markdown:
Ta xưa vốn phục người giỏi đánh
Mà nay chí thiện lại yêu hơn
Đêm thiêng chợt gặp người trong mộng
Truyện Nguyễn Du lần giở trước đèn.
Nguyễn Du đêm thiêng đọc lại
[.
](http://dayvahoc.vn102.net/2012/07/04/http_dayvahoc_blogtiengviet_net_nguyendu)
Hoàng Kim
Tôi tỉnh dậy lúc nửa đêm.
Chuyện xẩy ra đêm mồng 4 tháng 7 năm 2012. Đêm ấy là đêm trước của ngày coi thi đại học. Tôi đã kể chuyện này trong bài
[Nguyễn Du nửa đêm đọc lại](http://dayvahoc.vn102.net/2012/07/04/http_dayvahoc_blogtiengviet_net_nguyendu). Suốt ba năm qua tôi lần tìm theo những chỉ dẫn của cụ già trong mộng, người tự xưng là thiền sư Linh Nhạc Phật Ý, để thiết lập Niên biểu Nguyễn Du theo từng năm từ lúc Người sinh ra vào ngày 23 tháng 11 năm Ất Dậu (ngày 3 tháng 1 năm 1766) tại phường Bích Câu, Thăng Long (Hà Nội), cho đến lúc Nguyễn Du mất vào ngày 10 tháng tám năm Canh Thìn (ngày 16 tháng 9 năm 1820) tại kinh đô Huế, hưởng thọ 55 tuổi, cùng năm mất với vua Gia Long.
Đêm nay, đêm thiêng giao thừa ngày 8 tháng 2 năm 2016, trùng khớp với đêm khởi đầu trận đánh nổ ra lúc nửa đêm giao thừa xuân Kỷ Dậu năm 1789 của Hoàng Đế Quang Trung đại phá quân Thanh. Tôi chép lại câu chuyên kỳ lạ về cụ già báo mộng đã chỉ dẫn cho tôi của ba năm trước và những tìm tòi mới trên những cứ liệu mới mà tôi đã đúc kết được. Thật lạ là những năm qua đã có nhiều công trình nghiên cứu về Nguyễn Du và Truyền Kiều nhưng các câu hỏi và những phản biện dưới đây hiện vẫn còn là những điều mà rất ít sử gia, nhà nghiên cứu văn hóa, văn chương đề cập. Tôi xin mạo muội ghi lại và trao đổi như là những trang khai bút đầu xuân. Nội dung này tiếp nối bài viết “Nguyễn Du 250 năm nhìn lại”. Kính mong quý bạn đọc và các bậc cao minh giúp ý kiến hiệu đính và bổ sung những sai lầm thiếu sót thông tin chưa đầy đủ.
Trước hết, tôi xin kể lại câu chuyện cũ đêm mồng 4 tháng 7 năm 2012. Tối ấy mưa lớn. Sấm chớp ầm ầm, Điện tắt. Trời nóng ngột ngạt, Tôi tự ép mình phải ngủ để ngày mai dậy sớm. Bài viết “
[Một khám phá độc đáo về Truyện Kiều”](http://blogtiengviet.net/nguyenlandung/2012/06/30/mar_t_kha_m_pha_a_ar_c_a_a_o_var_truyar__1)của Giáo sư Nguyễn Lân Dũng về cuốn sách “Thử tìm hiểu tâm sự Nguyễn Du qua Truyện Kiều” của GS.NGND Ngô Quốc Quýnh (Đại học Quốc gia Hà Nội) làm tôi mộng mị. Trong cuốn sách này, tác giả đã cho rằng Nguyễn Du gửi gắm tâm sự của mình qua Truyện Kiều mà nàng Kiều là Nguyễn Du và Từ Hải chính là Nguyễn Huệ, Kim Trọng chính là Lê Chiêu Thống. Thoạt tiên tôi định chia sẻ sự đồng tình với giáo sư tiến sĩ nhà giáo nhân dân Ngô Quốc Quýnh bởi những cứ liệu chắc chắn của người thầy vật lý lỗi lạc về phương pháp tiếp cận chuẩn mực của nhà nghiên cứu giảng dạy khoa học thực nghiệm với Nguyễn Du và truyện Kiều.
Lạ thay, điện tắt, tôi gặp giấc mơ lạ và được đối thoại với một cụ già râu tóc bạc phơ tự xưng là Thiền sư Linh Nhạc Phật Ý. Người gợi ý cho tôi 12 điều cần tìm hiểu sâu hơn về cuộc đời và sự nghiệp Nguyễn Du để giải mã truyện Kiều. Tôi bàng hoàng bật dậy lúc nửa đêm và chép vội 12 tựa đề này:
Nguyễn Du là người thế nào?
Nguyễn Du nửa đêm đọc lại.
Nguyễn Du Bắc hành tạp lục.
Nguyễn Du với Hồ Xuân Hương.
Nguyễn Du và Kinh Kim Cương.
Nguyễn Du so tài Nguyễn Huệ.
Nguyễn Du và Nguyễn Công Trứ.
Nguyễn Du tri kỷ, tri âm.
Nguyễn Du 250 năm nhìn lại.
Nguyễn Du viếng Kỳ Lân mộ.
Hoành Sơn những bài thơ cổ.
Hồng Lam vằng vặc sao Khuê.
Cụ già đã hỏi tôi: Nguyễn Du nếu chính là nàng Kiều và Từ Hải chính là Nguyễn Huệ và Kim Trọng chính là Lê Chiêu Thống thì tại sao Nguyễn Du lại chống Nguyễn Huệ, và chịu ra làm quan cho Nguyễn Ánh mà không chịu ra làm quan cho nhà Tây Sơn như anh trai là Nguyễn Nể và anh vợ là Đoàn Nguyễn Tuấn, mà lại chống nhà Tây Sơn để đến nổi bị Thận Quận Công bắt và Nguyễn Du bị quản thúc nhiều tháng ở Nghệ An? Nguyễn Du là người thế nào mà dám mắng Minh Thành Tổ một vị vua danh tiếng lừng lẫy thời nhà Minh ở Trung Quốc tại bài Kỳ Lân mộ và ngầm ý chê Nguyễn Huệ là em tiếm quyền anh, chú giết cháu rể và giành ngôi của cháu, nhà Tây Sơn đổ vỡ từ bên trong? Nguyễn Công Trứ chống đối hay ủng hộ Nguyễn Du khi trong bài “Vịnh Thúy Kiều” Nguyễn Công Trứ đã viết: “
*Từ Mã Giám Sinh cho đến chàng Từ Hải. Cánh hoa tàn đem bán lại chốn thanh lâu. Bấy giờ Kiều còn hiếu vào đâu. Mà bướm chán ong chường cho đến thế. Bạc mệnh chẳng lầm người tiết nghĩa. Đoạn trường cho đáng kiếp tà dâm. Bán mình trong bấy nhiêu năm. Đố đem chữ hiếu mà làm được ai*“. “Hồng Lam vô gia huynh đệ tán” là do đâu. Vụ án Nguyễn Khản và Nguyễn Điền cùng với phần lớn gia đình họ Nguyễn Tiên Điền bị chết thảm năm 1786 khi Nguyễn Huệ ra Bắc lần thứ nhất nguyên nhân tại sao và đánh giá như thế nào? Vụ khởi nghĩa Tư Nông ở Thái Nguyên và dòng họ Nguyễn Tiên Điền ở Nghệ An chống Tây Sơn, sau đó bị nhà Tây Sơn tận diệt là quan hệ như thế nào với vua Lê Duy Kỳ? Ai là tri âm, tri kỷ với Nguyễn Du? Phạm Quý Thích là bạn thân của Nguyễn Du đã làm bài thơ *Đoạn trường tân thanh đề từ* và ấn hành truyện Thúy Kiều, ngoài ra còn những ai? Truyện Kiều viết lúc nào, trước trong hay sau 15 năm lưu lạc?. “ *Giang sơn vui thú yên hà. Mai là bạn cũ, hạc là người thân*” Nguyễn Du viết lúc nào và ấn bản ra sao? …
Cụ già đã hỏi tôi rất nhiều câu và khuyên tôi hãy lập Niên biểu Nguyễn Du, đặc biệt là giai đoạn 15 năm lưu lạc để trả lời 12 câu hỏi đã tóm tắt trên.
Khuya ấy, tôi không thể ngủ được và thao thức đọc lại Nguyễn Du. Thời gian vì quá gấp do sáng sớm tôi bận coi thi, nên theo những thông tin thuở đó. tôi chỉ dám trả lời cùng thầy Nguyễn Lân Dũng và thầy Ngô Quốc Quýnh là : Tôi đồng tình với khám phá của GS. NGND Ngô Quốc Quýnh là Nguyễn Du mượn Kiều để chuyển tải tâm sự của Người. Tuy nhiên, theo tôi có sự khác biệt trong nhận định là ở chỗ: Nguyễn Du chính là Từ Hải và Hồ Xuân Hương (Hồ Phi Mai) là nàng Kiều.
Nay đã gần bốn năm trôi qua, tôi xin nêu ra những cứ liệu dưới đây xin bổ sung và chứng minh những luận điểm và tìm tòi mới.
**Nguyễn Du, quê hương và dòng họ**
Nguyễn Du tự Tố Như, hiệu Thanh Hiên, biệt hiệu Hồng Sơn Liệp Hộ, lại có hiệu Nam Hải Điếu Đồ (kẻ đi câu ở biển Nam). Ông sinh ngày 23 tháng 11 năm Ất Dậu (ngày 3 tháng 1 năm 1766) tại phường Bích Câu ở Thăng Long (Hà Nội), mất ngày 10 tháng tám năm Canh Thìn (ngày 16 tháng 9 năm 1820) tại kinh đô Huế, hưởng thọ 55 tuổi. Nguyễn Du họ Nguyễn Tiên Điền quê hương Nghệ Tĩnh nhưng sống nhiều nơi “Hồng Lam vô gia, huynh đệ tán”, mẹ họ Trần đất Kinh Bắc, tổ tiên Sơn Nam, khởi nghiệp Thái Nguyên, nhiều năm lưu lạc giang hồ ở châu thổ sông Hồng, vùng núi phía Bắc, Nam Trung Quốc,và Nghệ Tĩnh, nhiều năm làm quan ở Quảng Bình và kinh đô Huế. Nguyễn Du danh sĩ tinh hoa, tính tình khoan hòa điềm tĩnh, đi nhiều, học rộng, là nhà thơ nổi tiếng thời Lê mạt, Nguyễn sơ ở Việt Nam.
Cha của Nguyễn Du là Nguyễn Nghiễm (1708 – 1775), sinh ở làng Tiên Điền, huyện Nghi Xuân, Hà Tĩnh, tên tự Hy Di, hiệu Nghi Hiên, có biệt hiệu là Hồng Ngự cư sĩ, đậu Nhị giáp tiến sĩ , làm quan đến chức Đại tư đồ (Tể tướng) kiêm Trung thư giám, Tổng tài Quốc sử giám, tước Thượng thư bộ Hộ, Xuân Quận công triều Lê. Mẹ là bà Trần Thị Tần, sinh ngày 24 tháng 8 năm 1740, mất ngày 27 tháng 8 năm 1778, con gái một người thuộc hạ Nguyễn Nhiễm làm chức Câu kê lo việc kế toán, quản gia cho cụ Nguyễn Nghiễm. Quê mẹ ở làng Hoa Thiều, xã Minh Đạo, huyện Tiên Du (Đông Ngàn), xứ Kinh Bắc, nay thuộc tỉnh Bắc Ninh. Bà Trần Thị Tần là vợ thứ ba của Nguyễn Nghiễm, bà kém chồng 32 tuổi, sinh được năm con, bốn trai và một gái. Nguyễn Nghiễm có tám vợ và 21 người con. Vợ chánh thất là bà Đặng Thị Dương, sinh mẫu của Nguyễn Khản; bà hai là Đặng Thị Thuyết, sinh mẫu của Nguyễn Điều, bà là em ruột của bà chánh thất Đặng Thị Dương; bà ba là Trần Thị Tần sinh mẫu của Nguyễn Trụ, Nguyễn Nể, Nguyễn Thị Diên, Nguyễn Du, Nguyễn Ức; bà tư là Nguyễn Thị Xuân, quê ở Bắc Ninh, sinh mẫu của Nguyễn Trứ, Nguyễn Nghi; bà năm là Hồ Thị Ngạn, sinh mẫu của Nguyễn Nhưng; … Đền thờ Nguyễn Nghiễm ở thôn Bảo Kê, xã Tiên Điền. Đền có 3 tấm biển lớn, một khắc 4 chữ “Phúc lý vĩnh tuy” (Phúc ấm lâu dài) do tự tay chúa Trịnh viết. Một tấm khắc 4 chữ: “Dịch tế thư hương” (dòng thư hương đời nối đời) do Đức Bảo sứ thần nhà Thanh đề tặng. Một biển khắc 4 chữ “Quang tiền du hậu” (Rạng rỡ thế hệ trước, phúc ấm ở đời sau) do Tô Kính người Viễn Đông đề tặng. Đền còn có đôi câu đối: Lưỡng triều danh Tể Tướng. Nhất thế đại nho sư (Nho sư cả nước vang danh hiệu. Tể tướng hai triều rạng tiếng tăm). Danh sĩ La Sơn Phu Tử Nguyễn Thiếp, người được Nguyễn Huệ tôn làm thầy, là học trò của Nguyễn Nhiễm, đã viết bài tán Phú Đức nói về thầy học của mình. Nguyễn Nhiễm khi còn sống đặt ruộng cúng và xây sẵn đền thờ ở mặt sông. Sau khi ông mất, triều đình phong “Thượng Đẳng Tôn Thần”, Huân Du Đô Hiến Đại Vương, hàng năm Quốc gia làm tế lễ. Lại giao cho 4 xã chăm sóc hương khói. Ngày sinh, ngày giỗ của ông có cả xã Uy Viễn cùng tế lễ.
Tổ tiên của Nguyễn Du gốc ở làng Canh Hoạch, huyện Thanh Oai, trấn Sơn Nam (nay thuộc Hà Nội), sau di cư vào Hà Tĩnh, có truyền thống khoa bảng nổi danh ở làng Tiên Điền thời Lê mạt. Trước ông, sáu bảy thế hệ, viễn tổ đã từng đỗ đạt làm quan. Vị tổ họ Nguyễn Tiên Điền là Nam Dương Công, tên thật là Nguyễn Nhiệm, con trai Nguyễn Miễn và là cháu Nguyễn Quyện, gọi Nguyễn Quyện bằng bác ruột. (Nguyễn Miễn là con của Trạng nguyên Nguyễn Thiến, hậu duệ người em của Nguyễn Phi Khanh). Nguyễn Trãi và Nguyễn Du cùng thuộc một dòng họ và chung một ông tổ.
Ông nội của Nguyễn Du là Nguyễn Quỳnh. Ông có 5 vợ và 9 con (6 trai, 3 gái). Trong số 6 người con trai thì có 3 người con đậu đại khoa và làm quan to là Nguyễn Huệ , Nguyễn Nghiễm và Nguyễn Trọng. Ông Nguyễn Quỳnh là người hay đọc sách, tinh thông lý số, giỏi kinh dịch, … Ông chuyên tâm dạy con cái học hành, có soạn ba bộ sách bàn về Kinh Dịch với những việc chiêm nghiệm được trong đời. Ông có trồng ba cây cổ thụ, một cây Muỗm (Xoài), một cây Bồ Lỗ (Cây Nóng), một cây Rói, để sau này con cái thành đạt về thăm cha có chỗ buộc ngựa. Những cây cổ thụ đó, nay vẫn còn, trừ cây Rói bị bão đổ năm 1976. Nguyễn Quỳnh giỏi y thuật từ khi còn trẻ nghe nói có gặp một người Trung Quốc là Ngô Cảnh Phượng (dòng dõi Ngô Cảnh Loan- một nhà địa lý nổi tiếng đời Tống)am hiểu địa lý, gặp nạn, ông đưa về nuôi. Ngô Cảnh Phượng cảm phục ân đức đã truyền cho bí quyết về phong thủy. Họ Nguyễn Tiên Điền thịnh đức, nếp nhà di huấn nối đời làm thuốc và dạy học, nếu có làm quan biết giữ tiết tháo, đức độ, thanh thận cần.
Vợ chính thất của Nguyễn Du họ Đoàn là con thứ sáu của Đoàn Công, Hoàng giáp Phó Đô ngự sử Quỳnh Châu bá người Quỳnh Côi, Hải An (xưa thuộc Sơn Nam, nay thuộc Thái Bình). Theo gia phả của họ Nguyễn Tiên Điền thì ông bà sinh con trai tên Nguyễn Tứ tự là Hạo Như có văn học, Nguyễn Ngũ giỏi võ, Nguyễn Thuyến giỏi văn nhưng không tham gia chính sự. Năm Quý Dậu (1813), bà theo ông đi sứ phương Bắc, về nước được vài năm bị bệnh mất. Bà sinh được một gái gả cho Tú tài Ngô Cảnh Trân, người ở Trảo Nha, Thạch Hà.
Một trong những người yêu thương nhất của Nguyễn Du là Hồ Phi Mai (Hồ Xuân Hương) bà chúa thơ nôm, quê ở Quỳnh Đôi, có quan hệ mật thiết với họ Hồ nhà Tây Sơn, tác giả của Lưu Hương ký. Hồ Xuân Hương cũng là tác giả của những tác phẩm thơ nổi tiếng: Khóc ông phủ Vĩnh Tường, Khóc Tổng Cóc, Làm lẽ, Tự tình, Mời trầu, Đề đền Sầm Nghi Đống, Đèo Ba Dội, Cái quạt, Chùa Quán Sứ, Hang Thánh Hóa, Sư hổ mang, Sư bị ong châm, Quan thị, Mắng học trò dốt … bài nào cũng thực thông minh, hóm hỉnh, vừa sâu sắc vừa cận nhân tình. Chồng Hồ Xuân Hương là Trần Phúc Hiển bị kết án năm 1816 và bị xử tử năm 1818. Trần Ngọc Quán, thi tướng Tao Đàn Cổ Nguyệt Đường, Hiệp trấn Sơn Nam Thượng cũng bị giết năm này.
Gia tộc Nguyễn Du có nhiều người giỏi và giữ những vị trí trọng yếu của thời cuộc: cha là Nguyễn Nhiễm làm Tể tướng hai triều Lê; anh cùng cha khác mẹ là Nguyễn Khản làm Tể tướng, Tham tụng, Thượng thư bộ Lại kiêm trấn thủ Thái Nguyên, Hưng Hóa triều Lê; cha nuôi là quan trấn thủ Thái Nguyên Quản Vũ Hầu Nguyễn Đăng Tiến, tướng tâm phúc của Nguyễn Nhiễm; cha vợ là Hoàng giáp Phó Đô ngự sử Quỳnh Châu bá Đoàn Nguyễn Thục; anh cùng mẹ là Nguyễn Nễ đứng đầu ngoại giao của cả ba triều Lê, Tây Sơn, Nguyễn (Nguyễn Nễ từng trãi Cai đội quân Nhất Phấn giữ phủ chúa Trịnh, Hiệp tán quân vụ nhà Lê, Tả Phụng nghi bộ Binh, Hiệp tán quân vụ trấn Quy Nhơn, Chánh sứ, Tả đồng nghị trung thư sảnh trấn Nghệ An nhà Tây Sơn, phụ tá Tổng trấn Bắc thành nhà Nguyễn); anh ruột là Nguyễn Điều làm trấn thủ Sơn Tây của triều Lê; anh vợ là Đoàn Nguyễn Tuấn làm Thị Lang bộ Lại nhà Tây Sơn; anh rể là tiến sĩ Vũ Trinh làm Hữu Tham tri bộ Hình, thầy dạy Nguyễn Văn Thuyên, con của Tổng trấn Bắc thành Nguyễn Văn Thành.
Nguyễn Du rất được quý trọng của nhiều danh sĩ đương thời. Văn chương của ông đặc biệt lưu truyền sâu rộng trong lòng dân. Ông giao thiệp rộng với nhiều tướng văn võ của triều Lê như Hoàng Ngũ Phúc, Nguyễn Hữu Chỉnh, với danh thần nhà Tây Sơn như La Sơn Phu Tử Nguyễn Thiếp, Ngô Thì Nhậm, Trần Văn Kỷ, Phan Huy Ích, Ngô Văn Sở, Thận Quận công, với danh thần nhà Nguyễn như Nguyễn Văn Thành, Đặng Trần Thường, Trịnh Hoài Đức, Ngô Nhân Tĩnh, Phạm Văn Hưng, Nguyễn Công Trứ, Trương Đăng Quế, Nguyễn Văn Giai…
Nguyễn Du mất ở Kinh Đô Huế ngày 10 tháng tám năm Canh Thìn (ngày 16 tháng 9 năm 1820), an táng tại cánh đồng Bào Đá, xã An Ninh, huyện Phong Điền. Năm Giáp Thân (1824), hài cốt của cụ được cải táng đưa về quê nhà ở Đồng Ngang thuộc giáp cũ của bản xã (có bút phê) ở thôn Thuận Mỹ, làng Tiên Điền, Hà Tĩnh. Những năm sau đó dời đến táng cạnh đền thờ Nguyễn Trọng và lại cải táng đến xứ Đồng Cùng, giữa một vùng cát rộng. Tới nay, mộ cụ Nguyễn Du qua nhiều trùng tu, ngày một tôn nghiêm hơn.
Tóm tắt gia thế Nguyễn Du như trên để hiểu câu Kiều: “T
*riều đình riêng một góc trời/ Gồm hai văn võ rạch đôi sơn hà*.” Họ Nguyễn Tiên Điền có thế lực mạnh đến mức nhà Lê, họ Trịnh, nhà Tây Sơn, nhà Nguyễn đều tìm cách liên kết, lôi kéo, mua chuộc, khống chế hoặc ra tay tàn độc để trấn phản.
Nguyễn Du không phải mười năm gió bụi mà thực sự mười lăm năm lưu lạc khớp đúng truyện Kiều và cũng khớp đúng mười lăm năm “bảy nổi ba chìm với nước non” của nữ sĩ Hồ Xuân Hương.
**Nguyễn Du cuộc đời và thời thế**
Tôi bàng hoàng thức dậy lúc nửa đêm, vội vã chép lại giấc mơ lạ
[ Nguyễn Du nửa đêm đọc lại](http://dayvahoc.blogtiengviet.net/2012/07/04/http_dayvahoc_blogtiengviet_net_nguyendu) lúc 12g40 ngày 4 tháng 7 năm 2012, với lời của cụ già nhắn gửi: “- T *a là Linh Nhạc Phật Ý, ở gần đây và có nhân duyên với con nên ta giúp con làm sáng tỏ chuyện này. Con hãy ghi nhớ kỹ những lời ta dặn, để tìm tòi kiến giải đủ 12 câu hỏi thập nhị nhân duyên*”. Từ ngày 3 tháng 1 năm 2015 đến ngày 3 tháng 1 năm 2016, tôi dốc sức nghe theo lời khuyên của cụ già báo mộng, đã tra cứu các thư tịch cổ triều Nguyễn để lập Niên biểu Nguyễn Du và lần theo dấu vết những lời khuyên trong giấc mơ lạ trên.
Hoài Thanh đã khái quát “Thời đại Nguyễn Du và thân thế Nguyễn Du” trong sách “200 năm nghiên cứu bàn luận truyện Kiều” của soạn giả Lê Xuân Lít, trang 15-21:
*“Nguyễn Du sinh năm 1765. Kể từ khi Lê Lợi đánh quân Minh dựng nước đến bấy giờ đã có hơn ba trăm năm. Sau ba trăm năm ấy chế độ phong kiến nước ta đã suy vi đến cực độ. Nguy ngoại xâm hầu như không có. Chính quyền phong kiến tập trung mất lý do để tồn tại. Những cuộc biến liên tiếp xảy ra. Mạc đoạt quyền Lê, Lê Mạc phân tranh, Nguyễn cát cứ Thuận Hóa, Trịnh đoạt quyền Lê, Trịnh Nguyễn phân tranh. Vô số cuộc khởi nghĩa nổ ra mà đỉnh cao là phong trào Tây Sơn.” *Nguyễn Du là người trong cuộc của thời đại nhiễu nhương đó. Tìm hiểu niên biểu Nguyễn Du cuộc đời và thời thế sẽ giúp soi thấu những uẩn khúc và biến cố lịch sử đã bị che khuất bởi thời gian. *Niên biểu Nguyễn Du, tuổi thơ (1765-1780)* **Năm Ất Dậu (1765)**. *Nguyễn Du sinh* ngày 23 tháng 11 Ất Dậu (nhằm ngày 3 tháng 1 năm 1766) lúc Nguyễn Nghiễm 58 tuổi, bà Trần Thị Tần 26 tuổi. Nguyễn Du được gọi là cậu Chiêu Bảy. Năm ấy cũng là năm Vũ Vương mất, Trương Phúc Loan chuyên quyền. Trước đó, từ ông Nguyễn Hoàng trở đi, họ Nguyễn làm chúa trong Nam, phía bắc chống nhau với họ Trịnh, phía nam đánh lấy đất Chiêm Thành và đất Chân Lạp, truyền đến đời Vũ Vương thì định triều nghi, lập cung điện ở đất Phú Xuân, phong cho Nguyễn Phúc Hiệu người con thứ 9 làm thế tử. Bây giờ thế tử đã mất rồi, con thế tử là Nguyễn Phúc Dương hãy còn nhỏ mà con trưởng của Vũ Vương cũng mất rồi. Vũ Vương lập di chiếu cho người con thứ hai là hoàng tử Cốn lên nối ngôi nhưng quyền thần Trương Phúc Loan đổi di chiếu lập người con thứ 16 của Vũ Vương, mới có 12 tuổi tên là Nguyễn Phúc Thuần lên làm chúa, gọi là Định Vương. Nguyễn Phúc Ánh là con của hoàng tử Cốn. Nguyễn Phúc Ánh sinh ngày Kỷ Dậu tháng Giêng năm Nhâm Ngọ (1762) lớn hơn Nguyễn Du ba tuổi. Trương Phúc Loan là người tham lam, làm nhiều điều tàn ác nên trong nước ai ai cũng oán giận, bởi thế phía nam nhà Tây Sơn dấy binh ở Quy Nhơn, phía bắc quân Trịnh vào lấy Phú Xuân, làm cho cơ nghiệp họ Nguyễn xiêu đổ. **Năm Đinh Hợi (1767).** *Nguyễn Du hai tuổi*, Nguyễn Nghiễm được thăng Thái tử Thái bảo, hàm tòng nhất phẩm, tước Xuân Quận công. Lúc này Trịnh Doanh mất, con là Trịnh Sâm lên làm chúa. Lê Duy Mật đem quân về đánh Hương Sơn và Thanh Chương rồi rút về Trấn Ninh. Trịnh Sâm cho người đưa thư sang vỗ về không được, mới quyết ý dùng binh để dứt mối loạn. Cũng năm ấy (1767) nước Miến Điện sang đánh Xiêm La (Thái Lan ngày nay) bắt vua nước ấy và các con vua mang về Miến Điện. Hai người con khác của vua Xiêm La một người chạy sang Chân Lạp, một người chạy sang Hà Tiên. Trịnh Quốc Anh (Taksin) một tướng Thái gốc Hoa người Triều Châu tỉnh Quảng Đông khởi binh chống quân Miến Điện giành lại độc lập, tự lập làm vua Xiêm La và dời đô về Thonburi, bên bờ sông Chao Phraya, đối diện với Bangkok. (Nguyên nước Xiêm La vốn là một vương quốc Phật giáo tên là Xích Thổ (Sukhothai) ở miền Bắc Thái Lan, dần thay thế vai trò của Đế chế Khmer (Chân Lạp) đang tàn lụi vào thế kỷ 13 – thế kỷ 15. Năm 1283 người Thái có chữ viết. Sau đó người Thái mở rộng lãnh thổ xuống phía nam, và năm 1350 chuyển kinh đô xuống Ayuthaya, phía bắc Bangkok 70 km. Năm 1431, quân Xiêm cướp phá Angkor của Chân Lạp. Nhiều bảo vật và trang phục của văn hóa Hindu đã được họ đem về Ayutthaya, lễ nghi và cách ăn mặc của người Khmer được dung nhập vào thượng tầng văn hóa Xiêm. Trong khoảng 400 năm, từ thế kỷ 14 đến thế kỷ 18, giữa người Thái và người Miến Điện láng giềng luôn xảy ra các cuộc chiến tranh và kinh đô Ayuthaya bị huỷ diệt ở thế kỷ 18. Người Hoa sau biến cố Minh Thanh cũng ngày một nhiều ở Xiêm La). **Năm Kỷ Sửu (1769).** *Nguyễn Du bốn tuổi*, được phong ấm Hoằng Tín đại trung thành môn vệ úy xuất thân thu Nhạc công. Ông dung mạo khôi ngô, Việp Quận công (Hoàng Ngũ Phúc) trông thấy lấy làm lạ ban cho bảo kiếm. Năm đó, Trịnh Sâm sai Bùi Thế Đạt, Nguyễn Phan, Hoàng Đình Thể đem ba đạo quân của Nghệ An, Thanh Hóa, Hưng Hóa tiến đánh Trấn Ninh. Lê Duy Mật thua mà chết. **Năm Tân Mão (1771).** *Nguyễn Du sáu tuổi*. Tây Sơn dấy binh. Nguyễn Nhạc lập đồn trại ở đất Tây Sơn, chiêu nạp quân sĩ, người về theo rất đông. Nguyễn Nhạc nguyên tổ bốn đời là họ Hồ cùng một tổ với Hồ Quý Ly, người gốc ở huyện Hưng Nguyên, tỉnh Nghệ An, gặp lúc chúa Trịnh chúa Nguyễn đánh nhau, bị bắt đem vào ở ấp Tây Sơn thuộc phủ Hoài Nhân, đất Quy Nhơn. Đến đời của Nguyễn Phi Phúc dời nhà sang ấp Kiên Thành, sinh được Nguyễn Nhạc, Nguyễn Lữ, Nguyễn Huệ (Hồ Thơm). Lúc khởi binh nhà Tây Sơn lấy họ mẹ là Nguyễn để khởi sự cho dễ thu phục nhân tâm vì đất miền Nam vốn đất chúa Nguyễn. Năm 1771, Nguyễn Huệ mười tám tuổi, đã sớm tỏ ra là một bậc anh tài quân sự, định kế và cầm quân cùng anh. Cũng năm ấy, vua Xiêm La là Trịnh Quốc Anh (Taksin) khởi binh đánh vua Chân Lạp là Nặc Tôn nhưng không thắng bèn quay sang đem binh thuyền sang vây đánh con vua cũ là Chiêu Thúy ở Hà Tiên. Mạc Thiên Tứ là con Mạc Cửu và bà phi họ Nguyễn, tướng giữ thành Hà Tiên của nhà Nguyễn giữ không nổi phải bỏ thành chạy. Vua Xiêm La Trịnh Quốc Anh sai tướng giữ Hà Tiên và tiến đánh Chân Lạp. Quốc vương Chân Lạp là Nặc Tôn phải bỏ thành chạy. Vua Xiêm La chiếm Nam Vang (Phnom Penh ngày nay). **Năm Nhâm Thìn (1772).** *Nguyễn Du bảy tuổi*. Tháng sáu năm 1772, chúa Nguyễn sai quan Tổng suất là Nguyễn Cửu Đàm đem quân đánh Xiêm La. Quân của Nguyễn Cửu Đàm tiến đến Nam Vang, quân Xiêm La bỏ chạy về Hà Tiên. Nặc Non cũng chạy về Cầu Bột. Nặc Tôn lại về làm vua Chân Lạp. Vua Xiêm La Trịnh Quốc Anh đưa thư sang gọi Mạc Thiên Tứ về để giảng hòa. Mạc Thiên Tứ không chịu. Vua Xiêm La Trịnh Quốc Anh bèn cử tướng giữ Hà Tiên, rồi bắt con gái Mạc Thiên Tứ và Chiêu Thúy đem về nước. Năm sau, Mạc Thiên Tứ thấy việc không xong bèn giảng hòa. Vua Xiêm La trả lại con gái cho Mạc Thiên Tứ và giết Chiêu Thúy. Mạc Thiên Tứ trở về giữ đất Hà Tiên. Nước Chân Lạp vốn là nền văn minh Khmer đã phát triển rực rỡ từ thế kỷ 9 đến thế kỷ 13, và lụi tàn vào thế kỷ 13-thế kỷ 15. Trước đó thời Tùy Đường có nước Phù Nam bao gồm Campuchia, nam Việt Nam, nam Thái Lan ngày nay. Từ thế kỷ 5 một tộc người Môn-Khmer hình thành một thuộc quốc Chân Lạp (Chenla) ở khu vực Bắc Campuchia và Nam Lào . Đến thế kỷ 7, Chân Lạp chiếm toàn bộ lãnh thổ Phù Nam. Một phần của Phù Nam ở phía tây Chân Lạp là nước Xích Thổ (Sukhothai). Nước này sau chia làm hai vào khoảng thế kỷ XI, XII thời Tống Kim và nhập làm một thời Minh, khi cầu phong Minh Thái Tổ gọi là nước Xiêm La. Thời các chúa Nguyễn mở đất Chiêm Thành thì Xiêm La cũng luôn tìm cách lấn chiếm Chân Lạp. **Năm Quý Tỵ (1773).** *Nguyễn Du tám tuổi*. Nhà Tây Sơn xây dựng lực lượng và củng cố căn cứ ở vùng An Khê, khôn khéo khai thác sự chia rẽ triều đình chúa Nguyễn bằng tuyên bố lật đổ Trương Phúc Loan, khôi phục ông hoàng hợp pháp, lấy lòng người bằng cách cướp của người giàu chia người nghèo. Tây Sơn thu phục được công chúa Chăm, hương chức Nguyễn Thung, Huyền Khê, hai nhà buôn người Hoa là Lý Tài và Tập Đình cũng gia nhập. Nguyễn Nhạc dùng mưu kế tự nhốt mình vào củi, lừa chiếm được thành Quy Nhơn, đánh bại quân tiếp viện Phú Xuân, cuối năm ấy Tây Sơn đã toàn thắng, chiếm từ Quảng Ngãi đến Bình Thuận. **Năm Giáp Ngọ (1774).** *Nguyễn Du chín tuổi*. Nguyễn Nhiễm sung chức tả tướng, cùng Hoàng Ngũ Phúc đi đánh chúa Nguyễn ở Đàng Trong với danh nghĩa đuổi quyền thần Trương Phúc Loan và đánh dẹp quân nổi loạn. Quân Trịnh vượt sông Gianh chiếm Đồng Hới mà không cần giao tranh. Quân Nguyễn hầu như không có kháng cự nào vì binh lực tập trung chống nhà Tây Sơn đang thừa thắng chiếm Quảng Ngãi và đánh lui quân cứu viện năm dinh phía nam, chúa Trịnh Sâm lại thừa cơ dẫn đại quân vào Nghệ An trợ chiến tăng thanh thế, lòng người oán ghét Trương Thúc Loan nên làm nội ứng giúp quân Trịnh, Quảng Nam lại có nạn đói trầm trọng. Triều đình chúa Nguyễn nộp Trương Phúc Loan nhưng quân Trịnh vẫn tiến quân và chiếm kinh đô Phú Xuân đầu năm 1775. **Năm Ất Mùi (1775).** *Nguyễn Du mười tuổi*: Anh trai cùng mẹ của Nguyễn Du là Nguyễn Trụ (sinh 1757) qua đời. Năm ấy, chúa Nguyễn chạy vào Quảng Nam lập cháu là Nguyễn Phúc Dương làm Đông Cung để lo việc chống trả. Quân Tây Sơn ở Quy Nhơn kéo ra đánh chiếm Quảng Nam. Chúa Nguyễn Định Vương liệu không chống cự nổi nên cùng cháu là Nguyễn Ánh chạy vào Gia Định, chỉ để Đông Cung ở lại Quảng Nam chống giữ. Nguyễn Nhạc biết Đông Cung yếu thế và muốn mượn tiếng nên sai người rước Đông Cung về Hội An. Họ Trịnh vượt đèo Hải Vân, đẩy lui quân Tây Sơn do Tập Đình làm tiên phong, Lý Tài làm tướng trung quân. Nguyễn Nhạc xét tội Tập Đình thua trận định giết. Tập Đình vội trốn về Quảng Đông và bị giết. Nguyễn Nhạc đưa Đông Cung về Quy Nhơn. Tống Phước Hiệp ở phía nam nhân lúc Nguyễn Nhạc thua trận đã tiến quân chiếm lại Phú Yên. Tống Phước Hiệp cho Bạch Doãn Triều và cai đội Thạc đến đòi Nguyễn Nhạc trả Đông Cung cho nhà Nguyễn. Nguyễn Nhạc theo kế Nguyễn Huệ giả vờ ưng thuận, một mặt mượn lệnh Đông Cung phủ dụ Tống Phước Hiệp và Chu Văn Tiếp đem tướng sĩ năm dinh về theo phò Đông Cung, mặt khác lại cho người mang vàng bạc châu báu đến dâng Hoàng Ngũ Phúc xin nộp ba phủ Quảng Ngãi, Quy Nhơn, Phú Yên để xin cho Nguyễn Nhạc được làm tướng tiên phong đánh Gia Định. Hoàng Ngũ Phúc viết khải văn dâng lên chúa Trịnh Sâm phong tướng hiệu cho Nguyễn Nhạc. Trịnh Sâm sai Nguyễn Hữu Chỉnh mang sắc chỉ, cờ, ấn kiếm của vua Lê đến ban cho Nguyễn Nhạc. Tống Phước Hiệp do mắc lừa không đề phòng nên bị Nguyễn Huệ đánh bại. Lý Tài được nhà Tây Sơn cử làm tướng trấn thủ Phú Yên. Hoàng Ngũ Phúc nghe tin thắng của Nguyễn Huệ đã lập tức tung quân đánh chiếm Quảng Ngãi và trình lên chúa Trịnh Sâm sắc phong cho Nguyễn Huệ làm tướng tiên phong. Tuy vậy, quân Trịnh bị hao tổn nặng bởi trận dịch khủng khiếp nên phải quay lại Phú Xuân. Hoàng Ngũ Phúc ốm chết ngay trên dọc đường khi chưa tới Phú Xuân. Nguyễn Nhạc lợi dụng sự rút quân Trịnh để chiếm lại Quảng Nam. Nhà Tây Sơn tạm yên mặt bắc đã tập trung tấn công nhằm dứt điểm hiểm họa từ nhà Nguyễn đang trốn tránh ở phía Nam. **Năm Bính Thân (1776).** *Nguyễn Du mười một tuổi*, cha là Nguyễn Nhiễm đánh trận về bị lâm bệnh qua đời. Năm đó, Nguyễn Nhạc sai em là Nguyễn Lữ đem thủy quân vào đánh Gia Định, lấy được thành Sài Gòn. Chúa Nguyễn phải chạy về Trấn Biên (Biên Hòa). Nguyễn Huệ cho đắp sửa thành Quy Nhơn rồi đặt long án, tôn Nguyễn Nhạc làm Tây Sơn Vương. Nguyễn Lữ được phong Thiếu phó, Nguyễn Huệ làm Phục chính. Nguyễn Nhạc đón Đông Cung ở Yên Thái về, dựng nhà bên sông Bông Giang, gả con gái là Thọ Hương cho Đông Cung, lấy huyện Bình Sơn làm của hồi môn, mưu lập Đông Cung làm vương để mê hoặc dân chúng. Đông Cung không chịu nghe theo nên Nguyễn Nhạc an trí Đông Cung ở chùa Di Đà xứ Thập Tháp. Đông Cung cùng Tống Phước Đạm lén trốn xuống thuyền, dọc đường được thuyền của Tôn Thất Xuân đón cùng chạy về Gia Định. Chu Văn Tiếp (Doãn Ngạch) dấy binh ở huyện Đồng Xuân (Phú Yên). Nguyễn Nhạc sai người đến gặp Chu Văn Tiếp hẹn cùng tôn lập Đông Cung. Khi Chu Văn Tiếp ra đến Quy Nhơn biết rõ chuyện trên bèn liên kết với Tống Phước Hiệp truyền hịch vạch tội nhà Tây Sơn. Người khách Lý Tài tướng Tây Sơn trấn thủ Phú Yên cũng theo mật ước với Tôn Thất Chí bỏ Nguyễn Nhạc về hàng Tống Phước Hiệp giúp chúa Nguyễn. Định Vương thế cô ở Đồng Nam gọi Tống Phước Hiệp đưa quân về hợp viện. Đỗ Thành Nhơn, Nguyễn Huỳnh Đức tụ nghĩa ở Ba Giồng (Định Tường). Nhơn theo lệnh Định Vương thảo hịch chiêu mộ nghĩa binh và lợi dụng địa thế hiểm yếu đánh thắng quân Nguyễn Lữ mấy trận. Nguyễn Lữ lấy thóc kho chở hơn hai trăm thuyền chạy về Quy Nhơn. Đỗ Thành Nhơn chiếm Gia Định đón Định Vương về Bến Nghé. Tống Phước Hiệp mang Lý Tài về hội quân ở Gia Định. Tống Phước Hiệp ốm chết ở Long Hồ. Định Vương muốn thu dụng Lý Tài nhưng Đỗ Thành Nhơn can không nên dùng mà nên giết đi vì Lý Tài hung hãn, phản trắc, khó chế ngự. Lý Tài từ đó kết oán với Đỗ Thành Nhơn. Lý Tài sợ Đỗ Thành Nhơn làm hại mình nên đưa quân về đóng ở núi Chiêu Thái. **Năm Đinh Dậu (1777).** *Nguyễn Du mười hai tuổi*. Năm đó, Lý Tài nghe Đông Cung trốn vào Gia Định, lại đem binh rước về Sài Gòn lên làm Tân Chính Vương, tôn Định Vương lên làm Thái Thượng Vương để cùng lo sự khôi phục. Tân Chính Vương thăng Tôn Thất Chí làm Thiếu phó, Tôn Thất Xuân làm Chưởng cơ, Lý Tài làm Bảo giá Đại tướng quân. Lý Tài tâu với Tân Chính vương xin sai Chưởng cơ Tống Phước Hòa cùng Tống Phước Thiên đem quân đến đóng giữ Long Hồ, nói là để phòng quân Tây Sơn nhưng thực ra là sợ Đỗ Thành Nhơn đem quân đánh úp. Nguyễn Phúc Ánh biết ý bèn mật báo Định Vương cho mình mang quân đi Ba Giồng chiêu dụ quân Đông Sơn. Lý Tài bức Định Vương về Thủ Dầu Một. Tân Chính Vương trở về Sài Gòn cử Tống Phước Đạm làm giám quân, Trần Văn Hòa làm tham mưu dẫn những người ở Quy Nhơn mới đến trở lại Quảng Ngãi đểu sự chiêu tập nghĩa binh nhưng dọc đường bị phục binh của quân Tây Sơn chặn bắt. Trần Văn Hòa bị giết. Tôn Thất Đạm phải quay lại. Lúc ấy, Nguyễn Nhạc sai người ra xin với chúa Trịnh cho trấn thủ đất Quảng Nam. Trịnh Sâm bây giờ cũng chán sử dụng binh, bèn nhân dịp phong cho Nguyễn Nhạc làm Quảng Nam trấn thủ, Cung quận công. Nguyễn Nhạc được phong rồi, không phải phòng giữ mặt bắc nữa , bèn sai Nguyễn Lữ và Nguyễn Huệ đem thủy bộ quân vào đánh Gia Định. Lý Tài chống cự không nổi phải bỏ chạy. Tân Chính Vương chạy về Định Tường rồi lại chạy về Vĩnh Long. Thái Thượng Vương chạy về Long Xuyên. Nhưng chẳng bao lâu Nguyễn Huệ đem quân đuổi bắt được cả Thái Thượng Vương và Tân Chính Vương, đem giết đi. Nguyễn Phúc Ánh trốn thoát được. Mạc Thiên Tứ và Tôn Thất Xuân lánh ra đảo Phú Quốc và sau đó sang Xiêm La cầu viện. Nguyễn Lữ và Nguyễn Huệ lấy xong đất Gia Định để Tổng Đốc Chu ở lại trấn thủ, rồi đem quân về Quy Nhơn. **Năm Mậu Tuất (1778).** *Nguyễn Du mười ba tuổi*, bà Trần Thị Tần, mẹ Nguyễn Du qua đời. Nguyễn Du mồ côi cả cha lẫn mẹ nên ông phải ở với người anh khác mẹ là Nguyễn Khản (hơn ông 31 tuổi). Cũng trong năm này, anh thứ hai của Nguyễn Du là Nguyễn Điều (sinh năm 1745) được bổ làm Trấn thủ Hưng Hóa. Năm ấy, Nguyễn Nhạc tự xưng đế hiệu, đặt niên hiệu là Thái Đức, phong cho Nguyễn Lữ làm Tiết chế, Nguyễn Huệ làm Long Nhương tướng quân. **Năm Kỷ Hợi (1779).** *Nguyễn Du mười bốn tuổi*. Năm ấy, ở Long Xuyên, Nguyễn Phúc Ánh tụ tập những thuộc hạ cũ nhân lúc Nguyễn Lữ và Nguyễn Huệ đều về Quy Nhơn, khởi binh tiến đánh Sa Đéc, cùng Đỗ Thanh Nhơn và các tướng đánh đuổi Tổng đốc Chu lấy lại thành Sài Gòn. Bấy giờ Nguyễn Ánh mới có 17 tuổi. Các tướng tôn làm Đại nguyên súy, Nhiếp quốc chính. [Theo Hoàng Việt Hưng Long Chí thì vào tháng Giêng năm Mậu Tuất 1778]. Ít lâu sau vua Tây Sơn lại sai Tổng đốc Chu, Tư khấu Uy đem quân thủy vào đánh Trấn Biên và Phiên Trấn. Nguyễn Nhạc lại sai hổ giá Phạm Ngạn đem quân từ Quy Nhơn tới. Trần Phượng không chống nổi. Đỗ Thành Nhơn đem quan Đông Sơn ra cự chiến chém được Tư khấu Uy . Nguyễn Ánh sai Lê Văn Quân đem binh đánh chiếm thành Bình Thuận và thành Diên Khánh. Tướng Tây Sơn là Phạm Ngạn phải lui về Quy Nhơn. Nguyễn Ánh sai Tổng nhung Nguyễn Văn Hoàng, Lễ bộ Nguyễn Nghi đem quân bộ ra đóng giữ Bình Thuận để hợp binh với Chu Văn Tiếp. Nguyễn Ánh cũng sai người thông sứ với Xiêm La (Thái Lan), sai Đỗ Thành Nhơn, Hồ Văn Lân đem binh đánh Chân Lạp (Campuchia ngày nay), lập con Nặc Tôn là Nặc In lên làm vua, để Hồ Văn Lân ở lại bảo hộ. Ở Gia Định, Nguyễn Ánh đặt quan cai trị, định lệ thu thuế để nuôi binh lính, làm chiến thuyền, luyện tập binh mã để phòng bị chiến tranh. Bấy giờ có người ở trấn Sơn Nam là Trần Xuân Trạch, Nguyễn Kim Phẩm cùng thủ hạ đem quân vượt biển vào Gia Định được Nguyễn Ánh trọng dụng làm tả hữu Chưởng cơ. **Năm Canh Tý (1780).** *Nguyễn Du mười lăm tuổi*, Nguyễn Khản là anh cả của Nguyễn Du đang làm Trấn thủ Sơn Tây bị khép tội mưu loạn trong Vụ án năm Canh Tý, bị bãi chức và bị giam ở nhà Châu Quận công. Nguyễn Du về Tiên Điền học với chú Nguyễn Trọng và đi lại thân thiết với Đoàn Nguyễn Tuấn là một người thân cũng là học trò của Nguyễn Nghiễm ở Sơn Nam Hạ. Năm ấy, Nguyễn Ánh xưng vương, phong Đỗ Thành Nhơn làm Ngoại hữu Phụ Chính Thượng tướng công. Nhưng sau vì Đỗ Thành Nhơn cậy công lộng quyền, oai vượt lấn chủ nên Nguyễn Ánh theo mưu Tống Phước Thiêm đã phục vệ sĩ giết đi. Cũng vì việc ấy nên Đông Sơn khi trước hết lòng giúp Nguyễn Vương sau đều bỏ cả, và lại phản lại, thành ra lôi thôi phải đánh dẹp mãi. *Niên biểu Nguyễn Du, 15 năm lưu lạc (1781-1796)* **Năm Tân Sửu (1781)** *Nguyễn Du mười sáu tuổi*. Nguyễn Du làm Chánh Thủ hiệu quân Hùng Hậu ở Thái Nguyên. Ý định Nguyễn Du tạo đất căn bản, dấy nghiệp ở Bắc Hà, lập thế chân vạc, tranh hùng với Nguyễn Huệ nhà Tây Sơn ở Thuận Hóa và Nguyễn Ánh ở đất Gia Định. Tướng trấn thủ Thái Nguyên là Quản Vũ Hầu Nguyễn Đăng Tiến (Hà Mỗ trong Gia Phả họ Nguyễn Tiên Điền) là cha nuôi Nguyễn Du và tâm phúc Nguyễn Nhiễm. Tướng trấn thủ Sơn Tây là Nguyễn Điền là anh cùng cha khác mẹ của Nguyễn Du, Tướng trấn nhậm Sơn Nam Thượng Sơn Nam Hạ đều là học trò Nguyễn Nhiễm và đó cũng là đất tổ nghiệp của nhà Nguyễn Tiên Điền. Nguyễn Du định dựng cờ phù Lê, xin chiếu vua Càn Long, liên thủ với vùng Nam Trung Quốc và Nghệ Tĩnh, giao kết kẻ sĩ, xây dựng lực lượng, trầm tĩnh theo chuyển biến thời cuộc để chớp thời cơ hành động. *Chọc trời khuấy nước mặc dầu*
* Dọc ngang nào biết trên đầu có ai.*
Cũng năm ấy, Nguyễn Ánh sau sự biến Đông Sơn, phải vất vả đối phó với nội tình tan rã ở Gia Định. Tháng 10 năm đó, vua nước Xiêm La (Thái Lan) là Trịnh Quốc Anh (Taksin) sai hai anh em tướng Chất Tri (Chakkri) sang đánh Chân Lạp. Nguyễn Vương sai Nguyễn Hữu Thụy và Hồ Văn Lân sang cứu, trong khi hai quân đang chống nhau thì ở Vọng Các (Băng Cốc) vua Xiêm bắt giam vợ con của hai anh em Chất Tri. Hai anh em tướng Chất Tri (Chakkri) bèn giao kết với Nguyễn Hữu Thụy rồi đem quân về giết Trình Quốc Anh (Taksin) và tự lập làm vua Xiêm La, xưng là Phật Vương (Rama1). Họ Chakkri làm vua cho đến ngày nay và các vua đều xưng là Rama. Vua Rama I chọn Bangkok (hay “Thành phố của các thiên thần”) làm kinh đô.
**Năm Nhâm Dần (1782).** *. Năm ấy, Trịnh Sâm mất, Kiêu binh phế Trịnh Cán, lập Trịnh Khải (Trịnh Tông) lên ngôi chúa. Hai anh của Nguyễn Du là Nguyễn Khản được làm Thượng thư bộ Lại, tước Toản Quận công, Nguyễn Điều làm Trấn thủ Sơn Tây. Nguyễn Du mười bảy tuổi*
Trước đó, Trịnh Sâm kiêu hãnh khi quân Trịnh lấy được Thuận Hóa, đã có ý cướp ngôi nhà Lê, bèn sai quan thị lang Vũ Trần Thiệu đi cùng quan nội giám mang biểu sang tấu trình vua Thanh rằng con cháu nhà Lê không có ai đáng làm vua nữa. Nhưng, Vũ Trần Thiệu khi sang hồ Đồng Đình đã đem đốt tờ biểu rồi uống thuốc độc mà chết nên việc cầu phong bỏ không nói đến nữa. Trịnh Sâm say đắm Đặng Thị Huệ, trước khi chết để di chiếu phế con trưởng là Trịnh Khải lập con thứ là Trịnh Cán làm thế tử và giao Huy Quận Công Hoàng Đình Bảo (Tố Lý) làm phụ chính. Trịnh Cán ít tuổi, lắm bệnh không mấy người phục, nên xảy ra biến loạn. Tháng 9 năm 1782 Trịnh Sâm mất, Trịnh Khải mưu với quân tam phủ kéo đến vây phủ giết Hoàng Đình Bảo, bỏ Trịnh Cán và Đặng Thị Huệ, lập Trịnh Khải lên làm chúa, tức Đoan Nam Vương (Nguyễn Khản là thầy dạy của Trịnh Khải).
Tháng 10 năm 1782, Nguyễn Nhạc và Nguyễn Huệ đem hơn 100 chiến thuyền vào cửa Cần Giờ đánh nhau với quân Nguyễn Ánh ở Ngã Bảy. Thủy binh Tây Sơn tinh nhuệ và thiện chiến áp sát và dùng hỏa hổ tấn công. Quân Nguyễn Ánh mặc dù có người Pháp và người Bồ Đào Nha điều khiển tàu châu Âu bảo vệ vòng ngoài vẫn thua to. Cai cơ Mạn Hòe (Manuel) người Pháp chết tại trận. Nguyễn Ánh phải bỏ thành Sài Gòn chạy về Ba Giồng. Quận công Tống Phước Thiêm bị quân Đông Sơn giết chết. Nguyễn Ánh dẫn tàn quân lánh ra đảo Phú Quốc.
Nguyễn Nhạc bình xong đất Gia Định, rút quân về Quy Nhơn, để hàng tướng Đông Sơn là Đỗ Nhàn Trập giữ Sài Gòn. Khi quân Nguyễn Nhạc và Nguyễn Huệ về Quy Nhơn rồi, Chu Văn Tiếp đem quân từ Phú Yên về hợp với quân các đạo, đánh đuổi quân Tây Sơn đi, lấy lại thành Sài Gòn rồi đón Nguyễn Ánh về, sửa sang mọi việc để chống giữ với Tây Sơn.
**Năm Quý Mão (1783).** ** Nguyễn Du thi Hương ở trường Sơn Nam, đậu Tam trường . Nguyễn Du vẫn giữ chức Chánh thủ hiệu quân Hùng hậu Thái Nguyên, nơi Quản Vũ Hầu Nguyễn Đăng Tiến là cha nuôi làm quan trấn thủ. Đây là vùng đất hiểm yếu có nhiều người Trung Quốc sang khai mỏ bạc. Nguyễn Đăng Tiến vốn là tay giặc già phản Thanh phục Minh người Việt Đông Trung Quốc, vừa là tân khách, thầy dạy võ cho Nguyễn Du và các anh em, vừa là tâm phúc của Nguyễn Nhiễm. Nguyễn Du mười tám tuổi.**
Nguyễn Du lấy vợ chính thất họ Đoàn (hoặc đính hôn?) là con gái thứ sáu của Đoàn Nguyễn Thục (người Quỳnh Côi, Hải An xưa thuộc Sơn Nam, nay thuộc Thái Bình). Nhờ lương duyên này mà Nguyễn Du có thêm thế lực của cha vợ là quan Hoàng giáp Phó Đô ngự sử Quỳnh Châu bá và anh vợ là tiến sĩ Đoàn Nguyễn Tuấn, sau này làm quan thị lang triều Tây Sơn.
Cũng năm ấy, Nguyễn Khản đầu năm thăng chức Thiếu Bảo, cuối năm thăng chức Tham tụng, Thượng Thư Bộ Lại kiêm trấn thủ Thái Nguyên, Hưng Hóa. Anh cùng mẹ của Nguyễn Du là Nguyễn Nễ (sinh 1761) đỗ đầu thi Hương ở điện Phụng Thiên, được bổ thị nội văn chức, khâm thị nhật giảng, sung Nội Hàn Viện cung phụng sứ, phó tri thị nội thư tả lại phiên, Thiên Thư Khu mật viện Đức Phái hầu, cai quản đội quân Phấn Nhất của phủ Chúa. Vừa lúc Thuận Châu khởi binh, phụng sai hiệp tán quân cơ của đạo Sơn Tây.
Năm 1783, vua Tây Sơn Nguyễn Nhạc sai Nguyễn Lữ và Nguyễn Huệ đem binh vào đánh phía Nam. Trong chiến dịch này Nguyễn Huệ đã khéo lợi dụng lúc thủy triều lên và mượn sức gió thổi từ biển vào đất liền để dùng hỏa công và hỏa hổ tiến công, trên bờ thì dùng voi chiến do thủy binh chở vào, lần đầu xuất hiện ở đất Gia Định trên một địa thế hẹp. Nguyễn Vương thua to. Nguyễn Ánh rước mẹ và cung quyến chạy ra đảo Phú Quốc. Tháng 6 năm ấy, Nguyễn Huệ ra đánh Phú Quốc, Nguyễn Vương chạy về Côn Lôn. Quân Tây Sơn lại đem thuyền đến vây Côn Lôn , nhưng gặp bão đánh đắm cả thuyền nên Nguyễn Ánh mới trốn thoát được, chạy về đảo Cổ Cốt rồi lại trở về Phú Quốc.
Lại nói đất kinh kỳ Thăng Long, nguyên từ khi họ Trịnh giúp nhà Lê trung hưng về sau, chia quân làm hai thứ binh là ưu binh và nhất binh. Ưu binh thì kén quân Thanh Nghệ làm quân túc vệ đóng ở kinh thành canh giữ những nơi trọng yếu cung vua phủ chúa, được cấp công điền và có chức sắc. Nhất binh là lính tứ trấn ở Sơn Nam, Kinh Bắc, Hải Dương, Sơn Tây chỉ để đủ giữ các trấn và hầu hạ các quan còn thì cho về làm ruộng, khi cần dùng thì mới gọi. Những lính ưu binh từ các đời trước dù có kẻ ngang ngược công thần nhưng nhà chúa cũng chỉ trị tội tên cầm đầu mà vẫn giữ chế độ ưu binh, nên về sau ưu binh đã quen thói gặp điều trái ý là nổi lên làm loạn. Nay Trịnh Khải nhờ quân tam phủ Thanh Nghệ mà đoạt được ngôi chúa Đoan Nam Vương, trừ được vây cánh của Trịnh Cán nên ban ân quan tước cho kẻ đứng đầu kiêu binh là Nguyễn Bằng và trọng thưởng cho kiêu binh. Đó chính là mầm loạn khó kiềm chế.
**Năm Giáp Thìn (1784).** *. Tháng 2 , nhân vụ 7 kiêu binh bị nhà chúa giết vì bữa tiệc vua Lê đãi kiêu binh có công phò Hoàng Tự Tôn Lê Duy Kỳ từ trong tù ra, kiêu binh đã nổi dậy đưa hoàng tôn Lê Duy Kỳ lên làm thái tử. Tư dinh của Nguyễn Khản ở phường Bích Câu, Thăng Long bị phá. Nguyễn Khản trốn lên với em là Nguyễn Điều đang làm trấn thủ Sơn Tây và Nguyễn Nể làm Hiệp tán Nhung vụ. Họ toan hợp quân các trấn về đánh kiêu binh, nhưng khi sự lộ ra quân kiêu binh vào canh chặt phủ chúa, Trịnh Khải không ra được nên mưu bất thành. Kiêu binh chia nhau giữ các cửa ô. Quân các trấn sợ chúa bị hại nên đành kéo về. Kiêu binh áp lực bãi chức Nguyễn Khản và giáng chức Nguyễn Điều, hai người về Hà Tỉnh. Nguyễn Du mười chín tuổi*
Lại nói Hoàng tôn Lê Duy Kỳ (tức vua Lê Mẫn Đế, Lê Chiêu Thống sau này) là con trưởng của Lê Duy Vĩ, cháu đích tôn của vua Lê Hiển Tông . Ba anh em hoàng tự tôn được kiêu binh giải cứu sau 15 năm lao tù. có mối hận sâu sắc với chúa Tĩnh Đô Vương Trịnh Sâm (1767-1782). Hoàng Lê Nhất thống chí của Ngô Thời Chí kể rằng: Nguyên Trịnh Doanh có con gái lớn là quận chúa Tiên Dung , quận chúa là con vợ cả, được Trịnh Doanh yêu lắm. Thế tử Trịnh Sâm là con vợ thứ. Vợ cả Doanh muốn con được làm hoàng hậu nên xin với Doanh để gả cho thế tử Lê Duy Vĩ. Vì quá yêu con, vợ Doanh thường phân biệt lễ vua tôi quá rõ rệt, những bữa mời thái tử ăn cơm, Sâm không được vợ cả Trịnh Doanh cho cùng ngồi với thái tử. Trịnh Sâm nói với Lê Duy Vĩ: “Trong hai ta phải có kẻ mất người còn. Vua ấy không thể cùng thời với chúa này”. Thái tử Lê Duy Vĩ vẫn có ý đề phòng, thường giao kết với hào kiệt và dân sĩ trong thiên hạ, mong ngày giành lại thực quyền. Do Trịnh Doanh mất sớm. Trịnh Sâm được lên thay quyền. Việc đầu tiên của Sâm là sai một viên quan thị vu cho thái tử thông gian với cung nhân của Trịnh Doanh (Lập lại mưu cũ của Trịnh Giang giết vua trước đây: vu cho Lê Đế Duy Phương tư thông với vợ Trịnh Cương, buộc phế bỏ, giáng xuống làm Hôn Đức quân, rồi bị giết chết). Nay thái tử Lê Duy Vĩ cũng bị kết tội trạng giống hệt vậy. Thái tử và ba con bị tống giam vào ngục. Sau đó, thái tử lại bị vu tội định bỏ trốn để tạo phản nên bức uống thuốc độc chết năm 1771. Ba anh em hoàng tự tôn bị giam vào ngục 15 năm sau mới được kiêu binh giải cứu. Nhà chúa giết bảy kiêu binh giải cứu hoàng tự tôn Lê Duy Kỳ khi vua Lê đang thiết họ ăn uống đã châm ngòi cho loạn Kiêu binh phá nát Tư dinh của Nguyễn Khản ở phường Bích Câu và áp lực bãi chức Nguyễn Khản, bởi ông là thầy Trịnh Khải, lại làm quan Tham tụng, thượng thư bộ Lại.
Lại nói Nguyễn Ánh ở Phú Quốc hết sạch lương thực phải hái rau và tìm củ chuối mà ăn, thế lực cùng kiệt, bèn cho người tìm người quen cũ là cố đạo Bá Đa Lộc lúc đó đang ở Thái Lan để hỏi kế. Bá Đa Lộc khuyên là nên cầu nước Pháp nhưng phải cho thế tử Cảnh cùng đi để làm tin. Nguyễn Ánh theo lời ấy, bèn giao Hoàng tử Cảnh theo Bá Đa Lộc mang quốc thư sang Pháp. Tờ thư ấy có 14 khoản đại ý xin nước Pháp giúp cho 1500 quân và tàu bè, súng ống, thuốc đạn, đủ cả mọi thứ. Nguyễn Vương xin nhường cho nước Pháp cửa Hội An, đảo Côn Lôn và để riêng cho nước Pháp được đặc quyền vào buôn bán ở nước Nam. Nguyễn Ánh lại tiếp được mật biểu của Châu Văn Tiếp (lúc trước bị thua ở Sài Gòn đã theo đường núi chạy sang Thái Lan xin cầu viện) nên mới đến hội với tướng Thái Lan tại Hà Tiên và sau đó sang Bangkok. Vua Xiêm Chakri (Rama1) tiếp đãi Nguyễn Ánh rất hậu và sai hai tướng Chiêu Tăng, Chiêu Sương cùng các tướng Lục Côn, Sa Uyên và Chiêu Thùy Biện là một cựu thần Chân Lạp thân Xiêm, đem hai vạn quân (tài liệu khác nói là ba vạn, có tài liệu nói là năm vạn kể cả quân bộ của Chân Lạp và hương binh mới mộ của Nguyễn Ánh ) với 300 chiến thuyền sang giúp. Nguyễn Ánh phong Châu Văn Tiếp là Bình Tây đại đô đốc được toàn quyền điều khiển việc quân. Ngày 9 tháng 6 xuất quân, trước chiếm Kiên Giang sau theo hai đường thủy bộ tiến sang lấy được Rạch Giá, Ba Thắc, Trà Ôn, Sa Đéc. Khi đánh đến Mân Thít, Châu Văn Tiếp bị thương nặng và mất. Nguyễn Ánh cử Lê Văn Quân thay chức thống lĩnh đại quân, Nguyễn Văn Thành đem 8.000 quân theo quân Xiêm đi đánh trận. Các tướng Mạc Tử Sinh (con Mạc Thiên Tứ), Nguyễn Thừa Diễn đi trấn thủ và mộ binh ở các vùng vừa chiếm được. Quân Xiêm tiến đến đâu cũng làm nhiều điều hung ác, dân rất oán giận. Tướng Tây Sơn là Trương Văn Đa sai người cấp báo về Quy Nhơn. Vua Tây Sơn sai Nguyễn Huệ đem binh vào chống giữ.
**Năm Ất Tỵ (1785).** *Nguyễn Du hai mươi tuổi*.
Nguyễn Huệ, sau khi đánh dẹp xong, liền đem đại quân về Quy Nhơn, cử Đô đốc Đặng Văn Trấn ở lại giữ Gia Định. Dương Công Trừng đánh úp quân Tây Sơn ở Long Xuyên bị Thái bảo Tham dẫn quân từ Gia Định xuống đánh, bắt sống và giết chết. Quân Miến Điện sang đánh Xiêm, vua Xiêm đích thâm cầm quân đi đánh. Nguyễn Ánh tự mình cầm quân đi trợ chiến, bắt sống được hơn 500 tù binh cùng nhiều khí giới. Ít lâu sau Xiêm bị quân Chà Và sang xâm chiếm, Nguyễn Ánh sai Lê Văn Quân trợ chiến cùng em vua Xiêm đi đánh trận. Quân Chà Và bị thua phải rút về. Nguyễn Ánh đóng chiến thuyền và dò la tình hình nhà Tây Sơn để mưu tính trở về.
**Năm Bính Ngọ (1786).** *. Loạn kiêu binh ở kinh đô Thăng Long lên cao trào. Quân kiêu binh kéo nhau hàng trăm, hàng ngàn đi cướp phá các làng. Hễ có đứa nào đi lẻ loi thì dân làng lại bắt giết đi nên quân và dân xem nhau như cừu địch. Các văn thần võ tướng đều bó tay. Tham tụng Bùi Huy Bích phải dỗ dành mãi mới tạm yên. Các vụ mất mùa liên tiếp xẩy ra, giá gạo tăng vọt và kiêu binh cướp phá làm hàng nghìn người chết đói. Các trấn Quảng Yên, Kinh Bắc, Thái Nguyên lâm vào cảnh tàn phá, nạn đói và nổi dậy lan rộng. Nguyễn Du hai mươi mốt tuổi*
Tây Sơn chăm chú theo dõi sự suy đồi của họ Trịnh. Ý đồ Tây Sơn đối với phía Bắc đã được Nguyễn Hữu Chỉnh đổ thêm dầu. Nguyễn Hữu Chỉnh là môn hạ của Quận Huy Hoàng Đình Bảo, lập kế rước Tây Sơn về dẹp kiêu binh để báo thù cho chủ.
Nguyễn Hữu Chỉnh là người huyện Chân Phúc, phủ Đức Quang, Trấn Nghệ An nay là xã Phúc Thọ, huyện Nghi Lộc, Nghệ An, đỗ hương cống năm 16 tuổi, tục gọi là cống Chỉnh. Ông hào hoa, cơ trí, nhiều can đảm lại có tài biện bác, trước theo Hoàng Ngũ Phúc đi đánh giặc bể, giặc sợ gọi là chim dữ. Sách “Khâm định Việt sử thông giám cương mục” chép: “Hữu Chỉnh, lúc trẻ tuổi đỗ hương tiến, là người hào phóng không bó buộc vào khuôn phép. Du lịch kinh sư, Hữu Chỉnh vào yết kiến Hoàng Ngũ Phúc. Ngũ Phúc khen là có tài khác thường, dùng làm gia khách. Khi Ngũ Phúc vào xâm lấn trong Nam, cho Hữu Chỉnh đi theo quân thứ, giữ công việc thư kí, rồi sai đến Tây Sơn khuyên Văn Nhạc (tức Nguyễn Nhạc) quy thuận với triều đình, được Văn Nhạc kính trọng”.
Sau khi quận Việp Hoàng Ngũ Phúc mất, Nguyễn Hữu Chỉnh tiếp tục làm thủ hạ cho cháu quận Việp là quận Huy Hoàng Đình Bảo, người được giao làm phụ chính cho Điện Đô vương Trịnh Cán, con nhỏ của Tĩnh Đô vương Trịnh Sâm lên ngôi lúc mới 5 tuổi. Khi quận Huy bị kiêu binh giết, Nguyễn Hữu Chỉnh bàn với trấn thủ Nghệ An là Võ Tá Giao việc tự lập nhưng Giao sợ không dám theo nên Chỉnh bỏ vào với vua Tây Sơn Nguyễn Nhạc và được vua Thái Đức Nguyễn Nhạc rất tín nhiệm. Tây Sơn nhiều phen dòm ngó Phú Xuân nhưng còn nghe ngóng chưa dám quyết . Gặp khi Phạm Ngô Cầu sai Nguyễn Phu Như vào do thám Tây Sơn, không ngờ Nguyễn Hữu Chỉnh quen biết Phu Như nên dò biết rõ tình hình Thuận Hóa và hiến kế cho vua Thái Đức.
Nguyễn Nhạc nắm được tình hình Thuận Hóa trấn thủ Phạm Ngô Cầu là người nhu nhược, vô mưu, tham lam, ham làm giàu, mê tín, đa nghi và Bắc Hà biến động nên chớp thời cơ sai em là Nguyễn Huệ làm tiết chế, rể là Vũ Văn Nhậm làm tả quân đô đốc, Nguyễn Hữu Chỉnh làm hữu quân đô đốc đem quân thủy bộ ra đánh Thuận Hóa.Nguyễn Lữ đưa quân tiếp ứng ở mặt sau. Nguyễn Huệ phái một cánh quân thủy tới thẳng sông Gianh để chiếm các công sự phòng thủ và ngăn chặn mọi tiếp viện từ phía Bắc, hai cánh quân thủy bộ cùng lúc tiến đánh Phú Xuân. Phạm Ngô Cầu trúng kế mê hoặc lập đàn chay cầu siêu, lại bị kế li gián của Nguyễn Hữu Chỉnh nên nhanh chóng thất bại. Biết Phạm Ngô Cầu tính đa nghi, Nguyễn Hữu Chỉnh viết thư chiêu hàng gửi phó tướng Hoàng Đình Thể lại giả vờ cho người đưa nhầm cho Phạm Ngô Cầu. Khi quân Tây Sơn đánh thành, Hoàng Đình Thể đem quân bản bộ ra đối trận bắn hết thuốc đạn, Phạm Ngô Cầu đóng chặt cửa thành không ra cứu viện nên Hoàng Đình Thể và hai con cùng tỳ tướng Vũ Tá Kiên đều bị chết. Phạm Ngô Cầu kéo cờ trắng ra hàng bị giải về Quy Nhơn định tội phải chém. Toàn bộ vùng Thuận Hóa rơi vào tay Tây Sơn chỉ trong mấy ngày.
Nguyễn Huệ hội tướng bàn định việc trấn giữ Thuận Hóa. Nguyễn Hữu Chỉnh nói: Tướng quân phụng mệnh ra đánh một trận mà bình được Thuận Hóa, binh uy chấn động Bắc Hà. Phép dùng binh, có đủ thời, thế và cơ thì đánh đâu cũng được. Bắc Hà bây giờ tướng lười, quân kiêu, triều đình không kỹ cương, nay nhân uy thanh nếu đánh là thắng, xin đừng bỏ lỡ. Nguyễn Huệ nói: Bắc Hà có nhiều nhân tài không nên coi thường. Hữu Chỉnh đáp lại: Nhân tài Bắc Hà chỉ có một mình Chỉnh, nay Chỉnh đã bỏ đi thì nước không còn ai, xin ông chớ ngại. Nguyễn Huệ cười nói: Người khác thì ta không ngại mà chỉ ngại ông đó thôi. Chỉnh biến sắc nói: Tôi tài hèn, nói vậy là để tỏ cho ông biết, Bắc Hà không còn nhân tài mà thôi. Nguyễn Huệ lấy lời nói ngọt để yên lòng Chỉnh và bảo rằng: Nhà Lê làm vua đã mấy trăm năm nay, bây giờ cướp lấy, chưa chắc lòng người đã theo mình. Hữu Chỉnh nói: Nay Bắc Hà có vua lại có có chúa, ấy là một sự cổ kim đại biến. Họ Trịnh tiếng là phù Lê, thực là hiếp chế, cả nước không ai phục. Vả xưa nay không ai làm gì để giúp nhà Lê là vì sợ cái thế mạnh đó mà thôi, nay ông phù Lê diệt Trịnh thì thiên hạ ai chẳng theo ông. Nguyễn Huệ nói: Ông nói phải lắm nhưng ta chỉ phụng mệnh đi đánh Thuận Hóa mà thôi, chứ không phụng mệnh đi đánh Bắc Hà, sợ rồi mang tội trái lệnh thì làm thế nào? Hữu Chỉnh nói: Trái lệnh là tội nhỏ, việc ông làm là công to. Tướng ở ngoài có điều không theo mệnh vua, ông lại không biết hay sao?.
Nguyễn Huệ để anh là Nguyễn Lữ ở lại giữ thành Phú Xuân, cử Nguyễn Hữu Chỉnh đem thủy binh đi tiên phong vào cửa Đại An đánh lấy kho lương ở bên sông Vị Hoàng. Nguyễn Huệ tự đem binh đi theo sau, ước với Hữu Chỉnh đến sông Vị Hoàng đốt lửa lên làm hiệu. Đại quân Tây Sơn đánh như gió cuốn ra bắc.
Trịnh Tự Quyền đem quân vào tăng cường cho Nghệ An dềnh dàng chưa tới nơi thì Vị Hoàng đã mất. Trấn thủ Sơn Nam Bùi Thế Dận đưa quân bộ về ứng cứu, đô đốc thủy quân Đinh Tích Nhưỡng dàn chiến thuyền giữ cửa sông Luộc. Nguyễn Huệ lợi dụng gió đông nam thổi mạnh, đêm đến nước sông lên to sai lấy hình nộm đặt lên thuyền rồi đánh trống kéo cờ thả cho thuyền trôi đi. Đinh Tích Nhưỡng dàn thuyền chống giữ và dùng súng để bắn, đến lúc biết bị lừa thì hết cả thuốc đạn không chống nổi quân Tây Sơn phải bỏ thuyền mà chạy. Quân của Bùi Thế Dận và Trịnh Tự Quyền cũng tan cả, Nguyễn Huệ hạ được thành Sơn Nam, một mặt truyền hịch đi các lộ nói danh nghĩa phù Lê diệt Trịnh, một mặt thần tốc đánh thốc vào thành Thăng Long. Quân Trịnh rệu rã thua trận, tan vỡ chạy.
Bấy giờ ở Thăng Long, kiêu binh không sai khiến được, Trịnh Khải gọi Hoàng Phùng Cơ ở Sơn Tây về cứu viện. Quân Tây Sơn tiến lên đánh tan quân thủy của Đinh Tích Nhưỡng và quân bộ của Hoàng Phùng Cơ. Đoan Nam Vương Trịnh Khải đích thân mặc áo nhung y, cầm cờ lên voi thúc quân chặn đánh Nguyễn Huệ ở bến Long Tân nhưng thế quân Tây Sơn quá mạnh nên phải chạy về Sơn Tây rồi bị người dân là Nguyễn Tranh lừa bắt được, áp giải đi nộp cho quân Tây Sơn. Dọc đường, Trịnh Khải lấy gươm cắt cổ mà chết.
Nguyễn Huệ sai lấy vương lễ mà chôn cất chúa Trịnh rồi vào thành Thăng Long yết kiến vua Lê. Họ Trịnh giúp nhà Lê trung hưng lập ra nghiệp chúa truyền từ Trịnh Tùng đến Trịnh Khải được 216 năm (1570-1786) thì chấm dứt. Sau khi Nguyễn Huệ yết kiến vua Lê Hiển Tông, Nguyễn Hữu Chỉnh lại sắp đặt Nguyễn Huệ lấy công chúa Lê Ngọc Hân, con gái thứ của vua Lê. Tại kinh kỳ, phe cánh họ Trịnh còn đông, Bấy giờ mọi người mới hiểu rõ Hữu Chỉnh rước Tây Sơn ra để trả thù cho chủ (chứ không phải Nguyễn Khản).
Tây Sơn ra Bắc, Nguyễn Khản từ Hà Tỉnh theo ghe mành ra Bắc giúp chúa Trịnh chủ trương đóng quân theo lối vẩy sộp kiểu phòng ngự chiều sâu nhiều tầng (theo Lê Quý Kỷ sự), nhưng kiêu binh vu cáo ông rước giặc Tây Sơn về. Nguyễn Khản phải bỏ chạy, ông mất trong hoàn cảnh đó ở Thăng Long, thi hài ông được đưa về an táng tại Hà Tĩnh. Khi kinh thành thất thủ, nhà Trịnh mất, Nguyễn Điều buồn uất ức thành bệnh mất ngày 31-7-1786. Mộ được an táng xã Đại Đồng, huyện Nam Đàn, Nghệ An, sau được cải táng về xã Sơn An, huyện Hương Sơn. Các con và gia đình ông lập chi Nguyễn Tiên Điền tại đây. Chi họ này ở đó hiện có trên 400 người.
Nguyễn Du ở đâu trong năm này? Trong cơn lốc của các sự biến, quân tướng Lê Trịnh nháo nhác tháo thân, khiếp sợ trước binh uy của danh tướng Nguyễn Huệ. Thế nhưng viên võ tướng Nguyễn Du trẻ tuổi, cao lớn, với thanh bảo kiếm của Việp Quân Công Hoàng Ngũ Phúc trao tặng trước đây, đã trầm tĩnh, ung dung bước vào điện Kính Thiên đối mặt với người anh hùng Nguyễn Huệ oai chấn Bắc Hà. Sử liệu đã xác nhận rằng Nguyễn Huệ không giết vị tướng quân tôn phò nhà Lê, vì nếu Nguyễn Huệ ra tay tàn độc lúc này sẽ tự mình xóa đi danh nghĩa “phò Lê diệt Trịnh” mà ông nêu ra trước đó. Mặt khác, đứng bên Nguyễn Du là Quản Vũ Hầu Hà Mỗ Nguyễn Đăng Tiến vốn là một danh tướng sức khỏe tuyệt luân và võ nghệ vô địch luôn kế cận Nguyễn Du như bóng với hình. Nguyễn Huệ với tầm nhìn chiến lược sắc sảo, đồng ý với Nguyễn Đăng Tiến và Nguyễn Du để ông về “quê cũ” của Nguyễn Đăng Tiến ở Quảng Tây. Người đời sau Nguyễn Thế Quang đã kể chuyện Nguyễn Du gặp Nguyễn Huệ tại điện Kính Thiên, và Hoàng Kim đã sơ lược
[Quảng Tây nay và xưa](https://hoangkimvn.wordpress.com/2016/01/02/quang-tay-nay-va-xua/) để luận bàn hình thái lịch sử Trung Việt.
Niên biểu Nguyễn Du từ năm 1786-1820 sẽ được tiếp nối trong một khảo luận khác. Những sử liệu trên đây và tiếp sau đó đã cho thấy: Nguyễn Du là một võ tướng hiển hách, một Từ Hải trong Truyện Kiều, thể hiện rất rõ nét trong năm năm đầu của Nguyễn Du mười lăm năm lưu lạc. Ông là một Đặng Dung bôn ba khi ở Lưỡng Quảng, khi ở vùng “hải tần” đồng bằng ven biển Bắc Bộ, khi là một tổng đốc trọng thần cai bạ Quảng Bình, địa bàn xung yếu mặt bắc của kinh thành Phú Xuân:
*Phong trần, mài một lưỡi gươm *
*Những loài giá áo, túi cơm sá gì*
*Nghênh ngang một cõi biên thùy*
*Thiếu gì cô quả, thiếu gì bá vương*
*Dưới cờ ai dám tranh cường*
*Năm năm hùng cứ một phương hải tần.* **Năm Bính Ngọ (1786) ** *Nguyễn Du 21 tuổi.* Tây Sơn đã chiếm được trọn cả nước Nam. Trước đó, năm 1782, Bắc Hà có biến, phe người con lớn của chúa [Trịnh Sâm](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_S%C3%A2m) vừa chết là [Trịnh Khải](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_Kh%E1%BA%A3i) làm binh biến lật đổ người con nhỏ mới được lập là [Trịnh Cán](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_C%C3%A1n). Một tướng Bắc Hà là [Nguyễn Hữu Chỉnh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_H%E1%BB%AFu_Ch%E1%BB%89nh) (thủ hạ cũ của Hoàng Ngũ Phúc và Quận Huy Hoàng Đình Bảo) không hợp tác với Trịnh Khải nên bỏ vào nam hàng Tây Sơn và được vua Thái Đức tin dùng. Năm [1786](https://vi.wikipedia.org/wiki/1786), khi tình hình phía nam đã tạm yên, Hữu Chỉnh khuyên vua Thái Đức đánh [Phú Xuân](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%91_%C4%91%C3%B4_Hu%E1%BA%BF) để khôi phục lại đất đai của chúa Nguyễn trước đây. Vua Thái Đức đồng ý, liền cử Nguyễn Huệ làm chỉ huy cùng các tướng Nguyễn Hữu Chỉnh và phò mã Vũ Văn Nhậm (con rể vua Thái Đức) bắc tiến. Quân Trịnh ở Phú Xuân bị quân Tây Sơn dùng kế lừa khiến mất cảnh giác và nghi ngờ lẫn nhau. Tháng 5 năm 1786, Nguyễn Huệ nhanh chóng đánh chiếm thành Phú Xuân. Nghe theo kế của Nguyễn Hữu Chỉnh, (người trả thù Trịnh Khải để báo thù cho chủ cũ là Quận Huy Hoàng Đình Bảo nên dâng kế bắc tiến tập kích bất ngờ Thăng Long), lấy việc tôn phù nhà Lê làm danh nghĩa. Nguyễn Huệ đã quyết định mang quân ra đánh [Thăng Long](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C4%83ng_Long) mà không hỏi ý vua anh. Nguyễn Huệ đánh bại quân Trịnh, [Trịnh Khải](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_Kh%E1%BA%A3i) tự sát. Nguyễn Huệ đem quân vào thành. Các tướng sĩ Lê Trịnh đều tan chạy. Khi vào điện Kính Thiên, Nguyễn Huệ gặp Nguyễn Du và Nguyễn Đăng Tiến. Tướng trấn thủ Thái Nguyên Quản Vũ Hầu Nguyễn Đăng Tiến (Hà Mỗ trong Gia Phả họ Nguyễn Tiên Điền) có trình việc cáo quan muốn về quê cũ Quảng Tây với Nguyễn Du đi cùng. Nguyễn Huệ vì muốn lấy lòng những người tôn phò nhà Lê và ông có tâm ý riêng nên có mấy lời phủ dụ và thả cho đi. Vua Lê Hiển Tông đau yếu, bệnh tình ngày mỗi nặng. Nguyễn Huệ ép vua gượng thiết triều và đem sổ ghi hộ tịch dân binh vào dâng. Vua Lê Hiển Tông phong cho Nguyễn Huệ tước Nguyên soái Uy Quốc Công và gả con gái là công chúa Lê Thị Ngọc Hân cho Nguyễn Huệ. Sau khi vua Lê Hiển Tông băng hà, Nguyễn Huệ lập cháu trưởng của vua là Lê Duy Kỳ lên nối ngôi, đặt niên hiệu là Chiêu Thống.
Vua Tây Sơn Nguyễn Nhạc vốn không có ý định đánh ra Bắc Hà nên trước đây khi tiếp được thư Nguyễn Huệ nói sắp đánh ra Bắc vội cho người ra Thuận Hóa ngăn lại. Nhưng khi sứ thần tới nơi thì Nguyễn Huệ đã cử binh đi rồi. Sau lại tiếp được thư nói rằng Tây Sơn đã lấy được Thăng Long còn phải ở lại giúp nhà Lê. Nguyễn Nhạc sợ em ở ngoài lâu ngày sinh biến, không kiềm chế được Huệ nữa, vội vã đem 500 quân ra Thuận Hóa, rồi lấy thêm 2000 quân nữa, đi gấp ngày đêm ra Thăng Long. Vua Chiêu Thống đem bách quan ra đón ở Nam Giao nhưng Nguyễn Nhạc đi thẳng và cho người đến nói xin khất ngày sau tiếp kiến. Vua Thái Đức sau khi lựa lời vỗ về em, đã tự mình cầm quân, thay đổi hết nhân sự do em sắp đặt rồi mới gặp gỡ vua
[Lê Chiêu Thống](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Chi%C3%AAu_Th%E1%BB%91ng) vừa lên ngôi .Mấy hôm sau Nguyễn Nhạc mời Chiêu Thống sang phủ đường làm lễ tương kiến. Nguyễn Nhạc ngồi giữa, vua Lê Chiêu Thống ngồi bên tả, Nguyễn Huệ ngồi bên hữu, các quan văn võ đứng hầu hai bên. Trong cuộc hội kiến, [8] [Lê Chiêu Thống](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Chi%C3%AAu_Th%E1%BB%91ng)xin cắt đất Nghệ An cho Tây Sơn. Nguyễn Nhạc nói: “ *Vì họ Trịnh hiếp chế, cho nên chúng tôi ra giúp vua; nếu bằng đất nước họ Trịnh thì một tấc cũng không để lại, nhưng là của nhà Lê thì một tấc cũng không dám lấy. Xin nhà vua gắng sức làm việc, giữ yên bờ cõi, để đời đời giao hiếu với nhau, ấy là cái phúc của hai nước vậy*“. Hôm sau, anh em Tây Sơn mật truyền cho các tướng thủy bộ, kho tàng có gì lấy hết, rồi đến nửa đêm 17 tháng 8, kéo quân về Nam. Nguyễn Hữu Chỉnh hôm sau mới biết, giật mình sợ hãi, vội theo thuyền buôn đuổi gấp vào Nghệ An, kịp theo vua Tây Sơn. Nguyễn Nhạc không nỡ chối bỏ, nên cho ở lại với Nguyễn Văn Duệ giữ Nghệ An, trong lúc nhà Tây Sơn cử Võ Văn Dũng đóng ở Hà Tĩnh và Vũ Văn Nhậm đóng tại Đồng Hới để tạo thế liên kết phòng thủ.
Ở mặt Nam năm 1786, Nguyễn Ánh đã liên kết được với hải thuyền và lính đánh thuê người Bồ Đào Nha. Ông nhận thấy lực lượng còn yếu và chưa thể tranh hùng cùng quân Tây Sơn về bộ binh, kỵ binh, tượng binh, nên chú trọng hơn hết việc xây dựng thủy binh thiện chiến liên kết với hải quân người nước ngoài. Trước đó, mùa xuân năm Ất Tỵ (1785) Nguyễn Ánh đã cho hoàng tử Cảnh theo Bá Đa Lộc đến cầu viện Pháp nhưng nước Pháp có nội biến nên không giúp được. Phạm Văn Nhơn và phái bộ sứ thần của Nguyễn Ánh đã dừng tại Công ty Ấn Độ thuộc Pháp tại Pondichery ở Ấn Độ nơi công ty này và Hội thừa sai Hải ngoại Paris được thành lập năm 1664. Họ bàn kế hoạch định nhờ hải quân Anh giúp đỡ nhưng Ba Đa Lộc cho rằng người Anh gian xảo nên cầu viện Bồ Đào Nha. Năm 1786, tàu thuyền Bồ Đào Nha đã đưa hoàng tử Cảnh về thủ đô Pháp.
Lại nói chuyện họ Nguyễn Tiên Điền và Nguyễn Hữu Chỉnh, Nguyễn Du và Nguyễn Công Trứ. Năm 1786, khi Nguyễn Huệ đem quân ra Bắc thì họ Nguyễn Tiên Điền bị táng gia bại sản “
*Hồng Lam vô gia, huynh đệ tán*” cực kỳ bi thảm và thi phi, như đã nói ở phần [Nguyễn Du danh sĩ tinh hoa.](https://hoangkimvn.wordpress.com/2016/01/04/nguyen-du-danh-si-tinh-hoa/) Lý do vì các cựu thần nhà Lê cho rằng họ Nguyễn Tiên Điền mượn tiếng tôn phò chúa Trịnh để mưu đồ tiếm quyền và tạo tai họa rước quân Tây Sơn về, nên họ đã xử lý tàn độc thẳng tay, không thương tiếc. Nguyễn Huệ đánh bại họ Trịnh đã giành lại thực quyền cho vua Lê, và muốn mượn tay người Bắc để giết Nguyễn Hữu Chỉnh, nên lặng lẽ rút về Nam mà không báo cho Chỉnh biết. Nguyễn Hữu Chỉnh khi chạy theo vào Nam đã được Nguyễn Nhạc không nỡ bỏ mà cho lưu lại ở Nghệ An với Nguyễn Văn Duệ. Nguyễn Hữu Chỉnh liền tập hợp tráng đinh xứ Nghệ thành lập các đội nghĩa dũng quân, ngầm tranh chiếm Nghệ An, lập lại thế nước cũ “Đằng Ngoài” “Đằng Trong” như trước đây. Tại Thăng Long, các bề tôi cũ của nhà Lê sau khi Nguyễn Huệ rút đi, lại hùa nhau lập Trịnh Bồng nối nghiệp. Vua Lê Chiêu Thống bất đắc dĩ phải phong cho Trịnh Bồng làm Án Đô Vương và lập lại phủ chúa Trịnh như cũ. Trịnh Bồng cùng bè đảng lại toan đường giành lại thế lực, hiếp chế nhà vua. Vua Lê Chiêu Thống phải xuống mật chiếu vời Nguyễn Chỉnh ra Bắc.
Người đời sau đánh giá họ Nguyễn Tiên Điền trong sự biến
*rất khác nhau “ Năm Bính Ngọ (1786) * *Thằng bán tơ kia giở giói ra/ Làm cho bận đến cụ Viên già*” (Nguyễn Khuyến). Vua Gia Long lúc lên ngôi năm 1802 tuy rất để ý kiềm chế họ Nguyễn Tiên Điền nhưng vẫn trọng dụng nhà Nguyễn Tiên Điền. Vua Gia Long lấy làm thiếp người cháu gái ruột của Nguyễn Du, lại phong Nguyễn Du chức Cai bạ, sau đó là Chánh sứ, sau đó là Hàn Lâm Đại học sĩ . Vua Minh Mệnh cũng vậy nhưng thủ đoạn cứng rắn hơn cả Nguyễn Ánh trong trị quốc. Danh thần Nguyễn Công Trứ luận về sự biến với bài thơ Vịnh Thúy Kiều “ *Đoạn trường cho đáng kiếp tà dâm*” là một câu chuyện dài. Nguyễn Công Trứ luận về Thúy Kiều nhưng thực chất là luận về Nguyễn Du: “ *Bán mình trong bấy nhiêu năm , Dễ đem chữ hiếu mà lầm được ai.”*Nguyễn Công Trứ thân mật hay chống đối Nguyễn Du, đó là điều hậu thế cần lý giải cho đúng? Nguyễn Công Trứ tự Tồn Chất, hiệu Ngộ Trai, hiệu Hy Văn, là nhà quân sự, chính trị, kinh tế và một nhà thơ lỗi lạc thời Minh Mệnh, lịch sử Việt Nam cận đại. Nguyễn Công Trứ là con quan Đức Ngạn hầu [Nguyễn Công Tấn](https://www.google.com.vn/search?biw=1366&bih=657&q=nguy%E1%BB%85n+c%C3%B4ng+tr%E1%BB%A9+nguyen+cong+tan&stick=H4sIAAAAAAAAAOPgE-LSz9U3MKmqMCk0UOLVT9c3NEyqrDA2KCgx1ZLMTrbSL0jNL8hJBVJFxfl5VgWJRal5JcUA4_EjijgAAAA&sa=X&sqi=2&ved=0ahUKEwim36zo86rKAhVCJ6YKHfm1ApYQmxMIjAEoAjAW)có nhiều mối quan hệ với gia tộc họ Nguyễn Tiền Điền. Nguyễn Du và Nguyễn Công Trứ sẽ được luận bàn trong một bài viết riêng. **Năm Đinh Mùi (1787)** * Nguyễn Du 22 tuổi. *Nguyễn Nhạc từ Thăng Long trở về, phong cho Nguyễn Huệ làm Bắc Bình Vương trấn thủ Phú Xuân, còn mình thì dẫn tùy tùng về Quy Nhơn, tự xưng làm Trung Ương Hoàng Đế, phong cho Nguyễn Lữ làm Đông Định Vương ở đất Gia Định, phong Nguyễn Huệ làm Bắc Bình Vương ở đất Thuận Hóa, lấy Hải Vân làm giới hạn. Nguyễn Nhạc hỏi những báu vật vàng bạc đoạt được ở phủ chúa Trịnh. Nguyễn Huệ từ chối không nộp. Nguyễn Huệ muốn kiêm quản cả đất Quảng Nam nhưng Nguyễn Nhạc không cho. Cùng thêm một số chuyện hiềm khích cơ mật khác. Nguyễn Huệ bèn phát hịch kể tội Nhạc , rồi đem quân vào vây thành Quy Nhơn. Nguyễn Nhạc đóng cửa thành cố thủ. Đặng Văn Trấn, tướng của Nguyễn Nhạc để tham đốc là Trần Tú ở lại giữ thành Gia Định còn mình tự đem quân về cứu viện nhưng khi đến Phú Yên thì bị quân của Nguyễn Huệ bắt. Nguyễn Huệ vây Quy Nhơn ngặt đến nỗi Nguyễn Nhạc phải thân lên thành mà kêu khóc, gọi Nguyễn Huệ mà bảo rằng: ” Nỡ lòng nào lại nồi da nấu thịt thế này?” Nguyễn Huệ mới động lòng rút quân về Thuận Hóa. Hai anh em tuy hòa giải nhưng thực lòng vẫn oán giận nhau.
Nguyễn Ánh sau trận thất bại năm Giáp Thìn (1784) sang lánh nạn ở Xiêm (Thái Lan) nóng lòng mong chờ viện binh nhưng Nguyễn Huệ đã khéo sai sứ sang thông hiếu với Thái Lan. Nguyễn Ánh thấy ở nước người lâu ngày không tiện nên bí mật về nước theo kế của Tống Phước Đạm. Trước hết Nguyễn Ánh sai Nguyễn Văn Thành, Nguyễn Văn Liêm về Hà Tiên dò xét tình hình, khâu nối lực lượng., Phạm Văn Nhơn về Hòn Tre sửa soạn tàu bè, cai co Ngoạn, cai cơ Trung đi mua thóc dự trữ sẵn lương thực, rồi nhân đêm tối, không từ biệt vua Xiêm mà ra về vào ngày Bính Dần tháng Bảy. Khi Nguyễn Ánh về đến Hòn Tre mới biết chuyện cai cơ Trung giết chủ thuyền buôn Thái Lan để cướp của cải. Ông đã lệnh chặt đầu cai cơ Trung gửi đến vua Thái để tạ lỗi. Nguyễn Ánh cũng thu phục bọn cướp biển Hà Hỉ Văn đảng Bạch Liên Giáo nay làm cướp biển Hà Tiên. Ông cũng thu phục được danh tướng Nguyễn Va7n Trương trấn thủ Long Xuyên. Tống Phước Đạm lợi dụng sự bất hòa của nhà Tây Sơn lập kế li gián Đông Định Vương Nguyễn Lữ là trấn tướng Gia Định và Phạm Văn Tham là phó tướng của Nguyễn Lữ. Tống Phước Đạm bắt được vợ lẽ của hộ đốc Lý tướng Tây Sơn và đã làm mật thư giả của Nguyễn Nhạc gửi Nguyễn Lữ, trong thư nói Phạm Văn Tham là phe đảng của Nguyễn Huệ và khiến Nguyễn Lữ giết đi. Tống Phước Đạm giao thư cho vợ lẽ của hộ đốc Lý mang về dụ hàng Phạm Văn Tham. Tham xem thư cả sợ bèn giương cờ trắng (hiệu kỳ của Nguyễn Ánh) kéo về dinh lũy của Nguyễn Lữ. Đông Định Vương tưởng Tham đã mang quân về hàng Nguyễn Ánh rồi, sợ Tây Sơn quân mỏng không thể địch nổi nên bỏ chạy về Quy Nhơn. Từ đó, Phạm Văn Tham một mình trấn giữ Gia Định. Quân Tây Sơn và quân Nguyễn Ánh giao chiến một số trận lớn nhỏ. Thế lực Nguyễn Vương ngày một lớn mạnh. Thái úy Nguyễn văn Hưng từ Quy Nhơn mang ba mươi chiến thuyền vào tiếp ứng. Nguyễn Ánh cố thủ. Ít lâu sau, Nguyễn Văn Hưng chuyển thóc gạo đầy các thuyền rồi rút đi. Nguyễn Ánh chia bình đóng những nơi hiểm yếu chẹn đường quân Tây Sơn.
Giữa lúc này Nguyễn Hữu Chỉnh đem binh từ Nghệ An tiến gấp về Thăng Long để bảo vệ vua. Nguyễn Hữu Chỉnh đuổi Trịnh Bồng, tôn phò vua Lê Chiêu Thống. Năm 1787, khi họ Trịnh thất bại trong việc khôi phục lại địa vị,
[Trịnh Bồng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_B%E1%BB%93ng) chạy khỏi kinh thành, [Lê Chiêu Thống](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Chi%C3%AAu_Th%E1%BB%91ng) ngầm cho người đốt phủ chúa đi. Đám cháy lan khắp hai phần ba kinh thành và cháy trong mười ngày liền [[7]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BB%A7_ch%C3%BAa_Tr%E1%BB%8Bnh#cite_note-hanoimoi.com.vn-7) làm mất đi một quần thể kiến trúc đẹp của Thăng Long – Hà Nội. Điều này được sách [12] [Hoàng Lê nhất thống chí](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_L%C3%AA_nh%E1%BA%A5t_th%E1%BB%91ng_ch%C3%AD)chép như sau: *Sớm hôm sau,* [hoàng thượng](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Chi%C3%AAu_Th%E1%BB%91ng)mới biết là [Án đô vương](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_B%E1%BB%93ng)đã trốn đi lúc ban đêm tức thì ngầm sai người phóng hoả đốt hết phủ chúa. Khi phủ cháy, khói lửa bốc lên ngút trời, hơn mười ngày chưa tắt . [[13]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BB%A7_ch%C3%BAa_Tr%E1%BB%8Bnh#cite_note-13) [Lê Chiêu Thống](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Chi%C3%AAu_Th%E1%BB%91ng)nghe lời [Nguyễn Hữu Chỉnh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_H%E1%BB%AFu_Ch%E1%BB%89nh)cho vét hết [chuông đồng](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chu%C3%B4ng_%C4%91%E1%BB%93ng&action=edit&redlink=1), [tượng đồng](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C6%B0%E1%BB%A3ng_%C4%91%E1%BB%93ng&action=edit&redlink=1)ở các chùa, đền trong nước đem đúc tiền dùng vào việc quân. Sách [Lê Quý kỷ sự](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%AA_Qu%C3%BD_k%E1%BB%B7_s%E1%BB%B1&action=edit&redlink=1)chép: *Người đương thời có câu mỉa mai: “Thiên hạ thất tự chung, chung thất, nhi đỉnh an tại! Hoàng thượng phần vương phủ, phủ phần, tức điện diệc không!”*Nghĩa là: “Thiên hạ mất chuông chùa, chuông đã mất, vạc dựa vào đâu! Hoàng thượng thiêu phủ Chúa, phủ bị thiêu, điện trơ ra đó!” [[14]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BB%A7_ch%C3%BAa_Tr%E1%BB%8Bnh#cite_note-14) [[12]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BB%A7_ch%C3%BAa_Tr%E1%BB%8Bnh#cite_note-bienphong-12) [[15]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BB%A7_ch%C3%BAa_Tr%E1%BB%8Bnh#cite_note-15)
Vua
[Lê Chiêu Thống](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Chi%C3%AAu_Th%E1%BB%91ng) cũng theo kế của [Nguyễn Hữu Chỉnh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_H%E1%BB%AFu_Ch%E1%BB%89nh) sai người ngầm mang nhiều vàng bạc đưa cho Nguyễn Văn Duệ để giết Võ Văn Dũng và lấy sông Gianh làm ranh giới như cũ. Vũ Văn Nhậm dò biết mưu ấy bèn cấp báo cho Nguyễn Huệ. Huệ liền sai người ra Nghệ An bắt Duệ nhưng Duệ thấy động đã đem quân thuộc hạ theo đường rừng trốn về Quy Nhơn. Nguyễn Huệ sai Ngô Văn Sở và Phan Văn Lân theo quyền tiết chế Vũ Văn Nhậm đem quân ra Bắc hỏi tội Nguyễn Hữu Chỉnh. Chỉnh cho thuộc tướng chống giữ nhưng đều bị đánh tan. Vua Lê Chiêu Thống sai Lê Quýnh cùng hơn 30 người tôn thất đem bà Hoàng Thái hậu và Hoàng phi, Hoàng tử chạy lên Cao Bắng. Chỉnh thì cướp đường rước vua Lê Chiêu Thống chạy lên Kinh Bắc về đóng ở núi Mục Sơn đất Yên Thế.
Nhậm sai bộ tướng Nguyễn Văn Hòa truy sát và đuổi kịp Nguyễn Hữu Chỉnh, bắt sống đóng gông giải về Thăng Long. Nhậm kể tội rồi sai chặt chân tay, phanh thây Chỉnh. Nhậm tìm vua Lê Chiêu Thống không được bèn tôn Sùng Nhượng Công Lê Duy Cẩn lên làm Giám Quốc để thu phục lòng người.
*Thầy đề lại Giám Quốc* mỗi ngay phải sang chầu chực ở dinh Vũ Văn Nhậm. Nhậm tỏ ý kiêu ngạo. Ngô Văn Sở mật trình tấu sự tình về Nguyễn Huệ.
Bắc Bình Vương lập tức truyền lệnh kéo quân kỵ gấp đường ra Thăng Long, nửa đêm đến nơi bắt Vũ Văn Nhậm giết đi, đổi đặt quan quân, đặt quan lục bộ và các quan trấn thủ, để Lê Duy Cẩn làm Giám Quốc, chủ trương việc tế lễ để giữ tông miếu tiền triều, dùng Ngô Thì Nhậm làm Lại bộ tả thị lang, cùng bọn Ngô Văn Sở ở lại giữ đất Bắc Hà, còn Nguyễn Huệ thì chọn ngày về nam.
Mẹ của vua Lê Chiêu Thống chạy lên Cao Bằng cùng với Đốc trấn Nguyễn Huy Túc chạy sang đất nhà Thanh xin với Tổng đốc Lưỡng Quảng xin cứu viện. Tôn Sĩ Nghị dâng biểu lên vua Càn Long xin điều quân Lưỡng Quảng, Vân Nam, Quý Châu chia làm đường sang cứu viện cho vua Lê. Lúc này vua Chiêu Thống đã chạy lánh vào Bảo Lộc, Trấn Ninh.
Nguyễn Du năm ấy đi lại giữa Thăng Long, Quảng Tây, Kinh Bắc, Hải Dương, Nghệ An nhưng đang là lúc “
*ngọa hổ tàng long*” nên Nguyễn Du hành tung bí mật, rất ít lộ diện. Những sử liệu dưới đây cho thấy các địa điểm ẩn hiện của ông:
Trong “
*Lê Quý Kỷ Sự*” của Nguyễn Thu có nói đến cuộc khởi nghĩa tại Tư Nông của cựu Trấn Thủ Thái Nguyên Nguyễn Đăng Tiến, tước Quản Vũ Hầu, bị tướng Tây Sơn bắt giải về cho Vũ Văn Nhậm. Nhậm trọng sự khí khái nên dụ hàng, sau đó cũng tha bổng và cho phép muốn đi đâu thì đi. Họ đi sang Vân Nam. Nguyễn Quýnh quay trở về Hồng Lĩnh khởi nghĩa bị bắt và bị giết năm 1791 tròn 30 tuổi, dinh thự và làng Tiên Điền bị đốt sạch. Đến Vân Nam, Nguyễn Du bị bệnh ba tháng mùa xuân. Hết bệnh, họ đi Liễu Châu và chia tay, Nguyễn Đại Lang về thăm quê nhà vùng Quế Lâm, cao sơn lưu thủy. Nguyễn Du đi giang hồ ba năm ở Trung Quốc trong áo mũ nhà sư mang danh Chí Hiên, từ Quảng Tây theo thuyền đi dọc sông và Hồ Động Đình đến Hán Khẩu, rồi theo sông Hán rồi lên Trường An viết bài Dương Quý Phi, Bùi Tấn Công mộ, Phân Kinh thạch đài, rồi lại theo kinh Đại Vận Hà đến Hàng Châu .
Tại lời đề “
*tiểu dẫn*” của “ *Thăng long cầm giả ca”*, chính Nguyễn Du đã nói rõ rằng những năm trước và sau cái Nguyễn Huệ ra Bắc lần 2 đến lúc Nguyễn Huệ chết, ông chủ yếu ở Thăng Long và “ *Lưu Hương ký*” của Hồ Xuân Hương cũng trùng khớp và là lời xác nhận về “ba năm vẹn” đó.
Trong “
*Thanh Hiên thi tập”* nhà nghiên cứu Nguyễn Trọng Chánh đã phát hiện thấy *“có những bài tả cảnh tuyết, núi non trùng điệp, lá vàng, trưởng giả ăn mặc còn theo nhà Hán (không theo nhà Thanh để tóc bính đuôi sam, áo quần Mãn Châu), dân chúng theo lịch nhà Tần, xử dụng nhạc cụ “tù và” ? … Nguyễn Du có những câu thơ kỳ lạ: Tôi đọc kinh Kim Cương nghìn lượt?. Muôn dậm mũ vàng chiều nắng xế? Giang Bắc, Giang Nam cái túi không? Nguyễn Du làm gì mà đọc kinh Kim Cương trong ba năm, đội mũ vàng nhà sư đi muôn dậm (khoảng 5000 km), làm gì không tiền mà đi hết các sông phía bắc đến sông phía nam Dương Tử Giang ? Nguyễn Du ở đâu mà cách Trường An ngàn dậm về phía Nam ?Theo Nguyễn Hành, cháu Nguyễn Du, có viết ông có một cuộc đời giang hồ như cuộc đời làm quan : Giang hồ long miếu hai điều đủ, Thi họa cầm thư bốn nghệ tinh. Theo gia phả từ năm 1786 đến 1796 Nguyễn Du về quê vợ tại Quỳnh Hải, Thái Bình hợp cùng Đoàn Nguyễn Tuấn khởi nghĩa chống Tây Sơn. Nhưng điều này không đúng vì từ năm 1788 Đoàn Nguyễn Tuấn ra làm quan Tây Sơn và đi sứ trong đoàn 158 người năm 1790. Đoàn Nguyễn Tuấn có hai bài thơ viết tặng một văn nhân họ Nguyễn, gặp tại Hoàng Châu, Trung Quốc vào mùa thu bàn luận về văn chương sôi nổi chuyện gì ?, Đoàn Nguyễn Tuấn phải lên Nhiệt Hà nơi vua Càn Long đang nghỉ mát ? Văn nhân họ Nguyễn đi xe song mã về Nam và hẹn gặp lại tại nước nhà vào mùa xuân. Trên đường đi cớ gì mà Đoàn lại viết một bài thơ Vô Đề về hồng nhan đa truân khi gặp một ca nhi hát cho sứ đoàn tại bến sông Hán?.”*
Nguyễn Du dẫn vợ con về quê bà vợ cả ở Thái Bình sống qua ngày. Đó cũng là thời gian ông sáng tác tập
*Thanh Hiên tiền hậu tập*, Nguyễn Hưng Quốc đã nhận định như vậy trong bài “Tết đọc lại Nguyễn Du”. … *“tổng số 65 bài của tập thơ, có 17 bài nhắc đến hình ảnh bạch phát hay bạch đầu: “Bạch đầu đa hận tuế thời thiên” (Đầu bạc thường bực vì ngày tháng trôi mau); hay “Tráng sĩ bạch đầu bi hướng thiên” (Tráng sĩ đầu bạc bùi ngùi ngẩng lên trời) hay “Bạch phát hùng tâm không đốt ta” (Tóc bạc rồi, dù có hùng tâm, cũng chỉ biết ngồi suông than thở). Không biết ông bệnh gì, nhưng lúc nào cũng than bệnh: “Nhất nhất xuân hàn cựu bệnh đa” (Một nhà xuân lạnh, bệnh cũ lại nhiều); “Tam xuân tích bệnh bần vô dược” (Ba tháng xuân ốm liên miên, nghèo không có thuốc); “Cùng niên ngọa bệnh Tuế giang tân” (Suốt năm đau ốm nằm ở bến Tuế giang); “Đa bệnh đa sầu khí bất thư” (Lắm bệnh, hay buồn, tâm thần không được thư thái); “Thập niên túc tật vô nhân vấn” (Bệnh cũ mười năm, không ai thăm hỏi); “Giang hồ bệnh đáo kinh thời cửu” (Bệnh đến trong bước giang hồ đã lâu ngày). Đã bệnh lại còn nghèo. Phải ở nhờ nhà người khác: “Tiêu tiêu bạch phát ký nhân gia” (Đầu bạc bơ phờ ở nhờ nhà người). Hết nhờ người này sang nhờ người khác: “Lữ thực giang tân hựu hải tân” (Hết ăn nhờ ở miền sông lại đến miền biển). Lúc nào trong túi cũng rỗng không: “Giang nam giang bắc nhất nang không” (Một chiếc túi rỗng không, đi hết phía nam sông lại sang phía bắc sông). Thiếu mặc: “Tảo hàn dĩ giác vô y khổ” (Mới rét mà đã thấy khổ vì không áo). Có khi đói: “Táo đầu chung nhật vô yên hỏa” (Suốt ngày bếp không đỏ lửa). Ngay cả khi Nguyễn Du đã ra làm quan dưới triều Gia Long rồi, có năm vợ con vẫn đói: “Thập khẩu hài nhi thái sắc đồng” (Nhà mười miệng trẻ đói xanh như rau); “Thập khẩu đề cơ Hoành Lĩnh bắc” (Nhà mười miệng ăn đang kêu đói ở phía bắc Hoành sơn). Mười đứa trẻ ở đây chính là con của Nguyễn Du. (Gia phả ghi Nguyễn Du có 3 vợ: bà vợ đầu sinh một con trai tên Nguyễn Tứ; bà vợ thứ hai cũng sinh một con trai tên Nguyễn Ngũ; bà vợ thứ ba sinh mười con trai và sáu con gái; tổng cộng, như vậy, ông có 18 người con. Tuy nhiên, căn cứ vào tên người con đầu, Nguyễn Tứ, chúng ta có thể đoán là ông có ba người con khác, anh hay chị của Nguyễn Tứ, có lẽ đã chết lúc còn nhỏ hoặc ngay trong bào thai.) Đói đến độ có lúc phải xin ăn: “Cơ hàn bất giác thụ nhân liên” (Đâu ngờ phải đói rét để cho người thương). Nhưng buồn nhất có lẽ là cảm giác bất lực và bế tắc…”* **Năm Mậu Thân (1788).** **Nguyễn Du 23 tuổi.** **: “**Tây Sơn tuy lấy được Bắc Hà nhưng vua Lê Chiêu Thống và triều đình nhà Lê còn trốn tránh trong vùng rừng núi, nhất định sẽ cầu viện nhà Thanh. Nhân lúc Nguyễn Huệ đang bận đối phó ở phía Bắc chưa rỗi để mắt đến phía Nam. Nguyễn Nhạc và Nguyễn Lữ ở phía Nam khó xoay trở. Chúa thượng nhân lúc này về chiếm đất Gia Định sẽ có thời cơ lớn”. Nguyễn Ánh nghe lời, đem đại quân về An Giang nhưng chưa kịp dựng đồn trại thì đã bị quân Tây Sơn tấn công. Quân hai bên giao chiến kịch liệt, quân của Thái bảo Phạm Văn Tham mới chịu lui. Thề lực Nguyễn Ánh ngày một nổi lên và có nhiều tướng giỏi. Tôn Thất Huy đóng ở Giồng Triệu. Lê Văn Quân đóng ở Giồng Trôm. Mạc Tử Sinh trấn thủ Hà Tiên. Phạm Văn Nhơn trấn thủ Long Xuyên. Trương Phước Giáo, Nguyễn Đình Đắc, Tôn Thất Hội, Võ Văn Lượng, Nguyễn Văn Hiếu, Mạc Văn Tô, Trần Văn Tín, Đoàn Văn Khoa , … đều là những nghĩa dũng. Đặc biệt quân sư Tống Phước Đạm mưu kế sâu sắc, liệu việc như thần. Chu Văn Tiếp, Đỗ Thành Nhơn, Võ Tánh là Gia Định tam hùng. Nguyễn Ánh trao cho Võ Tánh giữ chức khâm sai Tổng nhung, chưởng cơ dinh Tiên phong, lại gả trưởng công chúa Nguyễn Thị Ngọc Du cho Võ Tánh. Từ ngày Nguyễn Ánh lên nối ngôi vua Nguyễn tháng 2 năm 1780, sau đó giết Đỗ Thanh Nhơn, thâu tóm quyền lực, cho đến năm 1788 chưa bao giờ thế lực quân Nguyễn mạnh đến như vậy. Nguyễn Ánh thu phục Gia Định lần thứ Tư nhằm ngày Đinh Dậu tháng 8 năm Mậu Thân (9.1788). Tướng Tây Sơn Phạm Văn Tham lui về giữ những điểm trọng yếu ở Ba Thắc và Biên Hòa, đồng thời cấp báo về Quy Nhơn để xin viện binh. Nguyễn Nhạc chần chừ không dám phát binh vì sợ quân Nam thừa cơ đánh úp Quy Nhơn trong khi Nguyễn Huệ đang bận ở mặt Bắc không thể kịp ứng cứu. Do Gia Định quân Tây Sơn không có cứu viện nên lực lượng Nguyễn Vương đã đánh rộng ra các địa bàn phía Nam và làm chủ vững chắc vùng Nam Bộ ngày nay.
Lại nói về Bắc Hà, tháng 5 năm
[1788](https://vi.wikipedia.org/wiki/1788), khi vua Lê Chiêu Thống chạy lánh vào Bảo Lộc, Trấn Ninh tìm kế đánh trả quân Tây Sơn thì mẹ và con trai Lê Chiêu Thống đã chạy lên Cao Bằng. Trước sự uy hiếp của các thế lực cát cứ địa phương, thì những bầy tôi nhà Lê là Đốc đồng Nguyễn Huy Túc, phiên thần Địch quận công Hoàng Ích Hiểu, tụng thần [Lê Quýnh](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BDnh) và Nguyễn Quốc Đống đã bảo vệ thái hậu và con trai Chiêu Thống qua cửa ải [Thủy Khẩu](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%A7y_Kh%E1%BA%A9u&action=edit&redlink=1) chạy sang [Long Châu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Long_Ch%C3%A2u) nhà Thanh, gặp Tổng đốc [Lưỡng Quảng](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C6%B0%E1%BB%A1ng_Qu%E1%BA%A3ng) [Tôn Sĩ Nghị](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_S%C4%A9_Ngh%E1%BB%8B) và Tuần phủ [Quảng Tây](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_T%C3%A2y) Tôn Vĩnh Thanh cầu xin cứu viện.
Sách Cương mục viết:
*“Thái hậu đưa nguyên tử (con trai Chiêu Thống) đến yết kiến ở trong sân, gào khóc xin cứu viện. Bọn Sĩ Nghị tâu với vua Thanh rằng tự hoàng nhà Lê đương phải bôn ba, đối với đại nghĩa, ta nên cứu viện. Vả lại, An Nam là đất cũ của Trung Quốc, sau khi khôi phục nhà Lê, ta nhân đó, đặt lính thú để đóng giữ. Thế là vừa làm cho nhà Lê được tồn tại, vừa chiếm lấy được An Nam: thật là làm một chuyến mà được hai lợi.”* [[4]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Chi%C3%AAu_Th%E1%BB%91ng#cite_note-KDVSTGCM47-4)
Vua
[Càn Long](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A0n_Long) chuẩn tấu, muốn nhân cơ hội đánh chiếm [Đại Việt](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t) bèn sai Tổng đốc [Lưỡng Quảng](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C6%B0%E1%BB%A1ng_Qu%E1%BA%A3ng) là [Tôn Sĩ Nghị](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_S%C4%A9_Ngh%E1%BB%8B) mang từ 18.000 đến hơn 20 vạn quân ( *“Các ý kiến về số quân Thanh”* là rất khác nhau từ nhiều nguồn), bao gồm các đạo binh huy động từ bốn tỉnh [Quảng Đông](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_%C4%90%C3%B4ng), [Quảng Tây](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_T%C3%A2y), [Vân Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%A2n_Nam) và [Quý Châu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%BD_Ch%C3%A2u) hộ tống vua Lê Chiêu Thống về [Đại Việt](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t) với danh nghĩa phù Lê. Quân Thanh chia làm 3 đường tiến sang [Đại Việt](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t):
1. Quân Quảng Đông, Quảng Tây do
[Tôn Sĩ Nghị](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_S%C4%A9_Ngh%E1%BB%8B) (chức [tổng đốc Lưỡng Quảng](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_%C4%91%E1%BB%91c_L%C6%B0%E1%BB%A1ng_Qu%E1%BA%A3ng)) trực tiếp chỉ huy, qua [ải Nam Quan](https://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A2i_Nam_Quan) vào [Lạng Sơn](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BA%A1ng_S%C6%A1n); phó chỉ huy là [Hứa Thế Hanh](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%A9a_Th%E1%BA%BF_Hanh) (chức đề đốc) cùng các tướng [Thượng Duy Thăng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_Duy_Th%C4%83ng), [Trương Triều Long](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C6%B0%C6%A1ng_Tri%E1%BB%81u_Long) (cả hai đều đang mang chức tổng binh), [Lý Hóa Long](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%BD_H%C3%B3a_Long) (chức phó tướng).
2. Quân Vân Nam, Quý Châu do
[đề đốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chu%E1%BA%A9n_%C4%90%C3%B4_%C4%91%E1%BB%91c) Vân Quý là [Ô Đại Kinh](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C3%94_%C4%90%E1%BA%A1i_Kinh&action=edit&redlink=1), từ Vân Nam qua [ải Mã Bạch](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E1%BA%A2i_M%C3%A3_B%E1%BA%A1ch&action=edit&redlink=1), theo đường [Tuyên Quang](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tuy%C3%AAn_Quang) xuống [Sơn Tây](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C6%A1n_T%C3%A2y) vào Thăng Long.
3. Quân tình nguyện
[Điền châu](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90i%E1%BB%81n_ch%C3%A2u&action=edit&redlink=1) do [Sầm Nghi Đống](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BA%A7m_Nghi_%C4%90%E1%BB%91ng) chỉ huy, theo đường [Long Châu](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Long_ch%C3%A2u&action=edit&redlink=1) tiến vào [Cao Bằng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cao_B%E1%BA%B1ng) rồi tiến về [Thăng Long](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C4%83ng_Long). Cả 3 đạo quân đều xuất phát vào cuối tháng 10 âm lịch năm [1788](https://vi.wikipedia.org/wiki/1788).
Vua Càn Long lại đặc cử danh tướng
[Phúc Khang An](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%BAc_Khang_An) chuyên trách hậu cần. Theo sách *Thánh vũ ký*, phần “Càn Long chinh phủ An Nam ký” của Ngụy Nguyên đời Thanh, Phúc Khang An đã thiết lập trên 70 đồn quân lương to lớn và kiên cố từ hai đường [Quảng Tây](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_T%C3%A2y) và [Vân Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%A2n_Nam) tới Thăng Long. Riêng chặng đường từ ải Nam Quan tới Thăng Long, Khang An thiết lập 18 kho quân lương trong khi Tôn Sĩ Nghị hành quân.
Vua Lê Chiêu Thống lẩn quất chạy trốn quân Vũ Văn Nhậm ở mạn bắc sông Nguyệt Đức, khi thì ở huyện
[Gia Định](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gia_%C4%90%E1%BB%8Bnh), lúc lại đi [Chí Linh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%AD_Linh), [Thủy Đường](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A7y_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng), [Vị Hoàng](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BB%8B_Ho%C3%A0ng). Nhậm kiêu ngạo, tiếm quyền. Tháng tư năm Mậu Thân (1788), Nguyễn Huệ lại ra bắc, vào thành Thăng Long, bắt giết Vũ Văn Nhậm, cho [Ngô Văn Sở](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_V%C4%83n_S%E1%BB%9F) cai quản binh quyền, đặt Lê Duy Cận làm giám quốc coi việc thờ cúng tôn miếu nhà Lê. Chiêu Thống bị Ngô Văn Sở đánh tan ở sông Ngô Đồng, chạy vào Thanh Hoa rồi ra [Kinh Bắc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kinh_B%E1%BA%AFc) lần thứ hai.
Tôn Sĩ Nghị khi kéo sang
[Đại Việt](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t), sai Lê Quýnh, Nguyễn Quốc Đống về tâu lại với Chiêu Thống. Vua bấy giờ mới biết, bèn cho Tham tri chính sự Lê Duy Đản và Hàn lâm hiệu thảo Trần Danh Án đi đường tắt lên đón quân [nhà Thanh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Thanh)
Khi quân Thanh tiến qua biên giới, Ở Lạng Sơn, thấy quân lính dưới quyền trốn mất, Phan Khải Đức ra hàng còn Nguyễn Văn Diễm rút vội về Kinh Bắc hợp với Trấn thủ Nguyễn Văn Hoà chống giữ và đưa thư cáo cấp về Thăng Long
. Theo thư Lê Chiêu Thống gửi cho Tôn Sỹ Nghị, tổng số quân Tây Sơn đóng ở miền Bắc khoảng 60 ngàn quân, trong đó có 30 ngàn quân do bắt lính tại địa phương, không có lòng chiến đấu. [13] [Ngô Văn Sở](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_V%C4%83n_S%E1%BB%9F) được tin quân Thanh kéo sang liền nhóm họp các văn võ quan [nhà Lê Trung Hưng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_L%C3%AA_trung_h%C6%B0ng) đưa một bức thư ký tên Giám Quốc Sùng Nhượng Công, [Lê Duy Cẩn](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%AA_Duy_C%E1%BA%A9n&action=edit&redlink=1) sang xin hoãn binh với [Tôn Sĩ Nghị](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_S%C4%A9_Ngh%E1%BB%8B).
Các tướng Tây Sơn mở cuộc thảo luận. Nhiều người bàn dùng phục binh đánh quân Thanh như
[Lê Lợi](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1i_T%E1%BB%95) diệt tướng [Minh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Minh) là [Liễu Thăng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%E1%BB%85u_Th%C4%83ng), [Lương Minh](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C6%B0%C6%A1ng_Minh) trước đây, duy [Ngô Thì Nhậm](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_Th%C3%AC_Nh%E1%BA%ADm) chủ trương kế hoạch, nhử quân Thanh vào sâu nội địa, thủy quân rút về [Biện Sơn](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bi%E1%BB%87n_S%C6%A1n&action=edit&redlink=1) trước, lục quân kéo vào đóng giữ [núi Tam Điệp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%B2ng_tuy%E1%BA%BFn_Tam_%C4%90i%E1%BB%87p) rồi báo tin vào cho [Bắc Bình Vương](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_B%C3%ACnh_V%C6%B0%C6%A1ng). Chiến lược này được chấp thuận, binh sĩ các đạo đều được lệnh về hội ngay dưới cờ của Tiết Chế [Ngô Văn Sở](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_V%C4%83n_S%E1%BB%9F) tại bờ [sông Nhị](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_Nh%E1%BB%8B) vào năm hôm sau. Sở bàn kế hoạch lui quân.
Ngô Văn Sở phái tướng
[Phan Văn Lân](https://vi.wikipedia.org/wiki/Phan_V%C4%83n_L%C3%A2n) đưa hơn 10 ngàn quân tinh nhuệ chốt giữ bến đò [Xương Giang](https://vi.wikipedia.org/wiki/X%C6%B0%C6%A1ng_Giang) chặn quân Tôn Sỉ Nghị. Quân Tây Sơn vượt sông Nguyệt Đức đánh vào quân Thanh đang đóng ở núi Tam Tầng, bao vây doanh trại của Tôn Sĩ Nghị. Súng của quân Thanh và cung tên từ hai cánh tả hữu bắn ra như mưa, quân Tây Sơn chết rất nhiều. Tôn Sĩ Nghị lại phái một toán kỵ binh từ mạn thượng lưu vượt qua sông đánh úp lấy đồn Thị Cầu. Đồn này phát hỏa, Văn Lân cả sợ rút về. [[14]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Ng%E1%BB%8Dc_H%E1%BB%93i_-_%C4%90%E1%BB%91ng_%C4%90a#cite_note-VSTT-14)
Lê Chiêu Thống được tin quân Tây Sơn rút khỏi các trấn, bèn điều các tướng dưới quyền đi chiếm lại những nơi đó. Giữa tháng 11 năm 1788, quân Thanh tới bờ bắc
[sông Thương](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_Th%C6%B0%C6%A1ng). Quân Tây Sơn rút về bờ nam nhưng chặt phá hết cầu và lấy hết thuyền bè. Theo sách *Thánh vũ ký*, phần “Càn Long chinh phủ An Nam ký” của Ngụy Nguyên, quân Thanh đã tổn thất khá nhiều mới bắc được cầu qua sông do đạn của quân Tây Sơn bắn sang trước khi rút hẳn.
Quân Thanh tiến đến Thị Cầu,
[Phan Văn Lân](https://vi.wikipedia.org/wiki/Phan_V%C4%83n_L%C3%A2n) đã chặt cầu và tận dụng bờ nam cao hơn bờ bắc mà bắn đại bác sang khiến quân Thanh mất 3 ngày (15 đến 17 – 11) không bắc nổi cầu. Nửa đêm 17 tháng 11, Phan Văn Lân mang một ngàn quân bản bộ theo khúc [sông Cầu](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_C%E1%BA%A7u) định tập kích trại Tôn Sĩ Nghị nhưng bị thiệt hại do hoả lực của quân Thanh bắn ra. Sau đó Văn Lân đụng độ tướng Thanh là [Trương Triều Long](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C6%B0%C6%A1ng_Tri%E1%BB%81u_Long) ở [Tam Tằng](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tam_T%E1%BA%B1ng&action=edit&redlink=1). Theo [Hoàng Lê nhất thống chí](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_L%C3%AA_nh%E1%BA%A5t_th%E1%BB%91ng_ch%C3%AD), Quân Tây Sơn ít và yếu thế bại trận, nhiều người bị rét cóng hay chết đuối lúc vượt sông, quân Tây Sơn chết gần hết, phải rút lui.
Trong khi đó, lục quân của Ngô Văn Sở cũng rút về tới
[Ninh Bình](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ninh_B%C3%ACnh) cố thủ. Ngày 20 tháng 11, quân Tây Sơn đóng đồn từ [Tam Điệp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tam_%C4%90i%E1%BB%87p) tới [Biện Sơn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%B2ng_tuy%E1%BA%BFn_Tam_%C4%90i%E1%BB%87p), Ngô Văn Sở cho [đô đốc Tuyết](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4_%C4%91%E1%BB%91c_Tuy%E1%BA%BFt) vào nam cấp báo với Bắc Bình vương Nguyễn Huệ.
Tôn Sĩ Nghị từ
[Tam Tằng](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tam_T%E1%BA%B1ng&action=edit&redlink=1) tiến vào [Thăng Long](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C4%83ng_Long). Lê Duy Kỳ từ [Kinh Bắc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kinh_B%E1%BA%AFc) ra đón rồi cùng theo vào kinh thành. Không lâu sau, các đạo quân Vân – Quý và Điền châu cũng tiến vào hội binh. Theo các nhà nghiên cứu , cuộc hành quân của Tôn Sĩ Nghị từ 28/10 tới 20/11 tức là mất 22 ngày mới tới Thăng Long, lâu hơn nhiều so với thời gian 6 ngày mà Nghị từng dự liệu với Càn Long. [12]
Ngày 21 tháng 11 năm Mậu Thân (1788), thành Thăng Long bỏ ngỏ, quân của Nghị vào đóng và tướng doanh của Nghị đặt tại
[Tây Long Cung](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C3%A2y_Long_Cung&action=edit&redlink=1). Theo lời vua Thanh dặn, Sĩ Nghị lấy xong thành này rồi trao ấn cho Duy Kỳ, tấn phong làm An Nam quốc vương lấy lòng dân Đại Việt. . Ngày 22, Sĩ Nghị làm lễ ở [14] [điện Kính Thiên](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90i%E1%BB%87n_K%C3%ADnh_Thi%C3%AAn)để làm lễ sách phong cho vua Lê Chiêu Thống.
Tôn Sĩ Nghị tính chuyện truy kích
[Nguyễn Huệ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87) nhưng [Tôn Vĩnh Thanh](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C3%B4n_V%C4%A9nh_Thanh&action=edit&redlink=1) tâu là [Quảng Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Nam) xa cách đô thành nhà Lê 2.000 dặm, dùng quân 1 vạn người thì phải cần 10 vạn phu vận tải, cũng bằng từ [Trấn Nam Quan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_Quan) đến thành họ Lê. Các bề tôi văn võ nhà Lê xin Nghị cho quân tiến đánh ngay quân Nguyễn Huệ nhưng Nghị không nghe, truyền cho các cánh quân hạ trại nghỉ ngơi, định ngày mồng 6 Tết mới ra quân. [15]
Sách Cương mục viết: “
*Bấy giờ hào kiệt bốn phương đua nhau trổ sức để làm việc, nhưng nhà vua chủ yếu chỉ dựa vào người Thanh. Khi chia ban quan chức, nhà vua chỉ trao cho các bầy tôi đi theo hộ giá và theo hầu ở hành tại, còn cựu thần và hào kiệt đều không được bổ dùng. Các bầy tôi cũng không ai nói đến việc ra quân để phục thù. Trong kinh và ngoài các trấn thảy đều chán nản và rời rạc. Cái cơ thành hay bại chỉ một mực tùy theo người Thanh mà thôi. Thế là việc nước không thể xoay xở được nữa”* . [4]
Tổ chức phòng thủ của quân Thanh: Tôn Sĩ Nghị bố trí quân Thanh đóng ở phía nam tới phía tây thành Thăng Long, cho đạo quân Lưỡng Quảng đóng hai bên bờ
[sông Hồng](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_H%E1%BB%93ng), quân Điền châu đóng ở [Khương Thượng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%C6%B0%C6%A1ng_Th%C6%B0%E1%BB%A3ng), quân Vân Quý đóng ở [Sơn Tây](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C6%A1n_T%C3%A2y).Theo [Hoàng Lê nhất thống chí](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_L%C3%AA_nh%E1%BA%A5t_th%E1%BB%91ng_ch%C3%AD) và [Khâm định Việt sử Thông giám Cương mục](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%C3%A2m_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_Th%C3%B4ng_gi%C3%A1m_c%C6%B0%C6%A1ng_m%E1%BB%A5c) của [nhà Nguyễn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%E1%BB%85n), quân Thanh ở Thăng Long chểnh mảng phòng thủ, thường đi cướp bóc hãm hại dân [Đại Việt](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t) nên bị oán ghét. Lê Duy Kỳ thực hiện thanh trừng những người hợp tác với Tây Sơn. Theo *, Đại Nam thực lục* [Nguyễn Ánh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gia_Long)ở [Gia Định](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gia_%C4%90%E1%BB%8Bnh)nghe tin quân Thanh vào [Thăng Long](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C4%83ng_Long)cũng sai [Phan Văn Trọng](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Phan_V%C4%83n_Tr%E1%BB%8Dng&action=edit&redlink=1)và [Lâm Đồ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%A2m_%C4%90%E1%BB%93&action=edit&redlink=1)mang thư và chở 50 vạn [cân](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A2n) [gạo](https://vi.wikipedia.org/wiki/G%E1%BA%A1o)ra cho quân Thanh nhưng giữa đường bị [bão](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A3o) [biển](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n), cả người và gạo đều bị đắm hết.
Tôn Sĩ Nghị lúc đầu chủ quan, nhưng sau nghe lời cảnh báo của các tướng dưới quyền Lê Duy Kỳ cũng tăng cường phòng thủ và quyết định ngày 6 tháng Giêng sẽ ra quân đánh Tây Sơn. Tôn Sỉ Nghị bố trí
[đồn Ngọc Hồi](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%93n_Ng%E1%BB%8Dc_H%E1%BB%93i) ở [Thanh Trì](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thanh_Tr%C3%AC) ( [Hà Nội](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i)), [đồn Hà Hồi](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%93n_H%C3%A0_H%E1%BB%93i&action=edit&redlink=1) ở [Thường Tín](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C6%B0%E1%BB%9Dng_T%C3%ADn) ( [Hà Nội](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i)), [đồn Nhật Tảo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%93n_Nh%E1%BA%ADt_T%E1%BA%A3o&action=edit&redlink=1) ở [Duy Tiên](https://vi.wikipedia.org/wiki/Duy_Ti%C3%AAn) ( [Hà Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_Nam)) và [đồn Nguyệt Quyết](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%93n_Nguy%E1%BB%87t_Quy%E1%BA%BFt&action=edit&redlink=1) huyện [Thanh Liêm](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thanh_Li%C3%AAm) ( [Hà Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_Nam)). Quân Cần vương của Duy Kỳ do [Hoàng Phùng Tứ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ho%C3%A0ng_Ph%C3%B9ng_T%E1%BB%A9&action=edit&redlink=1) chỉ huy cũng được điều từ [Sơn Tây](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C6%A1n_T%C3%A2y) xuống [Gián Khẩu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1n_Kh%E1%BA%A9u) làm tiền đồn chặn quân Tây Sơn. Quân Thanh đồng thời cũng tụ tập thêm được các Hoa Kiều sống ở phía Bắc Đại Việt được chừng một vạn người đóng thành một trại, nhóm quân này ỷ thế đi cướp phá, và hãm hiếp không kiêng sợ gì ai . Dù Tôn Sĩ Nghị có ra sắc lệnh nghiêm quân kỷ nhưng vì quân kiêu nên cũng không có tác dụng lắm [16] . [[17]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Ng%E1%BB%8Dc_H%E1%BB%93i_-_%C4%90%E1%BB%91ng_%C4%90a#cite_note-17) [Nguyễn Huệ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87) ở Bình Sơn, Phú Xuân nhận được tin cấp báo của [đô đốc Tuyết](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4_%C4%91%E1%BB%91c_Tuy%E1%BA%BFt) ngày 24 tháng 11. Ngay hôm sau 25 tháng 11, Nguyễn Huệ đã quyết định lên ngôi Hoàng Đế, đổi niên hiệu là Quang Trung, và ngay hôm ấy lập tức đưa quân lên đường tiến gấp ra Bắc. Đến Nghệ An, Nguyễn Huệ đóng lại hơn 10 ngày để tuyển thêm quân, cứ 3 suất đinh lấy 1 suất lính. Sau 1 thời gian ngắn, ông đã có thêm hơn hàng vạn người. Theo *Đại Nam chính biên liệt truyện*, số quân cũ và mới của [Quang Trung](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87) là 10 vạn và hơn 100 [voi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Voi) chiến . Nguyễn Huệ tuyển quân Thanh Nghệ làm đạo Trung quân cùng bốn đạo Tiền, Hậu, Tả, Hữu của cựu binh Thuận Quảng gấp đường tiến ra Bắc. [2]
Về thái độ của dân chúng, sử gia
[Nguyễn Khắc Thuần](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Kh%E1%BA%AFc_Thu%E1%BA%A7n) trong sách *Đại cương Lịch sử cổ trung đại Việt Nam* ghi thì thanh niên địa phương nô nức gia nhập hàng ngũ Tây Sơn còn theo sử gia Tạ Chí Đại Trường trong sách [20] *Lịch sử nội chiến Việt Nam 1771- 1802*thì trích trong [thư](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C6%B0) [giáo sĩ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1o_s%C4%A9)Longer là người đương thời gởi cho Julliard cho biết quân Tây Sơn bắt lính *“gay gắt đến nỗi người ta không biết trốn vào đâu để tránh* [quân dịch](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%C3%A2n_d%E1%BB%8Bch&action=edit&redlink=1). Các kẻ sai nha đem [chó](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%B3)theo để tìm người trong khu rừng bên cạnh như người ta tìm thú: người ta lấy [dao](https://vi.wikipedia.org/wiki/Dao)xỉa vào các đống [rơm](https://vi.wikipedia.org/wiki/R%C6%A1m)dùng để đun nấu” [[21]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Ng%E1%BB%8Dc_H%E1%BB%93i_-_%C4%90%E1%BB%91ng_%C4%90a#cite_note-21)
Quang Trung tổ chức duyệt binh và tiến ra bắc. Ngày 20/12, Quang Trung tiến đến
[Tam Điệp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tam_%C4%90i%E1%BB%87p) và tán thành chủ trương rút lui của [Ngô Thì Nhậm](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_Th%C3%AC_Nh%E1%BA%ADm). Theo sách *, sở dĩ quân Tây Sơn hành quân nhanh chóng vì Nguyễn Huệ đã bố trí 3 người 1 tốp thay nhau 2 người cáng 1 đi suốt ngày đêm. Theo Lê triều dã sử* *Quân doanh kỳ lược*của [Trần Nguyên Nhiếp](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BA%A7n_Nguy%C3%AAn_Nhi%E1%BA%BFp&action=edit&redlink=1)(là bí thư dưới quyền Tôn Sĩ Nghị), nghe tin thám tử quân Thanh các nơi chạy về báo Nguyễn Huệ đang lấy thêm lính Thanh – Nghệ và sắp đánh ra bắc, Tôn Sĩ Nghị vội cho quân tập dượt để chuẩn bị tác chiến, sai phó tướng [Hứa Thế Hanh](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%A9a_Th%E1%BA%BF_Hanh)trực tiếp chỉ huy mặt trận phía nam [Thăng Long](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C4%83ng_Long) . [[22]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Ng%E1%BB%8Dc_H%E1%BB%93i_-_%C4%90%E1%BB%91ng_%C4%90a#cite_note-22)
Tổ chức các hướng tấn công của quân Tây Sơn như sau: Quang Trung chia quân làm 5 đạo tiền, hậu, tả, hữu và trung quân. Ông phân quân cũ cho các tướng còn tự mình chỉ huy số quân mới tuyển.
- Đạo quân do
[Quang Trung](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87)chỉ huy có [Ngô Văn Sở](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_V%C4%83n_S%E1%BB%9F)và [Phan Văn Lân](https://vi.wikipedia.org/wiki/Phan_V%C4%83n_L%C3%A2n)làm tiên phong, có cả tượng binh và kỵ binh đánh vào chính mặt nam Thăng Long.
- Đạo quân do
[đô đốc Tuyết](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4_%C4%91%E1%BB%91c_Tuy%E1%BA%BFt)chỉ huy theo đường thuỷ tiến vào [sông Lục Đầu](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_L%E1%BB%A5c_%C4%90%E1%BA%A7u), đánh đồn quân cần vương của [Lê Duy Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Duy_K%E1%BB%B3)ở [Hải Dương](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A3i_D%C6%B0%C6%A1ng), chặn đường rút của quân Thanh bên kia [sông Hồng](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_H%E1%BB%93ng).
- Đạo quân
[đô đốc Lộc](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4_%C4%91%E1%BB%91c_L%E1%BB%99c)chỉ huy cùng đạo quân đô đốc Tuyết theo đường thuỷ tiến vào [sông Lục Đầu](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_L%E1%BB%A5c_%C4%90%E1%BA%A7u), tới đây tách ra đi gấp lên [Phượng Nhãn](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ph%C6%B0%E1%BB%A3ng_Nh%C3%A3n&action=edit&redlink=1), [Lạng Giang](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BA%A1ng_Giang)chặn đường rút của quân Thanh phía bắc.
- Đạo quân
[đô đốc Bảo](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4_%C4%91%E1%BB%91c_B%E1%BA%A3o)chỉ huy, cũng có tượng binh và kỵ binh theo đường [Ứng Hoà](https://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BB%A8ng_H%C3%B2a)( [Hà Tây](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_T%C3%A2y)) ra [làng Đại Áng](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%A0ng_%C4%90%E1%BA%A1i_%C3%81ng&action=edit&redlink=1), phối hợp với cánh quân Quang Trung đánh [đồn Ngọc Hồi](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%93n_Ng%E1%BB%8Dc_H%E1%BB%93i)của [Hứa Thế Hanh](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%A9a_Th%E1%BA%BF_Hanh).
- Đạo quân
[đô đốc Long](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_T%C4%83ng_Long)chỉ huy, (có ý kiến cho rằng là tướng [Đặng Tiến Đông](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7ng_Ti%E1%BA%BFn_%C4%90%C3%B4ng)hoặc đô đốc Mưu… ). Đạo quân này cũng có tượng binh và kỵ binh theo đường [[23]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Ng%E1%BB%8Dc_H%E1%BB%93i_-_%C4%90%E1%BB%91ng_%C4%90a#cite_note-23) [Chương Đức](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%C6%B0%C6%A1ng_%C4%90%E1%BB%A9c&action=edit&redlink=1), hướng lên [Sơn Tây](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C6%A1n_T%C3%A2y)nhưng sẽ rẽ quặt sang [làng Nhân Mục](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%A0ng_Nh%C3%A2n_M%E1%BB%A5c&action=edit&redlink=1)tập kích [đồn Khương Thượng](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%93n_Kh%C6%B0%C6%A1ng_Th%C6%B0%E1%BB%A3ng&action=edit&redlink=1)của [Sầm Nghi Đống](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BA%A7m_Nghi_%C4%90%E1%BB%91ng)và tiến vào [Thăng Long](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C4%83ng_Long)từ hướng tây. **Năm Kỷ Dậu (1789).** * Nguyễn Du 24 tuổi.* Nguyễn Huệ đại phá quân Thanh.
Đêm giao thừa Tết Nguyên Đán (30 Tết), từ
[phòng tuyến Tam Điệp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%B2ng_tuy%E1%BA%BFn_Tam_%C4%90i%E1%BB%87p), quân Tây Sơn xuất phát. Đạo quân do Quang Trung chỉ huy vượt [sông Giao Thuỷ](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_Ho%C3%A0ng_Long) đánh đồn [Gián Khẩu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1n_Kh%E1%BA%A9u) của quân cần vương nhà Lê. Quân Lê tan vỡ, [Hoàng Phùng Tứ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ho%C3%A0ng_Ph%C3%B9ng_T%E1%BB%A9&action=edit&redlink=1) bỏ chạy. Theo *Đại Nam chính biên liệt truyện*, quân Quang Trung thần tốc tiến lên bắt gọn đám quân Thanh do thám và tiêu diệt các đồn bắc [sông Nguyệt Quyết](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S%C3%B4ng_Nguy%E1%BB%87t_Quy%E1%BA%BFt&action=edit&redlink=1) và [đồn Nhật Tảo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%93n_Nh%E1%BA%ADt_T%E1%BA%A3o&action=edit&redlink=1) ( [Duy Tiên](https://vi.wikipedia.org/wiki/Duy_Ti%C3%AAn)). Do đạo quân Tây Sơn hành quân nhanh và các đám quân do thám bị bắt, quân Thanh từ [đồn Hà Hồi](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%93n_H%C3%A0_H%E1%BB%93i&action=edit&redlink=1) tới [Thăng Long](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C4%83ng_Long) không biết gì về cử động của quân Tây Sơn.
Ngày 3 tháng Giêng, quân Tây Sơn tiến đến Hà Hồi cách Thăng Long khoảng 20 km. Quang Trung cho quân vây chặt đồn rồi sai bắc loa kêu gọi quân Thanh đầu hàng. Quân Thanh bị bất ngờ trước sự áp sát quá nhanh của quân Tây Sơn, không kịp kháng cự, đều ra hàng.
Ngày 4 tháng Giêng, Quang Trung tiến đến
[đồn Ngọc Hồi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%E1%BB%8Dc_H%E1%BB%93i,_Thanh_Tr%C3%AC#.C4.90.E1.BB.93n_Ng.E1.BB.8Dc_H.E1.BB.93i). [Hứa Thế Hanh](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%A9a_Th%E1%BA%BF_Hanh) ở đây nghe tin [đồn Hà Hồi](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%93n_H%C3%A0_H%E1%BB%93i&action=edit&redlink=1) bị diệt vội báo về Thăng Long. Tôn Sĩ Nghị vội điều [Thang Hùng Nghiệp](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thang_H%C3%B9ng_Nghi%E1%BB%87p&action=edit&redlink=1) mang quân ra tăng viện, lại đặc sai 20 kỵ binh phải thay nhau chạy đi chạy lại báo cáo tình hình.
Nhưng khi tiến quân tới Ngọc Hồi, Quang Trung không đánh ngay. Quân Thanh bị động cũng không dám giao tranh trước nhưng cũng không biết bị đánh khi nào. Cả ngày mùng 4, Quang Trung chỉ cho quân hư trương thanh thế để uy hiếp tinh thần quân Thanh và gây sự chú ý của quân Thanh tới đạo quân do ông chỉ huy vào mặt trận Ngọc Hồi để tạo điều kiện cho yếu tố bất ngờ của các đạo quân đô đốc Long và đô đốc Bảo. Chính Tôn Sĩ Nghị nghe báo cáo của kỵ binh cũng bị hút vào đồn Ngọc Hồi mà không nhận ra nguy cơ từ cánh quân của đô đốc Long.
Khi Quang Trung diễu võ ngoài đồn Ngọc Hồi, đô đốc Long đang trên đường bắc tiến hướng đến Sơn Tây – nơi có đạo quân Vân Quý của
[Ô Đại Kinh](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C3%94_%C4%90%E1%BA%A1i_Kinh&action=edit&redlink=1) – thì bất thần rẽ sang [làng Nhân Mục](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%A0ng_Nh%C3%A2n_M%E1%BB%A5c&action=edit&redlink=1) nay thuộc [xã Nhân Chính](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=X%C3%A3_Nh%C3%A2n_Ch%C3%ADnh&action=edit&redlink=1) và [Khương Đình](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%C6%B0%C6%A1ng_%C4%90%C3%ACnh) và nửa đêm bất ngờ tập kích [đồn Khương Thượng](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%93n_Kh%C6%B0%C6%A1ng_Th%C6%B0%E1%BB%A3ng&action=edit&redlink=1) của [Sầm Nghi Đống](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BA%A7m_Nghi_%C4%90%E1%BB%91ng).
Theo
*Thánh vũ ký* của Nguỵ Nguyên, các đội voi của Tây Sơn đều có đại bác trên lưng nã vào đồn. Quân Thanh bị đánh bất ngờ trong đêm tối, chết rất nhiều, tan vỡ bỏ chạy. [Sầm Nghi Đống](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BA%A7m_Nghi_%C4%90%E1%BB%91ng) thấy không thể giữ được đồn bèn tự sát trên đài chỉ huy ở [Loa Sơn](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Loa_S%C6%A1n&action=edit&redlink=1) (Khu vực phố chùa Bộc – Hà Nội hiện nay) . [24]
Một số tài liệu mới mà giới nghiên cứu đưa ra gần đây lại cho thông tin khác về diễn biến trận diệt đồn Khương Thượng. Theo đó, khi quân Thanh bị diệt đáng kể, Sầm Nghi Đống bỏ chạy lên cố thủ tại đài chỉ huy ở Loa Sơn. Đô đốc Long chia quân làm hai cánh, một cánh đánh sang
[Nam Đồng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_%C4%90%E1%BB%93ng) để tiến vào Thăng Long, một ít quân tiếp tục vây hãm Loa Sơn. Sầm Nghi Đống không tự vẫn ngay mà cố thủ trên đài chờ cứu viện của Tôn Sĩ Nghị, nhưng tới ngày hôm sau không có quân cứu, Sầm mới tuyệt vọng và thắt cổ tự sát . Khu vực [25] [Khương Thượng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%C6%B0%C6%A1ng_Th%C6%B0%E1%BB%A3ng)và xung quanh, do xác quân Thanh chết quá nhiều, sau chất thành 12 gò cao, có đa mọc um tùm gọi là [Gò Đống Đa](https://vi.wikipedia.org/wiki/G%C3%B2_%C4%90%E1%BB%91ng_%C4%90a). Trận diệt [đồn Khương Thượng](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%93n_Kh%C6%B0%C6%A1ng_Th%C6%B0%E1%BB%A3ng&action=edit&redlink=1)cũng còn gọi là [trận Đống Đa](https://vi.wikipedia.org/wiki/G%C3%B2_%C4%90%E1%BB%91ng_%C4%90a#L.E1.BB.8Bch_s.E1.BB.AD).
Hạ xong đồn Khương Thượng, ngay trong đêm mùng 4, đô đốc Long tiến vào bắn phá đồn Nam Đồng ở phía tây thành Thăng Long. Khi Tôn Sĩ Nghị nhận được tin báo việc đồn Khương Thượng thất thủ thì đô đốc Long đã diệt xong
[đồn Nam Đồng](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%93n_Nam_%C4%90%E1%BB%93ng&action=edit&redlink=1) và tiến vào đánh bản doanh của Nghị ở Thăng Long.
Tôn Sĩ Nghị vội vàng tháo chạy. Các tài liệu cũ đều mô tả cảnh hỗn loạn của quân Thanh.
[Hoàng Lê nhất thống chí](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_L%C3%AA_nh%E1%BA%A5t_th%E1%BB%91ng_ch%C3%AD) viết: *“Nghị lên ngựa không kịp đóng yên, quân sĩ các doanh nghe tin đều hoảng hốt tan tác bỏ chạy, tranh nhau qua cầu sang sông, xô nhau rơi xuống nước mà chết… Lát sau cầu lại đứt, quân lính bị rơi xuống nước, sông* [Nhị Hà](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BB%8B_H%C3%A0)bị tắc không chảy được…” *Đại Nam chính biên liệt truyện* viết: *“Tôn Sĩ Nghị đóng trên bãi cát, được tin bại trận vội vàng cưỡi ngựa một mình chạy về bắc. Tướng sĩ thấy vậy tranh nhau qua cầu mà chạy, cầu đứt, lăn cả xuống sông, chết đến vài vạn người, làm cho nước sông không chảy được.”*
Theo
*Thánh vũ ký* của Ngụỵ Nguyên nhà Thanh: *“Sĩ Nghị chạy trốn qua được bờ bắc sông Phú Lương (Tức sông Hồng) liền cắt đứt cầu phao khiến các đạo quân của Hứa Thế Hanh và Trương Triều Long bị bỏ lại ở bờ nam. Do đó hơn 1 vạn người vừa tướng vừa quân xô nhau nhảy xuống sông để bơi sang bờ bắc và đều bị chết đuối cả”* , [[26]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Ng%E1%BB%8Dc_H%E1%BB%93i_-_%C4%90%E1%BB%91ng_%C4%90a#cite_note-26) . [[27]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Ng%E1%BB%8Dc_H%E1%BB%93i_-_%C4%90%E1%BB%91ng_%C4%90a#cite_note-27)
Lê Duy Kỳ được tin Sĩ Nghị đã bỏ chạy, vội dắt gia quyến chạy theo, ra đến bờ sông thì cầu đã gãy, phải men theo bờ sông phía
[Nghi Tàm](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nghi_T%C3%A0m&action=edit&redlink=1), lấy được chiếc thuyền đánh cá chèo sang được bên kia sông Hồng. Em Duy Kỳ là Duy Chi được sai giữ cửa ô Yên Hoa (Tức [Yên Phụ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Y%C3%AAn_Ph%E1%BB%A5) ngày nay) thấy Duy Kỳ đã chạy, cũng bỏ chạy lên [Tuyên Quang](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tuy%C3%AAn_Quang).
Đạo quân Vân Nam – Quý châu của tướng Ô Đại Kinh đóng ở
[Sơn Tây,](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C6%A1n_T%C3%A2y) theo *Thánh vũ ký*, được tin các đồn thất thủ, không giao chiến trận nào đã bỏ chạy, nhờ tướng [người Việt](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Vi%E1%BB%87t) là [Hoàng Văn Đồng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_V%C4%83n_%C4%90%E1%BB%93ng) dẫn đường chạy về Trung Quốc.
Chiều mồng 5 tết (tức
[30 tháng 1](https://vi.wikipedia.org/wiki/30_th%C3%A1ng_1) năm [1789](https://vi.wikipedia.org/wiki/1789) ), Quang Trung và đô đốc Bảo tiến vào Thăng Long trong sự chào đón của nhân dân, đô đốc Long ra đón rước vào thành. [30] *Đại Nam chính biên liệt truyện*mô tả, áo bào của Quang Trung sạm màu khói súng.
Tôn Sĩ Nghị trên đường tháo chạy, bị hai cánh quân Tây Sơn của đô đốc Tuyết và đô đốc Lộc chặn đánh ở
[Hải Dương](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A3i_D%C6%B0%C6%A1ng) và Phượng Nhãn, tơi tả chạy về, bỏ lại cả quân ấn, kỳ bài, sắc thư. [Trần Nguyên Nhiếp](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BA%A7n_Nguy%C3%AAn_Nhi%E1%BA%BFp&action=edit&redlink=1) là bí thư dưới quyền Nghị sau này mô tả: *Sĩ Nghị cùng Nguyên Nhiếp đi lạc lối, quanh co nhiều chỗ, bị đói khát 7 ngày đêm mới tới ải Nam Quan*. Theo giáo sĩ De la Bissachere ở Việt Nam khi đó, số quân Thanh kịp theo Nghị qua bên kia biên giới chỉ có khoảng 50 người.
Lê Duy Kỳ vội chạy theo Nghị thoát sang bên kia biên giới. Theo
*Hoàng Lê nhất thống chí*, quân Tây Sơn đuổi theo và rao lên rằng sẽ đuổi qua biên giới đến khi bắt được Nghị và Duy Kỳ mới thôi. Bởi thế dân [Trung Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c) ở biên giới dắt nhau chạy làm cho suốt vài chục [dặm](https://vi.wikipedia.org/wiki/D%E1%BA%B7m_Anh) không có người. Như vậy sớm hơn dự kiến, chỉ trong vòng 6 ngày, quân Tây Sơn đã đánh tan quân Thanh. Cánh quân Điền châu gần như bị diệt hoàn toàn, cánh quân Lưỡng Quảng chủ lực bị thương vong nặng và tan rã gần hết, riêng quân Vân Nam – Quý châu không giao chiến mà rút êm về nước. [Quang Trung](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hu%E1%BB%87) đã hẹn với ba quân mồng 7 vào ăn tết ở [Thăng Long](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C4%83ng_Long) nhưng chỉ đến mồng 5, quân Tây Sơn đã khải hoàn ở kinh thành.
Theo các nhà nghiên cứu
[Nguyễn Lương Bích](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_L%C6%B0%C6%A1ng_B%C3%ADch&action=edit&redlink=1), [Phạm Ngọc Phụng](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ph%E1%BA%A1m_Ng%E1%BB%8Dc_Ph%E1%BB%A5ng&action=edit&redlink=1), chiến thuật kết hợp vừa gấp gáp vừa thư thả, giương đông kích tây, tránh chỗ mạnh nhằm chỗ yếu hơn ở Ngọc Hồi – Khương Thượng đã đạt đến đỉnh cao trong nghệ thuật quân sự của Nguyễn Huệ . Trong 3 đạo quân Thanh, cánh quân đông đảo nhất, mạnh nhất là của Tôn Sĩ Nghị và cánh quân ít nhất, yếu nhất chính là quân Điền châu của Sầm Nghi Đống. Quang Trung đã chọn mục tiêu đánh vào quân Điền châu vừa yếu nhất lại vừa dùng kỳ binh đánh bất ngờ, vào thời điểm nửa đêm nên khả năng chiến thắng rất cao. Xét trên toàn cục, với lực lượng ít hơn, quân Tây Sơn (10 vạn) thực tế chỉ đương đầu với khoảng già nửa số quân Thanh sang Đại Việt nên lực lượng tương đối cân bằng. Quang Trung đã không dàn lực lượng tác chiến cùng lúc với tất cả các cánh quân Thanh (không đụng quân Vân Quý của Ô Đại Kinh) mà vẫn có chiến thắng lớn trên toàn mặt trận, đuổi được quân Thanh ra khỏi bờ cõi. [37]
Nguyễn Huệ sau chiến thắng xuân Kỷ Dậu năm 1789 đã lập tức cho ngựa chiến ruổi nhanh vào kinh thành Phú Xuân báo tiệp cho Hoàng hậu Lê Thị Ngọc Hân:
*Đại phá quân Thanh gò chất xác*
*Đào ươm nghìn nụ hé môi say*
*Nhớ người tiễn rượu đêm ra trận*
*Tin đẹp lồng hoa gửi tặng đây.*
Hồ Xuân Hương, bà chúa thơ nôm trong sự kiện trọng đại này của chiến dịch Thăng Long Xuân Kỷ Dậu năm 1789 có để lại một bài thơ đáng để ý:
*Ghé mắt trông sang thấy bảng treo*
*Kìa đền thái thú đứng cheo leo*
*Ví đây đổi phận làm trai được*
*Sự nghiệp anh hùng há bấy nhiêu?*
Nguyễn Du trong truyện Thúy Kiều thì dùng lời Thúy Kiều đánh giá “Từ Hải” và lời của Từ Hải thán phục Thúy Kiều, để tỏ “ý tại ngôn ngoại” và thể hiện sự ý hợp tâm đầu của đôi nam nữ “trai anh hùng, gái thuyền quyên”:
*Thưa rằng: Lượng cả bao dong*
*Tấn Dương được thấy mây rồng có phen *
*Rộng thương cỏ nội hoa hèn*
*Chút thân bèo bọt, dám phiền mai sau!*
*Nghe lời vừa ý gật đầu*
*Cười rằng tri kỷ trước sau mấy người*
*Khen cho con mắt tinh đời*
*Anh hùng đoán giữa trần ai mới già*
*Một lời đã biết đến ta*
*Muôn chung nghìn tứ, cũng là có nhau*
*Hai bên ý hợp tâm đầu*
*Khi thân, chẳng lọ là cầu mới thân*
*Ngõ lời cùng với băng nhân*
*Tiền trăm lại cứ nguyên ngân phát hoàn*
*Buồng riêng sửa chốn thanh nhàn*
*Đặt giường thất bảo, vây màn bát tiên*
*Trai anh hùng gái thuyền quyên*
*Phỉ nguyền sánh phượng, đẹp duyên cưỡi rồng.*
Những đánh giá của Hồ Xuân Hương và Nguyễn Du đối với thời thế và anh hùng, để bình giảng đúng, cần nghiên cứu kỹ hơn Niên biểu Nguyễn Du 1990- 1996, đặc biệt là sau khi Nguyễn Huệ truy sát đuổi dài quân nhà Lê với họ Nguyễn Tiên Điền dẹp tan sự chống đối ở Nghệ An, Quy Hợp, Trấn Ninh, giết chết đại tướng Vạn Tượng, Sau đó Nguyễn Huệ được phong làm An Nam Quốc Vương và Nguyễn Huệ bị chết, Lê Quý Kỳ và con trai chết ở Bắc Quốc “
*bị người ta lừa gạt, bị giám buộc ở quê người đất khách, đến nỗi lo buồn phẫn uất, ôm hận mà chết”. *Nguyễn Du bị Tây Sơn bắt ở Nghệ An vì muốn trốn vào Nam, kết thúc Nguyễn Du 15 năm lưu lạc.
Soi vào Nguyễn Du để hiểu và đánh giá đúng những sự kiện chính của thời đại đó.
(còn tiếp…)
Hoàng Kim
**Bài viết mới trên TÌNH YÊU CUỘC SỐNG**
[CNM365, ngày mới nhất bấm vào đây](https://cnm365.wordpress.com/) *cập nhật mỗi ngày* [Bữa cơm gia đình ngày cuối năm](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/07/bua-com-gia-dinh-ngay-cuoi-nam/) [Cây Lương thực 2.2016](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/07/cay-luong-thuc-2-2016/) [Chào ngày mới 7 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/06/chao-ngay-moi-7-thang-2-2/) [Bên lề chính sử](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/06/ben-le-chinh-su-7/) [Một trời thương nhớ](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/05/mot-troi-thuong-nho/) [Chào ngày mới 6 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/05/chao-ngay-moi-6-thang-2-2/) [Chào ngày mới 5 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/05/chao-ngay-moi-5-thang-2-2/) [Huyền Trang và Tháp Đại Nhạn](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/04/huyen-trang-va-thap-dai-nhan/) [Mark Zuckerberg và Facebook](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/04/mark-zuckerberg-va-facebook/) [Chào ngày mới 4 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/category/chao-ngay-moi-4-thang-2/) [Đỗ Tất Lợi danh y Việt Nam](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/03/do-tat-loi-danh-y-viet-nam/) [Chào ngày mới 3 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/02/chao-ngay-moi-3-thang-2-2/) [Đến với bài thơ hay](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/02/den-voi-bai-tho-hay-2/) [Chào ngày mới 2 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/category/chao-ngay-moi-2-thang-2/) [Chào ngày mới 1 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/01/chao-ngay-moi-1-thang-2-2/) [Cây Lương thực 1.2016](https://cnm365.wordpress.com/2016/01/31/cay-luong-thuc-1-2016-3/) **Video yêu thích**
[Quê Hương saxophone hay nhất của Trần Mạnh Tuấn](https://youtu.be/6kqt5uurA4M)
[KimYouTube](http://www.youtube.com/user/hoangkimvietnam) **Trở về trang chính**
[Hoàng Kim](https://hoangkimlong.wordpress.com/) [Ngọc Phương Nam](http://thochocon.wordpress.com/) [Thung dung](https://hoangkimvn.wordpress.com/) [Dạy và học](http://dayvahoc.blogtiengviet.net/) [Cây Lương thực](http://foodcrops.vn/) [Dạy và Học](http://fa.hcmuaf.edu.vn/hoangkim) [Tình yêu cuộc sống](https://cnm365.wordpress.com/) [Kim on LinkedIn](https://www.linkedin.com/in/foodcrops) [Kim on Facebook](https://www.facebook.com/daihocnonglam) [Kim on Twitter](https://twitter.com/hoangkimvietnam)
Pingback: Nguyễn Du và đền cổ Trung Liệt | Tình yêu cuộc sống
Pingback: Trần Đăng Khoa trong tôi | Tình yêu cuộc sống

Vary: Cookie

X-hacker: If you're reading this, you should visit automattic.com/jobs and apply to join the fun, mention this header.

X-ac: 5.dca _dca