text:
Chuyên đề nguyên liệu dầu mỡ
Chia sẻ: Hoang Van Hung | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:86
lượt xem 94
download
Chuyên đề nguyên liệu dầu mỡ
Dầu khí là tên gọi tắt của dầu mỏ (dầu thô ) và hỗn hợp khí thiên nhiê n. Dầu mỏ thường ở thể lỏng nhớt, nhưng cũng có loại dầu ngay ở nhiệt đô thường đã đông đặc lại. Dầu mỏ có màu sắc thay đổi từ vàng nhạt tới đen sẫm, có ánh huỳ nh quang. Độ nhớt của dầu mỏ thay đổi trong một khoảng rất rộng, từ 5 tới 100 cSt (10 -6 m 2 /sec) và có thể hơn nữa. Độ nhớt lớn hàng trăm lần so với nước nhưng tỷ trọng lại thấp hơn. Theo ý...
Bình luận(0) Đăng nhập để gửi bình luận!
Nội dung Text: Chuyên đề nguyên liệu dầu mỡ
- BOÄ GIAÙO DUÏC VAØ ÑAØO TAÏO TRÖÔØNG ÑAÏI HOÏC SÖ PHAÏM KYÕ THUAÄT KHOA CÔ KHÍ ÑOÄNG LÖÏC BOÄ MOÂN ÑOÄNG CÔ ooOoo CHUYEÂN ÑEÀ NHIEÂN LIEÄU DAÀU MÔÕ Giaûng vieân bieân soaïn: Th . S Ñoã Quoác AÁm TP. HOÀ CHÍ MINH, THAÙNG 3 NAÊM 2005
- Truong DH SPKT TP. HCM http://www.hcmute.edu.vn MUÏC LUÏC Chöông 1: Giôùi thieäu veà daàu khí vaø cheá bieá n daàu khí 1 1.1.Thaønh phaàn cuûa daàu moû vaø khí töï nhieân 1 1.2.Vaøi neùt veà coâng ngheä cheá bieá n daàu khí 5 Chöông 2: Nhieân lieäu treâ n ñoäng cô xaêng 13 2.1. Quaù trình chaùy trong ñoäng cô xaên g 13 2.2. Caùc chæ tieâu chaát löôïng cuûa xaêng 15 2.3 Phaân loaïi xaêng oâtoâ 20 Chöông 3 : Nhieân lieäu Diesel 25 3.1 Quaù trình chaùy trong ñoäng cô ñieâzen 25 3.2 Thaønh phaàn cuûa nhieân lieäu ñieâzen 27 3.3. Caùc chæ tieâu chaát löôïng cuûa daàu ñieâzen ( Diesel Oil – DO ) 28 3.4 Phaân loaïi nhieân lieäu ñieâzen 35 h Chöông 4: Nhöõng kieán thöùc cô baûn veà daàu nhôøn Min41 Chi 4.1. Coâ ng duï ng cuûa daàu nhôøn trong hoaït ñoäng cuûa ñoäng cô P. Ho 41 uat T 4.2. Thaønh phaàn cuûa daàu nhôøn y th 43 am K 4.3 Caùc ñaëc tính cuûa daàu nhôùt u ph 48 g DH S 4.4 Phaân loaïi daàu boâi trôn ruon 51 4.5 Caùc loïai daàu chuyeân duïyrigh ng t©T 58 Chöông 5: Môõ nhôøn Cop 63 5.1. Coâ ng duï ng vaø thaønh phaàn cuûa môõ nhôøn 63 5.2. Caùc chæ tieâu chaát löôïng môõ nhôøn 65 5. 3. Nhöõng yeáu toá aûnh höôûng tôùi tính chaát môõ nhôø n 69 5. 4. Phaân loaïi môõ nhôøn 71 5. 5. Nhaõn hieäu vaø yeâ u caàu kyõ thuaät môõ nhôøn 77 Chöông 6 : Chaát taåy röûa: 81 6.1 Söï hình thaønh caùc caën vaø coâng duïng chaát taåy röûa trong daàu boâi trôn 81 6.2.Thaønh phaàn vaø cô cheá hoaït ñoäng cuûa phuï gia taåy röûa 81 6.3.Thaønh phaàn vaø cô cheá hoaït ñoäng cuûa phuï gia phaân taùn 82 Taøi lieäu tham khaûo 84 Thu vien DH SPKT TP. HCM - http://www.thuvienspkt.edu.vn
- Truong DH SPKT TP. HCM http://www.hcmute.edu.vn Chöông 1: GIÔÙI THIEÄU VEÀ DAÀU KHÍ VAØ CHEÁ BIEÁN DAÀU KHÍ Daàu khí laø teân goïi taét cuûa daàu moû (daàu thoâ ) vaø hoãn hôïp khí thieân nhieâ n. Daàu moû thöôøn g ôû theå loûng nhôùt, nhöng cuõng coù loaïi daàu ngay ôû nhieät ñoâ thöôøng ñaõ ñoâng ñaëc laïi. Daàu moû coù maøu saéc thay ñoåi töø vaøng nhaït tôùi ñen saãm, coù aùnh huyø nh quang. Ñoä nhôùt cuûa daàu moû thay ñoåi trong moät khoaûng raát roäng, töø 5 tôùi 100 cSt (10-6m2/sec) vaø coù theå hôn nöõa. Ñoä nhôùt lôùn haøng traêm laàn so vôùi nöôùc nhöng tyû troïng laïi thaáp hôn. Theo yù kieán chung cuûa ña soá caùc nhaø khoa hoïc treân theá giôùi, nguoàn daàu khí coù nguoà n goác höõu cô. Daàu khí laø saûn phaåm phaân huûy cuûa xaùc ñoäng thöïc vaät trong caùc lôùp traàm tích, döôùi taùc duïng phaù huûy cuûa caùc vi khuaån hieáu khí. Daàu moû hình thaønh vaø coù theå di chuyeån khoûi nôi xuaát hieän ban ñaàu döôùi taùc ñoäng cuûa caùc quy luaät ñòa-vaät lyù, hoùa-lyù töï nhieân. Daàu moû seõ ngöøng dòch chuyeån vaø toàn taïi ôû nhöõng nôi coù ñieàu kieän ñòa chaát thích hôïp, hình thaønh nhöõng væa daàu. Caùc væa daàu thöôøng ôû saâu trong loøn g ñaát khoaûng 2.000m trôû leân. Muoán khai thaùc daàu moû, ngöôøi ta phaûi khoan nhöõ ng gieá ng khoan tôùi væa daàu. Daàu moû coù theå töï phun leân do aùp suaát cao taïi caùc gieáng daàu hoaëc coù theå ñöôïc huùt leân baèng caùc kyõi thuaäh vaø phöông tieän Min t Ch bôm huùt phuø hôïp. P. Ho Khí daàu moû toàn taïi ôû hai daïng: khí ñoàng haønh vaø khíKy th nhieâ thieânuat T n. ÔÛ væa daàu, aùp suaát raát lôùn, pdaàmmoû, aùp suaát giaûm chuùng seõ chuyeån thaønh hau H Su moät löôïng khí daàu moû hoøa tan trong daàu. Khi khai thaùc theå khí ñi keøm theo daàu, goïi laø khí ñoàng haøuong Dõn g coù nhöõn g moû khí toàn taïi rieâng khoâ ng coù daàu, goïi nh. Cuõ © Tr laø khí thieân nhieân. yright Cop Daàu moû vaø khí thieâ n nhieân coù moät yù nghóa troïng ñaïi trong söï phaùt trieån cuûa neàn kinh teá quoác daân. Töø daàu khí ngöôøi ta cheá bieán thaøn h caùc loaïi nhieân lieäu cung caáp naên g löôïng cho hoaït ñoäng cuûa phaàn lôùn nhöõng chuûng loaïi ñoäng cô, thieát bò, maùy moùc. Ngoaøi nhieân lieäu, töø daàu moû ngöôøi ta saûn suaát caùc loaïi daàu môõ khaùc nhau, caùc loaïi nhöïa ñöôøng. Cuõng töø nhieân lieäu daàu khí con ngöôøi ñaõ taïo laäp ra moät ngaønh coâng nghieäp huø ng maïnh vaøo baäc nhaát treân theá giôùi laø ngaønh coâng nghieäp hoùa daàu. 1.1.Thaønh phaàn cuûa daàu moû vaø khí töï nhieân Ñeå hieåu ñöôïc baûn chaát daàu moû, tröùôc heát caàn xem xeùt thaønh phaàn nguyeân toá caáu taïo neân daàu moû vaø caùc nguyeân toá trong daàu moû toàn taïi ôû caùc hôïp chaát naøo? 1.1.1.Thaønh phaàn nguyeân toá cuûa daàu moû vaø khí töï nhieân Nhöõng nguyeân toá chuû yeáu taïo neân caùc hôïp phaàn cuûa daàu moû laø cacbon (C) vaø hydro (H). Haøm löôïng cacbon chieám 83,5 - 87% vaø hydro chieám 11,5 – 14% khoái löôïng daàu moû. Haøm löôïng hydro trong daàu moû cao hôn haún so vôùi caùc khoaùng vaät coù nguoàn goác ñoäng, thöïc vaät phaân huûy khaùc, nhö trong than buøn chæ laø 8%. Chính haøm löôïng hydro cao so vôùi cacbon giaûi thích nguyeân nhaân daàu moû toàn taïi ôû traïng thaùi loûng. Cuõng vôùi cacbon vaø hydro, trong taát caû caùc loaïi daàu moû ñeàu coù löu huyøn h, oxy vaø nitô. Toång haøm löôïng S, O, N raát hieám khi vöôït quaù 2 – 3% khoái löôïng. Trong soá caùc nguyeân toá naøy, nitô chieám phaàn nhoû, khoûang 0,001 – 0,3%. Haøm löôïng oxy khoaûng 0,1 – 1%, tuy nhieân coù loaïi daàu nhieàu nhöïa oxy chieám tôùi 2 – 3%. Haøm löôïng löu huyønh chieám phaàn chuû yeáu. ÔÛ loaïi daàu ít löu huyønh, haøm löôïng S chieám 0,1 – 1% khoái löôïng (daàu moû Vieät Nam coù raát ít löu huyøn h, haøm löôïng S nhoû hôn 0,1%). Loaïi daàu nhieàu löu huyønh coù haøm löôïng S tôùi 1 – 3% khoái löôïng vaø hôn nöõa nhö trong moät soá daàu moû Meâhico haøm löôïng löu huyønh leân tôùi 3,65 – 5,30%, daàu Uzôbekistan 3,2 – 6,3%. Daàu moû ít löu huyøn h laø daàu ngoït, coù giaù trò kinh teá cao, ngöôïc laïi, daàu moû nhieàu löu huyønh laø daàu chua, giaù trò thaáp. Toàn taïi trong daàu moû vôùi haøm löôïng thaáp coøn coù moät soá nguyeân toá khaùc, chuû yeáu laø caùc kim loaïi nhö Vanadi (V), niken (Ni), saét(Fe), magie (Mg), crom (Cr), titan (Ti), coban (Co), kali (K), canxi (Ca), natri (Na) Thu vien DH SPKT TP. HCM - http://www.thuvienspkt.edu.vn 1
- Truong DH SPKT TP. HCM http://www.hcmute.edu.vn cuõng nhö phoátpho (P) vaø silic (Si). Haøm löôïng nhöõn g nguyeân toá naøy raát nhoû , tuy vaäy söï toàn taïi cuûa moät soá nguyeân toá naøy cuõng gaây khoù khaên cho caùc daây chuyeàn cho coâng ngheä cheá bieá n daàu, do caùc hôïp chaát vanadi vaø niken aûnh höôûn g ñeán ña soá chuû ng loaïi xuùc taùc hoùa daàu . Caùc nguyeân toá kim loaïi naøy thöôøng toàn taïi döôùi daïng caùc hôïp chaát cô kim, caáu taïo phöùc taïp coù trong phaàn caën daàu. 1.1.2.Thaønh phaàn hoùa hoïc cuûa daàu moû vaø khí töï nhieân Thaønh phaàn chuû yeáu taïo neân daàu khí laø hydrocacbon. Hydrocacbon laø nhöõ ng hôïp chaát höõu cô caáu taïo bôûi hai nguyeân toá hoùa hoïc laø hydro(H) vaø cacbon(C). Nhöõng phaân töû caùc chaát hydrocacbon naøy khaùc nhau bôûi soá löôïng nguyeân töû cacbon vaø caùch saép xeáp caùc nguyeân töû C, töø ñoù hình thaønh neâ n nhöõng nhoùm hydrocacbon vôùi caáu truùc hoùa hoïc khaùc nhau vaø coù tính chaát dò bieät. 1.1.2.1 Nhoùm hydrocacbon parafin (coøn goïi laø nhoùm hydrocacbon al-kan hay hydrocacbon no) bao goàm caùc hydrocacbon coù coâng thöùc toång quaùt CnH2n+2 . Trong ñoù n chính laø soá cacbon coù trong maïch phaân töû. ÔÛ phaân töû hydrocacbon parafin, caùc nguyeân töû cacbon lieân keát vôùi nhau taïo neân moät maïch cacbon hôû, baèng lieân keát ñôn beàn vöõng neân coù teân laø hydrocacbon no. ÔÛ nhieät ñoä vaø aùp suaát thöôøng (250C vaø 1bar), hydrocacbon parafin coù theå ôû caùc traïng thaùi khaùc nhau : _Theå khí (khi n=1,2,3,3) nhö khí metan (CH4 ), etan (C2 H6), propan (C3 H8), butan (C4 H10). h Min _Theå loûng (khi n=5 cho tôùi n=17), nhö hexan (C6 H14), heptan (C7 H16), octan (C8H18), nonan Chi P. Ho (C9H20), decan (C10H22), xetan (C16H34)… uat T y th _Theå raén (khi n=18) trôû leân nhö octadecan (C18H38), nonadecan (C19H40), ecozan (C20H42) am K v…v…. u ph g DH S ñeàu coù trong daàu moû . Khi naèm trong væa daàu ruon Caû ba traïng thaùi cuûa nhoùm hydrocacbon parafin caùc hydrocacbon khí ôû theå hoøa tan ight © T u thoâ. Khi ra khoûi væa trong quaù trình khai thaùc, do aùp suaát trong daà yr giaûm chuùng chuyeån thaønh theåop C khí, ñoù laø khí ñoàng haønh coù thaønh phaàn laø khí metan (CH4 ), etan (C2H6 ), propan (C3H8), butan (C4H10) vaø moät phaàn pentan (C5 H12). Trong caùc moû khí töï nhieân thaøn h phaàn khí cuõng bao goàm caùc hydrocacbon töø C1 tôùi C5 , nhöng nhieà u thaønh phaàn nheï laø metan hôn. Caùc hydrocacbon parafin raén cuõng hoøa tan trong caùc hydrocacbon theå loûng. Nhö vaäy coù theå hieåu daàu moû laø moät theå hoãn hôïp caùc hydrocacbon, trong ñoù caùc hydrocabon khí vaø raén hoøa tan trong caùc hydrocacbon loûng Hydrocacbon parafin coù hai daïng caáu taïo hoùa hoïc: _Caùc nguyeân töû cacbon lieân keát thaønh maïch thaúng goïi laø daïng normal (n-parafin hay n-alkan) nhö n-octan (n-C8 H18). _Caùc nguyeân töû caùc bon lieân keát thaønh maïch nhaùnh goïi laø daïng izo (izo-parafin hay izoalkan) nhö izooctan (2.2.4-trimetylpentan) CH3 CH3-CH2-CH2-CH2-CH2 -CH2 -CH2-CH3 CH3 -C-CH2-CH-CH3 CH3 CH3 (n – C8H8 ) (izo – C8H8) n - octan izo octan Caùc hydrocacbon parafin coù tính oån ñònh hoùa hoïc ít coù khaû naêng tham gia caùc phaûn öùng. 1.2.2.2. Nhoùm hydrocacbon naphten (hydrocacbon voøng no) bao goàm caùc hydrocacbon coù coâng thöùc toång quaùt laø CnH2n. Trong ñoù n laø soá cacbon trong maïch phaân töû. ÔÛ phaân töû hydrocacbon naphten, caùc nguyeân töû caùcbon lieân keát vôùi nhau taïo neân moät voøng cabon kín baèng lieân keát ñôn beàn vöõng, neân coù teân laø Thu vien DH SPKT TP. HCM - http://www.thuvienspkt.edu.vn 2
- Truong DH SPKT TP. HCM http://www.hcmute.edu.vn hydrocacbon voøng no. Loaïi hydrocacbon naphten chuû yeá u laø voøng naêm cacbon vaø voøng saùu cacbon coù teân laø cyclopentan vaø cyclohexan. CH2 H2C CH2 H2C CH2 H2C CH2 H2C CH2 CH2 Cyclo petan CH2 Cyclo hexan Ngoaøi ra coøn toàn taïi raát nhieàu daãn suaát keát hôïp moät goâùc alkyl (kyù hieäu R) vôùi moät voøng no goïi laø alkyl cyclopentan vaø alkyl cyclohexan. R CH2 R H2C CH h H2C CH Min Chi P. Ho h uat T H2C CH2 Ky t Ham ph 2 C CH2 H Su ng D CH2 Truo ht © Alkyl cyclipentanCopyrig CH2 Alkyl cyclohexan Caùc hydrocabon naphten coù tính oån ñònh hoùa hoïc. Loaïi hydrocacbon naphten coù maïch nhaùnh alkyl daøi coù ñoä nhôùt cao. 1.2.2.3.Nhoùm hydrocacbon aromat (hydrocacbon thôm) bao goàm caùc hydro cac bon coù coâng thöùc toång quaùt CnH2n-6 . Trong ñoù n chính laø soá cacbon trong maïch phaân töû. ÔÛ nhoùm hydrocacbon aromat, coù moät chaát cô baûn laø benzen vôùi coâng thöùc nguyeân laø C6H6. Trong phaân töû benzen, saùu nguyeân töû cacbon lieân keát thaønh moät voøng coù ba lieân keát ñôn vaø ba lieân keát ñoâi saép xeáp lieân hôïp vôùi nhau. Treân cô sôû voøng benzen hình thaønh caùc hydrocacbon thôm khaùc nhau chuû yeáu baèng caùch theá caùc nguyeâ n töû hydro baèn g caùc goác alkyl vôùi ñoä daøi vaø caáu truùc maïch khaùc nhau. CH CH CH3 HC CH HC C HC CH HC CH CH CH (C6H6 ) (C6H5 – CH3) Benzen Metyl benzen (toluen) Thu vien DH SPKT TP. HCM - http://www.thuvienspkt.edu.vn 3
- Truong DH SPKT TP. HCM http://www.hcmute.edu.vn CH3 CH R HC C CH3 HC CH CH (C8H10) (C6H5 – R) Xylen Alkyl (R) benzen Caùc phaân töû hydrocacbon thôm ngöng tuï caáu taïo bôûi nhieàu voøng benzen coù maët trong daàu moû vôùi haøm löôïng moät vaøi phaàn traêm. Caùc hydrocacbon thôm coù khaû naêng tham gia phaûn öùng hoùa hoïc maïnh, do ñoù deã bò oxy hoùa vaø bieán chaát. h Ngoaøi ra trong daàu moû coøn toàn taïi caùc hydrocacbon lai taïp. Trong thaønh phaàn cuûa chuùng coù caû Min Chi P. Ho voøng no, voøng thôm vaø caùc nhaùnh alkyl. h uat T 1.2.2.4. Nhoùm hydrocacbon olefin coøn coù teân hydrocacbon alken hay hydrocacbon khoâng no, bao Ky t goàm caùc hydrocacbon coù coâng thöùc toång quaùt CnH2n. pham Su Trong ñoù n laø soá cacbon trong maïch ong n H . ÔÛ phaân töû hydrocacbon olefin, caùc nguyeân töû phaâD töû u © Tr ight cacbon lieân keát vôùi nhau taïo neân moät maïch cacbon hôû, baèng lieân keát ñôn vaø lieân keát ñoâi keùm beàn yr vöõng. Do ñoù caùc olefin coù hoaïtptính cao, keùm oån ñònh, keùm beàn. Caùc olefin cuõng coù caáu truùc maïch Co thaúng (normal) vaø nhaùnh (izo). Caùc hydrocacbon olefin khoân g coù maët trong daàu thoâ vaø khí thieân nhieân, nhöng laïi toàn taïi vôùi haøm löôï ng ñaùn g keå trong caùc saûn phaåm cheá bieá n töø daàu moû, nhaát laø caùc loaïi khí, caùc loaïi xaêng vaø caùc nhieân lieäu khaùc thu ñöôïc töø moät soá daây chuyeàn coâ ng ngheä cheá bieán saâu cuûa nhaø maùy loïc daàu. CH3 CH2 = CH2 CH3 – CH = CH2 CH3 – C – CH = C – CH3 CH3 CH3 (C2H4 ) (C3H6 ) (C8H16) Etylen Propylen Izo octen (2.2.4-trimetyl penten) 1.1.2.5. Nhöõng thaøn h phaàn khaùc Trong khí daàu moû ngoaøi caùc hôïp phaàn hydrocacbon coøn coù caùc khí khaùc nhö khí cacbonnic (CO2), khí nitô (N2), khí sunfua hydro (H2S) vaø caùc khí trô argon (Ar), heli (He)… Trong daàu coù nhöõn g thaønh phaàn phöùc taïp nhö caùc chaát nhöïa asphalten laø caùc hôïp chaát thôm ngöng tuï , coù khoái löôïng phaân töû cao nhöïa chaát nhöïa coù khoái löôï ng phaân töû baèng 600-1000, coø n asphalten coù khoái löôïng phaân töû leân tôùi 1000-2500 hoaëc cao hôn. Nhöïa asphalten coù tính oån ñònh hoùa hoïc keùm, deã bò oxy hoùa, deã laøm saûn phaåm daàu moû bieán chaát, ñoåi maøu, deã taïo coác vaø laøm aûnh höôûn g xaáu caùc quaù trình xuùc taùc trong cheá bieán daàu. Ngoaøi nhöïa-asphlten trong daàu thoâ coøn coù caùc hôïp chaát chöùa löu huyønh, nitô vaø caùc kim loaïi naëng. Ñaây ñeà u nhöõng taïp chaát laøm giaûm chaát löôïng cuûa daàu, gaây ñoäc hai cho quaù trình cheá bieán duøng xuùc taùc, ñoàng thôøi gaây aên moøn kim loaïi vaø oâ nhieãm moâi tröôø ng. Thu vien DH SPKT TP. HCM - http://www.thuvienspkt.edu.vn 4
- Truong DH SPKT TP. HCM http://www.hcmute.edu.vn 1.2.Vaøi neùt veà coân g ngheä cheá bieán daàu khí Nghaønh coâng nghieäp cheá bieán daàu khí phaùt trieån raát nhanh, nhaát laø sau chieán tranh theá giôùi laàn thöù hai cho tôùi nay. Theo ñaùnh giaù chung trong töông lai laâu daøi, daàu khí vaãn coøn chieám vò trí raát quan troïng trong lónh vöïc naêng löôïng vaø nguyeân lieäu hoùa hoïc maø khoâng loaïi nguyeân lieäu naøo coù theå thay theá ñöôïc. Phaàn tieáp theo seõø trình baøy nhöõng hieå u bieát chung nhaát veà quaù trình cheá bieán daàu khí. Daàu moû sau khi khai thaùc seõ qua khaâu xöû lyù taùch nöôùc, taùch muoái ñöôïc ñöa vaøo nhaø maùy loïc daàu ñeå cheá bieán thaønh caùc saûn phaåm ña daïng vaø phong phuù. Nhöõng coâng ñoaïn chuû yeáu cuûa quaù trình loïc daàu laø chöng caát, chuyeån hoùa xuùc taùc, chuyeån hoùa nhieät, taùch loïc… ñoái vôùi nhöõng nguoàn nguyeân lieäu thích hôïp nhaèm thu ñöôïc caùc loaïi saûn phaåm caàn thieát, coù giaù trò kinh teá cao. 1.2.1 Chöng caát daàu moû Chöng caát daàu moû laø cheá bieán tröïc tieáp daàu moû trong caùc thaùp chöng caát vôùi caùc ñieàu kieän veà aùp suaát vaø nhieät ñoä khaùc nhau ñeå taùch daàu moû thaønh caùc phaân ñoaïn rieân g bieät coù phaïm vi ñoä soâi thích hôïp. Trong quaù trình chöng caát khoâng xaûy ra söï bieán ñoåi hoùa hoïc thaønh daàu moû. Quaù trình chöng caát ñöôïc tieán haønh theo hai giai ñoaïn: 1.2.1.1. Chöng caát khí quyeån Daàu moû ñöôïc ñöa vaøo trong loø oáng, taïi ñoù daàu ñöôïc naáu noùng leân tôùi 330-3500, chuyeån thaøn h h Min hôi di chuyeån leân thaùp tinh caát. Thaùp coù caáu taïo ñóa hoaëc vaät lieäu nhoài ñeå taêng cöôøng quaù trình trao ñoåi nhieät vaø chaát giöõa hai luoàng vaät chaát ôû theå loûng vaø theå hôi vaän chuyeån o Chic chieàu nhau, nhôø ñoù P. H nguôï at T um vi ñoä soâi khaùc nhau. Tuy nhieân y th coù theå phaân chia hoãn hôïp hôi daàu moû thaønh caùc phaân ñoaïn coù phaï h am K töông ñoái, coù theå thay ñoåi, phuï thuoâïc Su p cuõng caàn löu yù raèng, phaïm vi ñoä soâi cuûa caùc phaân ñoaïn chæ laø vaøo yeâu caàu chaát löôïng saûn phaåm, vaøo ñaëc tính DH thoâ chöng caát vaø nhöõng tính toaùn cuï theå cuûa nhaø g ruon daàu saûn xuaát nhaèm thu ñöôïc hieäu quaûight © T cao nhaát. Nhöõng phaân ñoaïn chuû yeáu cuûa chöng caát khí kinh teá yr quyeån laø: Cop - Xaêng thoâ (naphtha) töø 40 ñeán 2000C. - Daàu hoûa (kerosinc) töø 140-3000 C. - Phaân ñoaïn ñieâzen (gas oil) töø 230-3500 C. - Caën chöng caát (residue) ñoä soâi >3500C. Phaân ñoaïn naphta coø n goïi laø xaêng chöng caát, noù coù theå duøng pha cheá vôùi caùc loaïi xaêng khaùc laøm xaêng thöông phaåm. Ngoaøi ra coù theå chöng caát xaêng thoâ thaønh caùc phaân ñoaïn coù phaïm vi soâi heïp hôn laø naphta nheï, naphta cac1oai bình, naphta naëng duøn g laøm nguyeâ n lieäu cho caùc quaù trình cheá bieán sau. Phaân ñoaïn kerosin (KO) coù theå tinh cheá dung laøm nhieân lieäu phaûn löïc. Ngoaøi ra cuõng coù theå duøng kerosin laøm khí ñoát hay laøm nguyeân lieäu cho caùc daây chuyeà n coâng ngheä khaùc. Phaân ñoaïn gas oil coù theå duø ng laøm nhieân lieäu cho ñoäng cô diezen (DO), ñoà ng thôøi coù theå duøng laøm nguyeân lieäu cho quaù trình cheá bieán sau. Phaân ñoaïn caën chöng chaát khí quyeån coøn goïi laø caën mazut (resi-duc) coù theå duøng laøm nhieân lieäu ñoát loø (FO) hoaëc chuyeån vaøo thaùp chöng caát khí quyeån – chaân khoâng ñeå taùch laøm caùc phaân ñoaïn naëng coù phaïm vi ñoä soâi khaùc nhau. 1.2.1.2. Chöng caát khí quyeån – chaân khoâng Caën chöng caát khí quyeån ñöôïc ñöa vaøo thaùp chöng caát khí quyeån chaân khoâng. Taïi daây mazut ñöôïc phaân chia thaønh 3 phaân ñoaïn vaø phaàn caën: -Phaân ñoaïn nheï (lingt fraction) -Phaân ñoaïn trung bình (midle fraction) -Phaân ñoaïn naëng (heavy fraction) -Phaàn caën (vacuum residue hay gudron), coù ñoä soâi > 5000C Thu vien DH SPKT TP. HCM - http://www.thuvienspkt.edu.vn 5
- Truong DH SPKT TP. HCM http://www.hcmute.edu.vn Ba phaân ñoaïn naøy söû duïng laøm nguyeân lieäu cheá bieá n ba loaïi daàu nhôøn goác. Phaàn caën chöng caát chaân khoâng coù theå duøng laøm nguyeân lieäu taùch loïc daàu nhôøn caën (bright stok) hay nguyeân lieäu saûn xuaát bitum, hoaëc laøm nguyeân lieäu cho coâng ngheä cheá bieán sau: Sô ñoà tinh caát khí quyeån vaø chaân khoâng ñöôïc trình baøy trong hình 1 Xaêng Daàu thoâ Pñ nheï Pñ trung bình Pñ naëng h Daàu hoûa Min Chi P. Ho uat T y th pham K Gasoil Su g DH ruon Gurdon T ht © Daàu thoâ op yrig C Mazut Hình 1: Sô ñoà chöng caát daàu moû 1- Loø oáng; 2 vaø 5 – Thaùp tinh caát; 3- Boä phaän laøm laïnh; 4- Boä phaän taùch loûng vaø khí; 6- Boä phaän trao ñoåi nhieät; 7- Bôm; 8- Coät hoaù hôi 1.2.2.Caùc quaù trình cheá bieán saâu daàu moû Quaù trình chöng caát daàu moû trình baøy ôû treân chuû yeáu döïa vaøo tính chaát vaät lyù laø bay hôi vaø ngöng tuï. Trong quaù trình chöng caát khoâng xaûy ra caùc chuyeån hoùa thaønh phaàn hydrocacbon coù trong daàu do ñoù hieäu suaát vaø chaát löôïng caùc saûn phaåm chöng caát khoâng ñaùp öùng ñöôïc yeâu caàu söû duïng. Ñeå naâng cao chaát löôïng cuõng nhö hieäu suaát caùc loaïi saûn phaåm coù giaù trò kinh teá, caàn coù nhöõ ng quaù trình goàm moät soá daây chuyeàn coân g ngheä chuû yeáu laø caùc quaù trình cheá hoøa nhieät vaø caùc quaù trình cheá bieán nhieät - xuùc taùc. 1.2.2.1 Caùc quaù trình cheá hoùa nhieät a) Cracking nhieät Cracking laø quaù trình beû gaõy maïch cacbon- cacbon cuûa hydrocacbon. Trong coân g ngheä daàu moû, quaù trình naøy ñöôïc öùng duï ng deå bieá n ñoåi caùc phaân ñoaïn naëng thaønh caùc saûn phaåm nheï töông öùn g vôùi caùc khoaûng soâi cuûa caùc saûn phaåm nhö xaêng, kerosen, diesel. Coù theå thöïc hieän phaûn öùng döôùi taùc duïng cuûa nhieät ñoä (cracking nhieät) vaø xuùc taùc (cracking xuùc taùc) Cracking nhieät laø quaù trình phaân huyû döôùi taùc duïng cuûa nhieät, thöïc hieän ôû nhieät ñoä 470-540 o ä C, aùp suaát 20-70 at. Muïc tieâu quaù trình nhaèm thu hoài xaêng töø phaàn naëng vaø thu hoài moät soá olefin söû Thu vien DH SPKT TP. HCM - http://www.thuvienspkt.edu.vn 6
- Truong DH SPKT TP. HCM http://www.hcmute.edu.vn duïng trong coâ ng nghieäp toång hôïp hoaù daàu. Nguyeân lieäu cuûa caùc coâng ngheä naøy laø phaàn caën chöng caát mazut vaø gudron cuõng nhö caùc phaàn caën cuûa quaù trình cheá bieán saâu khaùc. 1.2.2.2 Caùc quy trình cheá hoùa nhieät – xuùc taùc Caùc quy trình cheá hoùa döôùi taùc duïng cuûa nhieät ñôn thuaàn cho ra caùc saûn phaåm keùm giaù trò, do ñoù ngöôøi ta saùng taïo ra caùc coâng ngheä keát hôïp söû duïng nhieät vôùi caùc chaát xuùc taùc ñeå naâng cao chaát löôïng saûn phaåm thu ñöïôc. Caùc chaát xuùc taùc ñöïoc söû duïng coù taùc duïng: - Taêng toác ñoä phaûn öùn g. - Laøm giaûm nhieät ñoä caàn thieát cuûa phaûn öùng. - Taêng tính choïn loïc (höôùng phaûn öùng theo höôùng caàn thieát). a) Cracking xuùc taùc Muïc ñích cuûa cracking xuùc taùc nhaèm bieán ñoåi caùc phaân ñoaïn daàu moû coù phaân töû löôïng lôùn thaønh caùc caáu töû xaêng coù chaát löôïng cao. Ngoaøi ra coøn thu theâm caùc saûn phaåm phuï khaùc nhö khí, nhieân lieäu diezen. Caùc chaát xuùc taùc thöôøng duøng laø caùc alumino silicat daïng voâ ñònh hình hoaëc tinh theå zeolit. Nguyeâ n lieäu söû duïng laø caën mazut vaø caùc phaân ñoaïn gas oil cuûa chöng caát tröïc tieáp vaø cheá bieán sau. b) Reforming xuùc taùc (platforming) nh i Mi Chhoãn hôïp hydrocacbon P o Daây chuyeàn reforming xuùc taùc nhaèm thu ñöôïc xaêng coù chaát löôïn.gHcao, c tT thôm vaø khí hydro kyõ thuaät nhôø quaù trình chuyeå n hoùa xuùc taùc caùuaphaân ñoaïn naphta cuûa chöng caát h Ky t hoaëc cheá bieán sau. Xuùc taùc söû duïng coù theå laø heä ñôn kim am i, nhò kim loaïi hoaëc ña kim loaïi, chuû yeáu h Su p loaï laø baïch kim (Pt) neân coù teân platforming, vôùong DtHkích hoaït xuùc taùc ôû daïng axit laø flor (F) hoaëc clo i chaá u © Tr (Cl). yright Nguyeâ n lieäu duøn g choCopreforming xuùc taùc tuøy thuoäc vaøo nhu caàu saûn phaåm neân raát khaùc nhau: - Ñeå saûn xuaát xaêng duøng phaân ñoaïn naphta roäng (60 – 90 oC tôùi 1800 C). - Ñeå saûn xuaát caùc hydrocacbon thôm benzen, tulen vaø xylen duøng caùc phaân ñoaïn naphta heïp coù phaïm vi ñoä soâi töông öùng laø 62 – 850C, 85 – 1050C vaø 105 – 140. - Yeâu caàu trong nguyeân lieäu haøm löôïng löu huyønh khoâ ng quaù 0,0001 – 0.0005% theå tích vaø haøm löôïng nitô khoân g quaù 0,0001%. Saûn phaåm thu ñöôïc goàm: -Hoãn hôïp khí chöùa trong thaønh phaàn nhieàu metan, etan, propan vaø butan, duøng laøm nhieân lieäu hoaëc ñöôïc taùch loïc thaønh nhöõng hôïp phaàn thích hôïp duøng cho toång hôï p hoùa daàu. - Reformat laø hoãn hôïp loûng coù thaønh phaàn caùc nhoùm hydrocacbon thôm 40 – 65%, hydrocacbon phrafin vaø naphten 34 – 60%, coø n nhoùm hydrocacbon khoâng no raát ít 0,5 – 1,1%. Saûn phaåm naøy coù theå duøng laøm hôïp phaàn pha cheá xaên g thöông phaåm, goïi laø xaêng reforming coù tính oå n ñònh hoùa hoïc toát. Cuõng do haøm löôïng hydrocacbon thôm raát cao neân duøng laøm nguyeân lieäu taùch loïc caùc loaïi hydrocacbon thôm: benzen, toluen vaø xylen laøm nguyeân lieäu cho hoùa daàu. -Khí hydro kyõ thuaät coù chöùa tôùi 75 – 85% theå tích khí hydro nguyeân chaát, ñöôïc duøng laøm nguoàn cung caáp hydro cho caùc quy trình coâng ngheä khaùc nhö laøm saïch baèng hydro, hydrocracking, ñoàng phaân hoùa… c) Hydrocracking Quy trình hydrocracking nhaèm beû gaõy caùc moái noái C-C coù söï tham gia cuûa hydro. Döôùi aûn h höôûng cuûa khí hydro caùc hôïp chaát chöùa löu huyønh nitô, oxy coù trong nguyeâ n lieäu ñöôïc hoaøn toaøn loaïi boû, caùc hôïp chaát khoâng no ñöôïc no hoùa. Do ñoù saûn phaåm hydrocracking haàu nhö chæ laø caùc saûn phaåm saùng maøu coù ñoä saïch vaø tính oån ñònh cao, khoâng coù phaàn caën daàu. Thu vien DH SPKT TP. HCM - http://www.thuvienspkt.edu.vn 7
- Truong DH SPKT TP. HCM http://www.hcmute.edu.vn Nguyeâ n lieäu cho quy trình hydrocracking khaù phong phuù , coù theå söû duïng töø phaàn nheï naphta ñeán caùc phaân ñoaïn naëng trong chöng caát chaân khoâng, phaân ñoaïn gas oil cuûa caùc quy trình cheá bieán sau, caùc loaïi daàu mazut. Saûn phaåm thu ñöôïc bao goàm: Hoãn hôïp khí chuû yeáu laø khí hydrocacbon no nhö propan vaø butan, duøng laøm nguyeân lieäu cho toång hôïp hoùa daàu sau khi xöû lyù taùch loïc. - Naphta hydrocraking coù tính oån ñònh choáng oxy hoùa toát, duøng pha cheá xaêng maùy bay. Ngöôøi ta thöôøng chöng caát naphta naøy thaønh hai phaân ñoaïn: xaêng nheï ( soâi daàu tôùi 85 0C) duøng pha cheá xaêng thöông phaåm. Phaàn naëng(85 – 1800C) coù theå duøng laøm nguyeân lieäu cho quy trình reforming. - Kerosin coù tính oån ñònh toát duøn g laøm hôïp phaàn cho nhieân lieäu phaûn löïc. -Gas oil duøng laøm hôïp phaàn cho nhieân lieäu diezen. 1.2.3. Caùc quaù trình cheá bieá n khí Coâng ngheä cheá bieán daàu mo û(khí thieân nhieân, khí ñoàng haønh, khí thu ñöôïc khi chöng caát daàu vaø caùc quaù trình cheá bieán khaùc) phaùt trieån raát nhanh do ñoù coù nhieàu thuaän lôïi, ñôõ phöùc taïp veà kyõ thuaät laïi reû tieàn hôn so vôùi cheá bieán caùc phaàn daàu naëng nhieàu taïp chaát. Nghaønh coâng nghieäp naøy raát ña daïng vaø phong phuù . Döôùi ñaây chæ xem xeùt moät soá daây chuyeàn coâ ng ngheä coù lieân quan tôùi vieäc cheá h Min bieán khí daàu moû thaønh nhieân lieäu, chuû yeáu laø caùc loaïi xaêng. Chi 1.2.3.1. Laøm saïch khí . Ho t TP uañöôïc laøm saïch raát caån thaän nhaèm y th Caùc hoãn hôïp khí hydrocacbon tröôùc khi ñi vaøo cheá bieán phaûi am K loaïi boû gaàn nhö trieät ñeå caùc chaát ñoäc nhö hydro sunfuah(H2 S), hôïp chaát mecracptan nheï (RHS), khí up g DH S ruon cacbonic (CO2). hyõ © T Quy trình laøm saïch coù nhieàuight thuaät khaùc nhau: yr a) Laøm saïch baèng hoùCop t, nghóa laø thöïc hieän moät phaûn öùng hoùa hoïc giöõa chaát caàn loaïi boû ôû a chaá theå khí vaø moät hoùa chaát thích hôïp daïng loûng hoaëc raén. b) Laøm saïch baèng phöông phaùp haáp phuï caùc chaát khí caàn loaïi boû baèng chaát haáp phuï theå raén nhö than hoaït tính, zeolit… Sau quaù trình laøm saïch, tuøy thuoäc kyõ thuaät laøm saïch coù theå loaïi boû 85 – 99% caùc chaát taïp khí laãn vaøo hoãn hôïp khí hydrocacbon. 1.2.3.2. Laøm khoâ khí Ngoaøi vieäc loaïi boû caùc khí taïp nhö treân, yeâu caàu hoãn hôïp khí phaûi thaät khoâ. Kyõ thuaät laøm khoâ khí phaân thaønh caùc nhoùm: a) Haáp thuï nöôùc baèng caùc chaát huùt aåm theå raén nhö silicagen, nhoâm oxy hoaït tính,. b) Haáp thuï nöôùc baèng caùc chaát huùt aåm theå loûng nhö dietylenglycol… c) Ngöng tuï hôi nöôùc hoaëc ñoùng baêng taïo tinh theå nöôùc ñaù baèng kyõ thuaät neù n hoaëc laøm laïnh. 1.2.3.3. Chöng caát khí Quy trình chöng caát khí nhaèm muïc ñích thu ñöôïc caùc khí hydrocacbon nguyeân chaát rieâng bieät hoaëc caùc phaân ñoaïn khí coù ñoä saïch cao. Nguyeâ n lieäu ñöa vaøo caùc thieát bò chöng caát khí chia thaønh hai nhoùm: a) Nhoùm hydrocacbon no bao goàm khí thieân nhieân, khí ñoàng haønh, khí chöng caát daàu thoâ ôû aùp suaát khí quyeån, khí reforming xuùc taùc vaø khí hydrocracking. b) Nhoùm hydrocacbon khoâng no bao goàm khí cracking nhieät, cracking xuùc taùc, khí loø coác hoùa, khí steam cracking. Saûn phaåm thu ñöôïc töø caùc thieát bò chöng caát khí naøy raát ña daïng vaø laø nguoà n nguyeân lieäu khoâng theå thieá u ñöôïc cho caùc quy trình saûn xuaát xaêng toång hôïp vaø cheá bieán hoùa daàu. Saûn phaåm töø thieát bò chöng caát hydrocacbon no: Thu vien DH SPKT TP. HCM - http://www.thuvienspkt.edu.vn 8
- Truong DH SPKT TP. HCM http://www.hcmute.edu.vn Khí etan duøng laøm nguyeân lieäu steam cracking thu caùc olefin nheï nhö etylen, propylen cho toång hôïp hoùa daàu. Khí propan duøng laøm nguyeân lieäu steam cracking, laøm LPG, taùc nhaân laøm laïnh. Khí butan duøng laøm LPG, nguyeân lieäu saûn xuaát cao su toång hôïp. Taïi caùc nöôùc khí haäu laïnh coù pha moät phaàn butan vaøo xaêng nhaèm taêng aùp suaát. Khí izobutan duøng laøm nguyeân lieäu saûn xuaát xaêng alkylat vaø cao su toång hôïp. Khí izopentan duøng laøm nguyeân lieäu cheá bieán cao su izopren, ñoàng thôøi coù theå pha vaøo xaên g nhaèm taêng khaû naêng chaùy trong ñoäng cô. Saûn phaåm töø thieát bò chöng caát hydrocacbon khoâng no: Khí etylen coù ñoä saïch cao laøm nguyeân lieäu cho cheá bieán hoùa daàu. Phaân ñoaïn propan – propylen laø hoãn hôïp khí propan vaø propylen (propane – propylene fraction – PPF) duøng laøm nguyeân lieäu cheá bieán xaên g polime, xaêng alkylat vaø caùc cheá phaåm hoùa daàu khaùc. Phaân ñoaïn butan – butylen laø hoãn hôïp khí butan – butylen (butane – butylene fraction – BBF) duøng laøm nguyeân lieäu saûn xuaát xaêng polime, xaêng alkylat vaø caùc cheá phaåm hoùa daàu khaùc. 1.2.3.4. Cheá bieán khí thaønh caùc loaïi xaêng Ñeå thu ñöôïc caùc loaïi xaêng coù chaát löôïng cao, ngoaøi quy trình reforming xuùcinhc, ta coøn coù theå taù M Chi c PPF döôùi taùc duïng P. Ho söû duïng caùc coâng ngheä cheá bieán khaùc nhö alkyl hoùa, ñoàng phaân ñoaïn BBF hoaë h uat T Ky t cuûa xuùc taùc nhaèm thu ñöôïc xaêng alkylat coù chaát löôïng cao. Chaát xuùc taùc söû duïng trong coâ ng ngheä naøy laø axitham up sunfuric (H 2SO4) 96 – 98%, vôùi kyõ thuaät tieán g DH S ruon boä hôn duøng xuùc taùc axit flohydric (HF). Saûn phaåm thu ñöôïc goàm: ight © T yr - Alkylat nheï duøng laøm op p phaàn pha cheá xaêng coù chaát löôïng cao. C hôï - Alkylat naëng (soâi 170 – 3000C) duøng laøm nhieân lieäu diezen. - Hoãn hôïp khí chuû yeáu laø khí hydrocacbon no duøng laøm nhieân lieäu. b) Polime hoùa laø quy trình thöïc hieän phaûn öùng toå ng hôïp giöõa PPF vaø BBF döôùi taùc duïng cuûa xuùc taùc nhaèm thu ñöôïc xaêng polime hoaëc nguyeân lieäu duøng trong cheá bieán hoùa daàu. Xuùc taùc söû duïng laø axit ortho phosphoric (H 3PO4) hoaëc axit sunfuric 60 – 70%. Khi tieán haønh polime hoùa theo höôùng thu nhieân lieäu, coù caùc saûn phaåm: - Xaêng polime tuy coù khaû naêng chaùy toát, nhöng chöùa nhieàu hôïp chaát khoâng no neân tính oån ñònh thaáp. -Phaân ñoaïn soâi treân 2050C laøm nhieân lieäu diezen. -Phaân ñoaïn propan propylen PPF hình thaøn h trong quaù trình cheá bieán, laïi ñöôïc hoài löu duøng tieáp laøm nguyeân lieäu. 1.2.4. Cheá bieán daàu môõ nhôøn Daàu môõ nhôøn coøn goïi laø daàu môõ boâi trôn cuõng laø moät loaïi saûn phaåm cuûa coâng ngheä cheá bieá n daàu moû. Döôùi ñaây seõ giôùi thieäu sô ñoà nguyeân taéc cheá bieán daàu nhôøn theo phöông phaùp truyeàn thoáng. 1.2.4.1. Cheá bieán daàu nhôøn Nguyeâ n lieäu cuûa coâng ngheä cheá bieá n daàu nhôøn theo coâng ngheä truyeà n thoáng laø ba phaân ñoaïn naëng chöng caát chaân khoâng vaø caën gudron, chia thaønh caùc coâng ñoaïn chuû yeáu: khöû asphalten (rieâng ñoái vôùi gudron) laøm saïch baèng dung moâi choïn loïc vaø taùch loïc parafin raén. a) Khöû asphalten ñoái vôùi caën daàu (gudron) laø quy trình taùch loaïi caùc chaát asphalten – nhöïa, caùc hôïp chaát ña voøng keùm oån ñònh, deã bieán chaát, deã taïo coác, coù ñoä nhôùt thay ñoåi nhieàu theo nhieät ñoä, nhaèm thu ñöôïc caùc phaân ñoaïn nguyeân lieäu saûn xuaát daàu nhôøn caën, ñoàng thôøi coù theå duøng laøm nguyeâ n lieäu cho caùc quaù trình cheá bieán saâu khaùc nhö cracking xuùc taùc vaø hydrocraking. Thu vien DH SPKT TP. HCM - http://www.thuvienspkt.edu.vn 9
- Truong DH SPKT TP. HCM http://www.hcmute.edu.vn Dung moâi söû duïng trong quy trình naøy ñeå thu nguyeân lieäu cheá bieán daàu nhôøn laø propan loûng. Trong tröôøng hôïp caàn thu nguyeân lieäu cho cracking xuùc taùc vaø hydrocracking, khoâng caàn khöû asphalten trieät ñeå, coù theå duøng butan loûng, pentan hoaëc xaêng nheï. Khi caën daàu ñöôïc xöû lyù baèng caùc loaïi dung moâi naøy trong caùc ñieàu kieän kyõ thuaät phuø hôïp veà aùp suaát, nhieät ñoä, tyû leä dung moâi / nguyeâ n lieäu… thì caùc hôïp chaát caàn loaïi boû seõ laéng ñoïng xuoán g thaønh caën asphalten ( duøng ñeå cheá bieán nhöïa ñöôøng). Coøn hoãn hôïp ñaõ khöû asphalten seõ ñöôïc cheá bieán tieáp tuïc thaønh daàu nhôøn caën daàu nhôøn caën hoaën laøm nguyeân lieäu cho cracking xuùc taùc vaø hydrocracking. b) Laøm saïch phaân ñoaïn nguyeân lieäu cho daàu nhôøn nhaèm muïc ñích taùch loaïi khoûi caùc phaân ñoaïn nguyeân lieäu caùc thaønh phaàn xaáu coù haïi cho chaát löôïng cuûa daàu nhôøn, ñoù laø caùc chaát keo nhöïa, caùc hôïp chaát hydrocacbon thôm coù caáu truùc phöùc taïp ña voøng ñeå naâng cao chaát löôïng saûn phaåm: giaûm khaû naêng taïo coác, taêng tính oån ñònh cuûa ñoä nhôùt ñoái vôùi nhieät ñoä, laøm maøu saéc cuûa daàu saùng hôn. Phöông phaùp laøm saïch laø quaù trình chieát taùch (trích ly) loûng. Nguyeân lyù cuûa phöông phaùp laø duøng moät dung moâi choï n loïc khoân g hoaø tan caùc hydrocacbon coù trong nguyeân lieäu, ñoàng thôøi coù khaû naêng chieát taùch caùc hôïp phaân caân loaïi boû ra khoûi nguyeân lieäu ôû daïng caën (extract) phaân lôùp vôùi phaàn saûn phaåm (rafinat). Töø ñoù coù theå taùch phaàn extract khoûi rafinat. Nguyeâ n lieäu cho quaù trình laøm saïch baèng dung moâi choïn loïc laø caùc phaân ñoaïn daáu nhôøn thu h Min ñöôïc töø chöng caát döôùi aùp suaát thaáp vaø phaàn caën daàu ñaõ khöû asphalten, anhydric sunfurô… Saûn phaåm Chi t caùc loaïi daàu nhôøn P Ho chính rafinat laø nguyeân lieäu cho coân g ñoaïn taùch loïc parafin tieáp theoñeå. saûn xuaá goác. Phaàn extract duøng cheá bieán nhöïa ñöôøn g hoaëc cacbon kyõ thuaähuatnT trong coâng ngheä saûn xuaát cao t duø g yt h am K Su p su. c) Taùch loïc parafin raén nhaèm loaïi boû ng DHkhoûi nguyeân lieäu hôïp phaàn hydrocacbon raén coù nhieät ñoä ruo ñoâ t © T noùng chaûy cao ñeå haï thaáp nhieät ñoä ighng ñaëc cuûa caùc loaïi saûn phaåm daàu nhôøn goác, naâng cao tính naên g yr söû duïng chuùng trong moâi tröôøCgpgiaù laïnh. no Ñeå taùch loïc ngöôøi ta duøng coâng ngheä keát tinh parafin trong dung moâi choïn loïc ôû caùc ñieàu kieän kyõ thuaät thích hôïp nhö tyû leä dung moâi / nguyeân lieäu, nhieät ñoä keát tinh, toác ñoä haï nhieät ñoä… Dung moâi thöôøng duøng laø hoãn hôïp coù thaønh phaàn thích hôïp giöõa metyletyl xeton vaø toluen (60% V + 40% V), dicloetan vaø benzen (22% V + 78% V ) axeton vaø tolen ( 35% V + 65% ) vv… Saûn phaåm thu ñöôïc cuûa quy trình taùch loïc parafin: - Boán loaïi daàu khoaùng, seõ ñöôïc laøm saïch boå sung nhôø moät soá coâng ngheä khaùc nhau cho ra boán loaïi daàu goác phaân bieät chuû yeáu veà tyû troïng vaø ñoä nhôùt, ñöôïc duøng ñeå pha cheá vôùi nhau vaø vôùi caùc loaïi phuï gia thích hôïp, theo tyû leä xaùc ñònh, nhaèm saûn xuaát ra nhöõng nhaïn hieäu thöông phaåm khaùc nhau. - Ba loaïi parafin raén (taùch töø caùc phaân ñoaïn chöng caát chaân khoâng) phaân bieät nhau bôûi nhieät ñoä noùng chaûy vaø xeârezin (taùch töø caën gudron) laø caùc hydrocacbon raén khaùc nhau veà thaønh phaàn vaø caáu truùc phaân töû, cuõng ñöôïc laøm saïch theo caùc yeâu caàu cuï theå ñeå thaønh caùc thöông phaåm, ñöôïc duøng nhieàu trong ñôøi soáng vaø moät soá ngaønh saûn xuaát. 1.2.4.2. Cheá bieán môõ nhôøn Môõ nhôøn laø moät thaønh phaåm cheá bieán töø daàu nhôøn vaø chaát laøm ñaëc thích hôïp theo caùc tyû leä xaùc ñònh. Tuyø theo yeâu caàu veà tính naêng söû duïng cuûa caùc loaïi môõ, chaát laøm ñaëc thöôøng duøng laø caùc loaïi xaø phoøng coù goác kim loaïi khaùc nhau hoaëc bentonit. Quy trình cheá bieán môõ nhôøn ñôn thuaàn laø caùc coâng ñoaïn mang tính cô hoïc hoaëc vaät lyù nhö khuaáy troän, nghieàn, loïc, haï nhieät ñoä hôïp lyù…taïo ñieàu kieä n thuaän lôïi cho vieäc hình thaønh moät khoái môõ ôû traïng thaùi phaân taùn vi dò theå ñoàng nhaát, traùn h hieän töôïng khoâng ñoàng nhaát trong thaønh phaàn môõ nhôøn hoaëc traïng thaùi taùch daàu phaù vôõ caáu truùc cuûa môõ… 1.3. Caùc loaïi saûn phaåm cuûa coâng ngheä cheá bieán daàu khí Coâng ngheä cheá bieán daàu khí raát quy moâ vaø phöùc taïp, bao goàm nhieàu coâng ñoaïn xöû lyù, chuyeån hoaù vaø taùch loïc, nhaèm töø nguyeân lieäu daàu thoâ vaø khí daàu moû coù theå thu ñöôïc ba nhoùm saûn phaåm phuïc vuï cho söï phaùt trieån cuûa nhieàu ngaønh kinh teá vaø ñôøi soáng xaõ hoäi. Thu vien DH SPKT TP. HCM - http://www.thuvienspkt.edu.vn 10
- Truong DH SPKT TP. HCM http://www.hcmute.edu.vn 1.3.1. Nhoùm saûn phaåm naêng löôïng Ñaây laø loaïi saûn phaåm chuû yeáu cuûa ngaønh coân g nghieäp cheá bieán daàu khí. Con soá thoáng keâ cho thaáy 80 – 90% saûn löôïng daàu khí cuûa toaøn theá giôùi laø phuïc vuï cho nhu caàu naêng löôïng toaøn caàu. Nhöõng saûn phaåm naøy cung caáp nhieân lieäu cho caùc loaïi ñoäng cô vaø caùc loø coâng nghieäp hoaït ñoäng thöôøng xuyeân, baûo ñaûm naêng löôïng cho sinh hoaït cuûa ngöôøi daân. Tuyø thuoäc vaoø phaïm vi söû duïng, nhoùm saûn phaåm naêng löôïng laïi ñöôïc chia thaønh caùc nhoùm nhieân lieäu nhö sau: 1.3.1.1) Nhieân lieäu khí thieân nhieân (Natural Gas – NG) vaø khí daàu moû hoaù loûn g (liquified Petroleum Gas – LPG) Khí thieân nhieân ñöôïc khai thaùc tröïc tieáp töø caùc moû khí coù theå ñöôïc daãn tröïc tieáp tôùi caùc cô sôû tieâu thuï baèng maïng löôùi ñöôøng oáng hoaëc neùn vaøo bình theùp chòu löïc (compressed natural gas – CNG). Trong tröôøn g hôïp caàn vaän chuyeån ñi quaù xa ngöôøi ta thöôøng hoaù loûng khí thieân nhieân (Liquified Natural Gas – LNG ), vaän chuyeån baèng caùc phöông tieän chuyeân duïng coù theå baûo oân ôû nhieät thaáp - 1600C. Taïi nôi tieâu thuï chuyeân duïng coù phöông tieän hoaù khí trôû laïi ñeå cung caáp tôùi tay ngöôøi tieâu thuï. Khí daàu moû hoaù loûng thu ñöôïc baèng caùch neùn hoãn hôïp khí taùch ra töø nhieàu nguoàn khaùc nhau nhö töø khí ñoàng haønh khí thieân nhieân hoaëc khí cuûa caùc nhaø maùy loïc xaêng daàu. Thaønh phaàn chuû yeáu h Min cuûa khí hoaù loû ng laø propan vaø butan (coøn goïi laø khí bupro). Tyû leä giöõa propan vaø butan thay ñoåi tuyø Chi P. Ho theo yeâu caàu söû duïng. h uat T Ky t Nhieân lieäu khí duøng trong caùc tröôøng hôï p sau: a) Laøm nhieân lieäu cho tua- bin khí vaø loø hôi chaïy am c bin hôi nöôùc duøng trong saûn xuaát ñieän. u ph tuoä g DH S ruon Trong tröôø ng hôï p naøy coù theå thay theá nhieân lieäu diezen (DO). h t©T yrig b) Laøm nhieân lieäu cho caùc loø coâng nghieäp nhieät ñoä cao nhö laø naáu thuyû tinh, nung clinker, goám söù, gaïch ngoùi, lo luyeän gangCop p. Loø saáy noâng saûn, thöïc phaåm… Trong lónh vöïc naøy nhieân lieäu khí theù thay theá toát cho daàu mazut (FO), do tính tieän duï ng vaø ñaït hieäu quaû toát. c) Trong ñôøi soáng nhieân lieäu khí phuïc vuï tieän lôïi cho caùc maët sinh hoaït nhö naáu aên, söôûi aám, thaép saùng… d) Laøm nhieân lieäu cho ñoäng cô ñoát trong thay theá cho xaêng. Ñaây laø moät xu theá phaùt trieån trong töông lai vôùi muïc ñích haïn cheá oâ nhieãm moâi tröôø ng do khoùi thaûi cuûa xaêng gaây ra. 1.3.1.2. Nhieân lieäu loûng Tuyø thuoäc vaøo ñaëc tính cuûa caùc loaïi ñoäng cô, nhieân lieäu loûng ñöôïc chia thaønh caùc loaïi sau ñaây: a) Nhieân lieäu ñoäng cô coù boä cheá hoaø khí bao goàm caùc loaïi xaêng (gasoline) duøng cho oâtoâ, xe gaén maùy, xe moâtoâ, maùy bay caùnh quaït, xe taêng, ca noâ toác ñoä nhanh, taøu soâng, taøu bieån, caùc loaïi maùy bôm… b) Nhieân lieäu duøn g cho ñoän g cô diesel (diesel Oil – DO) bao goàm caùc loaïi nhieân lieäu diesel duøng cho caùc loaïi ñoäng cô neùn chaùy cuõng goïi laø ñoäng cô diezen (diesel engine ) nhö caùc loaïi oâtoâ (goïi laø oâ toâ chaïy daàu), canoâ, xe taêng, xe uûi, xe ben, maùy bôm chaïy daàu… c) Nhieân lieäu ñoäng cô phaûn löïc (Jet Fuel) duøng cho caùc loaïi maùy bay phaûn löïc (jet engine) trong chuyeâ n chôû haønh khaùch, vaän taûi vaø quaân söï. d) Nhieân lieäu ñoát loø (Fuel Oil – FO), coø n goïi laø mazut, duøng trong caùc noài hôi coá ñònh ôû nhaø maùy ñieän, maùy deät, caùc loø coâng nghieäp ñeå nung goám söù, xi maêng, gaïch ngoùi, naáu thuyû tinh, luyeä n gang theùp… 1.3.2. Nhoùm saûn phaåm phi naên g löôïng Nhoùm saûn phaåm naøy tuy khoân g tröïc tieáp cung caáp naêng löôïng cho caùc loaïi ñoäng cô, loø coâng nghieäp hoaït ñoäng nhöng coù vai troø quan troïng khoâng theå thieáu trong moïi maët saûn xuaát vaø ñôøi soáng xaõ hoäi. Chieám vò trí chuû yeá u trong nhoùm saûn phaåm naøy laø vaät lieäu boâi trôn vaø nhöïa ñöôøng. Thu vien DH SPKT TP. HCM - http://www.thuvienspkt.edu.vn 11
- Truong DH SPKT TP. HCM http://www.hcmute.edu.vn 1.3.2.1. Vaät lieäu boâi trôn Vaät lieäu boâi trôn coù theå ñöôïc saûn xuaát töø nhieàu nguoàn khaùc nhau song chuû yeáu töø nguoàn daàu moû, coù teân laø daàu môõ nhôøn (daàu môõ boâi trôn). Daàu môõ nhôøn laø loaïi vaät tö kyõ thuaät quan troïng trong taát caû caùc ngaønh saûn xuaát coù söû duïng tôùi ñoäng cô, maùy moùc, xe coä duø lôùn hay nhoû, duø tinh xaûo hay thoâ sô, cho duø hoaøn haûo tôùi ñaâu cuõn g khoâng theå hoaït ñoäng ñöôïc. Coù nhieàu daïng vaät lieäu boâi trôn nhö boâi trôn daïng khí, daïng loûng, daïng baùn raén (deû o) vaø daïng raén. Saûn phaåm boâi trôn töø daàu moû coù hai daïng: boâi trôn loûng laø daàu nhôøn, boâi trôn deûo laø môõ nhôøn. Töø daàu moû baèng coân g ngheä thích hôïp ngöôøi ta saûn xuaát ra caùc loaïi daàu nhôn goác, töø ñoù pha cheá vôùi caùc loaïi phuï gia taïo ra raát nhieàu chuûng loaïi, nhaõn hieäu daàu nhôøn, môõ nhôøn khaùc nhau. Daàu môõ nhôøn ñöôïc duøng chuû yeáu ñeå boâi trôn caùc loaïi ñoäng cô coù teân laø daàu môõ ñoäng cô, boâi trôn caùc thieát bò maùy moùc goïi laø daàu môõ coâng nghieäp, duøng ñeå baûo quaûn caùc loaïi khí taøi, vaät duïng goïi laø daàu môõ baûo quaûn… 1.3.2.2.Bitum Bitum laø loaïi saûn phaåm naëng nhaát thu ñöôïc töø daàu moû. Bitum ñöôïc duøng chuû yeáu trong xaây döïng caùc coâng trình giao thoâng: ñöôøng xaù, caàu coáng, beán caûng, saân bay v.v… Bitum coøn coù teân laø nhöïa ñöôøng, moät löôïng nhoû bitum coøn ñöôïc duøng laøm vaät lieäu taám lôïp, vaät lieäu choáng thaám, choáng doät, choáng roø ræ ôû caùc coâng trình xaây döïng daân duïng vaø coâng nghieäp , ôû caùc heä thoâng töôùi tieâu trong noâng, laâm nghieäp, trong nuoâi troàng thuyû, haûi saûn. h Min Töø loaïi bitum goác thu ñöôïc töø daàu moû ta ñaõ cheá bieá n ra nhieàu chuûHg loaïi bitum coù nhöõ ng ñaëc n o Ch i . t TP tính khaùc nhau ñeå phuïc vuï cho nhieà u muïc ñích. Ky thua 1.3.3. Nhoùm saûn phaåm hoaù hoïc Su pham Töø nguyeân lieäu daàu khí coù theå cheá ranraáDH u saûn phaåm phuïc vuï saûn xuaát vaø ñôøi soáng con g t nhieà uo © Tr ight ngöôøi, goïi laø saûn phaåm hoaù daàu (Petrochemical Products). Thöïc teá 90% caùc saûn phaåm höõu cô hieä n yr Cop nay coù nguoàn goác hoaù daàu. Nguoàn nguyeân lieäu ñeå saûn xuaát caùc cheá phaåm hoaù daàu baét nguoàn chuû yeá u töø taát caû caùc hôïp phaàn cuûa daàu khí. Caùc saûn phaåm hoaù hoïc coù theå chia thaønh nhieàu nhoùm mang tính naêng söû duïng khaùc nhau: 1.3.3.1. Nhoùm caùc hoaù chaát cô sôû Ñaây laø nhöõng loaïi hoaù chaát thu ñöôïc töø caùc daây chuyeàn coâng ngheä cheá bieán daàu khí. Chuùn g coù yù nghóa raát quan troïng vì töø chuùng ngaønh coâng nghieäp toång hôïp hoaù daàu ñaõ cheá bieán thaønh nhöõng saûn phaåm cuoái cuøng raát phong phuù vaø ña daïng, ñoùn g goùp raát lôùn vaøo taêng tröôûng cuûa neàn kinh teá quoác daân cuûa nhieàu quoác gia phaùt trieån treân theá giôùi, ñoàng thôøi goùp phaàn thuùc ñaåy söï tieán boä cuûa khoa hoïc kyõ thuaät noùi rieâng vaø neàn vaên minh nhaân loaïi noùi chung. Nhoùm caùc hoaù chaát cô sôû laïi ñöôïc phaân chia thaønh nhieàu nhoùm khaùc nhau, chuû yeáu laø nhoùm caùc olefin nheï (etylen, propylen, butaylen vaø butadien), nhoùm caùc hydrocacbon thôm (benzen, toluen, xylen vaø etybenzen ), nhoùm caùc hydrocacbon olefin naën g, nhoùm axetylen, nhoùm khí toång hôïp ( hoãn hôïp khí CO2 vaø H2 vôùi nhöõng tyû leä khaùc nhau thu ñöôïc töø nguoàn daàu khí), nhoùm parafin loûng, parafin raén vaø xerezin v.v.. 1.3.3.2. Nhoùm caùc saûn phaåm cuoái Nhöõng saûn phaåm cuoái cuøng cuûa ngaønh coâng nghieäp hoaù daàu laø caùc loaïi chaát deûo, caùc loaïi tô sôïi toång hôïp, caùc loaïi cao su toång hôïp, caùc loaïi phaân boùn hoaù hoïc, caùc chaát hoaït ñoäng beà maët… Caùc saûn phaåm cuoái cuøng cuûa ngaønh cheá bieán hoaù daàu coù maët trong haàu heát caùc ngaønh saûn xuaát cuûa neàn kinh teá quoác daân vaø phuïc vuï moïi maët sinh hoaït cuûa con ngöôøi. Thu vien DH SPKT TP. HCM - http://www.thuvienspkt.edu.vn 12
- Truong DH SPKT TP. HCM http://www.hcmute.edu.vn Chöông 2: NHIEÂN LIEÄU TREÂN ÑOÄN G CÔ XAÊNG 2.1. Quaù trình chaùy trong ñoäng cô xaêng : Ñoäng cô xaêng laø loaïi ñoäng cô ñoát trong ñöôïc duøng phoå bieán, thöôøng laép ñaët cho caùc loaïi oâtoâ, xe gaén maùy, maùy bay caùnh quaït, maùy caøy, maùy keùo, maùy bôm huùt v.v.. Nhieân lieäu duøng cho loaïi ñoäng cô naøy laø xaêng oâtoâ, xaêng maùy bay, ñöôïc goïi chung laø xaêng. Ñeå hieåu ñöôïc nhöõ ng yeâu caàu chaát löôïng cuûa xaêng, ta caàn phaûi hieåu quaù trình chaùy cuûa xaêng trong ñoä ng cô. 2.1.1. Hieän töôïng chaùy bình thöôøng - chaùy kích noå Ñeå ñôn giaûn chuùng ta xem xeùt ñoä ng cô xaên g söû duïng boä cheá hoaø khí. Xaêng töø thuøng chöùa theo oáng daãn qua baàu loïc roài ñöôïc chuyeån vaøo boä cheá hoaø khí. ÔÛ ñaây xaên g ñi vaøo voøi phun. Trong khi ñoù khoâng khí beân ngoaøi do söï giaûm aùp suaát trong thì naïp cuûa ñoäng cô seõ ñöôïc huùt vaøo qua baàu loïc khoân g khí ñi ñeán hoïng khuyeách taùn. Taïi hoïng khuyeách taùn do cheânh leäch aùp suaát, xaêng ñöôïc phun ra khoûi voøi phun, cuoán theo doøng khoân g khí, xaêng boác hôi, taïo thaønh vôùi khoâng khí hoãn hôï p hôi xaêng vaø phaân phoái ñeàu trong caùc xy-lanh cuûa ñoän g cô. Trong xy-lanh hôi xaêng bò neùn tôùi moät thôøi ñieåm thích hôïp thì neán ñieän (bu-gi) ñaùnh löûa, taïi thôøi ñieåm ñoù hoãn hôïp hôi xaêng baét chaùy raát nhanh, Theå tích khí chaùy inh trong xy-lanh taêng leâ n ñaåy pit-toâng xuoáng, coøn khí thaûi theo cöûa xaû ra ngoaøi. Chi M . Ho Nhö vaäy quaù trình chaùy cuûa hôi xaêng trong buoàng ñoát cuûa ñoät g P boä cheá hoaø khí laø moät quaù uan T cô th cuûa Ky trinh chaùy cöôõng böùc, thöïc hieän ñöôïc laø nhôø tia löûa ñieän ham bu-gi. Quùa trình chaùy nhö vaäy dieãn ra raát p nhanh, nhöng khoâ ng phaûi xaûy ra töùc khaéc tronggtoaøn Su theå tích xy-lanh, maø baét ñaàu chaùy töø bu-gi sau DH boä r on ñoù chaùy lan daàn ra toaøn boä theå tích xy-lanh,uluùc ñoù chu trình chaùy keát thuùc. Toác ñoä lan truyeàn cuûa maët igh t©T caàu löûa bình thöôøng laø 20 – Copyr25 m/sec. Vôùi toác ñoä lan truyeà n cuûa maët caàu löûa nhö vaäy, aùp suaát hôi trong xy-lanh taêng ñeàu ñaën, ñoäng cô hoaït ñoäng bình thöôøn g. Vì moät lyù do khaùch quan naøo ñoù nhö duø ng xaêng khoâng ñuùn g chaát chaát löôïng yeâu caàu hoaëc caáu taïo ñoäng cô khoâng ñöôïc chuaån xaùc hoaëc ñieàu kieän laøm vieäc cuûa ñoäng cô khoâng bình thöôøng trong ñoäng cô. Khi ñoù seõ xuaát hieä n chaùy kích noå, töùc laø taïi moät ñieåm naøo ñoù trong xy-lanh duø maët caàu löûa chöa lan tôùi, hôi nhieân lieäu ñaõ boác chaùy ñoät ngoät vôùi toác ñoä chaùy lan truyeàn nhanh gaáp traêm laàn chaùy bình thöôøng. Toác ñoä chaùy truyeàn lan khi kích noå leân tôùi 1.500 – 2.500 m/sec. AÙp suaát trong xy-lanh voït taêng tôùi 160 KG/cm2. Chính söï taêng aùp suaát ñoät ngoät ñoù taïo ra caùc soùng hôi xung ñoäng va ñaäp vaøo vaùch xy-lanh, phaùt tieáng keâu laùch caùch, maùy noå rung giaät vaø noùng hôn bình thöôøng raát nhieàu. 2.1.2. Trò soá octan cuûa xaêng Thöïc teá cho thaáy hieän töôïng chaùy kích noå cuûa ñoäng cô xaêng coù quan heä chaët cheõ vôùi thaøn h phaàn hoaù hoïc cuûa xaêng. So saùnh caùc nhoùm hydrocacbon cho thaáy hydrocacbon n-parafin deã bò chaùy kích noå nhaát, ngöôïc laïi nhoùm hydrocacbon izoparafin vaø hydrocacbon thôm khoù bò kích noå. Ñeå ñaùnh giaù khaû naêng chaùy kích noå cuûa moät nhoùm hydrocacbon hoaëc moät loaïi xaêng naøo ñoù ngöôøi ta ñaõ phaùt minh ra moät phöông phaùp thöïc nghieäm döïa treân söï so saùnh quaù trình chaùy cuûa caùc loaïi nhieân lieäu cuï theå vôùi moät loaïi nhieân lieäu tieâu chuaån, töø ñoù xaùc ñònh moät chæ tieâu chaát löôïng coù teân laø trò soá octan (TSOT). TSOT cuûa moät loaïi xaêng caøng cao caøng khoù bò kích noå khi chaùy trong ñoäng cô, nghóa laø xaêng ñoù coù tính choá ng kích noå toát. Ngöôïc laïi TSOT caøng thaáp caøng deã bò chaùy kích noå, loaïi xaêng ñoù coù tính choáng kích noå keùm. 2.1.2.1 Nhieân lieäu tieâu chuaån ñeå xaùc ñònh trò soá octan Nhieân lieäu tieâu chuaån ñeå xaùc ñònh trò soá octan bao goám hai hôïp phaàn : a) Hôïp phaàn n-heptan (n-C7H14) coù coâng thöùc caáu taïo maïch cacbon thaúng CH3 – CH2 – CH2 – CH2 – CH2 – CH2 – CH3 Thu vien DH SPKT TP. HCM - http://www.thuvienspkt.edu.vn 13
- Truong DH SPKT TP. HCM http://www.hcmute.edu.vn N-heptan coù tính choáng kích noå keùm, quy öôùc heptan coù TSOT baèng khoân g (TSOT = 0) b) Hôïp phaàn izo-octan (2.2.4 tri metyl pentan) coù coâng thöùc caáu taïo maïch nhaùnh. Izo-octan coù tính choáng kích noå toát, quy öôùc izo-octan coù trò soá octan baèng 100.(TSOT = 100). CH3 CH3 – C - CH2 - CH -CH3 CH3 CH3 Khi pha cheá hai hôïp phaàn naøy vôùi nhau theo tyû leä theå tích nhaát ñònh seõ suy ra ñöôïc TSOT cuûa nhieân lieäu hoãn hôïp ñoù. Ví duï nhieân lieäu tieâu chuaån coù 30% theå tích n-heptan vaø 70% theå tích izo- octan, coù TSOT baèng 70. 2.1.2.2. Cô sôû phöông phaùp xaùc ñònh TSOT cuûa xaêng Ñeå xaùc ñònh TSOT cuûa moät loaïi xaêng naøo ñoù, ngöôøi ta ñem loaïi xaêng ñoù chaïy moät ñoäng cô chuyeân duïng laø maùy ño trò soá octan. Ghi laïi hieân töôïng chaùy kích noå cuûa ñoäng cô taïi nhöõng ñieàu kieän xaùc ñònh. Tieáp theo caàn pha cheá moät daõy nhieân lieäu tieâu chuaån coù TSOT khaùc nhau. Laàn löôït duøng caùc nhieân lieäu chuaån naøy chaïy maùy ño trò soá octan vaø ghi laïi traïng thaùi kích noå cuûa maùy vôùi töøn g loaïi h Min nhieân lieäu tieâu chuaån. Ho Treân cô sôû so saùnh hieän töôïng chaùy kích noå cuûa loaïi xaêng ñem. thöû vôù Chii caùc nhieân lieäu tieâu TP uat ng nhö xaêng ñem thöû. Töø ñoù ruùt y th chuaån ñeå tìm ra moät nhieân lieäu chuaån coù hieän töôïng chaùy kích noå gioá ra laø xaêng ñem thöû coù TSOT baèng nhieâ n lieäu chuaån naøy .h duï am K xaêng ñem thöû chaïy trong maùy ño trò soá Su p Ví DHlieäu chuaån coù 26% n- jeptan vaø 74% izo-octan thì u ng octan coù hieän töôï ng chaùy kích noå gioáng nhöonhieân © Tr xaêng ñem thöû coù TSOT baèng 74. Caàn tchuù yù traùnh nhaàm laãn khi noùi moät loaïi xaêng coù TSOT baèng 74, gh pyri nghóa laø noù coù tính choáng kích o gioá ng loaïi nhieân lieäu chuaån coù 74% V laø izo- octan, chöù khoâng phaûi C noå trong xaêng ñoù coù 74% V laø izo-octan. 2.1.2.3. Caùc loaïi trò soá octan Treân thöïc teá, tuyø theo phöông phaùp xaùc ñònh ngöôøi ta phaân bieät caùc loaïi trò soá octan sau ñaây: a) Trò soá octan xaùc ñònh theo phöông phaùp mo-tô (Motor Octan Number – MON). Trò soá MON theå hieän ñaëc tính cuûa xaêng duøng cho ñoäng cô trong ñieàu kieän hoaït ñoäng treâ n xa loä, toác ñoä cao nhöng ñeàu ñaën hoaëc khi ñoä ng cô chuyeân chôû naëng. b) Trò soá octan xaùc ñònh theo phöông phaùp nghieân cöùu (Research Octan Number – RON). Trò soá RON theå hieän ñaëc tính cuûa xaêng duøng cho ñoäng hoaït ñoäng trong thaønh phoá, toác ñoä thaáp laïi hay taêng giaûm ñoät ngoät. Cuøng moät maãu xaêng, trò soá RON bao giôø cuõng cao hôn MON. Vì vaäy khi noùi TSOT cuûa moät loaïi xaêng naøo ñoù caàn phaân bieät RON vaø MON ñeå traùnh nhaàm laãn. Hieäu soá cuûa hai trò soá RON vaø MON(RON – MON) bieåu thò cho söï thay ñoåi tính chaát cuûa xaêng khi ñoäng cô hoaït ñoäng taïi hai ñieàu kieän khaùc nhau nhö ñaõ noùi ôû treân vaø coù teâ n laø ñoä nhaïy caûm cuûa xaêng. Ñoä nhaïy caûm cuûa xaêng thaáp coù nghóa laø loaïi xaêng ñoù ít thay ñoåi khaû naêng chaùy trong caùc ñieàu kieän hoaït ñoäng khaùc nhau cuûa ñoäng cô. c) Trò soá octan thoâng duïng(Popullar Octan Number – PON). ÔÛ moät soá nöôùc söû duïng PON baèng trung bình coäng cuûa RON va MON{( RON + MON)/ 2} ñeå ñaëc tröng cho tính choá ng kích noå cuûa xaêng thay vì duø ng RON rieâng reõ. Noù ñöa vaøo söû duï ng sôùm naêm 1970 nhö laø moät söï thoaû hieäp giöõa RON vaø MON cho muïc ñích quaûng caùo, vaø ñeå giöõ ñöôïc nhöõng khaùch haøng khoù tính vôùi raát nhieàu thuaät ngöõ khaùc nhau. 2.1.2.4. Quan heä giöõa trò soá octan cuûa xaêng vaø tyû soá neùn cuûa ñoäng cô Vieäc löïa chon TSOT cuûa xaêng söû duïng phuï thuoäc vaøo tyû soá neùn cuûa ñoäng cô. Ñoän g cô coù tyû soá neùn cao laø ñoäng cô taïo ra coâng suaát lôùn, ñoøi hoûi loaïi xaêng söû duïng phaûi coù TSOT cao. Neáu ñem duøng Thu vien DH SPKT TP. HCM - http://www.thuvienspkt.edu.vn 14
- Truong DH SPKT TP. HCM http://www.hcmute.edu.vn loaïi xaêng coù TSOT thaáp seõ gaây ra hieän töôïng kích noå. Neáu duøng xaêng coù TSOT cao hôn yeâu caàu cuûa ñoäng cô cuõng khoân g toát, gaây laõng phí xaêng, ñoäng cô hoaït ñoäng khoâ ng oån ñònh, deã noùng maùy. Toùm laïi, ñeå taïo ra hieän töôïng chaùy bình thöôøng trong buoàng ñoát, khieán ñoä ng cô hoaït ñoäng oån ñònh, caàn phaûi söû duïng xaêng coù TSOT phuø hôï p vôùi tyû soá neùn cuûa ñoäng cô (xem baûng 1). Baûng 1. Quy ñònh töông quan giöõa tyû soá neùn vaø tyû soá octan A. Quy ñònh cuûa Taây AÂu Tyû soá neùn cuûa ñoäng cô Trò soá Octan Teân nöôùc Min Max Min Max Anh 8,0 10,5 78,5 101,5 Phaùp 7,8 10,5 80.5 98 Ñöùc 7.8 11,0 82,5 101,0 Italy 8,1 9,5 84,0 102,5 B. Quy ñònh cuûa Lieân Xoâ ( cuõ ) h i Min Ñoäng cô XaênP. Ho Ch g uat T y th am K Ñöôøng kính xy lanh(mm) u ph Tyû soá neùn MON RON g DH S ruon t © T 9,0 100 igh 89 95 100 C opyr 8,5 89 95 76 8,8 85 98 92 6,6 72 - 92 7,65 85 93 82 9,0 85 93 76 7,0 72 - 76 7,7 76 - 72 6,5 76 - 82 6,2 66 - 72 - 2.2. Caùc chæ tieâu chaát löôïng cuûa xaêng Ñeå baûo ñaûm cho ñoä ng cô hoaït ñoä ng bình thöôøng, xaêng phaûi ñaït döôïc nhöõng yeâu caàu chaát löôïng döôùi ñaây : - Coù ñoä bay hôi thích hôïp ñeå ñoäng cô deã khôûi ñoäng vaø vaän haønh moät caùch ñeàu ñaën nhòp nhaøng, khoâng taïo ra caùc ngheõn hôi, ñaëc bieät vaøo muøa heø, nhieät ñoä moâi tröôøng cao. - Coù tính choáng kích noå cao, baûo ñaûm cho ñoäng cô laøm vieäc ôû phuï taûi lôùn maø khoâng bò kích noå. - Coù tính oån ñònh hoaù hoïc toát, khoâ ng taïo ra caùc hôïp chaát keo nhöïa khi toàn chöùa, khi chaùy khoâng ñeå laïi nhieàu chaát muoäi than trong buoàng ñoát, khoân g aên moøn caùc chi tieát trong ñoäng cô. - Khoâng bò ñoâng ñaëc khi nhieät ñoä haï thaáp, khoâng huùt nöôùc vaø khoâng taïo ra caùc tinh theå nöôùc ñaù khi gaëp laïnh. Döôùi ñaây seõ coù nhöõng phaân tích chi tieát hôn veà nhöõng yeâu caàu chaát löôïng cuûa xaêng. Thu vien DH SPKT TP. HCM - http://www.thuvienspkt.edu.vn 15
- Truong DH SPKT TP. HCM http://www.hcmute.edu.vn 2.2.1. Tính bay hôi cuû a xaêng Yeâu caàu xaêng phaûi coù tính bay hôi thích hôïp, neáu xaêng bay hôi quaù deã seõ hoaù hôi ngay treâ n ñöôøng oáng daãn , gaây neâ n hieän töôïng nuùt hôi (ngheõn khí) laøm cho xaêng phun ra laãn boït, khoâng baûo ñaûm ñuû hôi xaêng cung caáp cho ñoäng cô neân ñoäng cô hoaït ñoäng khoâ ng oå n ñònh, coù theå bò cheát maùy. Trong vaän chuyeån, bôm huùt, baûo quaûn seõ xaûy ra hao huït töï nhieân lôùn quaù möùc. Xaêng bay hôi keùm (khoù bay hôi) gaây neân khoù khôûi ñoän g maùy, khoù ñieà u chænh maùy, gaây laõng phí nhieân lieäu do chaùy khoâng heát, taïo muoäi than laøm baån maùy, laøm loaõng daàu nhôøn gaây hieän töôïng maøi moøn maùy nhieàu hôn möùc bình thöôøng. Tính bay hôi cuûa xaêng ñöôïc ñaùn h giaù baèng caùc chæ tieâu phaåm chaát : - Thaønh phaàn ñieåm soâi - Aùp suaát hôi baõo hoaø, - Tyû troïng hay khoái löôïng rieâng. 2.2.1.1. Thaønh phaàn ñieåm soâi cuûa xaêng Tieâu chuaån xaùc ñinh TCVN 2698 – 1995, ASTM D S6 Chæ tieâu naøy ñöôïc xaùc ñònh trong duïng cuï chöng caát ñaõ tieâu chuaån hoaù. Ñoái vôùi xaêng caàn xaùc ñònh thaønh phaàn ñieåm soâi nhö sau : h Min - Ñieåm soâi ñaàu (tsñ hay IBP) Chi P. Ho - Ñieåm soâi 10% V uat T y th - Ñieåm soâi 50% V am K u ph - Ñieåm soâi 90% V g DH S ruon - Ñieåm soâi cuoái (tsc hay FBP). soâ© T YÙ nghóa cuûa thaønh phaàn ñieåm ht i : yrig a) Ñieåm soâi daàu vaø ñieåmpsoâi 10% ñaëc tröng cho tính khôûi ñoäng maùy, khaû naêng gaây ngheõn hôi Co vaø hao huït töï nhieân. Ñieåm soâi ñaàu thaáp hôn quy ñònh caøng nhieàu thì xaêng caøng deã hao huït, caøng khoù khôæ ñoäng maùy. Ñoái vôùi oâtoâ, vieäc khôûi ñoäng maùy coù lieân quan tôùi nhieät ñoä khoâng k hí vaø t10%V theo coâng thöùc kinh nghieäm sau : tmin = ½ t10%V – 50,5 Trong ñoù : - tmin : Nhieät ñoä toái thieåu cuûa khoâ ng khí, ôû ñoù maùy coù theå khôûi ñoäng. - t10%V: Ñoä caát 10%. b) Ñieåm soâi 50% bieåu thò khaû naêng thay ñoåi toác ñoä cuûa maùy. Neáu ñieåm soâi 50% cuûa xaêng cao quaù quy ñònh, khi taêng toác (taêng ga), löôïng hôi xaêng vaøo maùy nhieàu nhöng ñoát chaùy khoâ ng kòp do khoù boác hôi, do ñoù maùy yeáu, ñieàu khieå n maùy khoù khaên. c) Ñieåm soâi 90% laø ñieåm soâi cuoái bieåu thò ñoä bay hôi hoaøn toaøn cuûa xaêng. Neáu ñieåm soâi naøy lôùn quaù quy ñònh, xaên g khoù bay hôi hoaøn toaøn gaây hieän töôïng pha loaõng daàu nhôøn, laøm maùy deã bò maøi moøn cuõng nhö laõng phí nhieân lieäu . Treân cô sôû yù nghóa cuûa thaønh phaàn ñieåm soâi cho thaáy caùc loaïi xaêng phaûi coù ñoä bay hôi thích hôïp. Theo quy ñònh ñieåm soâi ñaàu khoâng döôùi 35 -40 0C. Ñeå coù theå deã daøng khôûi ñoäng khi ñoäng cô coø n nguoäi yeâu caàu ôû 60 – 700C xaêng phaûi bay hôi ñöôïc 10% theå tích (10%V). Ñeå xaên g chaùy heát hoaøn toaøn trong ñoäng cô, yeâu caàu ôû 180 – 1900C xaên g phaûi bay hôi ñöôïc 90%V vaø ôû 195 – 2000 C phaûi bay hôi hoaøn toaøn. Neáu ñoái vôùi moät loaïi xaêng thöông phaåm, kieåm tra chaát löôïng ban ñaàu cho thaáy thaønh phaàn caát ñaït tieâu chuaån quy ñònh, nhöng sau moät thôøi gian vaän chuyeå n bôm huùt, baûo quaûn, kieåm tra laïi thaáy thaønh phaàn nheï ñaõ bay hôi hoaëc do caùc hôïp phaàn nhieân lieäu naên g nhö daàu hoaû, nhieân lieäu diezen ñaõ laãn vaøo. Khi ñoù neá u tieáp tuïc duøng xaêng naøy chaïy maùy seõ gaây nhieàu taùc haïi nhö ñaõ trình baøy ôû treân. 2.2.1.2. Aùp suaát hôi baõo hoaø Reid Tieâu chuaån xaùc ñònh TCVN 5731 – 1993, ASTM D 323 Thu vien DH SPKT TP. HCM - http://www.thuvienspkt.edu.vn 16
- Truong DH SPKT TP. HCM http://www.hcmute.edu.vn Laø aùp suaát hôi xaêng ôû traïng thaùi caân baèng vôùi theå loûng trong bom Reid ñöôïc ño taïi nhieät ñoä xaùc ñònh laø 37,80C (hay 1000F). AÙp suaát hôi baõo hoaø Reid coù theå bieåu dieãn baèn g nhieàu ñôn vò ño aùp suaát khaùc nhau nhö : Psi, Bar, kPa, mmHg, KG/cm2… Aùp suaát hôi baõo hoaø Reid laø moät trong caùc chæ tieâu veà tính bay hôi cuûa caùc loaïi xaêng. Döïa vaøo aùp suaát hôi baõo hoaø Reid coù theå ñaùnh giaù nhieân lieäu veà tính khôûi ñoäng, khaû naêng taïo nuùt hôi, hao huït do bay hôi trong baûo quaûn vaø möùc ñoä nguy hieåm do chaùy. Aùp suaát hôi baõo hoaø Reid caøng cao thì khaû naêng bay hôi caøng maïnh. Yeâu caàu caùc loaïi xaêng phaûi coù aùp suaát hôi baõo hoaø Reid phuø hôïp khoân g quaù cao vaø quaù thaáp. 2.2.1.3. Khoái löôïng rieâng vaø tyû troïng (Density & Relative Density) Tieâu chuaån xaùc ñònh TCVN 3893 – 84, ASTM D 1298, TCVN 2691 – 78, ASTM D 941, ASTM D 1217 ASTM D 1480, ASTM D 4052 Khoái löôïng rieâng(Density) ño baèng g/cm3 laø khoái löôïng cuûa moät ñôn vò theå tích. Tyû troïng (Relative Density) laø tyû soá khoái löôïng rieâng cuûa moät chaát ôû nhieät ñoä naøo ñoù, so vôùi khoái löôïng rieâng cuûa nöôùc ôû 40C. Kyù hieäu d1/4, trong ñoù t0C laø nhieät ñoä taïi ñoù xaùc ñònh tyû troïng tieâu chuaån ôû 200C kyù hieäu d20/4 hoaëc tyû troïng tieâu chuaån ôû 150C kyù hieä u d15/4. ÔÛ Anh, Myõ vaø moät soá nöôùc laïi duøng tyû troïng ôû 600F ( töông ñöông 15,60 C), kyù hieäu d60F/60F. Coù nhieàu tieâu chuaån xaùc ñònh tyû troïng - TCVN 3893 – 84, ASTM D 1298 xaùc ñònh tyû troïng baèng phuø keá (aerometer).inh iM - TCVN 2691- 78, ASTM D 941, ASTM D 1217 xaùc ñònh tyû troïng. baènghbình do tyû troïng baèn g P Ho C khaùc T bình do tyû troïng mao quaûn (pycnometer) vôùi caùc daïng mao quaûn thuat nhau. Ky - ASTM D 1480 xaùc ñònh tyû troïng baèng bình ño tyû hamg mao quaûn, duøng cho chaát loûng nhôùt. p troïn Su - ASTM D 4052 xaùc ñònh tyû troïng chaátoloûg g H ng maùy ño tyû troï ng hieän soá. n nD baè Tru Ñeå suy tyû troï ng töø caùc nhieät ht © khaùc nhau veà tyû trong tieâu chuaån coù coâng thöùc tính hoaëc söû yr ig ñoä C p duïng baûng soá chuyeån ñoåi( xemochöông 11). D20/4 = dt/4 + (t – 20) Trong ñoù : t – Nhieät ñoä baát kyø, - Heä soá ñieàu chænh tyû troïng. 2.2.1.4. Ñoä API (0API – API gravity) Tieâu chuaån xaùc ñònh ASTM D 287 Ñoä API laø moät chuû tieâu ñaùnh giaù tyû troïng cuûa daàu thoâ vaø caùc saûn phaåm cuûa chuùng theo tieâu chuaån cuûa vieän daàu moû Hoa Kyø (American Petroleum Institute) 0 API = 141,5 -131,5 d60oF / 60oF Tyû troïng hay 0API bieåu hieän tính bay hôi cuûa moät saûn phaåm daàu moûø. Tyû troïng caøng thaáp (0API caøng cao), chöùng toû saûn phaåm caøng nheï, caøng deã bay hôi. Treân thöïc teá, caùc loaïi saûn phaåm daàu moû coù tyû troïng trong moät phaïm vi naøo ñoù laø hôïp lyù , neáu vöôït khoûi phaïm vi ñoù chöùng toû tính bay hôi cuûa saûn phaåm ñoù khoâng phuø hôïp, ví duï tyû troïng cuûa xaêng oâtoâ ôû 150C trong khoaûng 0,700 ñeán 0,740. Trong thöïc teá vieäc xaùc ñònh tyû troïng hoaëc khoái löôïng rieâng hay 0API cuûa caùc saûn phaåm daàu moû loûng mang yù nghóa thöông maïi nhieàu hôn yù nghóa kieåm ñònh chaát löôïng. 2.2.2. Trò soá octan cuûa xaêng Hieän töôïng chaùy cuûa xaêng trong ñoäng cô boä cheá hoaø khí ñaõ ñöôïc trình baøy trong muïc 2.1.1. Yeâu caàu caùc loaïi xaêng khi chaùy trong ñoäng cô khoâng xaûy ra hieän töôïng kích noå, nghóa laø phaûi coù tính choáng kích noå toát. Tính choáng kích noå cuûa caùc loaïi xaêng bieåu hieän ôû trò soá octan (xem muïc 2.1.2). Nguyeâ n taéc xe maùy laø phaûi duøng loaïi xaêng coù TSOT phuø hôïp vôùi tyû soá neùn cuûa ñoäng cô. Caùc nhaø saûn xuaát ñoäng cô xe maùy ñeàu coù quy ñònh loaïi xaêng coù TSOT thích hôïp vôùi loaïi ñoäng cô, xe maùy do mình Thu vien DH SPKT TP. HCM - http://www.thuvienspkt.edu.vn 17
- Truong DH SPKT TP. HCM http://www.hcmute.edu.vn saûn xuaát ra. Ñeå taêng TOST cho xaêng, caùc nhaø saûn xuaát söû duïng caùc daây chuyeàn coâng ngheä ngaøy caøng hoaøn chænh hôn ñeå taïo ra caùc hôïp phaàn coù TSOT cao. Tuy vaäy vaãn chöa giaûi quyeát ñöôïc vaán ñeà , do ñoù treân thöïc teá ngöôøi ta coøn pha vaøo xaêng nhöõn g loaïi phuï gia thích hôïp laøm taêng TSOT cuûa xaêng. 2.2.2.1) Caùc phöông phaùp ñaùnh giaù trò soá octan(RON, MON , PON) Tieâu chuaån xaùc ñònh TCVN 2703 – 78 , ASTM D 2699 (xaùc ñònh MON) TCVN 2702 – 78 , ASTM D 2700 (xaùc ñònh RON) Vieäc xaùc ñònh TSOT cuûa xaêng ñöôïc thöïc hieä n trong thieát bò chuyeân duïng vôùi caùc loaïi nhieân lieäu chuaån. Chæ taïi caùc phoøng thí nghieäm chuyeân nghaønh cuûa caùc cô sôûø saûn xuaát, caùc cô quan kieåm tra chaát löôïng môùi coù khaû naêng ñaùnh giaù TSOT. Veà nguyeân taéc, caùc nhaø saûn xuaát phaûi baûo ñaûm cung caáp caùc loaïi xaêng coù TSOT ñuùng vôùi nhaõn hieäu haøng hoaù. Ngöôøi tieâu duøng phaûi ñònh kyø kieåm tra ñaùnh giaù TSOT cuûa caùc loaïi xaêng löu thoâng treân thò tröôøng. Laøm nhö vaäy seõ baûo ñaûm cho caùc loaïi ñoäng cô, xe maùy hoaït ñoäng an toaøn, phaùt huy coâ ng suaát vaø keùo daøi tuoåi hoaït ñoäng cuûa xe maùy. 2.2.2.2. Haøm löông chì (lead) Tieâu chuaån xaùc ñònh TCVN 6020 – 1995, ASTM D 3341, ASTM D 3237, ASTM D 2599 Trong quaù trình chaùy cuûa hôi xaêng trong buoàn g ñoát coù söï taïo thaønh vaø tích tuï caùc hôïp chaát peoxyt. Nhöõ ng chaát peoxyt naøy laø nguyeân nhaân daãn tôùi kích noå khi noàng ñoä cuûa chuùng ñaït tôùi moät giôùi haïn naøo ñoù. Ñeå traùnh hieän töôïng kích noå, ngöôøi ta phaûi ngaên chaän söï tích tuï Minh p chaát peoxyt caùc hôï i Chteân laø “nöôùc chì”. . Ho ñoù. Moät trong caùc bieän phaùp coù hieäu quaû roõ reät laø pha vaøo xaêng moät hoãnPhôïp coù h Nöôùc chì laø teân goïi ñôn giaûn hoã n hôïp loûng coù thanh phaàn tlaø at T uhôï p chaát tetraetyl chuø [Pb(C2 H5 )4] Ky amTaùc duïng cuûa tetraetyl chì (TEC) laø phaù vaø bromua etan (BrC2 H5) hoaëc dibromua etan (BrC2 H4Br). u ph DHaS huyû caùc hôïp chaát peoxyt vaø ngaên caûn söï tíchong cuû chöng trong xy-lanh do ñoù traùnh ñöôïc hieä n töôïng u luyõ kích noå. Nhö vaäy tetraetyl chì coùrigh taùc © Tr tduïng taêng TSOT cuûa xaêng. Bromua etan hoaëc dibromua etan y Cop giuùp cho muoäi chì sau quaù trình chaùy khoâng ñoïng laïi trong xy-lanh, ñöôïc goïi laø chaát loâi keùo vì chuùng pit-toâng, bu-gi, xupap… maø theo khoùi xaû ra ngoaøi. Nöôùc chì coù taùc duïng taêng tính kích noå cuûa xaêng roõ reät, song noù laø chaát ñoäc gaây toån thöông cho heä thaàn kinh ñoái vôùi ngöôøi bò nhieãm. Vì theá noàng ñoä giôùi haïn cuûa buïi chì trong khoân g khí khoâng cho pheùp vöôït quaù 0,005 mg/cm3. Cuõng do taùc haïi gaây oâ nhieãm cho moâi tröôøng khí quyeån neân trong voøng 20 – 30 naêm trôû laïi ñaây nhieàu nöôùc treân theá giôùi vaø trong khu vöïc ñaõ daàn daàn haïn cheá vaø ñi ñeán caám söû duïng xaêng pha chì. Ñoái vôùi caùc loaïi xaêng pha chì caàn ñaùnh giaù haøm löôïng chì ño ñöôïc baèng g/l. Coù nhieàu tieâu chuaån xaùc ñònh haøm löôïng chí trong xaêng : - TCVN 6020 – 1995 töông ñöông ASTM D 3341 xaùc ñònh chì trong xaêng oâtoâ baèng phöông phaùp ioát mono clorua. - ASTM D 3237 xaùc ñònh chì trong xaêng baèng phöông phaùp quang phoå haáp thuï nguyeân töû (Atomic Abserption Spectrosmetry). - ASTM D 2599 xaùc ñònh chì trong xaêng maùy bay baèng phöông phaùp quang phoå tia X (X Spectrosmetry). 2.2.2.3. Caùc hôïp chaát chöùa oxy Töø ñaàu thaäp kyû 70, taïi caùc nöôùc coâng nghieäp phaùt trieån do yeâu caàu loaïi boû xaêng pha chì, ngöôøi ta ñaõ phaùt kieán vieäc pha vaøo xaêng moät soá hôïp chaát chöùa oxy coù taùc duïng taêng TSOT cho xaêng, ñoù laø caùc loaïi alcol, ete nhö metanol (CH3 OH), etanol (C2H5OH), metyl ter butyl ete (CH3-O-CH9 ) vieát taét MTBE, metylt er , amyl ete (CH3-O-C5 H11), vieát taét MTAE, v.v… Nhöõng hôïp chaát naøy cuõng tham gia vaøo cô cheá ngaên caûn söï tích tuï peoxyt, neân haïn cheá hieän töôïng chaùy kích noå trong ñoäng cô xaên g, chuùng khoân g quaù ñoäc nhö tetraetyl chì. Tuy vaäy vieäc söû duïng caùc hôïp chaát treân cuõng coù haïn cheá vì nhieät löôïng chaùy cuûa chuù ng thaáp, aùp suaát hôi baõo hoøa quaù cao, moät soá chaát deã gaây taùch lôùp trong xaêng khi bò laãn nöôùc. Do ñoù chæ ñöôïc pheù p pha moät löôï ng coù giôùi Thu vien DH SPKT TP. HCM - http://www.thuvienspkt.edu.vn 18
CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD
-
Chuyên đề công nghệ CNC
48 p | 684 | 481
-
Nhiên liệu dầu khí P1
30 p | 187 | 91
-
Nhiên liệu và chất tẩy rửa
68 p | 143 | 74
-
Nghiên cứu thiết kế hệ thống tự động kiểm soát hàm lượng sản phẩm dầu mỏ trong nước thải lacanh tàu cá, chương 10
5 p | 160 | 55
-
Nhiên liệu dầu mỡ và chất lỏng chuyên dụng P1
30 p | 140 | 50
-
Cơ cấu đóng mở bướm ga
7 p | 148 | 41
-
Nhiên liệu dầu khí P2
20 p | 81 | 41
-
Chuyên đề nhiên liệu dầu mỡ - Chương 3
16 p | 85 | 32
-
Ebook Tài liệu chuyên đề bảo dưỡng, sửa chữa tua-bin nước: Phần 1 - ĐH Điện lực
90 p | 45 | 25
-
Nhiên liệu dầu mỡ và chất lỏng chuyên dụng
20 p | 87 | 25
-
Bài giảng Chuyên đề: Cân Rotor
39 p | 48 | 22
-
Nghiên cứu thiết kế hệ thống tự động kiểm soát hàm lượng sản phẩm dầu mỏ trong nước thải lacanh tàu cá, chương 4
7 p | 89 | 19
-
Nghiên cứu thiết kế hệ thống tự động kiểm soát hàm lượng sản phẩm dầu mỏ trong nước thải lacanh tàu cá, chương 9
8 p | 62 | 18
-
Nghiên cứu thiết kế hệ thống tự động kiểm soát hàm lượng sản phẩm dầu mỏ trong nước thải lacanh tàu cá, chương 5
3 p | 73 | 13
-
Nghiên cứu thiết kế hệ thống tự động kiểm soát hàm lượng sản phẩm dầu mỏ trong nước thải lacanh tàu cá, chương 12
6 p | 79 | 12
-
Ebook Tài liệu chuyên đề bảo dưỡng, sửa chữa tua-bin nước: Phần 2 - ĐH Điện lực
121 p | 27 | 12
-
Bài giảng Báo cáo chuyên đề HT phanh ABS - GV. Hoàng Văn Thức
10 p | 27 | 8

markdown:
# Chuyên đề nguyên liệu dầu mỡ
Chia sẻ: Hoang Van Hung | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:86
lượt xem 94
download
![](http://image.tlvnimg.com/document/thumbnail/2010/20100705/hoanghunghh/80x100/bai_giang_nhien_lieu_dau_mo_5636.jpg)
##
Chuyên đề nguyên liệu dầu mỡ
[Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ](javascript:void(0);)
Download
![](http://static.tlvnimg.com/b2013az/templates/version1/default/images/down16x21.png)
Dầu khí là tên gọi tắt của dầu mỏ (dầu thô ) và hỗn hợp khí thiên nhiê n. Dầu mỏ thường ở thể lỏng nhớt, nhưng cũng có loại dầu ngay ở nhiệt đô thường đã đông đặc lại. Dầu mỏ có màu sắc thay đổi từ vàng nhạt tới đen sẫm, có ánh huỳ nh quang. Độ nhớt của dầu mỏ thay đổi trong một khoảng rất rộng, từ 5 tới 100 cSt (10 -6 m 2 /sec) và có thể hơn nữa. Độ nhớt lớn hàng trăm lần so với nước nhưng tỷ trọng lại thấp hơn. Theo ý...
Bình luận(0)
[Đăng nhập để gửi bình luận!](javascript:void(0);)
##
Nội dung Text: Chuyên đề nguyên liệu dầu mỡ
- BOÄ GIAÙO DUÏC VAØ ÑAØO TAÏO TRÖÔØNG ÑAÏI HOÏC SÖ PHAÏM KYÕ THUAÄT KHOA CÔ KHÍ ÑOÄNG LÖÏC BOÄ MOÂN ÑOÄNG CÔ ooOoo CHUYEÂN ÑEÀ NHIEÂN LIEÄU DAÀU MÔÕ Giaûng vieân bieân soaïn: Th . S Ñoã Quoác AÁm TP. HOÀ CHÍ MINH, THAÙNG 3 NAÊM 2005
- Truong DH SPKT TP. HCM http://www.hcmute.edu.vn MUÏC LUÏC Chöông 1: Giôùi thieäu veà daàu khí vaø cheá bieá n daàu khí 1 1.1.Thaønh phaàn cuûa daàu moû vaø khí töï nhieân 1 1.2.Vaøi neùt veà coâng ngheä cheá bieá n daàu khí 5 Chöông 2: Nhieân lieäu treâ n ñoäng cô xaêng 13 2.1. Quaù trình chaùy trong ñoäng cô xaên g 13 2.2. Caùc chæ tieâu chaát löôïng cuûa xaêng 15 2.3 Phaân loaïi xaêng oâtoâ 20 Chöông 3 : Nhieân lieäu Diesel 25 3.1 Quaù trình chaùy trong ñoäng cô ñieâzen 25 3.2 Thaønh phaàn cuûa nhieân lieäu ñieâzen 27 3.3. Caùc chæ tieâu chaát löôïng cuûa daàu ñieâzen ( Diesel Oil – DO ) 28 3.4 Phaân loaïi nhieân lieäu ñieâzen 35 h Chöông 4: Nhöõng kieán thöùc cô baûn veà daàu nhôøn Min41 Chi 4.1. Coâ ng duï ng cuûa daàu nhôøn trong hoaït ñoäng cuûa ñoäng cô P. Ho 41 uat T 4.2. Thaønh phaàn cuûa daàu nhôøn y th 43 am K 4.3 Caùc ñaëc tính cuûa daàu nhôùt u ph 48 g DH S 4.4 Phaân loaïi daàu boâi trôn ruon 51 4.5 Caùc loïai daàu chuyeân duïyrigh ng t©T 58 Chöông 5: Môõ nhôøn Cop 63 5.1. Coâ ng duï ng vaø thaønh phaàn cuûa môõ nhôøn 63 5.2. Caùc chæ tieâu chaát löôïng môõ nhôøn 65 5. 3. Nhöõng yeáu toá aûnh höôûng tôùi tính chaát môõ nhôø n 69 5. 4. Phaân loaïi môõ nhôøn 71 5. 5. Nhaõn hieäu vaø yeâ u caàu kyõ thuaät môõ nhôøn 77 Chöông 6 : Chaát taåy röûa: 81 6.1 Söï hình thaønh caùc caën vaø coâng duïng chaát taåy röûa trong daàu boâi trôn 81 6.2.Thaønh phaàn vaø cô cheá hoaït ñoäng cuûa phuï gia taåy röûa 81 6.3.Thaønh phaàn vaø cô cheá hoaït ñoäng cuûa phuï gia phaân taùn 82 Taøi lieäu tham khaûo 84 Thu vien DH SPKT TP. HCM - http://www.thuvienspkt.edu.vn
- Truong DH SPKT TP. HCM http://www.hcmute.edu.vn Chöông 1: GIÔÙI THIEÄU VEÀ DAÀU KHÍ VAØ CHEÁ BIEÁN DAÀU KHÍ Daàu khí laø teân goïi taét cuûa daàu moû (daàu thoâ ) vaø hoãn hôïp khí thieân nhieâ n. Daàu moû thöôøn g ôû theå loûng nhôùt, nhöng cuõng coù loaïi daàu ngay ôû nhieät ñoâ thöôøng ñaõ ñoâng ñaëc laïi. Daàu moû coù maøu saéc thay ñoåi töø vaøng nhaït tôùi ñen saãm, coù aùnh huyø nh quang. Ñoä nhôùt cuûa daàu moû thay ñoåi trong moät khoaûng raát roäng, töø 5 tôùi 100 cSt (10-6m2/sec) vaø coù theå hôn nöõa. Ñoä nhôùt lôùn haøng traêm laàn so vôùi nöôùc nhöng tyû troïng laïi thaáp hôn. Theo yù kieán chung cuûa ña soá caùc nhaø khoa hoïc treân theá giôùi, nguoàn daàu khí coù nguoà n goác höõu cô. Daàu khí laø saûn phaåm phaân huûy cuûa xaùc ñoäng thöïc vaät trong caùc lôùp traàm tích, döôùi taùc duïng phaù huûy cuûa caùc vi khuaån hieáu khí. Daàu moû hình thaønh vaø coù theå di chuyeån khoûi nôi xuaát hieän ban ñaàu döôùi taùc ñoäng cuûa caùc quy luaät ñòa-vaät lyù, hoùa-lyù töï nhieân. Daàu moû seõ ngöøng dòch chuyeån vaø toàn taïi ôû nhöõng nôi coù ñieàu kieän ñòa chaát thích hôïp, hình thaønh nhöõng væa daàu. Caùc væa daàu thöôøng ôû saâu trong loøn g ñaát khoaûng 2.000m trôû leân. Muoán khai thaùc daàu moû, ngöôøi ta phaûi khoan nhöõ ng gieá ng khoan tôùi væa daàu. Daàu moû coù theå töï phun leân do aùp suaát cao taïi caùc gieáng daàu hoaëc coù theå ñöôïc huùt leân baèng caùc kyõi thuaäh vaø phöông tieän Min t Ch bôm huùt phuø hôïp. P. Ho Khí daàu moû toàn taïi ôû hai daïng: khí ñoàng haønh vaø khíKy th nhieâ thieânuat T n. ÔÛ væa daàu, aùp suaát raát lôùn, pdaàmmoû, aùp suaát giaûm chuùng seõ chuyeån thaønh hau H Su moät löôïng khí daàu moû hoøa tan trong daàu. Khi khai thaùc theå khí ñi keøm theo daàu, goïi laø khí ñoàng haøuong Dõn g coù nhöõn g moû khí toàn taïi rieâng khoâ ng coù daàu, goïi nh. Cuõ © Tr laø khí thieân nhieân. yright Cop Daàu moû vaø khí thieâ n nhieân coù moät yù nghóa troïng ñaïi trong söï phaùt trieån cuûa neàn kinh teá quoác daân. Töø daàu khí ngöôøi ta cheá bieán thaøn h caùc loaïi nhieân lieäu cung caáp naên g löôïng cho hoaït ñoäng cuûa phaàn lôùn nhöõng chuûng loaïi ñoäng cô, thieát bò, maùy moùc. Ngoaøi nhieân lieäu, töø daàu moû ngöôøi ta saûn suaát caùc loaïi daàu môõ khaùc nhau, caùc loaïi nhöïa ñöôøng. Cuõng töø nhieân lieäu daàu khí con ngöôøi ñaõ taïo laäp ra moät ngaønh coâng nghieäp huø ng maïnh vaøo baäc nhaát treân theá giôùi laø ngaønh coâng nghieäp hoùa daàu. 1.1.Thaønh phaàn cuûa daàu moû vaø khí töï nhieân Ñeå hieåu ñöôïc baûn chaát daàu moû, tröùôc heát caàn xem xeùt thaønh phaàn nguyeân toá caáu taïo neân daàu moû vaø caùc nguyeân toá trong daàu moû toàn taïi ôû caùc hôïp chaát naøo? 1.1.1.Thaønh phaàn nguyeân toá cuûa daàu moû vaø khí töï nhieân Nhöõng nguyeân toá chuû yeáu taïo neân caùc hôïp phaàn cuûa daàu moû laø cacbon (C) vaø hydro (H). Haøm löôïng cacbon chieám 83,5 - 87% vaø hydro chieám 11,5 – 14% khoái löôïng daàu moû. Haøm löôïng hydro trong daàu moû cao hôn haún so vôùi caùc khoaùng vaät coù nguoàn goác ñoäng, thöïc vaät phaân huûy khaùc, nhö trong than buøn chæ laø 8%. Chính haøm löôïng hydro cao so vôùi cacbon giaûi thích nguyeân nhaân daàu moû toàn taïi ôû traïng thaùi loûng. Cuõng vôùi cacbon vaø hydro, trong taát caû caùc loaïi daàu moû ñeàu coù löu huyøn h, oxy vaø nitô. Toång haøm löôïng S, O, N raát hieám khi vöôït quaù 2 – 3% khoái löôïng. Trong soá caùc nguyeân toá naøy, nitô chieám phaàn nhoû, khoûang 0,001 – 0,3%. Haøm löôïng oxy khoaûng 0,1 – 1%, tuy nhieân coù loaïi daàu nhieàu nhöïa oxy chieám tôùi 2 – 3%. Haøm löôïng löu huyønh chieám phaàn chuû yeáu. ÔÛ loaïi daàu ít löu huyønh, haøm löôïng S chieám 0,1 – 1% khoái löôïng (daàu moû Vieät Nam coù raát ít löu huyøn h, haøm löôïng S nhoû hôn 0,1%). Loaïi daàu nhieàu löu huyønh coù haøm löôïng S tôùi 1 – 3% khoái löôïng vaø hôn nöõa nhö trong moät soá daàu moû Meâhico haøm löôïng löu huyønh leân tôùi 3,65 – 5,30%, daàu Uzôbekistan 3,2 – 6,3%. Daàu moû ít löu huyøn h laø daàu ngoït, coù giaù trò kinh teá cao, ngöôïc laïi, daàu moû nhieàu löu huyønh laø daàu chua, giaù trò thaáp. Toàn taïi trong daàu moû vôùi haøm löôïng thaáp coøn coù moät soá nguyeân toá khaùc, chuû yeáu laø caùc kim loaïi nhö Vanadi (V), niken (Ni), saét(Fe), magie (Mg), crom (Cr), titan (Ti), coban (Co), kali (K), canxi (Ca), natri (Na) Thu vien DH SPKT TP. HCM - http://www.thuvienspkt.edu.vn 1
- Truong DH SPKT TP. HCM http://www.hcmute.edu.vn cuõng nhö phoátpho (P) vaø silic (Si). Haøm löôïng nhöõn g nguyeân toá naøy raát nhoû , tuy vaäy söï toàn taïi cuûa moät soá nguyeân toá naøy cuõng gaây khoù khaên cho caùc daây chuyeàn cho coâng ngheä cheá bieá n daàu, do caùc hôïp chaát vanadi vaø niken aûnh höôûn g ñeán ña soá chuû ng loaïi xuùc taùc hoùa daàu . Caùc nguyeân toá kim loaïi naøy thöôøng toàn taïi döôùi daïng caùc hôïp chaát cô kim, caáu taïo phöùc taïp coù trong phaàn caën daàu. 1.1.2.Thaønh phaàn hoùa hoïc cuûa daàu moû vaø khí töï nhieân Thaønh phaàn chuû yeáu taïo neân daàu khí laø hydrocacbon. Hydrocacbon laø nhöõ ng hôïp chaát höõu cô caáu taïo bôûi hai nguyeân toá hoùa hoïc laø hydro(H) vaø cacbon(C). Nhöõng phaân töû caùc chaát hydrocacbon naøy khaùc nhau bôûi soá löôïng nguyeân töû cacbon vaø caùch saép xeáp caùc nguyeân töû C, töø ñoù hình thaønh neâ n nhöõng nhoùm hydrocacbon vôùi caáu truùc hoùa hoïc khaùc nhau vaø coù tính chaát dò bieät. 1.1.2.1 Nhoùm hydrocacbon parafin (coøn goïi laø nhoùm hydrocacbon al-kan hay hydrocacbon no) bao goàm caùc hydrocacbon coù coâng thöùc toång quaùt CnH2n+2 . Trong ñoù n chính laø soá cacbon coù trong maïch phaân töû. ÔÛ phaân töû hydrocacbon parafin, caùc nguyeân töû cacbon lieân keát vôùi nhau taïo neân moät maïch cacbon hôû, baèng lieân keát ñôn beàn vöõng neân coù teân laø hydrocacbon no. ÔÛ nhieät ñoä vaø aùp suaát thöôøng (250C vaø 1bar), hydrocacbon parafin coù theå ôû caùc traïng thaùi khaùc nhau : _Theå khí (khi n=1,2,3,3) nhö khí metan (CH4 ), etan (C2 H6), propan (C3 H8), butan (C4 H10). h Min _Theå loûng (khi n=5 cho tôùi n=17), nhö hexan (C6 H14), heptan (C7 H16), octan (C8H18), nonan Chi P. Ho (C9H20), decan (C10H22), xetan (C16H34)… uat T y th _Theå raén (khi n=18) trôû leân nhö octadecan (C18H38), nonadecan (C19H40), ecozan (C20H42) am K v…v…. u ph g DH S ñeàu coù trong daàu moû . Khi naèm trong væa daàu ruon Caû ba traïng thaùi cuûa nhoùm hydrocacbon parafin caùc hydrocacbon khí ôû theå hoøa tan ight © T u thoâ. Khi ra khoûi væa trong quaù trình khai thaùc, do aùp suaát trong daà yr giaûm chuùng chuyeån thaønh theåop C khí, ñoù laø khí ñoàng haønh coù thaønh phaàn laø khí metan (CH4 ), etan (C2H6 ), propan (C3H8), butan (C4H10) vaø moät phaàn pentan (C5 H12). Trong caùc moû khí töï nhieân thaøn h phaàn khí cuõng bao goàm caùc hydrocacbon töø C1 tôùi C5 , nhöng nhieà u thaønh phaàn nheï laø metan hôn. Caùc hydrocacbon parafin raén cuõng hoøa tan trong caùc hydrocacbon theå loûng. Nhö vaäy coù theå hieåu daàu moû laø moät theå hoãn hôïp caùc hydrocacbon, trong ñoù caùc hydrocabon khí vaø raén hoøa tan trong caùc hydrocacbon loûng Hydrocacbon parafin coù hai daïng caáu taïo hoùa hoïc: _Caùc nguyeân töû cacbon lieân keát thaønh maïch thaúng goïi laø daïng normal (n-parafin hay n-alkan) nhö n-octan (n-C8 H18). _Caùc nguyeân töû caùc bon lieân keát thaønh maïch nhaùnh goïi laø daïng izo (izo-parafin hay izoalkan) nhö izooctan (2.2.4-trimetylpentan) CH3 CH3-CH2-CH2-CH2-CH2 -CH2 -CH2-CH3 CH3 -C-CH2-CH-CH3 CH3 CH3 (n – C8H8 ) (izo – C8H8) n - octan izo octan Caùc hydrocacbon parafin coù tính oån ñònh hoùa hoïc ít coù khaû naêng tham gia caùc phaûn öùng. 1.2.2.2. Nhoùm hydrocacbon naphten (hydrocacbon voøng no) bao goàm caùc hydrocacbon coù coâng thöùc toång quaùt laø CnH2n. Trong ñoù n laø soá cacbon trong maïch phaân töû. ÔÛ phaân töû hydrocacbon naphten, caùc nguyeân töû caùcbon lieân keát vôùi nhau taïo neân moät voøng cabon kín baèng lieân keát ñôn beàn vöõng, neân coù teân laø Thu vien DH SPKT TP. HCM - http://www.thuvienspkt.edu.vn 2
- Truong DH SPKT TP. HCM http://www.hcmute.edu.vn hydrocacbon voøng no. Loaïi hydrocacbon naphten chuû yeá u laø voøng naêm cacbon vaø voøng saùu cacbon coù teân laø cyclopentan vaø cyclohexan. CH2 H2C CH2 H2C CH2 H2C CH2 H2C CH2 CH2 Cyclo petan CH2 Cyclo hexan Ngoaøi ra coøn toàn taïi raát nhieàu daãn suaát keát hôïp moät goâùc alkyl (kyù hieäu R) vôùi moät voøng no goïi laø alkyl cyclopentan vaø alkyl cyclohexan. R CH2 R H2C CH h H2C CH Min Chi P. Ho h uat T H2C CH2 Ky t Ham ph 2 C CH2 H Su ng D CH2 Truo ht © Alkyl cyclipentanCopyrig CH2 Alkyl cyclohexan Caùc hydrocabon naphten coù tính oån ñònh hoùa hoïc. Loaïi hydrocacbon naphten coù maïch nhaùnh alkyl daøi coù ñoä nhôùt cao. 1.2.2.3.Nhoùm hydrocacbon aromat (hydrocacbon thôm) bao goàm caùc hydro cac bon coù coâng thöùc toång quaùt CnH2n-6 . Trong ñoù n chính laø soá cacbon trong maïch phaân töû. ÔÛ nhoùm hydrocacbon aromat, coù moät chaát cô baûn laø benzen vôùi coâng thöùc nguyeân laø C6H6. Trong phaân töû benzen, saùu nguyeân töû cacbon lieân keát thaønh moät voøng coù ba lieân keát ñôn vaø ba lieân keát ñoâi saép xeáp lieân hôïp vôùi nhau. Treân cô sôû voøng benzen hình thaønh caùc hydrocacbon thôm khaùc nhau chuû yeáu baèng caùch theá caùc nguyeâ n töû hydro baèn g caùc goác alkyl vôùi ñoä daøi vaø caáu truùc maïch khaùc nhau. CH CH CH3 HC CH HC C HC CH HC CH CH CH (C6H6 ) (C6H5 – CH3) Benzen Metyl benzen (toluen) Thu vien DH SPKT TP. HCM - http://www.thuvienspkt.edu.vn 3
- Truong DH SPKT TP. HCM http://www.hcmute.edu.vn CH3 CH R HC C CH3 HC CH CH (C8H10) (C6H5 – R) Xylen Alkyl (R) benzen Caùc phaân töû hydrocacbon thôm ngöng tuï caáu taïo bôûi nhieàu voøng benzen coù maët trong daàu moû vôùi haøm löôïng moät vaøi phaàn traêm. Caùc hydrocacbon thôm coù khaû naêng tham gia phaûn öùng hoùa hoïc maïnh, do ñoù deã bò oxy hoùa vaø bieán chaát. h Ngoaøi ra trong daàu moû coøn toàn taïi caùc hydrocacbon lai taïp. Trong thaønh phaàn cuûa chuùng coù caû Min Chi P. Ho voøng no, voøng thôm vaø caùc nhaùnh alkyl. h uat T 1.2.2.4. Nhoùm hydrocacbon olefin coøn coù teân hydrocacbon alken hay hydrocacbon khoâng no, bao Ky t goàm caùc hydrocacbon coù coâng thöùc toång quaùt CnH2n. pham Su Trong ñoù n laø soá cacbon trong maïch ong n H . ÔÛ phaân töû hydrocacbon olefin, caùc nguyeân töû phaâD töû u © Tr ight cacbon lieân keát vôùi nhau taïo neân moät maïch cacbon hôû, baèng lieân keát ñôn vaø lieân keát ñoâi keùm beàn yr vöõng. Do ñoù caùc olefin coù hoaïtptính cao, keùm oån ñònh, keùm beàn. Caùc olefin cuõng coù caáu truùc maïch Co thaúng (normal) vaø nhaùnh (izo). Caùc hydrocacbon olefin khoân g coù maët trong daàu thoâ vaø khí thieân nhieân, nhöng laïi toàn taïi vôùi haøm löôï ng ñaùn g keå trong caùc saûn phaåm cheá bieá n töø daàu moû, nhaát laø caùc loaïi khí, caùc loaïi xaêng vaø caùc nhieân lieäu khaùc thu ñöôïc töø moät soá daây chuyeàn coâ ng ngheä cheá bieán saâu cuûa nhaø maùy loïc daàu. CH3 CH2 = CH2 CH3 – CH = CH2 CH3 – C – CH = C – CH3 CH3 CH3 (C2H4 ) (C3H6 ) (C8H16) Etylen Propylen Izo octen (2.2.4-trimetyl penten) 1.1.2.5. Nhöõng thaøn h phaàn khaùc Trong khí daàu moû ngoaøi caùc hôïp phaàn hydrocacbon coøn coù caùc khí khaùc nhö khí cacbonnic (CO2), khí nitô (N2), khí sunfua hydro (H2S) vaø caùc khí trô argon (Ar), heli (He)… Trong daàu coù nhöõn g thaønh phaàn phöùc taïp nhö caùc chaát nhöïa asphalten laø caùc hôïp chaát thôm ngöng tuï , coù khoái löôïng phaân töû cao nhöïa chaát nhöïa coù khoái löôï ng phaân töû baèng 600-1000, coø n asphalten coù khoái löôïng phaân töû leân tôùi 1000-2500 hoaëc cao hôn. Nhöïa asphalten coù tính oån ñònh hoùa hoïc keùm, deã bò oxy hoùa, deã laøm saûn phaåm daàu moû bieán chaát, ñoåi maøu, deã taïo coác vaø laøm aûnh höôûn g xaáu caùc quaù trình xuùc taùc trong cheá bieán daàu. Ngoaøi nhöïa-asphlten trong daàu thoâ coøn coù caùc hôïp chaát chöùa löu huyønh, nitô vaø caùc kim loaïi naëng. Ñaây ñeà u nhöõng taïp chaát laøm giaûm chaát löôïng cuûa daàu, gaây ñoäc hai cho quaù trình cheá bieán duøng xuùc taùc, ñoàng thôøi gaây aên moøn kim loaïi vaø oâ nhieãm moâi tröôø ng. Thu vien DH SPKT TP. HCM - http://www.thuvienspkt.edu.vn 4
- Truong DH SPKT TP. HCM http://www.hcmute.edu.vn 1.2.Vaøi neùt veà coân g ngheä cheá bieán daàu khí Nghaønh coâng nghieäp cheá bieán daàu khí phaùt trieån raát nhanh, nhaát laø sau chieán tranh theá giôùi laàn thöù hai cho tôùi nay. Theo ñaùnh giaù chung trong töông lai laâu daøi, daàu khí vaãn coøn chieám vò trí raát quan troïng trong lónh vöïc naêng löôïng vaø nguyeân lieäu hoùa hoïc maø khoâng loaïi nguyeân lieäu naøo coù theå thay theá ñöôïc. Phaàn tieáp theo seõø trình baøy nhöõng hieå u bieát chung nhaát veà quaù trình cheá bieán daàu khí. Daàu moû sau khi khai thaùc seõ qua khaâu xöû lyù taùch nöôùc, taùch muoái ñöôïc ñöa vaøo nhaø maùy loïc daàu ñeå cheá bieán thaønh caùc saûn phaåm ña daïng vaø phong phuù. Nhöõng coâng ñoaïn chuû yeáu cuûa quaù trình loïc daàu laø chöng caát, chuyeån hoùa xuùc taùc, chuyeån hoùa nhieät, taùch loïc… ñoái vôùi nhöõng nguoàn nguyeân lieäu thích hôïp nhaèm thu ñöôïc caùc loaïi saûn phaåm caàn thieát, coù giaù trò kinh teá cao. 1.2.1 Chöng caát daàu moû Chöng caát daàu moû laø cheá bieán tröïc tieáp daàu moû trong caùc thaùp chöng caát vôùi caùc ñieàu kieän veà aùp suaát vaø nhieät ñoä khaùc nhau ñeå taùch daàu moû thaønh caùc phaân ñoaïn rieân g bieät coù phaïm vi ñoä soâi thích hôïp. Trong quaù trình chöng caát khoâng xaûy ra söï bieán ñoåi hoùa hoïc thaønh daàu moû. Quaù trình chöng caát ñöôïc tieán haønh theo hai giai ñoaïn: 1.2.1.1. Chöng caát khí quyeån Daàu moû ñöôïc ñöa vaøo trong loø oáng, taïi ñoù daàu ñöôïc naáu noùng leân tôùi 330-3500, chuyeån thaøn h h Min hôi di chuyeån leân thaùp tinh caát. Thaùp coù caáu taïo ñóa hoaëc vaät lieäu nhoài ñeå taêng cöôøng quaù trình trao ñoåi nhieät vaø chaát giöõa hai luoàng vaät chaát ôû theå loûng vaø theå hôi vaän chuyeån o Chic chieàu nhau, nhôø ñoù P. H nguôï at T um vi ñoä soâi khaùc nhau. Tuy nhieân y th coù theå phaân chia hoãn hôïp hôi daàu moû thaønh caùc phaân ñoaïn coù phaï h am K töông ñoái, coù theå thay ñoåi, phuï thuoâïc Su p cuõng caàn löu yù raèng, phaïm vi ñoä soâi cuûa caùc phaân ñoaïn chæ laø vaøo yeâu caàu chaát löôïng saûn phaåm, vaøo ñaëc tính DH thoâ chöng caát vaø nhöõng tính toaùn cuï theå cuûa nhaø g ruon daàu saûn xuaát nhaèm thu ñöôïc hieäu quaûight © T cao nhaát. Nhöõng phaân ñoaïn chuû yeáu cuûa chöng caát khí kinh teá yr quyeån laø: Cop - Xaêng thoâ (naphtha) töø 40 ñeán 2000C. - Daàu hoûa (kerosinc) töø 140-3000 C. - Phaân ñoaïn ñieâzen (gas oil) töø 230-3500 C. - Caën chöng caát (residue) ñoä soâi >3500C. Phaân ñoaïn naphta coø n goïi laø xaêng chöng caát, noù coù theå duøng pha cheá vôùi caùc loaïi xaêng khaùc laøm xaêng thöông phaåm. Ngoaøi ra coù theå chöng caát xaêng thoâ thaønh caùc phaân ñoaïn coù phaïm vi soâi heïp hôn laø naphta nheï, naphta cac1oai bình, naphta naëng duøn g laøm nguyeâ n lieäu cho caùc quaù trình cheá bieán sau. Phaân ñoaïn kerosin (KO) coù theå tinh cheá dung laøm nhieân lieäu phaûn löïc. Ngoaøi ra cuõng coù theå duøng kerosin laøm khí ñoát hay laøm nguyeân lieäu cho caùc daây chuyeà n coâng ngheä khaùc. Phaân ñoaïn gas oil coù theå duø ng laøm nhieân lieäu cho ñoäng cô diezen (DO), ñoà ng thôøi coù theå duøng laøm nguyeân lieäu cho quaù trình cheá bieán sau. Phaân ñoaïn caën chöng chaát khí quyeån coøn goïi laø caën mazut (resi-duc) coù theå duøng laøm nhieân lieäu ñoát loø (FO) hoaëc chuyeån vaøo thaùp chöng caát khí quyeån – chaân khoâng ñeå taùch laøm caùc phaân ñoaïn naëng coù phaïm vi ñoä soâi khaùc nhau. 1.2.1.2. Chöng caát khí quyeån – chaân khoâng Caën chöng caát khí quyeån ñöôïc ñöa vaøo thaùp chöng caát khí quyeån chaân khoâng. Taïi daây mazut ñöôïc phaân chia thaønh 3 phaân ñoaïn vaø phaàn caën: -Phaân ñoaïn nheï (lingt fraction) -Phaân ñoaïn trung bình (midle fraction) -Phaân ñoaïn naëng (heavy fraction) -Phaàn caën (vacuum residue hay gudron), coù ñoä soâi > 5000C Thu vien DH SPKT TP. HCM - http://www.thuvienspkt.edu.vn 5
- Truong DH SPKT TP. HCM http://www.hcmute.edu.vn Ba phaân ñoaïn naøy söû duïng laøm nguyeân lieäu cheá bieá n ba loaïi daàu nhôøn goác. Phaàn caën chöng caát chaân khoâng coù theå duøng laøm nguyeân lieäu taùch loïc daàu nhôøn caën (bright stok) hay nguyeân lieäu saûn xuaát bitum, hoaëc laøm nguyeân lieäu cho coâng ngheä cheá bieán sau: Sô ñoà tinh caát khí quyeån vaø chaân khoâng ñöôïc trình baøy trong hình 1 Xaêng Daàu thoâ Pñ nheï Pñ trung bình Pñ naëng h Daàu hoûa Min Chi P. Ho uat T y th pham K Gasoil Su g DH ruon Gurdon T ht © Daàu thoâ op yrig C Mazut Hình 1: Sô ñoà chöng caát daàu moû 1- Loø oáng; 2 vaø 5 – Thaùp tinh caát; 3- Boä phaän laøm laïnh; 4- Boä phaän taùch loûng vaø khí; 6- Boä phaän trao ñoåi nhieät; 7- Bôm; 8- Coät hoaù hôi 1.2.2.Caùc quaù trình cheá bieán saâu daàu moû Quaù trình chöng caát daàu moû trình baøy ôû treân chuû yeáu döïa vaøo tính chaát vaät lyù laø bay hôi vaø ngöng tuï. Trong quaù trình chöng caát khoâng xaûy ra caùc chuyeån hoùa thaønh phaàn hydrocacbon coù trong daàu do ñoù hieäu suaát vaø chaát löôïng caùc saûn phaåm chöng caát khoâng ñaùp öùng ñöôïc yeâu caàu söû duïng. Ñeå naâng cao chaát löôïng cuõng nhö hieäu suaát caùc loaïi saûn phaåm coù giaù trò kinh teá, caàn coù nhöõ ng quaù trình goàm moät soá daây chuyeàn coân g ngheä chuû yeáu laø caùc quaù trình cheá hoøa nhieät vaø caùc quaù trình cheá bieán nhieät - xuùc taùc. 1.2.2.1 Caùc quaù trình cheá hoùa nhieät a) Cracking nhieät Cracking laø quaù trình beû gaõy maïch cacbon- cacbon cuûa hydrocacbon. Trong coân g ngheä daàu moû, quaù trình naøy ñöôïc öùng duï ng deå bieá n ñoåi caùc phaân ñoaïn naëng thaønh caùc saûn phaåm nheï töông öùn g vôùi caùc khoaûng soâi cuûa caùc saûn phaåm nhö xaêng, kerosen, diesel. Coù theå thöïc hieän phaûn öùng döôùi taùc duïng cuûa nhieät ñoä (cracking nhieät) vaø xuùc taùc (cracking xuùc taùc) Cracking nhieät laø quaù trình phaân huyû döôùi taùc duïng cuûa nhieät, thöïc hieän ôû nhieät ñoä 470-540 o ä C, aùp suaát 20-70 at. Muïc tieâu quaù trình nhaèm thu hoài xaêng töø phaàn naëng vaø thu hoài moät soá olefin söû Thu vien DH SPKT TP. HCM - http://www.thuvienspkt.edu.vn 6
- Truong DH SPKT TP. HCM http://www.hcmute.edu.vn duïng trong coâ ng nghieäp toång hôïp hoaù daàu. Nguyeân lieäu cuûa caùc coâng ngheä naøy laø phaàn caën chöng caát mazut vaø gudron cuõng nhö caùc phaàn caën cuûa quaù trình cheá bieán saâu khaùc. 1.2.2.2 Caùc quy trình cheá hoùa nhieät – xuùc taùc Caùc quy trình cheá hoùa döôùi taùc duïng cuûa nhieät ñôn thuaàn cho ra caùc saûn phaåm keùm giaù trò, do ñoù ngöôøi ta saùng taïo ra caùc coâng ngheä keát hôïp söû duïng nhieät vôùi caùc chaát xuùc taùc ñeå naâng cao chaát löôïng saûn phaåm thu ñöïôc. Caùc chaát xuùc taùc ñöïoc söû duïng coù taùc duïng: - Taêng toác ñoä phaûn öùn g. - Laøm giaûm nhieät ñoä caàn thieát cuûa phaûn öùng. - Taêng tính choïn loïc (höôùng phaûn öùng theo höôùng caàn thieát). a) Cracking xuùc taùc Muïc ñích cuûa cracking xuùc taùc nhaèm bieán ñoåi caùc phaân ñoaïn daàu moû coù phaân töû löôïng lôùn thaønh caùc caáu töû xaêng coù chaát löôïng cao. Ngoaøi ra coøn thu theâm caùc saûn phaåm phuï khaùc nhö khí, nhieân lieäu diezen. Caùc chaát xuùc taùc thöôøng duøng laø caùc alumino silicat daïng voâ ñònh hình hoaëc tinh theå zeolit. Nguyeâ n lieäu söû duïng laø caën mazut vaø caùc phaân ñoaïn gas oil cuûa chöng caát tröïc tieáp vaø cheá bieán sau. b) Reforming xuùc taùc (platforming) nh i Mi Chhoãn hôïp hydrocacbon P o Daây chuyeàn reforming xuùc taùc nhaèm thu ñöôïc xaêng coù chaát löôïn.gHcao, c tT thôm vaø khí hydro kyõ thuaät nhôø quaù trình chuyeå n hoùa xuùc taùc caùuaphaân ñoaïn naphta cuûa chöng caát h Ky t hoaëc cheá bieán sau. Xuùc taùc söû duïng coù theå laø heä ñôn kim am i, nhò kim loaïi hoaëc ña kim loaïi, chuû yeáu h Su p loaï laø baïch kim (Pt) neân coù teân platforming, vôùong DtHkích hoaït xuùc taùc ôû daïng axit laø flor (F) hoaëc clo i chaá u © Tr (Cl). yright Nguyeâ n lieäu duøn g choCopreforming xuùc taùc tuøy thuoäc vaøo nhu caàu saûn phaåm neân raát khaùc nhau: - Ñeå saûn xuaát xaêng duøng phaân ñoaïn naphta roäng (60 – 90 oC tôùi 1800 C). - Ñeå saûn xuaát caùc hydrocacbon thôm benzen, tulen vaø xylen duøng caùc phaân ñoaïn naphta heïp coù phaïm vi ñoä soâi töông öùng laø 62 – 850C, 85 – 1050C vaø 105 – 140. - Yeâu caàu trong nguyeân lieäu haøm löôïng löu huyønh khoâ ng quaù 0,0001 – 0.0005% theå tích vaø haøm löôïng nitô khoân g quaù 0,0001%. Saûn phaåm thu ñöôïc goàm: -Hoãn hôïp khí chöùa trong thaønh phaàn nhieàu metan, etan, propan vaø butan, duøng laøm nhieân lieäu hoaëc ñöôïc taùch loïc thaønh nhöõng hôïp phaàn thích hôïp duøng cho toång hôï p hoùa daàu. - Reformat laø hoãn hôïp loûng coù thaønh phaàn caùc nhoùm hydrocacbon thôm 40 – 65%, hydrocacbon phrafin vaø naphten 34 – 60%, coø n nhoùm hydrocacbon khoâng no raát ít 0,5 – 1,1%. Saûn phaåm naøy coù theå duøng laøm hôïp phaàn pha cheá xaên g thöông phaåm, goïi laø xaêng reforming coù tính oå n ñònh hoùa hoïc toát. Cuõng do haøm löôïng hydrocacbon thôm raát cao neân duøng laøm nguyeân lieäu taùch loïc caùc loaïi hydrocacbon thôm: benzen, toluen vaø xylen laøm nguyeân lieäu cho hoùa daàu. -Khí hydro kyõ thuaät coù chöùa tôùi 75 – 85% theå tích khí hydro nguyeân chaát, ñöôïc duøng laøm nguoàn cung caáp hydro cho caùc quy trình coâng ngheä khaùc nhö laøm saïch baèng hydro, hydrocracking, ñoàng phaân hoùa… c) Hydrocracking Quy trình hydrocracking nhaèm beû gaõy caùc moái noái C-C coù söï tham gia cuûa hydro. Döôùi aûn h höôûng cuûa khí hydro caùc hôïp chaát chöùa löu huyønh nitô, oxy coù trong nguyeâ n lieäu ñöôïc hoaøn toaøn loaïi boû, caùc hôïp chaát khoâng no ñöôïc no hoùa. Do ñoù saûn phaåm hydrocracking haàu nhö chæ laø caùc saûn phaåm saùng maøu coù ñoä saïch vaø tính oån ñònh cao, khoâng coù phaàn caën daàu. Thu vien DH SPKT TP. HCM - http://www.thuvienspkt.edu.vn 7
- Truong DH SPKT TP. HCM http://www.hcmute.edu.vn Nguyeâ n lieäu cho quy trình hydrocracking khaù phong phuù , coù theå söû duïng töø phaàn nheï naphta ñeán caùc phaân ñoaïn naëng trong chöng caát chaân khoâng, phaân ñoaïn gas oil cuûa caùc quy trình cheá bieán sau, caùc loaïi daàu mazut. Saûn phaåm thu ñöôïc bao goàm: Hoãn hôïp khí chuû yeáu laø khí hydrocacbon no nhö propan vaø butan, duøng laøm nguyeân lieäu cho toång hôïp hoùa daàu sau khi xöû lyù taùch loïc. - Naphta hydrocraking coù tính oån ñònh choáng oxy hoùa toát, duøng pha cheá xaêng maùy bay. Ngöôøi ta thöôøng chöng caát naphta naøy thaønh hai phaân ñoaïn: xaêng nheï ( soâi daàu tôùi 85 0C) duøng pha cheá xaêng thöông phaåm. Phaàn naëng(85 – 1800C) coù theå duøng laøm nguyeân lieäu cho quy trình reforming. - Kerosin coù tính oån ñònh toát duøn g laøm hôïp phaàn cho nhieân lieäu phaûn löïc. -Gas oil duøng laøm hôïp phaàn cho nhieân lieäu diezen. 1.2.3. Caùc quaù trình cheá bieá n khí Coâng ngheä cheá bieán daàu mo û(khí thieân nhieân, khí ñoàng haønh, khí thu ñöôïc khi chöng caát daàu vaø caùc quaù trình cheá bieán khaùc) phaùt trieån raát nhanh do ñoù coù nhieàu thuaän lôïi, ñôõ phöùc taïp veà kyõ thuaät laïi reû tieàn hôn so vôùi cheá bieán caùc phaàn daàu naëng nhieàu taïp chaát. Nghaønh coâng nghieäp naøy raát ña daïng vaø phong phuù . Döôùi ñaây chæ xem xeùt moät soá daây chuyeàn coâ ng ngheä coù lieân quan tôùi vieäc cheá h Min bieán khí daàu moû thaønh nhieân lieäu, chuû yeáu laø caùc loaïi xaêng. Chi 1.2.3.1. Laøm saïch khí . Ho t TP uañöôïc laøm saïch raát caån thaän nhaèm y th Caùc hoãn hôïp khí hydrocacbon tröôùc khi ñi vaøo cheá bieán phaûi am K loaïi boû gaàn nhö trieät ñeå caùc chaát ñoäc nhö hydro sunfuah(H2 S), hôïp chaát mecracptan nheï (RHS), khí up g DH S ruon cacbonic (CO2). hyõ © T Quy trình laøm saïch coù nhieàuight thuaät khaùc nhau: yr a) Laøm saïch baèng hoùCop t, nghóa laø thöïc hieän moät phaûn öùng hoùa hoïc giöõa chaát caàn loaïi boû ôû a chaá theå khí vaø moät hoùa chaát thích hôïp daïng loûng hoaëc raén. b) Laøm saïch baèng phöông phaùp haáp phuï caùc chaát khí caàn loaïi boû baèng chaát haáp phuï theå raén nhö than hoaït tính, zeolit… Sau quaù trình laøm saïch, tuøy thuoäc kyõ thuaät laøm saïch coù theå loaïi boû 85 – 99% caùc chaát taïp khí laãn vaøo hoãn hôïp khí hydrocacbon. 1.2.3.2. Laøm khoâ khí Ngoaøi vieäc loaïi boû caùc khí taïp nhö treân, yeâu caàu hoãn hôïp khí phaûi thaät khoâ. Kyõ thuaät laøm khoâ khí phaân thaønh caùc nhoùm: a) Haáp thuï nöôùc baèng caùc chaát huùt aåm theå raén nhö silicagen, nhoâm oxy hoaït tính,. b) Haáp thuï nöôùc baèng caùc chaát huùt aåm theå loûng nhö dietylenglycol… c) Ngöng tuï hôi nöôùc hoaëc ñoùng baêng taïo tinh theå nöôùc ñaù baèng kyõ thuaät neù n hoaëc laøm laïnh. 1.2.3.3. Chöng caát khí Quy trình chöng caát khí nhaèm muïc ñích thu ñöôïc caùc khí hydrocacbon nguyeân chaát rieâng bieät hoaëc caùc phaân ñoaïn khí coù ñoä saïch cao. Nguyeâ n lieäu ñöa vaøo caùc thieát bò chöng caát khí chia thaønh hai nhoùm: a) Nhoùm hydrocacbon no bao goàm khí thieân nhieân, khí ñoàng haønh, khí chöng caát daàu thoâ ôû aùp suaát khí quyeån, khí reforming xuùc taùc vaø khí hydrocracking. b) Nhoùm hydrocacbon khoâng no bao goàm khí cracking nhieät, cracking xuùc taùc, khí loø coác hoùa, khí steam cracking. Saûn phaåm thu ñöôïc töø caùc thieát bò chöng caát khí naøy raát ña daïng vaø laø nguoà n nguyeân lieäu khoâng theå thieá u ñöôïc cho caùc quy trình saûn xuaát xaêng toång hôïp vaø cheá bieán hoùa daàu. Saûn phaåm töø thieát bò chöng caát hydrocacbon no: Thu vien DH SPKT TP. HCM - http://www.thuvienspkt.edu.vn 8
- Truong DH SPKT TP. HCM http://www.hcmute.edu.vn Khí etan duøng laøm nguyeân lieäu steam cracking thu caùc olefin nheï nhö etylen, propylen cho toång hôïp hoùa daàu. Khí propan duøng laøm nguyeân lieäu steam cracking, laøm LPG, taùc nhaân laøm laïnh. Khí butan duøng laøm LPG, nguyeân lieäu saûn xuaát cao su toång hôïp. Taïi caùc nöôùc khí haäu laïnh coù pha moät phaàn butan vaøo xaêng nhaèm taêng aùp suaát. Khí izobutan duøng laøm nguyeân lieäu saûn xuaát xaêng alkylat vaø cao su toång hôïp. Khí izopentan duøng laøm nguyeân lieäu cheá bieán cao su izopren, ñoàng thôøi coù theå pha vaøo xaên g nhaèm taêng khaû naêng chaùy trong ñoäng cô. Saûn phaåm töø thieát bò chöng caát hydrocacbon khoâng no: Khí etylen coù ñoä saïch cao laøm nguyeân lieäu cho cheá bieán hoùa daàu. Phaân ñoaïn propan – propylen laø hoãn hôïp khí propan vaø propylen (propane – propylene fraction – PPF) duøng laøm nguyeân lieäu cheá bieán xaên g polime, xaêng alkylat vaø caùc cheá phaåm hoùa daàu khaùc. Phaân ñoaïn butan – butylen laø hoãn hôïp khí butan – butylen (butane – butylene fraction – BBF) duøng laøm nguyeân lieäu saûn xuaát xaêng polime, xaêng alkylat vaø caùc cheá phaåm hoùa daàu khaùc. 1.2.3.4. Cheá bieán khí thaønh caùc loaïi xaêng Ñeå thu ñöôïc caùc loaïi xaêng coù chaát löôïng cao, ngoaøi quy trình reforming xuùcinhc, ta coøn coù theå taù M Chi c PPF döôùi taùc duïng P. Ho söû duïng caùc coâng ngheä cheá bieán khaùc nhö alkyl hoùa, ñoàng phaân ñoaïn BBF hoaë h uat T Ky t cuûa xuùc taùc nhaèm thu ñöôïc xaêng alkylat coù chaát löôïng cao. Chaát xuùc taùc söû duïng trong coâ ng ngheä naøy laø axitham up sunfuric (H 2SO4) 96 – 98%, vôùi kyõ thuaät tieán g DH S ruon boä hôn duøng xuùc taùc axit flohydric (HF). Saûn phaåm thu ñöôïc goàm: ight © T yr - Alkylat nheï duøng laøm op p phaàn pha cheá xaêng coù chaát löôïng cao. C hôï - Alkylat naëng (soâi 170 – 3000C) duøng laøm nhieân lieäu diezen. - Hoãn hôïp khí chuû yeáu laø khí hydrocacbon no duøng laøm nhieân lieäu. b) Polime hoùa laø quy trình thöïc hieän phaûn öùng toå ng hôïp giöõa PPF vaø BBF döôùi taùc duïng cuûa xuùc taùc nhaèm thu ñöôïc xaêng polime hoaëc nguyeân lieäu duøng trong cheá bieán hoùa daàu. Xuùc taùc söû duïng laø axit ortho phosphoric (H 3PO4) hoaëc axit sunfuric 60 – 70%. Khi tieán haønh polime hoùa theo höôùng thu nhieân lieäu, coù caùc saûn phaåm: - Xaêng polime tuy coù khaû naêng chaùy toát, nhöng chöùa nhieàu hôïp chaát khoâng no neân tính oån ñònh thaáp. -Phaân ñoaïn soâi treân 2050C laøm nhieân lieäu diezen. -Phaân ñoaïn propan propylen PPF hình thaøn h trong quaù trình cheá bieán, laïi ñöôïc hoài löu duøng tieáp laøm nguyeân lieäu. 1.2.4. Cheá bieán daàu môõ nhôøn Daàu môõ nhôøn coøn goïi laø daàu môõ boâi trôn cuõng laø moät loaïi saûn phaåm cuûa coâng ngheä cheá bieá n daàu moû. Döôùi ñaây seõ giôùi thieäu sô ñoà nguyeân taéc cheá bieán daàu nhôøn theo phöông phaùp truyeàn thoáng. 1.2.4.1. Cheá bieán daàu nhôøn Nguyeâ n lieäu cuûa coâng ngheä cheá bieá n daàu nhôøn theo coâng ngheä truyeà n thoáng laø ba phaân ñoaïn naëng chöng caát chaân khoâng vaø caën gudron, chia thaønh caùc coâng ñoaïn chuû yeáu: khöû asphalten (rieâng ñoái vôùi gudron) laøm saïch baèng dung moâi choïn loïc vaø taùch loïc parafin raén. a) Khöû asphalten ñoái vôùi caën daàu (gudron) laø quy trình taùch loaïi caùc chaát asphalten – nhöïa, caùc hôïp chaát ña voøng keùm oån ñònh, deã bieán chaát, deã taïo coác, coù ñoä nhôùt thay ñoåi nhieàu theo nhieät ñoä, nhaèm thu ñöôïc caùc phaân ñoaïn nguyeân lieäu saûn xuaát daàu nhôøn caën, ñoàng thôøi coù theå duøng laøm nguyeâ n lieäu cho caùc quaù trình cheá bieán saâu khaùc nhö cracking xuùc taùc vaø hydrocraking. Thu vien DH SPKT TP. HCM - http://www.thuvienspkt.edu.vn 9
- Truong DH SPKT TP. HCM http://www.hcmute.edu.vn Dung moâi söû duïng trong quy trình naøy ñeå thu nguyeân lieäu cheá bieán daàu nhôøn laø propan loûng. Trong tröôøng hôïp caàn thu nguyeân lieäu cho cracking xuùc taùc vaø hydrocracking, khoâng caàn khöû asphalten trieät ñeå, coù theå duøng butan loûng, pentan hoaëc xaêng nheï. Khi caën daàu ñöôïc xöû lyù baèng caùc loaïi dung moâi naøy trong caùc ñieàu kieän kyõ thuaät phuø hôïp veà aùp suaát, nhieät ñoä, tyû leä dung moâi / nguyeâ n lieäu… thì caùc hôïp chaát caàn loaïi boû seõ laéng ñoïng xuoán g thaønh caën asphalten ( duøng ñeå cheá bieán nhöïa ñöôøng). Coøn hoãn hôïp ñaõ khöû asphalten seõ ñöôïc cheá bieán tieáp tuïc thaønh daàu nhôøn caën daàu nhôøn caën hoaën laøm nguyeân lieäu cho cracking xuùc taùc vaø hydrocracking. b) Laøm saïch phaân ñoaïn nguyeân lieäu cho daàu nhôøn nhaèm muïc ñích taùch loaïi khoûi caùc phaân ñoaïn nguyeân lieäu caùc thaønh phaàn xaáu coù haïi cho chaát löôïng cuûa daàu nhôøn, ñoù laø caùc chaát keo nhöïa, caùc hôïp chaát hydrocacbon thôm coù caáu truùc phöùc taïp ña voøng ñeå naâng cao chaát löôïng saûn phaåm: giaûm khaû naêng taïo coác, taêng tính oån ñònh cuûa ñoä nhôùt ñoái vôùi nhieät ñoä, laøm maøu saéc cuûa daàu saùng hôn. Phöông phaùp laøm saïch laø quaù trình chieát taùch (trích ly) loûng. Nguyeân lyù cuûa phöông phaùp laø duøng moät dung moâi choï n loïc khoân g hoaø tan caùc hydrocacbon coù trong nguyeân lieäu, ñoàng thôøi coù khaû naêng chieát taùch caùc hôïp phaân caân loaïi boû ra khoûi nguyeân lieäu ôû daïng caën (extract) phaân lôùp vôùi phaàn saûn phaåm (rafinat). Töø ñoù coù theå taùch phaàn extract khoûi rafinat. Nguyeâ n lieäu cho quaù trình laøm saïch baèng dung moâi choïn loïc laø caùc phaân ñoaïn daáu nhôøn thu h Min ñöôïc töø chöng caát döôùi aùp suaát thaáp vaø phaàn caën daàu ñaõ khöû asphalten, anhydric sunfurô… Saûn phaåm Chi t caùc loaïi daàu nhôøn P Ho chính rafinat laø nguyeân lieäu cho coân g ñoaïn taùch loïc parafin tieáp theoñeå. saûn xuaá goác. Phaàn extract duøng cheá bieán nhöïa ñöôøn g hoaëc cacbon kyõ thuaähuatnT trong coâng ngheä saûn xuaát cao t duø g yt h am K Su p su. c) Taùch loïc parafin raén nhaèm loaïi boû ng DHkhoûi nguyeân lieäu hôïp phaàn hydrocacbon raén coù nhieät ñoä ruo ñoâ t © T noùng chaûy cao ñeå haï thaáp nhieät ñoä ighng ñaëc cuûa caùc loaïi saûn phaåm daàu nhôøn goác, naâng cao tính naên g yr söû duïng chuùng trong moâi tröôøCgpgiaù laïnh. no Ñeå taùch loïc ngöôøi ta duøng coâng ngheä keát tinh parafin trong dung moâi choïn loïc ôû caùc ñieàu kieän kyõ thuaät thích hôïp nhö tyû leä dung moâi / nguyeân lieäu, nhieät ñoä keát tinh, toác ñoä haï nhieät ñoä… Dung moâi thöôøng duøng laø hoãn hôïp coù thaønh phaàn thích hôïp giöõa metyletyl xeton vaø toluen (60% V + 40% V), dicloetan vaø benzen (22% V + 78% V ) axeton vaø tolen ( 35% V + 65% ) vv… Saûn phaåm thu ñöôïc cuûa quy trình taùch loïc parafin: - Boán loaïi daàu khoaùng, seõ ñöôïc laøm saïch boå sung nhôø moät soá coâng ngheä khaùc nhau cho ra boán loaïi daàu goác phaân bieät chuû yeáu veà tyû troïng vaø ñoä nhôùt, ñöôïc duøng ñeå pha cheá vôùi nhau vaø vôùi caùc loaïi phuï gia thích hôïp, theo tyû leä xaùc ñònh, nhaèm saûn xuaát ra nhöõng nhaïn hieäu thöông phaåm khaùc nhau. - Ba loaïi parafin raén (taùch töø caùc phaân ñoaïn chöng caát chaân khoâng) phaân bieät nhau bôûi nhieät ñoä noùng chaûy vaø xeârezin (taùch töø caën gudron) laø caùc hydrocacbon raén khaùc nhau veà thaønh phaàn vaø caáu truùc phaân töû, cuõng ñöôïc laøm saïch theo caùc yeâu caàu cuï theå ñeå thaønh caùc thöông phaåm, ñöôïc duøng nhieàu trong ñôøi soáng vaø moät soá ngaønh saûn xuaát. 1.2.4.2. Cheá bieán môõ nhôøn Môõ nhôøn laø moät thaønh phaåm cheá bieán töø daàu nhôøn vaø chaát laøm ñaëc thích hôïp theo caùc tyû leä xaùc ñònh. Tuyø theo yeâu caàu veà tính naêng söû duïng cuûa caùc loaïi môõ, chaát laøm ñaëc thöôøng duøng laø caùc loaïi xaø phoøng coù goác kim loaïi khaùc nhau hoaëc bentonit. Quy trình cheá bieán môõ nhôøn ñôn thuaàn laø caùc coâng ñoaïn mang tính cô hoïc hoaëc vaät lyù nhö khuaáy troän, nghieàn, loïc, haï nhieät ñoä hôïp lyù…taïo ñieàu kieä n thuaän lôïi cho vieäc hình thaønh moät khoái môõ ôû traïng thaùi phaân taùn vi dò theå ñoàng nhaát, traùn h hieän töôïng khoâng ñoàng nhaát trong thaønh phaàn môõ nhôøn hoaëc traïng thaùi taùch daàu phaù vôõ caáu truùc cuûa môõ… 1.3. Caùc loaïi saûn phaåm cuûa coâng ngheä cheá bieán daàu khí Coâng ngheä cheá bieán daàu khí raát quy moâ vaø phöùc taïp, bao goàm nhieàu coâng ñoaïn xöû lyù, chuyeån hoaù vaø taùch loïc, nhaèm töø nguyeân lieäu daàu thoâ vaø khí daàu moû coù theå thu ñöôïc ba nhoùm saûn phaåm phuïc vuï cho söï phaùt trieån cuûa nhieàu ngaønh kinh teá vaø ñôøi soáng xaõ hoäi. Thu vien DH SPKT TP. HCM - http://www.thuvienspkt.edu.vn 10
- Truong DH SPKT TP. HCM http://www.hcmute.edu.vn 1.3.1. Nhoùm saûn phaåm naêng löôïng Ñaây laø loaïi saûn phaåm chuû yeáu cuûa ngaønh coân g nghieäp cheá bieán daàu khí. Con soá thoáng keâ cho thaáy 80 – 90% saûn löôïng daàu khí cuûa toaøn theá giôùi laø phuïc vuï cho nhu caàu naêng löôïng toaøn caàu. Nhöõng saûn phaåm naøy cung caáp nhieân lieäu cho caùc loaïi ñoäng cô vaø caùc loø coâng nghieäp hoaït ñoäng thöôøng xuyeân, baûo ñaûm naêng löôïng cho sinh hoaït cuûa ngöôøi daân. Tuyø thuoäc vaoø phaïm vi söû duïng, nhoùm saûn phaåm naêng löôïng laïi ñöôïc chia thaønh caùc nhoùm nhieân lieäu nhö sau: 1.3.1.1) Nhieân lieäu khí thieân nhieân (Natural Gas – NG) vaø khí daàu moû hoaù loûn g (liquified Petroleum Gas – LPG) Khí thieân nhieân ñöôïc khai thaùc tröïc tieáp töø caùc moû khí coù theå ñöôïc daãn tröïc tieáp tôùi caùc cô sôû tieâu thuï baèng maïng löôùi ñöôøng oáng hoaëc neùn vaøo bình theùp chòu löïc (compressed natural gas – CNG). Trong tröôøn g hôïp caàn vaän chuyeån ñi quaù xa ngöôøi ta thöôøng hoaù loûng khí thieân nhieân (Liquified Natural Gas – LNG ), vaän chuyeån baèng caùc phöông tieän chuyeân duïng coù theå baûo oân ôû nhieät thaáp - 1600C. Taïi nôi tieâu thuï chuyeân duïng coù phöông tieän hoaù khí trôû laïi ñeå cung caáp tôùi tay ngöôøi tieâu thuï. Khí daàu moû hoaù loûng thu ñöôïc baèng caùch neùn hoãn hôïp khí taùch ra töø nhieàu nguoàn khaùc nhau nhö töø khí ñoàng haønh khí thieân nhieân hoaëc khí cuûa caùc nhaø maùy loïc xaêng daàu. Thaønh phaàn chuû yeáu h Min cuûa khí hoaù loû ng laø propan vaø butan (coøn goïi laø khí bupro). Tyû leä giöõa propan vaø butan thay ñoåi tuyø Chi P. Ho theo yeâu caàu söû duïng. h uat T Ky t Nhieân lieäu khí duøng trong caùc tröôøng hôï p sau: a) Laøm nhieân lieäu cho tua- bin khí vaø loø hôi chaïy am c bin hôi nöôùc duøng trong saûn xuaát ñieän. u ph tuoä g DH S ruon Trong tröôø ng hôï p naøy coù theå thay theá nhieân lieäu diezen (DO). h t©T yrig b) Laøm nhieân lieäu cho caùc loø coâng nghieäp nhieät ñoä cao nhö laø naáu thuyû tinh, nung clinker, goám söù, gaïch ngoùi, lo luyeän gangCop p. Loø saáy noâng saûn, thöïc phaåm… Trong lónh vöïc naøy nhieân lieäu khí theù thay theá toát cho daàu mazut (FO), do tính tieän duï ng vaø ñaït hieäu quaû toát. c) Trong ñôøi soáng nhieân lieäu khí phuïc vuï tieän lôïi cho caùc maët sinh hoaït nhö naáu aên, söôûi aám, thaép saùng… d) Laøm nhieân lieäu cho ñoäng cô ñoát trong thay theá cho xaêng. Ñaây laø moät xu theá phaùt trieån trong töông lai vôùi muïc ñích haïn cheá oâ nhieãm moâi tröôø ng do khoùi thaûi cuûa xaêng gaây ra. 1.3.1.2. Nhieân lieäu loûng Tuyø thuoäc vaøo ñaëc tính cuûa caùc loaïi ñoäng cô, nhieân lieäu loûng ñöôïc chia thaønh caùc loaïi sau ñaây: a) Nhieân lieäu ñoäng cô coù boä cheá hoaø khí bao goàm caùc loaïi xaêng (gasoline) duøng cho oâtoâ, xe gaén maùy, xe moâtoâ, maùy bay caùnh quaït, xe taêng, ca noâ toác ñoä nhanh, taøu soâng, taøu bieån, caùc loaïi maùy bôm… b) Nhieân lieäu duøn g cho ñoän g cô diesel (diesel Oil – DO) bao goàm caùc loaïi nhieân lieäu diesel duøng cho caùc loaïi ñoäng cô neùn chaùy cuõng goïi laø ñoäng cô diezen (diesel engine ) nhö caùc loaïi oâtoâ (goïi laø oâ toâ chaïy daàu), canoâ, xe taêng, xe uûi, xe ben, maùy bôm chaïy daàu… c) Nhieân lieäu ñoäng cô phaûn löïc (Jet Fuel) duøng cho caùc loaïi maùy bay phaûn löïc (jet engine) trong chuyeâ n chôû haønh khaùch, vaän taûi vaø quaân söï. d) Nhieân lieäu ñoát loø (Fuel Oil – FO), coø n goïi laø mazut, duøng trong caùc noài hôi coá ñònh ôû nhaø maùy ñieän, maùy deät, caùc loø coâng nghieäp ñeå nung goám söù, xi maêng, gaïch ngoùi, naáu thuyû tinh, luyeä n gang theùp… 1.3.2. Nhoùm saûn phaåm phi naên g löôïng Nhoùm saûn phaåm naøy tuy khoân g tröïc tieáp cung caáp naêng löôïng cho caùc loaïi ñoäng cô, loø coâng nghieäp hoaït ñoäng nhöng coù vai troø quan troïng khoâng theå thieáu trong moïi maët saûn xuaát vaø ñôøi soáng xaõ hoäi. Chieám vò trí chuû yeá u trong nhoùm saûn phaåm naøy laø vaät lieäu boâi trôn vaø nhöïa ñöôøng. Thu vien DH SPKT TP. HCM - http://www.thuvienspkt.edu.vn 11
- Truong DH SPKT TP. HCM http://www.hcmute.edu.vn 1.3.2.1. Vaät lieäu boâi trôn Vaät lieäu boâi trôn coù theå ñöôïc saûn xuaát töø nhieàu nguoàn khaùc nhau song chuû yeáu töø nguoàn daàu moû, coù teân laø daàu môõ nhôøn (daàu môõ boâi trôn). Daàu môõ nhôøn laø loaïi vaät tö kyõ thuaät quan troïng trong taát caû caùc ngaønh saûn xuaát coù söû duïng tôùi ñoäng cô, maùy moùc, xe coä duø lôùn hay nhoû, duø tinh xaûo hay thoâ sô, cho duø hoaøn haûo tôùi ñaâu cuõn g khoâng theå hoaït ñoäng ñöôïc. Coù nhieàu daïng vaät lieäu boâi trôn nhö boâi trôn daïng khí, daïng loûng, daïng baùn raén (deû o) vaø daïng raén. Saûn phaåm boâi trôn töø daàu moû coù hai daïng: boâi trôn loûng laø daàu nhôøn, boâi trôn deûo laø môõ nhôøn. Töø daàu moû baèng coân g ngheä thích hôïp ngöôøi ta saûn xuaát ra caùc loaïi daàu nhôn goác, töø ñoù pha cheá vôùi caùc loaïi phuï gia taïo ra raát nhieàu chuûng loaïi, nhaõn hieäu daàu nhôøn, môõ nhôøn khaùc nhau. Daàu môõ nhôøn ñöôïc duøng chuû yeáu ñeå boâi trôn caùc loaïi ñoäng cô coù teân laø daàu môõ ñoäng cô, boâi trôn caùc thieát bò maùy moùc goïi laø daàu môõ coâng nghieäp, duøng ñeå baûo quaûn caùc loaïi khí taøi, vaät duïng goïi laø daàu môõ baûo quaûn… 1.3.2.2.Bitum Bitum laø loaïi saûn phaåm naëng nhaát thu ñöôïc töø daàu moû. Bitum ñöôïc duøng chuû yeáu trong xaây döïng caùc coâng trình giao thoâng: ñöôøng xaù, caàu coáng, beán caûng, saân bay v.v… Bitum coøn coù teân laø nhöïa ñöôøng, moät löôïng nhoû bitum coøn ñöôïc duøng laøm vaät lieäu taám lôïp, vaät lieäu choáng thaám, choáng doät, choáng roø ræ ôû caùc coâng trình xaây döïng daân duïng vaø coâng nghieäp , ôû caùc heä thoâng töôùi tieâu trong noâng, laâm nghieäp, trong nuoâi troàng thuyû, haûi saûn. h Min Töø loaïi bitum goác thu ñöôïc töø daàu moû ta ñaõ cheá bieá n ra nhieàu chuûHg loaïi bitum coù nhöõ ng ñaëc n o Ch i . t TP tính khaùc nhau ñeå phuïc vuï cho nhieà u muïc ñích. Ky thua 1.3.3. Nhoùm saûn phaåm hoaù hoïc Su pham Töø nguyeân lieäu daàu khí coù theå cheá ranraáDH u saûn phaåm phuïc vuï saûn xuaát vaø ñôøi soáng con g t nhieà uo © Tr ight ngöôøi, goïi laø saûn phaåm hoaù daàu (Petrochemical Products). Thöïc teá 90% caùc saûn phaåm höõu cô hieä n yr Cop nay coù nguoàn goác hoaù daàu. Nguoàn nguyeân lieäu ñeå saûn xuaát caùc cheá phaåm hoaù daàu baét nguoàn chuû yeá u töø taát caû caùc hôïp phaàn cuûa daàu khí. Caùc saûn phaåm hoaù hoïc coù theå chia thaønh nhieàu nhoùm mang tính naêng söû duïng khaùc nhau: 1.3.3.1. Nhoùm caùc hoaù chaát cô sôû Ñaây laø nhöõng loaïi hoaù chaát thu ñöôïc töø caùc daây chuyeàn coâng ngheä cheá bieán daàu khí. Chuùn g coù yù nghóa raát quan troïng vì töø chuùng ngaønh coâng nghieäp toång hôïp hoaù daàu ñaõ cheá bieán thaønh nhöõng saûn phaåm cuoái cuøng raát phong phuù vaø ña daïng, ñoùn g goùp raát lôùn vaøo taêng tröôûng cuûa neàn kinh teá quoác daân cuûa nhieàu quoác gia phaùt trieån treân theá giôùi, ñoàng thôøi goùp phaàn thuùc ñaåy söï tieán boä cuûa khoa hoïc kyõ thuaät noùi rieâng vaø neàn vaên minh nhaân loaïi noùi chung. Nhoùm caùc hoaù chaát cô sôû laïi ñöôïc phaân chia thaønh nhieàu nhoùm khaùc nhau, chuû yeáu laø nhoùm caùc olefin nheï (etylen, propylen, butaylen vaø butadien), nhoùm caùc hydrocacbon thôm (benzen, toluen, xylen vaø etybenzen ), nhoùm caùc hydrocacbon olefin naën g, nhoùm axetylen, nhoùm khí toång hôïp ( hoãn hôïp khí CO2 vaø H2 vôùi nhöõng tyû leä khaùc nhau thu ñöôïc töø nguoàn daàu khí), nhoùm parafin loûng, parafin raén vaø xerezin v.v.. 1.3.3.2. Nhoùm caùc saûn phaåm cuoái Nhöõng saûn phaåm cuoái cuøng cuûa ngaønh coâng nghieäp hoaù daàu laø caùc loaïi chaát deûo, caùc loaïi tô sôïi toång hôïp, caùc loaïi cao su toång hôïp, caùc loaïi phaân boùn hoaù hoïc, caùc chaát hoaït ñoäng beà maët… Caùc saûn phaåm cuoái cuøng cuûa ngaønh cheá bieán hoaù daàu coù maët trong haàu heát caùc ngaønh saûn xuaát cuûa neàn kinh teá quoác daân vaø phuïc vuï moïi maët sinh hoaït cuûa con ngöôøi. Thu vien DH SPKT TP. HCM - http://www.thuvienspkt.edu.vn 12
- Truong DH SPKT TP. HCM http://www.hcmute.edu.vn Chöông 2: NHIEÂN LIEÄU TREÂN ÑOÄN G CÔ XAÊNG 2.1. Quaù trình chaùy trong ñoäng cô xaêng : Ñoäng cô xaêng laø loaïi ñoäng cô ñoát trong ñöôïc duøng phoå bieán, thöôøng laép ñaët cho caùc loaïi oâtoâ, xe gaén maùy, maùy bay caùnh quaït, maùy caøy, maùy keùo, maùy bôm huùt v.v.. Nhieân lieäu duøng cho loaïi ñoäng cô naøy laø xaêng oâtoâ, xaêng maùy bay, ñöôïc goïi chung laø xaêng. Ñeå hieåu ñöôïc nhöõ ng yeâu caàu chaát löôïng cuûa xaêng, ta caàn phaûi hieåu quaù trình chaùy cuûa xaêng trong ñoä ng cô. 2.1.1. Hieän töôïng chaùy bình thöôøng - chaùy kích noå Ñeå ñôn giaûn chuùng ta xem xeùt ñoä ng cô xaên g söû duïng boä cheá hoaø khí. Xaêng töø thuøng chöùa theo oáng daãn qua baàu loïc roài ñöôïc chuyeån vaøo boä cheá hoaø khí. ÔÛ ñaây xaên g ñi vaøo voøi phun. Trong khi ñoù khoâng khí beân ngoaøi do söï giaûm aùp suaát trong thì naïp cuûa ñoäng cô seõ ñöôïc huùt vaøo qua baàu loïc khoân g khí ñi ñeán hoïng khuyeách taùn. Taïi hoïng khuyeách taùn do cheânh leäch aùp suaát, xaêng ñöôïc phun ra khoûi voøi phun, cuoán theo doøng khoân g khí, xaêng boác hôi, taïo thaønh vôùi khoâng khí hoãn hôï p hôi xaêng vaø phaân phoái ñeàu trong caùc xy-lanh cuûa ñoän g cô. Trong xy-lanh hôi xaêng bò neùn tôùi moät thôøi ñieåm thích hôïp thì neán ñieän (bu-gi) ñaùnh löûa, taïi thôøi ñieåm ñoù hoãn hôïp hôi xaêng baét chaùy raát nhanh, Theå tích khí chaùy inh trong xy-lanh taêng leâ n ñaåy pit-toâng xuoáng, coøn khí thaûi theo cöûa xaû ra ngoaøi. Chi M . Ho Nhö vaäy quaù trình chaùy cuûa hôi xaêng trong buoàng ñoát cuûa ñoät g P boä cheá hoaø khí laø moät quaù uan T cô th cuûa Ky trinh chaùy cöôõng böùc, thöïc hieän ñöôïc laø nhôø tia löûa ñieän ham bu-gi. Quùa trình chaùy nhö vaäy dieãn ra raát p nhanh, nhöng khoâ ng phaûi xaûy ra töùc khaéc tronggtoaøn Su theå tích xy-lanh, maø baét ñaàu chaùy töø bu-gi sau DH boä r on ñoù chaùy lan daàn ra toaøn boä theå tích xy-lanh,uluùc ñoù chu trình chaùy keát thuùc. Toác ñoä lan truyeàn cuûa maët igh t©T caàu löûa bình thöôøng laø 20 – Copyr25 m/sec. Vôùi toác ñoä lan truyeà n cuûa maët caàu löûa nhö vaäy, aùp suaát hôi trong xy-lanh taêng ñeàu ñaën, ñoäng cô hoaït ñoäng bình thöôøn g. Vì moät lyù do khaùch quan naøo ñoù nhö duø ng xaêng khoâng ñuùn g chaát chaát löôïng yeâu caàu hoaëc caáu taïo ñoäng cô khoâng ñöôïc chuaån xaùc hoaëc ñieàu kieän laøm vieäc cuûa ñoäng cô khoâng bình thöôøng trong ñoäng cô. Khi ñoù seõ xuaát hieä n chaùy kích noå, töùc laø taïi moät ñieåm naøo ñoù trong xy-lanh duø maët caàu löûa chöa lan tôùi, hôi nhieân lieäu ñaõ boác chaùy ñoät ngoät vôùi toác ñoä chaùy lan truyeàn nhanh gaáp traêm laàn chaùy bình thöôøng. Toác ñoä chaùy truyeàn lan khi kích noå leân tôùi 1.500 – 2.500 m/sec. AÙp suaát trong xy-lanh voït taêng tôùi 160 KG/cm2. Chính söï taêng aùp suaát ñoät ngoät ñoù taïo ra caùc soùng hôi xung ñoäng va ñaäp vaøo vaùch xy-lanh, phaùt tieáng keâu laùch caùch, maùy noå rung giaät vaø noùng hôn bình thöôøng raát nhieàu. 2.1.2. Trò soá octan cuûa xaêng Thöïc teá cho thaáy hieän töôïng chaùy kích noå cuûa ñoäng cô xaêng coù quan heä chaët cheõ vôùi thaøn h phaàn hoaù hoïc cuûa xaêng. So saùnh caùc nhoùm hydrocacbon cho thaáy hydrocacbon n-parafin deã bò chaùy kích noå nhaát, ngöôïc laïi nhoùm hydrocacbon izoparafin vaø hydrocacbon thôm khoù bò kích noå. Ñeå ñaùnh giaù khaû naêng chaùy kích noå cuûa moät nhoùm hydrocacbon hoaëc moät loaïi xaêng naøo ñoù ngöôøi ta ñaõ phaùt minh ra moät phöông phaùp thöïc nghieäm döïa treân söï so saùnh quaù trình chaùy cuûa caùc loaïi nhieân lieäu cuï theå vôùi moät loaïi nhieân lieäu tieâu chuaån, töø ñoù xaùc ñònh moät chæ tieâu chaát löôïng coù teân laø trò soá octan (TSOT). TSOT cuûa moät loaïi xaêng caøng cao caøng khoù bò kích noå khi chaùy trong ñoäng cô, nghóa laø xaêng ñoù coù tính choá ng kích noå toát. Ngöôïc laïi TSOT caøng thaáp caøng deã bò chaùy kích noå, loaïi xaêng ñoù coù tính choáng kích noå keùm. 2.1.2.1 Nhieân lieäu tieâu chuaån ñeå xaùc ñònh trò soá octan Nhieân lieäu tieâu chuaån ñeå xaùc ñònh trò soá octan bao goám hai hôïp phaàn : a) Hôïp phaàn n-heptan (n-C7H14) coù coâng thöùc caáu taïo maïch cacbon thaúng CH3 – CH2 – CH2 – CH2 – CH2 – CH2 – CH3 Thu vien DH SPKT TP. HCM - http://www.thuvienspkt.edu.vn 13
- Truong DH SPKT TP. HCM http://www.hcmute.edu.vn N-heptan coù tính choáng kích noå keùm, quy öôùc heptan coù TSOT baèng khoân g (TSOT = 0) b) Hôïp phaàn izo-octan (2.2.4 tri metyl pentan) coù coâng thöùc caáu taïo maïch nhaùnh. Izo-octan coù tính choáng kích noå toát, quy öôùc izo-octan coù trò soá octan baèng 100.(TSOT = 100). CH3 CH3 – C - CH2 - CH -CH3 CH3 CH3 Khi pha cheá hai hôïp phaàn naøy vôùi nhau theo tyû leä theå tích nhaát ñònh seõ suy ra ñöôïc TSOT cuûa nhieân lieäu hoãn hôïp ñoù. Ví duï nhieân lieäu tieâu chuaån coù 30% theå tích n-heptan vaø 70% theå tích izo- octan, coù TSOT baèng 70. 2.1.2.2. Cô sôû phöông phaùp xaùc ñònh TSOT cuûa xaêng Ñeå xaùc ñònh TSOT cuûa moät loaïi xaêng naøo ñoù, ngöôøi ta ñem loaïi xaêng ñoù chaïy moät ñoäng cô chuyeân duïng laø maùy ño trò soá octan. Ghi laïi hieân töôïng chaùy kích noå cuûa ñoäng cô taïi nhöõng ñieàu kieän xaùc ñònh. Tieáp theo caàn pha cheá moät daõy nhieân lieäu tieâu chuaån coù TSOT khaùc nhau. Laàn löôït duøng caùc nhieân lieäu chuaån naøy chaïy maùy ño trò soá octan vaø ghi laïi traïng thaùi kích noå cuûa maùy vôùi töøn g loaïi h Min nhieân lieäu tieâu chuaån. Ho Treân cô sôû so saùnh hieän töôïng chaùy kích noå cuûa loaïi xaêng ñem. thöû vôù Chii caùc nhieân lieäu tieâu TP uat ng nhö xaêng ñem thöû. Töø ñoù ruùt y th chuaån ñeå tìm ra moät nhieân lieäu chuaån coù hieän töôïng chaùy kích noå gioá ra laø xaêng ñem thöû coù TSOT baèng nhieâ n lieäu chuaån naøy .h duï am K xaêng ñem thöû chaïy trong maùy ño trò soá Su p Ví DHlieäu chuaån coù 26% n- jeptan vaø 74% izo-octan thì u ng octan coù hieän töôï ng chaùy kích noå gioáng nhöonhieân © Tr xaêng ñem thöû coù TSOT baèng 74. Caàn tchuù yù traùnh nhaàm laãn khi noùi moät loaïi xaêng coù TSOT baèng 74, gh pyri nghóa laø noù coù tính choáng kích o gioá ng loaïi nhieân lieäu chuaån coù 74% V laø izo- octan, chöù khoâng phaûi C noå trong xaêng ñoù coù 74% V laø izo-octan. 2.1.2.3. Caùc loaïi trò soá octan Treân thöïc teá, tuyø theo phöông phaùp xaùc ñònh ngöôøi ta phaân bieät caùc loaïi trò soá octan sau ñaây: a) Trò soá octan xaùc ñònh theo phöông phaùp mo-tô (Motor Octan Number – MON). Trò soá MON theå hieän ñaëc tính cuûa xaêng duøng cho ñoäng cô trong ñieàu kieän hoaït ñoäng treâ n xa loä, toác ñoä cao nhöng ñeàu ñaën hoaëc khi ñoä ng cô chuyeân chôû naëng. b) Trò soá octan xaùc ñònh theo phöông phaùp nghieân cöùu (Research Octan Number – RON). Trò soá RON theå hieän ñaëc tính cuûa xaêng duøng cho ñoäng hoaït ñoäng trong thaønh phoá, toác ñoä thaáp laïi hay taêng giaûm ñoät ngoät. Cuøng moät maãu xaêng, trò soá RON bao giôø cuõng cao hôn MON. Vì vaäy khi noùi TSOT cuûa moät loaïi xaêng naøo ñoù caàn phaân bieät RON vaø MON ñeå traùnh nhaàm laãn. Hieäu soá cuûa hai trò soá RON vaø MON(RON – MON) bieåu thò cho söï thay ñoåi tính chaát cuûa xaêng khi ñoäng cô hoaït ñoäng taïi hai ñieàu kieän khaùc nhau nhö ñaõ noùi ôû treân vaø coù teâ n laø ñoä nhaïy caûm cuûa xaêng. Ñoä nhaïy caûm cuûa xaêng thaáp coù nghóa laø loaïi xaêng ñoù ít thay ñoåi khaû naêng chaùy trong caùc ñieàu kieän hoaït ñoäng khaùc nhau cuûa ñoäng cô. c) Trò soá octan thoâng duïng(Popullar Octan Number – PON). ÔÛ moät soá nöôùc söû duïng PON baèng trung bình coäng cuûa RON va MON{( RON + MON)/ 2} ñeå ñaëc tröng cho tính choá ng kích noå cuûa xaêng thay vì duø ng RON rieâng reõ. Noù ñöa vaøo söû duï ng sôùm naêm 1970 nhö laø moät söï thoaû hieäp giöõa RON vaø MON cho muïc ñích quaûng caùo, vaø ñeå giöõ ñöôïc nhöõng khaùch haøng khoù tính vôùi raát nhieàu thuaät ngöõ khaùc nhau. 2.1.2.4. Quan heä giöõa trò soá octan cuûa xaêng vaø tyû soá neùn cuûa ñoäng cô Vieäc löïa chon TSOT cuûa xaêng söû duïng phuï thuoäc vaøo tyû soá neùn cuûa ñoäng cô. Ñoän g cô coù tyû soá neùn cao laø ñoäng cô taïo ra coâng suaát lôùn, ñoøi hoûi loaïi xaêng söû duïng phaûi coù TSOT cao. Neáu ñem duøng Thu vien DH SPKT TP. HCM - http://www.thuvienspkt.edu.vn 14
- Truong DH SPKT TP. HCM http://www.hcmute.edu.vn loaïi xaêng coù TSOT thaáp seõ gaây ra hieän töôïng kích noå. Neáu duøng xaêng coù TSOT cao hôn yeâu caàu cuûa ñoäng cô cuõng khoân g toát, gaây laõng phí xaêng, ñoäng cô hoaït ñoäng khoâ ng oån ñònh, deã noùng maùy. Toùm laïi, ñeå taïo ra hieän töôïng chaùy bình thöôøng trong buoàng ñoát, khieán ñoä ng cô hoaït ñoäng oån ñònh, caàn phaûi söû duïng xaêng coù TSOT phuø hôï p vôùi tyû soá neùn cuûa ñoäng cô (xem baûng 1). Baûng 1. Quy ñònh töông quan giöõa tyû soá neùn vaø tyû soá octan A. Quy ñònh cuûa Taây AÂu Tyû soá neùn cuûa ñoäng cô Trò soá Octan Teân nöôùc Min Max Min Max Anh 8,0 10,5 78,5 101,5 Phaùp 7,8 10,5 80.5 98 Ñöùc 7.8 11,0 82,5 101,0 Italy 8,1 9,5 84,0 102,5 B. Quy ñònh cuûa Lieân Xoâ ( cuõ ) h i Min Ñoäng cô XaênP. Ho Ch g uat T y th am K Ñöôøng kính xy lanh(mm) u ph Tyû soá neùn MON RON g DH S ruon t © T 9,0 100 igh 89 95 100 C opyr 8,5 89 95 76 8,8 85 98 92 6,6 72 - 92 7,65 85 93 82 9,0 85 93 76 7,0 72 - 76 7,7 76 - 72 6,5 76 - 82 6,2 66 - 72 - 2.2. Caùc chæ tieâu chaát löôïng cuûa xaêng Ñeå baûo ñaûm cho ñoä ng cô hoaït ñoä ng bình thöôøng, xaêng phaûi ñaït döôïc nhöõng yeâu caàu chaát löôïng döôùi ñaây : - Coù ñoä bay hôi thích hôïp ñeå ñoäng cô deã khôûi ñoäng vaø vaän haønh moät caùch ñeàu ñaën nhòp nhaøng, khoâng taïo ra caùc ngheõn hôi, ñaëc bieät vaøo muøa heø, nhieät ñoä moâi tröôøng cao. - Coù tính choáng kích noå cao, baûo ñaûm cho ñoäng cô laøm vieäc ôû phuï taûi lôùn maø khoâng bò kích noå. - Coù tính oån ñònh hoaù hoïc toát, khoâ ng taïo ra caùc hôïp chaát keo nhöïa khi toàn chöùa, khi chaùy khoâng ñeå laïi nhieàu chaát muoäi than trong buoàng ñoát, khoân g aên moøn caùc chi tieát trong ñoäng cô. - Khoâng bò ñoâng ñaëc khi nhieät ñoä haï thaáp, khoâng huùt nöôùc vaø khoâng taïo ra caùc tinh theå nöôùc ñaù khi gaëp laïnh. Döôùi ñaây seõ coù nhöõng phaân tích chi tieát hôn veà nhöõng yeâu caàu chaát löôïng cuûa xaêng. Thu vien DH SPKT TP. HCM - http://www.thuvienspkt.edu.vn 15
- Truong DH SPKT TP. HCM http://www.hcmute.edu.vn 2.2.1. Tính bay hôi cuû a xaêng Yeâu caàu xaêng phaûi coù tính bay hôi thích hôïp, neáu xaêng bay hôi quaù deã seõ hoaù hôi ngay treâ n ñöôøng oáng daãn , gaây neâ n hieän töôïng nuùt hôi (ngheõn khí) laøm cho xaêng phun ra laãn boït, khoâng baûo ñaûm ñuû hôi xaêng cung caáp cho ñoäng cô neân ñoäng cô hoaït ñoäng khoâ ng oå n ñònh, coù theå bò cheát maùy. Trong vaän chuyeån, bôm huùt, baûo quaûn seõ xaûy ra hao huït töï nhieân lôùn quaù möùc. Xaêng bay hôi keùm (khoù bay hôi) gaây neân khoù khôûi ñoän g maùy, khoù ñieà u chænh maùy, gaây laõng phí nhieân lieäu do chaùy khoâng heát, taïo muoäi than laøm baån maùy, laøm loaõng daàu nhôøn gaây hieän töôïng maøi moøn maùy nhieàu hôn möùc bình thöôøng. Tính bay hôi cuûa xaêng ñöôïc ñaùn h giaù baèng caùc chæ tieâu phaåm chaát : - Thaønh phaàn ñieåm soâi - Aùp suaát hôi baõo hoaø, - Tyû troïng hay khoái löôïng rieâng. 2.2.1.1. Thaønh phaàn ñieåm soâi cuûa xaêng Tieâu chuaån xaùc ñinh TCVN 2698 – 1995, ASTM D S6 Chæ tieâu naøy ñöôïc xaùc ñònh trong duïng cuï chöng caát ñaõ tieâu chuaån hoaù. Ñoái vôùi xaêng caàn xaùc ñònh thaønh phaàn ñieåm soâi nhö sau : h Min - Ñieåm soâi ñaàu (tsñ hay IBP) Chi P. Ho - Ñieåm soâi 10% V uat T y th - Ñieåm soâi 50% V am K u ph - Ñieåm soâi 90% V g DH S ruon - Ñieåm soâi cuoái (tsc hay FBP). soâ© T YÙ nghóa cuûa thaønh phaàn ñieåm ht i : yrig a) Ñieåm soâi daàu vaø ñieåmpsoâi 10% ñaëc tröng cho tính khôûi ñoäng maùy, khaû naêng gaây ngheõn hôi Co vaø hao huït töï nhieân. Ñieåm soâi ñaàu thaáp hôn quy ñònh caøng nhieàu thì xaêng caøng deã hao huït, caøng khoù khôæ ñoäng maùy. Ñoái vôùi oâtoâ, vieäc khôûi ñoäng maùy coù lieân quan tôùi nhieät ñoä khoâng k hí vaø t10%V theo coâng thöùc kinh nghieäm sau : tmin = ½ t10%V – 50,5 Trong ñoù : - tmin : Nhieät ñoä toái thieåu cuûa khoâ ng khí, ôû ñoù maùy coù theå khôûi ñoäng. - t10%V: Ñoä caát 10%. b) Ñieåm soâi 50% bieåu thò khaû naêng thay ñoåi toác ñoä cuûa maùy. Neáu ñieåm soâi 50% cuûa xaêng cao quaù quy ñònh, khi taêng toác (taêng ga), löôïng hôi xaêng vaøo maùy nhieàu nhöng ñoát chaùy khoâ ng kòp do khoù boác hôi, do ñoù maùy yeáu, ñieàu khieå n maùy khoù khaên. c) Ñieåm soâi 90% laø ñieåm soâi cuoái bieåu thò ñoä bay hôi hoaøn toaøn cuûa xaêng. Neáu ñieåm soâi naøy lôùn quaù quy ñònh, xaên g khoù bay hôi hoaøn toaøn gaây hieän töôïng pha loaõng daàu nhôøn, laøm maùy deã bò maøi moøn cuõng nhö laõng phí nhieân lieäu . Treân cô sôû yù nghóa cuûa thaønh phaàn ñieåm soâi cho thaáy caùc loaïi xaêng phaûi coù ñoä bay hôi thích hôïp. Theo quy ñònh ñieåm soâi ñaàu khoâng döôùi 35 -40 0C. Ñeå coù theå deã daøng khôûi ñoäng khi ñoäng cô coø n nguoäi yeâu caàu ôû 60 – 700C xaêng phaûi bay hôi ñöôïc 10% theå tích (10%V). Ñeå xaên g chaùy heát hoaøn toaøn trong ñoäng cô, yeâu caàu ôû 180 – 1900C xaên g phaûi bay hôi ñöôïc 90%V vaø ôû 195 – 2000 C phaûi bay hôi hoaøn toaøn. Neáu ñoái vôùi moät loaïi xaêng thöông phaåm, kieåm tra chaát löôïng ban ñaàu cho thaáy thaønh phaàn caát ñaït tieâu chuaån quy ñònh, nhöng sau moät thôøi gian vaän chuyeå n bôm huùt, baûo quaûn, kieåm tra laïi thaáy thaønh phaàn nheï ñaõ bay hôi hoaëc do caùc hôïp phaàn nhieân lieäu naên g nhö daàu hoaû, nhieân lieäu diezen ñaõ laãn vaøo. Khi ñoù neá u tieáp tuïc duøng xaêng naøy chaïy maùy seõ gaây nhieàu taùc haïi nhö ñaõ trình baøy ôû treân. 2.2.1.2. Aùp suaát hôi baõo hoaø Reid Tieâu chuaån xaùc ñònh TCVN 5731 – 1993, ASTM D 323 Thu vien DH SPKT TP. HCM - http://www.thuvienspkt.edu.vn 16
- Truong DH SPKT TP. HCM http://www.hcmute.edu.vn Laø aùp suaát hôi xaêng ôû traïng thaùi caân baèng vôùi theå loûng trong bom Reid ñöôïc ño taïi nhieät ñoä xaùc ñònh laø 37,80C (hay 1000F). AÙp suaát hôi baõo hoaø Reid coù theå bieåu dieãn baèn g nhieàu ñôn vò ño aùp suaát khaùc nhau nhö : Psi, Bar, kPa, mmHg, KG/cm2… Aùp suaát hôi baõo hoaø Reid laø moät trong caùc chæ tieâu veà tính bay hôi cuûa caùc loaïi xaêng. Döïa vaøo aùp suaát hôi baõo hoaø Reid coù theå ñaùnh giaù nhieân lieäu veà tính khôûi ñoäng, khaû naêng taïo nuùt hôi, hao huït do bay hôi trong baûo quaûn vaø möùc ñoä nguy hieåm do chaùy. Aùp suaát hôi baõo hoaø Reid caøng cao thì khaû naêng bay hôi caøng maïnh. Yeâu caàu caùc loaïi xaêng phaûi coù aùp suaát hôi baõo hoaø Reid phuø hôïp khoân g quaù cao vaø quaù thaáp. 2.2.1.3. Khoái löôïng rieâng vaø tyû troïng (Density & Relative Density) Tieâu chuaån xaùc ñònh TCVN 3893 – 84, ASTM D 1298, TCVN 2691 – 78, ASTM D 941, ASTM D 1217 ASTM D 1480, ASTM D 4052 Khoái löôïng rieâng(Density) ño baèng g/cm3 laø khoái löôïng cuûa moät ñôn vò theå tích. Tyû troïng (Relative Density) laø tyû soá khoái löôïng rieâng cuûa moät chaát ôû nhieät ñoä naøo ñoù, so vôùi khoái löôïng rieâng cuûa nöôùc ôû 40C. Kyù hieäu d1/4, trong ñoù t0C laø nhieät ñoä taïi ñoù xaùc ñònh tyû troïng tieâu chuaån ôû 200C kyù hieäu d20/4 hoaëc tyû troïng tieâu chuaån ôû 150C kyù hieä u d15/4. ÔÛ Anh, Myõ vaø moät soá nöôùc laïi duøng tyû troïng ôû 600F ( töông ñöông 15,60 C), kyù hieäu d60F/60F. Coù nhieàu tieâu chuaån xaùc ñònh tyû troïng - TCVN 3893 – 84, ASTM D 1298 xaùc ñònh tyû troïng baèng phuø keá (aerometer).inh iM - TCVN 2691- 78, ASTM D 941, ASTM D 1217 xaùc ñònh tyû troïng. baènghbình do tyû troïng baèn g P Ho C khaùc T bình do tyû troïng mao quaûn (pycnometer) vôùi caùc daïng mao quaûn thuat nhau. Ky - ASTM D 1480 xaùc ñònh tyû troïng baèng bình ño tyû hamg mao quaûn, duøng cho chaát loûng nhôùt. p troïn Su - ASTM D 4052 xaùc ñònh tyû troïng chaátoloûg g H ng maùy ño tyû troï ng hieän soá. n nD baè Tru Ñeå suy tyû troï ng töø caùc nhieät ht © khaùc nhau veà tyû trong tieâu chuaån coù coâng thöùc tính hoaëc söû yr ig ñoä C p duïng baûng soá chuyeån ñoåi( xemochöông 11). D20/4 = dt/4 + (t – 20) Trong ñoù : t – Nhieät ñoä baát kyø, - Heä soá ñieàu chænh tyû troïng. 2.2.1.4. Ñoä API (0API – API gravity) Tieâu chuaån xaùc ñònh ASTM D 287 Ñoä API laø moät chuû tieâu ñaùnh giaù tyû troïng cuûa daàu thoâ vaø caùc saûn phaåm cuûa chuùng theo tieâu chuaån cuûa vieän daàu moû Hoa Kyø (American Petroleum Institute) 0 API = 141,5 -131,5 d60oF / 60oF Tyû troïng hay 0API bieåu hieän tính bay hôi cuûa moät saûn phaåm daàu moûø. Tyû troïng caøng thaáp (0API caøng cao), chöùng toû saûn phaåm caøng nheï, caøng deã bay hôi. Treân thöïc teá, caùc loaïi saûn phaåm daàu moû coù tyû troïng trong moät phaïm vi naøo ñoù laø hôïp lyù , neáu vöôït khoûi phaïm vi ñoù chöùng toû tính bay hôi cuûa saûn phaåm ñoù khoâng phuø hôïp, ví duï tyû troïng cuûa xaêng oâtoâ ôû 150C trong khoaûng 0,700 ñeán 0,740. Trong thöïc teá vieäc xaùc ñònh tyû troïng hoaëc khoái löôïng rieâng hay 0API cuûa caùc saûn phaåm daàu moû loûng mang yù nghóa thöông maïi nhieàu hôn yù nghóa kieåm ñònh chaát löôïng. 2.2.2. Trò soá octan cuûa xaêng Hieän töôïng chaùy cuûa xaêng trong ñoäng cô boä cheá hoaø khí ñaõ ñöôïc trình baøy trong muïc 2.1.1. Yeâu caàu caùc loaïi xaêng khi chaùy trong ñoäng cô khoâng xaûy ra hieän töôïng kích noå, nghóa laø phaûi coù tính choáng kích noå toát. Tính choáng kích noå cuûa caùc loaïi xaêng bieåu hieän ôû trò soá octan (xem muïc 2.1.2). Nguyeâ n taéc xe maùy laø phaûi duøng loaïi xaêng coù TSOT phuø hôïp vôùi tyû soá neùn cuûa ñoäng cô. Caùc nhaø saûn xuaát ñoäng cô xe maùy ñeàu coù quy ñònh loaïi xaêng coù TSOT thích hôïp vôùi loaïi ñoäng cô, xe maùy do mình Thu vien DH SPKT TP. HCM - http://www.thuvienspkt.edu.vn 17
- Truong DH SPKT TP. HCM http://www.hcmute.edu.vn saûn xuaát ra. Ñeå taêng TOST cho xaêng, caùc nhaø saûn xuaát söû duïng caùc daây chuyeàn coâng ngheä ngaøy caøng hoaøn chænh hôn ñeå taïo ra caùc hôïp phaàn coù TSOT cao. Tuy vaäy vaãn chöa giaûi quyeát ñöôïc vaán ñeà , do ñoù treân thöïc teá ngöôøi ta coøn pha vaøo xaêng nhöõn g loaïi phuï gia thích hôïp laøm taêng TSOT cuûa xaêng. 2.2.2.1) Caùc phöông phaùp ñaùnh giaù trò soá octan(RON, MON , PON) Tieâu chuaån xaùc ñònh TCVN 2703 – 78 , ASTM D 2699 (xaùc ñònh MON) TCVN 2702 – 78 , ASTM D 2700 (xaùc ñònh RON) Vieäc xaùc ñònh TSOT cuûa xaêng ñöôïc thöïc hieä n trong thieát bò chuyeân duïng vôùi caùc loaïi nhieân lieäu chuaån. Chæ taïi caùc phoøng thí nghieäm chuyeân nghaønh cuûa caùc cô sôûø saûn xuaát, caùc cô quan kieåm tra chaát löôïng môùi coù khaû naêng ñaùnh giaù TSOT. Veà nguyeân taéc, caùc nhaø saûn xuaát phaûi baûo ñaûm cung caáp caùc loaïi xaêng coù TSOT ñuùng vôùi nhaõn hieäu haøng hoaù. Ngöôøi tieâu duøng phaûi ñònh kyø kieåm tra ñaùnh giaù TSOT cuûa caùc loaïi xaêng löu thoâng treân thò tröôøng. Laøm nhö vaäy seõ baûo ñaûm cho caùc loaïi ñoäng cô, xe maùy hoaït ñoäng an toaøn, phaùt huy coâ ng suaát vaø keùo daøi tuoåi hoaït ñoäng cuûa xe maùy. 2.2.2.2. Haøm löông chì (lead) Tieâu chuaån xaùc ñònh TCVN 6020 – 1995, ASTM D 3341, ASTM D 3237, ASTM D 2599 Trong quaù trình chaùy cuûa hôi xaêng trong buoàn g ñoát coù söï taïo thaønh vaø tích tuï caùc hôïp chaát peoxyt. Nhöõ ng chaát peoxyt naøy laø nguyeân nhaân daãn tôùi kích noå khi noàng ñoä cuûa chuùng ñaït tôùi moät giôùi haïn naøo ñoù. Ñeå traùnh hieän töôïng kích noå, ngöôøi ta phaûi ngaên chaän söï tích tuï Minh p chaát peoxyt caùc hôï i Chteân laø “nöôùc chì”. . Ho ñoù. Moät trong caùc bieän phaùp coù hieäu quaû roõ reät laø pha vaøo xaêng moät hoãnPhôïp coù h Nöôùc chì laø teân goïi ñôn giaûn hoã n hôïp loûng coù thanh phaàn tlaø at T uhôï p chaát tetraetyl chuø [Pb(C2 H5 )4] Ky amTaùc duïng cuûa tetraetyl chì (TEC) laø phaù vaø bromua etan (BrC2 H5) hoaëc dibromua etan (BrC2 H4Br). u ph DHaS huyû caùc hôïp chaát peoxyt vaø ngaên caûn söï tíchong cuû chöng trong xy-lanh do ñoù traùnh ñöôïc hieä n töôïng u luyõ kích noå. Nhö vaäy tetraetyl chì coùrigh taùc © Tr tduïng taêng TSOT cuûa xaêng. Bromua etan hoaëc dibromua etan y Cop giuùp cho muoäi chì sau quaù trình chaùy khoâng ñoïng laïi trong xy-lanh, ñöôïc goïi laø chaát loâi keùo vì chuùng pit-toâng, bu-gi, xupap… maø theo khoùi xaû ra ngoaøi. Nöôùc chì coù taùc duïng taêng tính kích noå cuûa xaêng roõ reät, song noù laø chaát ñoäc gaây toån thöông cho heä thaàn kinh ñoái vôùi ngöôøi bò nhieãm. Vì theá noàng ñoä giôùi haïn cuûa buïi chì trong khoân g khí khoâng cho pheùp vöôït quaù 0,005 mg/cm3. Cuõng do taùc haïi gaây oâ nhieãm cho moâi tröôøng khí quyeån neân trong voøng 20 – 30 naêm trôû laïi ñaây nhieàu nöôùc treân theá giôùi vaø trong khu vöïc ñaõ daàn daàn haïn cheá vaø ñi ñeán caám söû duïng xaêng pha chì. Ñoái vôùi caùc loaïi xaêng pha chì caàn ñaùnh giaù haøm löôïng chì ño ñöôïc baèng g/l. Coù nhieàu tieâu chuaån xaùc ñònh haøm löôïng chí trong xaêng : - TCVN 6020 – 1995 töông ñöông ASTM D 3341 xaùc ñònh chì trong xaêng oâtoâ baèng phöông phaùp ioát mono clorua. - ASTM D 3237 xaùc ñònh chì trong xaêng baèng phöông phaùp quang phoå haáp thuï nguyeân töû (Atomic Abserption Spectrosmetry). - ASTM D 2599 xaùc ñònh chì trong xaêng maùy bay baèng phöông phaùp quang phoå tia X (X Spectrosmetry). 2.2.2.3. Caùc hôïp chaát chöùa oxy Töø ñaàu thaäp kyû 70, taïi caùc nöôùc coâng nghieäp phaùt trieån do yeâu caàu loaïi boû xaêng pha chì, ngöôøi ta ñaõ phaùt kieán vieäc pha vaøo xaêng moät soá hôïp chaát chöùa oxy coù taùc duïng taêng TSOT cho xaêng, ñoù laø caùc loaïi alcol, ete nhö metanol (CH3 OH), etanol (C2H5OH), metyl ter butyl ete (CH3-O-CH9 ) vieát taét MTBE, metylt er , amyl ete (CH3-O-C5 H11), vieát taét MTAE, v.v… Nhöõng hôïp chaát naøy cuõng tham gia vaøo cô cheá ngaên caûn söï tích tuï peoxyt, neân haïn cheá hieän töôïng chaùy kích noå trong ñoäng cô xaên g, chuùng khoân g quaù ñoäc nhö tetraetyl chì. Tuy vaäy vieäc söû duïng caùc hôïp chaát treân cuõng coù haïn cheá vì nhieät löôïng chaùy cuûa chuù ng thaáp, aùp suaát hôi baõo hoøa quaù cao, moät soá chaát deã gaây taùch lôùp trong xaêng khi bò laãn nöôùc. Do ñoù chæ ñöôïc pheù p pha moät löôï ng coù giôùi Thu vien DH SPKT TP. HCM - http://www.thuvienspkt.edu.vn 18
CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD
-
Chuyên đề công nghệ CNC
48 p |
684 |
481
-
Nhiên liệu dầu khí P1
30 p |
187 |
91
-
Nhiên liệu và chất tẩy rửa
68 p |
143 |
74
-
Nghiên cứu thiết kế hệ thống tự động kiểm soát hàm lượng sản phẩm dầu mỏ trong nước thải lacanh tàu cá, chương 10
5 p |
160 |
55
-
Nhiên liệu dầu mỡ và chất lỏng chuyên dụng P1
30 p |
140 |
50
-
Cơ cấu đóng mở bướm ga
7 p |
148 |
41
-
Nhiên liệu dầu khí P2
20 p |
81 |
41
-
Chuyên đề nhiên liệu dầu mỡ - Chương 3
16 p |
85 |
32
-
Ebook Tài liệu chuyên đề bảo dưỡng, sửa chữa tua-bin nước: Phần 1 - ĐH Điện lực
90 p |
45 |
25
-
Nhiên liệu dầu mỡ và chất lỏng chuyên dụng
20 p |
87 |
25
-
Bài giảng Chuyên đề: Cân Rotor
39 p |
48 |
22
-
Nghiên cứu thiết kế hệ thống tự động kiểm soát hàm lượng sản phẩm dầu mỏ trong nước thải lacanh tàu cá, chương 4
7 p |
89 |
19
-
Nghiên cứu thiết kế hệ thống tự động kiểm soát hàm lượng sản phẩm dầu mỏ trong nước thải lacanh tàu cá, chương 9
8 p |
62 |
18
-
Nghiên cứu thiết kế hệ thống tự động kiểm soát hàm lượng sản phẩm dầu mỏ trong nước thải lacanh tàu cá, chương 5
3 p |
73 |
13
-
Nghiên cứu thiết kế hệ thống tự động kiểm soát hàm lượng sản phẩm dầu mỏ trong nước thải lacanh tàu cá, chương 12
6 p |
79 |
12
-
Ebook Tài liệu chuyên đề bảo dưỡng, sửa chữa tua-bin nước: Phần 2 - ĐH Điện lực
121 p |
27 |
12
-
Bài giảng Báo cáo chuyên đề HT phanh ABS - GV. Hoàng Văn Thức
10 p |
27 |
8

Set-Cookie: TLDEVNamespace=n2uml3lr9s37t5334365uogtc1; path=/; domain=.tailieu.vn; HttpOnly