì chính là đường Hamilton cần tìm. Ngược lại, nếu có một đỉnh thì trong G phải tồn tại một đường sơ cấp thuộc một trong 3 dạng sau: + (1) + (2) + (3) Ta sẽ chứng minh rằng nếu không có dạng (1) và (2) thì phải có dạng (3). Thật vậy: + Nếu không có dạng (1) + Nếu không có dạng (2) với nghĩa là có dạng (3). III. Bài toán đường đi ngắn nhất TOP 1. Mở đầu TOP Trong thực tế, nhiều bài toán có thể mô hình bằng đồ thị có trọng số. Đó là đồ thị mà mỗi cạnh của nó được gán một con số (nguyên hoặc thực) gọi là trọng số ứng với cạnh đó. Ví dụ ta cần mô hình một hệ thống đường hàng không. Mỗi thành phố được biểu diễn bằng một đỉnh, mỗi chuyến bay là một cạnh nối 2 đỉnh tương ứng. Nếu trong bài toán đang xét ta cần tính đến khoảng cách giữa các thành phố thì ta cần gán cho mỗi cạnh của đồ thị cơ sở trên khoảng cách giữa các thành phố tương ứng. Nếu ta quan tâm đến thời gian của mỗi chuyến bay thì ta sẽ gán các thời lượng này cho mỗi cạnh của đồ thị cơ sở... Đồ thị biểu diễn khoảng cách giữa một số thành phố của nước Mỹ.
- Bài toán đặt ra là tìm đường đi ngắn nhất từ thành phố này đến thành phố khác. Hay nói theo ngôn ngữ của lý thuyết đồ thị: ta cần tìm đường đi có tổng trọng số (ngắn) nhỏ nhất từ đỉnh này đến một đỉnh khác của đồ thị. 2. Thuật toán tìm đường đi ngắn nhất TOP 2.1. Thuật toán Dijkstra tìm đường đi ngắn nhất Có một số thuật toán tìm đường đi ngắn nhất giữa 2 đỉnh trên một đồ thị có trọng số. Ở đây ta sẽ sử dụng thuật toán Dijkstra, do nhà toán học người Hà Lan: E.Dijkstra đề xuất năm 1959. Chúng ta sẽ áp dụng thuật toán Dijkstra đối với đồ thị vô hướng. Đối với đồ thị có hướng, ta chỉ cần thay đổi một chút. Trước khi giới thiệu thuật toán, ta xét ví dụ sau: Tính độ dài của đường đi ngắn nhất giữa 2 đỉnh a và z trong đồ thị có trọng số sau: Đối với đồ thị này, ta dễ dàng tìm được đường đi ngắn nhất từ a đến z bằng cách thử trực tiếp. Tuy nhiên, ta sẽ phát triển một số ý tưởng giúp ta hiểu thuật toán Dijkstra dễ dàng hơn. Ta sẽ tìm độ dài của đường đi ngắn nhất từ a đến các đỉnh kế tiếp cho đến khi đạt tới đỉnh z. Xuất phát từ đỉnh a, ta thấy chỉ có 2 đỉnh b và d liên thuộc với a. Nên chỉ có hai đường đi xuất phát từ a đến b và d là ab và ad với độ dài tương ứng là 3 và 2. Do đó, d là đỉnh gần a nhất. Bây giờ, ta tìm đỉnh tiếp theo gần a nhất trong tất cả các đường đi qua a và d. Đường đi ngắn nhất từ a tới b là ab với độ dài 3. Đường đi ngắn nhất từ a đến e là a, b, e với độ dài 5. Đường đi ngắn nhất từ a đến c là a, b, c với độ dài 6. Khi đó ta có 2 đường đi từ a đến z qua c và e là a, b, c, z với độ dài 8; a, b, e, z với độ dài 6. Vậy, đường đi ngắn nhất từ a đến z là: a, b, e, z với độ dài 6.
- Ví dụ trên đã minh họa những nguyên tắc chung dùng trong thuật toán Dijkstra. Đường đi ngắn nhất từ đỉnh a đến z có thể tìm được bằng cách thử trực tiếp. Nhưng phương pháp này không áp dụng được đối với đồ thị có nhiều cạnh. Bây giờ, ta nghiên cứu bài toán tìm độ dài của đường đi ngắn nhất giữa a và z trong đơn đồ thị liên thông, vô hướng và có trọng số. Thuật toán Dijkstra được thực hiện bằng cách tìm độ dài của đường đi ngắn nhất từ a đến đỉnh đầu tiên, từ a đến đỉnh thứ hai,... cho đến khi tìm được độ dài ngắn nhất từ a đến z. Thuật toán này dựa trên một dãy các bước lặp. Một tập đặc biệt các đỉnh được xây dựng bằng cách cộng thêm một đỉnh trong mỗi bước lặp. Thủ tục gán nhãn được thực hiện trong mỗi lần lặp đó. Trong thủ tục gán nhãn này, đỉnh w được gán nhãn bằng độ dài đường đi ngắn nhất từ a đến w và chỉ đi qua các đỉnh thuộc tập đặc biệt. Một đỉnh được thêm vào tập này là đỉnh có nhãn nhỏ nhất so với các đỉnh chưa có trong tập đó. Cụ thể của thuật toán Dijkstra như sau: - Gán cho đỉnh a nhãn bằng 0; còn các đỉnh khác bằng ∞. Ta ký hiệu: Lo(a) = 0; Lo(v) = ∞; ∀ v ≠ a (đây là bước lặp thứ 0). - Gọi Sk là tập đặc biệt các đỉnh sau bước lặp thứ k của thủ tục gán nhãn. Chúng ta bắt đầu bằng So = φ. Tập Sk được tạo thành từ Sk-1 bằng cách thêm vào đỉnh u ∉ Sk−1 mà có nhãn nhỏ nhất. - Sau khi đỉnh u được ghép vào Sk, ta sửa đổi nhãn của các đỉnh không thuộc Sk sao cho Lk(v) (nhãn của đỉnh v tại bước k) là độ dài của đường đi ngắn nhất từ a đến v mà đường đi này chỉ chứa các đỉnh thuộc Sk (tức là các đỉnh đã thuộc tập đặc biệt cùng với đỉnh u). Giả sử v là một đỉnh không thuộc Sk. Để sửa nhãn của v, ta chọn Lk(v) là độ dài của đường đi ngắn nhất từ a đến v và chỉ chứa các đỉnh thuộc Sk. Để ý rằng đường đi ngắn nhất từ a đến v chỉ chứa các phần tử của Sk hoặc là đường đi ngắn nhất từ a đến v chỉ chứa các phần tử của Sk−1 hoặc là đường đi ngắn nhất từ a đến u trong bước (k−1) cộng với độ dài cạnh uv. Tức là: Lk(a,v) = min{Lk−1(a,v); Lk−1(a,u) + w(uv)} Thủ tục này được lặp bằng cách liên tiếp thêm các đỉnh vào tập đặc biệt các đỉnh cho tới khi đạt tới đỉnh z. Khi thêm z vào tập đặc biệt các đỉnh thì nhãn của nó bằng độ dài của đường đi ngắn nhất từ a đến z.
- Thuật toán Dijkstra có thể được trình bày dưới dạng giải mã (pseudo - code) như sau: THUẬT TOÁN DIJKSTRA Procedure Dijkstra (G: đơn đồ thị liên thông có trọng số dương); {G có các đỉnh a = vo; v1, v2, ..., vn = z và trọng số w(vi,vj) với w(vivj) = ∞ nếu vivj không là một cạnh của G}. for i = 1 to n L(vi): = ∞ L(a): = 0 S: = φ {Ban đầu các nhãn được khởi tạo sao cho nhãn của a bằng không, các đỉnh khác bằng ∞; S = φ} While z ∉ S begin u: đỉnh không thuộc S có L(u) nhỏ nhất S: = S ∪ {u} for tất cả các đỉnh v không thuộc S if L(u) + w(uv) < L(v) then L(v): = L(u) + w(uv) {thêm vào S đỉnh có nhãn nhỏ nhất, và sửa đổi nhãn của các đỉnh không thuộc S} end {L(z) = Độ dài đường đi ngắn nhất từ a tới z}. Ví dụ 17: Dùng thuật toán Dijkstra, tìm đường đi ngắn nhất từ a đến z trong đồ thị sau: + Ta có: V = {a,b,c,d,e,z}; S = φ.
CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD
-
MỘT SỐ BÀI TOÁN QUY HOẠCH ĐỘNG ĐIỂN HÌNH.
14 p |
2126 |
414
-
Cơ sở lý thuyết và một số bài toán về dãy số
199 p |
971 |
340
-
MỘT SỐ BÀI TOÁN TỐI ƯU TRÊN ĐỒ THỊ
20 p |
288 |
110
-
Một số bài toán số học - Tổ hợp
17 p |
152 |
47
-
Bài giảng Toán rời rạc ứng dụng trong tin học - Chương 2: Các bài toán về đường đi
48 p |
88 |
29
-
Chương 7: Một số bài toán số học hay trên VMF
11 p |
75 |
25
-
Các bài toán về dãy số trong các đề thi Olympic 30-4 (Từ lần V đến lần IX)
62 p |
56 |
20
-
BÀI 02: Một số tính chất về Đường đi trên đồ thị
5 p |
81 |
17
-
Phương pháp giải một số bài toán trên excel - ThS. Trần Ngọc Anh
10 p |
41 |
11
-
Sáng kiến kinh nghiệm: Hướng dẫn học sinh giải một số bài toán cực cải trị hình học trong hình tọa độ không gian - Mai Thị Mơ
15 p |
31 |
6
-
Giáo trình đồ thị - Một số tính chất về Đường đi trên đồ thị
5 p |
66 |
6
-
Một số thuật toán giải bài toán tối ưu phân thức và ứng dụng - ThS. Nguyễn Mạnh Hùng
8 p |
30 |
5
-
Các bài toán về dạng đại số của số phức (phần 1)
8 p |
25 |
5
-
Các bài toán về dạng đại số của số phức (phần 2)
4 p |
22 |
5
-
Một số bài toán áp dụng tâm tỷ cự
6 p |
12 |
2
-
Một số bài toán biên liên kết đối với phương trình điều hòa và song điều hòa
8 p |
6 |
2
-
Toán học và tuổi trẻ Số 204 (6/1994)
20 p |
9 |
1

Set-Cookie: TLDEVNamespace=61lpmlvb2lnueh089ahltpvqp1; path=/; domain=.tailieu.vn; HttpOnly