text:
Vạn Lý Trường Thành
Vạn Lý Trường Thành (chữ Hán giản thể: 万里长城; phồn thể: 萬里長城; Bính âm: Wànlĭ Chángchéng; Tiếng Anh: Great Wall of China; có nghĩa là "Thành dài vạn lý") là bức tường thành nổi tiếng của Trung Quốc liên tục được xây dựng bằng đất và đá từ thế kỷ 5 TCN cho tới thế kỷ 16, để bảo vệ Đế quốc Trung Quốc khỏi những cuộc tấn công của người Hung Nô, Mông Cổ, người Turk, và những bộ tộc du mục khác đến từ những vùng hiện thuộc Mông Cổ và Mãn Châu. Một số đoạn tường thành được xây dựng từ thế kỷ thứ 5 TCN, trong đó nổi tiếng nhất là phần tường thành do Hoàng đế đầu tiên của Trung Quốc là Tần Thủy Hoàng ra lệnh xây từ năm 220 TCN và 200 TCN, nằm ở phía bắc xa hơn phần Vạn Lý Trường Thành hiện nay của Trung Quốc xây dưới thời nhà Minh, và hiện chỉ còn sót lại ít di tích.
Các mục đích khác của Vạn Lý Trường Thành bao gồm kiểm soát biên giới, cho phép áp đặt thuế đối với hàng hóa vận chuyển theo con đường tơ lụa, quy định hoặc khuyến khích thương mại và kiểm soát xuất nhập cảnh. Hơn nữa, đặc điểm phòng thủ của Vạn Lý Trường Thành đã được tăng cường bằng việc xây dựng các tháp canh, doanh trại quân đội, trạm đóng quân, báo hiệu có giặc thông qua các phương tiện khói hoặc lửa, và thực tế là con đường của Vạn Lý Trường Thành cũng phục vụ như là một hành lang giao thông vận tải.
Một nghiên cứu sơ bộ công bố hồi năm 2009 ước tính công trình có chiều dài 8.850 km (3.948 dặm Anh). Nhưng theo số liệu mới được công bố, Vạn Lý Trường Thành dài 21.196 km, chiều dài này được đưa ra dựa trên một cuộc khảo sát mới nhất, nhưng thật sự nếu chúng ta chấp nối tất cả các đoạn Trường Thành đã biết ngày nay lại với nhau thì chiều dài của chúng lên tới 56 ngàn kilômét.Chiều cao trung bình tường thành là 7m so với mặt đất, mặt trên của trường thành rộng trung bình 5-6m. Vạn Lý Trường Thành bắt đầu từ Sơn Hải Quan trên bờ Biển Bột Hải ở phía đông, tại giới hạn giữa Trung Quốc bản thổ ("đất Trung Quốc gốc") và Mãn Châu đến Lop Nur ở phần phía đông nam Khu tự trị người Duy Ngô Nhĩ tại Tân Cương.[1]
Mục lục
Tên gọi[sửa | sửa mã nguồn]
Dãy các bức tường ngày nay có tên Vạn Lý Trường Thành của Trung Quốc đã được gọi bằng một số tên khác nhau. Tên tiếng Anh hiện tại đã hình thành từ các tường thuật nhiệt tình về "bức tường Trung Quốc" của khách du lịch châu Âu thời đó; vào cuối thế kỷ 19 "Vạn Lý Trường Thành của Trung Quốc" đã trở thành tên của các bức tường này.[2] Trong tiếng Trung Quốc, dãy tường thành này được gọi là "Cháng chéng" (長城), có nghĩa là "bức tường dài". Thuật ngữ này có thể được tìm thấy trong sách sử (thế kỷ thứ 1 TCN), ghi nhận những bức tường được xây dựng thời Chiến Quốc, và chủ yếu các bức tường của Tần Thủy Hoàng xây dựng.[3] Nghĩa của nó là dài "vạn lý" (nghĩa bóng là "vô tận"), phản ánh với tên đầy đủ của nó trong thời hiện đại (萬里長城 Vạn Lý Trường Thành), cũng xuất phát từ sách sử, mặc dù dòng chữ "Vạn Lý Trường Thành" hiếm khi được sử dụng cho đến thời hiện đại. Một ví dụ hiếm hoi được Đường sử viết năm 493, khi sách trích dẫn tướng ở biên giới Tân Daoji.[4]
Lịch sử[sửa | sửa mã nguồn]
Lý do để Tần Thủy Hoàng xây Vạn Lý Trường Thành bắt nguồn từ một câu "sấm": "Vong Tần giả, Hồ dã" (Tần mất là do Hồ). Tần Thủy Hoàng tưởng chữ "Hồ" là chỉ giặc Hồ phương Bắc. Dù người làm mất nhà Tần hóa ra là Thái tử "Hồ" Hợi, di sản mà hoàng đế thống nhất Trung Quốc để lại cũng đã đặt nền móng cho Vạn Lý Trường Thành sau này.[5]
Một tường thành có tính chất phòng thủ biên giới phía bắc được xây dựng và duy trì bởi nhiều triều đại trong nhiều khoảng thời gian trong lịch sử Trung Quốc. Mục đích chính của nó là bảo vệ người Trung Quốc khỏi sự di cư của người Mông Cổ và người Thổ Nhĩ Kỳ. Có năm đoạn thành chính:
- 208 TCN (nhà Tần)
- thế kỷ thứ 1 TCN (nhà Hán)
- thế kỷ thứ 7 (nhà Tùy)
- 1138 - 1198 (Thời Nam Tống)
- 1368 - 1640 (từ vua Hồng Vũ đến vua Vạn Lịch của nhà Minh)
Đoạn tường thành chính đầu tiên được xây dựng dưới thời cai trị của Tần Thuỷ Hoàng, vị Hoàng đế đầu tiên của nhà Tần với thời gian tồn tại ngắn ngủi. Bức tường này không được xây dựng bởi nỗ lực của một nhóm mà là việc ghép nối nhiều đoạn tường thành của các vùng, từng được xây dựng ở thời Chiến Quốc, vào nhau. Bức tường được nối vào nhau ở thời gian đó làm bằng đất nện với những tháp canh được xây ở các khoảng cách đều nhau. Nó nằm xa hơn về phía bắc so với Vạn lý trường thành hiện tại với điểm cực đông nằm ở Bắc Triều Tiên hiện nay. Chỉ còn ít phần của nó còn sót lại - các bức ảnh cho thấy những ụ đất thấp, dài.
Triều đình bắt người dân phải làm việc để đắp thành, và các công nhân luôn bị nguy hiểm vì có thể bị bọn cướp tấn công. Bởi vì có nhiều người đã chết khi xây dựng thành, nó được đặt cho cái tên khủng khiếp, "Nghĩa địa dài nhất Trái Đất". Có lẽ khoảng một triệu công nhân đã chết khi xây dựng bức tường thành.[6]
Ước tính 300 ngàn binh lính với không biết bao nhiêu tội nhân, quan lại phạm lỗi, nho sĩ không tuân lệnh đốt sách... phải làm khổ sai trong miền rừng núi trùng trùng điệp điệp, mùa đông thì lạnh buốt, nước đóng băng, mùa hè thì không khí nóng như nung, mù mịt cát bụi. Trên thành cất những đồn canh, và có đường rộng chạy ngựa được giữa các đồn với nhau. Không biết bao nhiêu lời than thở, bao nhiêu nước mắt của thân nhân những người đó, không văn nhân thi sĩ nào chép lại hết được. Trong dân gian còn truyền lại nỗi khổ của nàng Mạnh Khương: "Nàng thương nhớ chồng, đi 10 ngàn dặm đường để thăm chồng bị bắt đi xây thành, đến nơi thì chồng nàng đã chết rồi. Xung quanh chỉ là rừng núi và đá. Không biết kiếm xác chồng ở đâu, nàng tuyệt vọng, khóc mấy ngày mấy đêm, khóc tới nỗi chính cái thành cũng phải mủi lòng, tự động tách ra cho nàng tìm thấy hài cốt chồng."
Bức tường dài tiếp theo được nhà Hán[7], nhà Tùy, và giai đoạn Thập Quốc xây dựng tiếp với cùng kiểu thiết kế.[8] Nó được làm bằng đất nện với nhiều tháp canh nhiều tầng được xây cách nhau vài dặm. Các bức tường thành cũng đã bị hư hại nhiều và đã lẫn vào phong cảnh xung quanh, bị ăn mòn bởi gió và nước mưa.
Về mặt quân sự, những bức tường này có ý nghĩa về mặt phân chia ranh giới hơn là công sự bảo vệ có giá trị. Chắc chắn rằng chiến lược quân sự của Trung Quốc không diễn ra quanh việc giữ vững bức tường thành.
Vạn Lý Trường Thành ngày nay được xây ở thời nhà Minh, bắt đầu khoảng năm 1368[9] và kết thúc khoảng năm 1640. Ước tính có khoảng 25.000 tháp canh đã được xây dựng dọc theo bức tường.[10] Trong một đoạn trong kinh Koran, các nhà địa lý Ả Rập cũng liên hệ Alexander đại đế với việc xây dựng tường thành. Bức tường này được xây với tầm vóc to lớn bằng những vật liệu tốt (đá cứng được dùng ở các bề mặt và ở trên đỉnh thành) hơn so với trước đó. Mục đích đầu tiên của bức tường là để ngăn bước những giống người bán du mục phía bên ngoài (như người Mông Cổ dưới sự chỉ huy của hãn vương Altan và Oirats dưới sự chỉ huy của Esen Taiji) vào cướp bóc bên trong Trung Quốc khi họ sử dụng ngựa để di chuyển; hay ngăn cản sự quay trở về của họ với những thứ cướp bóc được.
Vạn Lý Trường Thành thời nhà Minh bắt đầu từ điểm phía đông tại Sơn Hải Quan (山海关), gần Tần Hoàng Đảo, ở tỉnh Hà Bắc gần Vịnh Bột Hải. Kéo dài qua chín tỉnh và 100 huyện, 500km cuối cùng vẫn còn nhưng đã thành những đống gạch vụn, và hiện nay nó kết thúc ở điểm cuối phía tây di tích lịch sử Gia Dục Quan (嘉峪关), nằm ở phía tây bắc tỉnh Cam Túc tại biên giới với Sa mạc Gobi và những ốc đảo của Con đường tơ lụa. Gia Dục Quan được xây để tiếp đón những nhà du hành dọc theo Con đường tơ lụa. Mặc dù Vạn Lý Trường Thành kết thúc ở Gia Dục Quan, tại đó có rất nhiều "phong hoả đài" (烽火台) trải dài về phía Gia Dục Quan dọc theo Con đường tơ lụa. Những đài quan sát đó dùng dấu hiệu bằng khói để cảnh báo có xâm lược.
Năm 1644, người Mãn Kokes vượt qua bức tường thành bằng cách thuyết phục một vị tướng quan trọng là Ngô Tam Quế mở cửa những cánh cổng Sơn Hải Quan để cho người Mãn Châu vượt qua. Truyền thuyết kể rằng quân Mãn Châu mất ba ngày mới vượt hết qua đèo. Sau khi người Mãn Châu chinh phục Trung Quốc, bức tường thành không còn giá trị chiến lược nữa, đa phần bởi vì người Mãn Châu đã mở rộng quyền kiểm soát chính trị của họ ra xa phía bắc, còn xa hơn cả triều Trung Quốc trước đó. Xem thêm ở nhà Thanh (Mãn Châu).
Đoạn tường cuối cùng thời nhà Minh thực sự là một công sự quân sự về một số mặt. Tuy nhiên, các nhà sử học quân sự thường gạt bỏ giá trị thực của bức tường thành vĩ đại này. Người ta tốn cực kỳ nhiều tiền của và công sức để xây dựng, duy trì và đóng giữ. Số tiền nhà Minh chi phí vào bức tường này đáng ra có thể để chi vào cải thiện khả năng quân sự khác như mua pháo kiểu châu Âu hay súng trường. Sự thực là bức tường thành không hề có giá trị trong việc giúp ngăn chặn sự sụp đổ của nhà Minh.
Tình trạng[sửa | sửa mã nguồn]
Trong khi một số đoạn gần các trung tâm du lịch được giữ gìn và thậm chí xây dựng lại, tại hầu hết các vị trí bức tường đang bị bỏ mặc không được sửa chữa, được dùng làm chỗ chơi cho những người dân làng và là nơi khai thác đá để làm đường hay làm nhà.[11] Các bề mặt của tường thành còn bị sơn vẽ graffiti. Nhiều phần đã bị phá hủy vì bức thành nằm chắn đường tới các địa điểm xây dựng..[12] Các phần không bị đụng chạm đến hay được sửa chữa là gần những điểm phát triển du lịch và thường bị những người bán hàng rong và khách du lịch làm giảm giá trị. Sa mạc Gobi cũng đang tiến sát tới bức tường thành ở một số địa điểm. Một số ước tính rằng chỉ 20% bức tường thành là đang ở tình trạng tốt. Năm 2005, các bức ảnh về một bữa tiệc điên dại trên Vạn lý trường thành xuất hiện trên các phương tiện thông tin đại chúng Trung Quốc. Chúng đã gây nên sự phẫn nộ bởi vì trong những bức ảnh do người nước ngoài, và người Trung Quốc chụp, những thanh niên uống rượu bia, đi tiểu tiện, đại tiện và có những hành vi tình dục trên bức thành được chiếu ở khắp nước. [13]
Tháng 8 năm 2012, một đoạn dài khoảng 36m của thành bị sụp đổ hoàn toàn.[14]
Một số cửa quan-cửa ải nổi tiếng dọc Vạn Lý Trường Thành[sửa | sửa mã nguồn]
- Sơn Hải quan: cửa ải đầu tiên của Trường Thành, nằm ở nơi giáp ranh giữa hai tỉnh Hà Bắc và Liêu Ninh, khởi điểm của Trường Thành, phía nam của dãy núi Yên Sơn, phía bắc của Biển Bột Hải, do tướng Từ Đạt nhà Minh xây dựng. Tên Sơn Hải quan cũng là do đứng ở nơi đây có thể ngắm được, quan sát được toàn cảnh núi non và biển cả hùng vỹ, với non xanh nước biếc, đồi núi và biển cả soi bóng. Cửa ải này có 4 cửa, cửa phía Đông có một bức hoành phi với dòng chữ "Thiên hạ đệ nhất quan" dài 5,9 m, rộng 1,6 m. Chiều cao của chữ là 1,45 m, rộng 1,09 m do Tiêu Hiển, tiến sĩ, nhà thư pháp nổi tiếng của Nhà Minh viết.
- Gia Dục quan: còn gọi là Hoà Bình Quan, là cửa quan nằm ở khởi điểm phía tây của Trường Thành, trên địa bàn thành phố Gia Dục Quan, tỉnh Cam Túc, xây dựng vào năm thứ 5 Hồng Vũ 1372.
- Nương Tử quan: còn gọi là Vi Trạch Quan, thuộc địa bàn huyện Bình Định, tỉnh Sơn Tây. Địa thế hiểm trở, núi non trùng điệp, dễ phòng khó công nên được mệnh danh là "Tam tấn môn hộ". Hồi đầu nhà Đường, công chúa Bình Dương, con gái thứ ba của Lý Uyên từng dẫn vài vạn tướng sĩ canh giữ tại đây. Công chúa Bình Dương võ nghệ cao cường, đạo quân của công chúa được gọi là "nương tử quân". Bởi vậy mọi người đổi tên cửa ải này thành Nương Tử Quan. Đến nay trên cánh cửa đông môn thành trì Nương Tử Quan còn có 5 chữ "Trực thuộc Nương tử Quan".
- Ngọc Môn quan: ở Tiểu Phương Bàn Thành phía tây Huyện Đôn Hoàng, tỉnh Cam Túc. Tên Ngọc Môn Quan là do tất cả đá ngọc sản xuất ở Hoà Điền, Tân Cương thời cổ đều phải đi qua cửa ải này.
- Biển Đầu quan: cửa ải thuộc huyện Biển Đầu, tỉnh Sơn Tây, một vùng đất không bằng phẳng, phía đông cao, phía tây thấp, nên mọi người mới gọi là Biển Đầu Quan.
- Nhạn Môn quan: nằm trên một thung lũng ở huyện Đại, tỉnh Sơn Tây, có khí thế hoành tráng, hai bên là vách núi dựng đứng, chỉ những con nhạn, con én mới bay qua được mà chỉ bay dọc theo thung lũng qua phía trước cửa ải, bởi vậy mọi người mới gọi là Nhạn Môn Quan.
- Cư Dung quan: ở núi Tử Kinh, huyện Dị, tỉnh Hà Bắc.
Sự Công Nhận[sửa | sửa mã nguồn]
Bức tường thành nằm trong các danh sách "Bảy kỳ quan thời Trung cổ của Thế giới", tất nhiên nó không nằm trong danh sách truyền thống Bảy kỳ quan thế giới mà người Hy Lạp cổ đại công nhận.
Bức tường thành trở thành Di sản thế giới của UNESCO năm 1987.
Người Trung Quốc có câu nói 不到长城非好汉, có nghĩa "Bất đáo Trường Thành phi hảo hán" đã được khắc bia tại trường thành.
Từ ngoài Trái Đất[sửa | sửa mã nguồn]
Đã có một sự tranh cãi từ lâu về việc bức tường thành sẽ thế nào nếu nhìn từ vũ trụ. Quan điểm rằng nó có thể được nhìn thấy từ vũ trụ có vẻ xuất hiện trước khi có các chuyến bay của con người vào vũ trụ.
Trong cuốn sách Cuốn sách thứ hai về những kỳ quan của Richard Halliburton năm 1938 có nói Vạn Lý Trường Thành là vật nhân tạo duy nhất có thể nhìn thấy được từ Mặt Trăng, và một truyện tranh tên là "Tin hay không tin của Ripley" ở thời gian đó cũng đưa ra tuyên bố tương tự. Niềm tin này kéo dài và trở thành một truyền thuyết đô thị, thỉnh thoảng thậm chí xuất hiện cả trong những cuốn sách giáo khoa. Arthur Waldron, tác giả cuốn lịch sử Vạn Lý Trường Thành đáng tin cậy nhất trong mọi ngôn ngữ đã chỉ ra rằng sự tin tưởng vào việc Vạn Lý Trường Thành có thể nhìn thấy được từ Mặt Trăng cũng giống như sự phấn khích của một số người khi tin rằng có những "kênh đào" trên bề mặt Sao Hỏa vào cuối thế kỷ 19. Trên thực tế, Vạn Lý Trường Thành đơn giản là không thể nhìn thấy bằng mắt thường nếu không có công cụ hỗ trợ từ Mặt Trăng, chưa nói đến nhìn từ Sao Hỏa.
Khoảng cách từ Trái Đất đến Mặt Trăng khoảng một nghìn lần lớn hơn khoảng cách từ Trái Đất đến con tàu vũ trụ bay trên quỹ đạo gần Trái Đất. Nếu Vạn lý trường thành có thể nhìn thấy được từ Mặt Trăng, thì sẽ dễ dàng nhìn thấy nó từ quỹ đạo gần Trái Đất. Trên thực tế, từ quỹ đạo gần Trái Đất, nó rõ ràng là hơi thấy được, và chỉ trong những điều kiện tốt. Và nó cũng không rõ rệt hơn nhiều vật thể khác do con người tạo ra.
Một nhà du hành tàu con thoi thông báo rằng "chúng tôi có thể thấy những vật nhỏ như những đường băng sân bay [nhưng] Vạn Lý Trường Thành hầu như không nhìn thấy được từ khoảng cách 180 dặm Anh (290 km) trở lên." Nhà du hành vũ trụ William Pogue cho rằng ông đã thấy nó từ Skylab nhưng phát hiện ra rằng trên thực tế ông đang nhìn vào Đại Vận Hà gần Bắc Kinh. Ông phát hiện ra Vạn Lý Trường Thành với ống nhòm, nhưng nói rằng "nó không thể nhìn thấy được bằng mắt thường không có thiết bị hỗ trợ." Một nhà du hành trong chương trình Apollo đã nói không một cấu trúc nào của con người có thể nhìn thấy từ khoảng cách vài nghìn dặm. Thượng nghị sĩ Hoa Kỳ Jake Garn tuyên bố có thể nhìn thấy Vạn Lý Trường Thành bằng mắt thường từ trên quỹ đạo của tàu vũ trụ đầu thập kỷ 1980, nhưng tuyên bố của ông còn đang bị nhiều nhà du hành vũ trụ chuyên nghiệp khác của Mỹ phản đối. Nhà du hành vũ trụ Dương Lợi Vĩ người Trung Quốc sau 21,5 giờ bay vòng quanh Trái Đất đến 14 lần, trở lại mặt đất đã xác minh trên truyền hình là không nhìn thấy được Vạn Lý Trường Thành từ không gian. Điều này dẫn đến việc Trung Quốc phải đính chính lại sách giáo khoa đã đăng thông tin này.
Từ quỹ đạo Trái Đất tầm thấp nó có thể được nhìn thấy với điều kiện thời tiết tốt. Điều này giống như việc có thể thấy các đặc điểm của Mặt Trăng ở những thời điểm nhất định và không thấy chúng vào những thời điểm khác, vì sự thay đổi trong hướng ánh sáng. Vạn Lý Trường Thành chỉ rộng vài mét — kích thước tương đương với đường xa lộ và đường băng — và nó đồng màu với đất đá xung quanh.
Cựu phi hành gia Mỹ Gene Cernan đã nói: "Ở quỹ đạo Trái Đất từ 10km đến 320km, Vạn Lý Trường Thành của Trung Quốc quả thực là có nhìn thấy được bằng mắt thường." Ed Lu, Sĩ quan khoa học Expedition 7 trên Trạm vũ trụ quốc tế, nói thêm rằng, "...nó còn khó nhìn hơn nhiều vật khác. Và bạn phải biết cách tìm nó ở đâu."
Leroy Chiao, một nhà du hành người Mỹ gốc Hoa, đã chụp một bức ảnh từ Trạm vũ trụ quốc tế có hình bức tường thành. Nó không rõ đến mức mà ông không biết có phải đã thực sự chụp nó không. Dựa trên bức ảnh đó, một tờ báo nhà nước của Trung Quốc đã kết luận rằng Vạn Lý Trường Thành có thể được nhìn thấy từ vũ trụ bằng mắt thường, trong những điều kiện quan sát tốt, nếu người ta biết chính xác phải nhìn ở đâu [15].
Thực ra, điều đó là chuyện viễn tưởng, ví dụ nếu ở Mặt Trăng, Vạn Lí Trường Thành, nếu có một chiếc kính thiên văn hoặc thị lực đôi mắt gấp 17000 lần bình thường thì Vạn Lý Trường Thành, với chiều rộng khoảng 6 mét, cũng chỉ như một con giun đất. Đó mới chỉ là ở Mặt Trăng, việc quan sát những bức tường từ không gian là điều mắt người không thể làm được, vượt quá giới hạn vật lý của các tế bào hình nón nằm ở võng mạc.
Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]
- VLTT, 9/2004-Albert Hazan
-
-
VLTT-Noel 2005
-
- VLTT, Bắc Kinh. Hè 2004:
Khác
Đọc thêm[sửa | sửa mã nguồn]
- Arnold, H.J.P, "The Great Wall: Is It or Isn't It?" Astronomy Now, 1995.
- Hessler, Peter. "Walking the Wall". The New Yorker, ngày 21 tháng 5 năm 2007, pp. 56–65.
- Lovell, Julia. The Great Wall: China against the World. 1000 BC - 2000 AD. London: Atlantic Books; Sydney, Australia: Picador, 2006. ISBN 978-0-330-42241-3; ISBN 0-330-42241-3.
- Man, John. (2008). The Great Wall. London: Bantam Press. 335 pages. ISBN 9780593055748.
- Michaud, Roland (photographer); Sabrina Michaud (photographer), & Michel Jan, The Great Wall of China. Abbeville Press, 2001. ISBN 0-7892-0736-2
- Waldron, Arthur, The Great Wall of China: From History to Myth. Cambridge: Cambridge University Press, 1990.
- Yamashita, Michael; Lindesay, William (2007). The Great Wall — From Beginning to End. New York: Sterling. 160 pages. ISBN 978-1-4027-3160-0.
Ghi chú[sửa | sửa mã nguồn]
¹ 10.000 lý = 5.760 km (3.580 dặm Anh). tại Trung Quốc nếu nói đến Vạn mà không có số từ phía trước như (1 vạn, 2 Vạn...) thì ngụ ý là vô tận, không thể nào đếm được. nhưng Vạn lý trường thành dài hơn 6.350 km nên cũng có thể nghĩ rằng là " tường thành dài vạn dặm(lý)" cũng đúng.
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ University of Washington: A. The Main Caravan Routes (b) The "Central Route" or "Middle Route."
- ^ Hessler 2007, tr. 59.
- ^ Waldron 1983, tr. 650. The character 城 cheng now means "city", but at the time of the Records, the character meant "wall" as well, since a city and its city wall were considered one and the same. See Lovell 2006, p. 25
- ^ Waldron 1990, tr. 202. Tan Daoji's exact quote: "So you would destroy your Great Wall of Ten Thousand Li!" (乃復壞汝萬里之長城) Note the use of the particle 之 zhi that differentiates the quote from the modern name.
- ^ “Vạn Lý Trường Thành hay nỗi sợ mang tên 'Phương Bắc'”.
- ^ Tham khảo số người chết khi xây Vạn Lý Trường Thành
- ^ Coonan, Clifford (ngày 27 tháng 2 năm 2012). “British researcher discovers piece of Great Wall 'marooned outside China'”. The Irish Times. Truy cập ngày 28 tháng 2 năm 2012.
- ^ Waldron, Arthur N. (1983). “The Problem of The Great Wall of China”. Harvard Journal of Asiatic Studies 43 (2): 643–663. doi:10.2307/2719110. JSTOR 2719110Bản mẫu:Inconsistent citations
- ^ Mooney, Paul and Catherine Karnow (2008). National Geographic Traveler: Beijing. National Geographic Books. tr. 192. ISBN 1-4262-0231-8.
- ^ Szabó, Jozsef, Lorant David and Denes Loczy (2010). Anthropogenic Geomorphology: A Guide to Man-made Landforms. Springer. tr. 220. ISBN 978-9-048-13057-3.
- ^ Ford, Peter (2006, Nov 30). New law to keep China's Wall looking great. Christian Science Monitor, Asia Pacific section. Truy cập ngày 17 tháng 3 năm 2007.
- ^ Bruce G. Doar: The Great Wall of China: Tangible, Intangible and Destructible. China Heritage Newsletter, China Heritage Project, Australian National University
- ^ Tham khảo "Bữa tiệc điên dại"
- ^ “Thế giới 24h: Vạn lý Trường thành bị sập - VietNamNet”. VietNamNet. Truy cập 22 tháng 2 năm 2015.
- ^ Nhìn Vạn Lý Trường Thành từ ngoài vũ trụ?
Tài liệu[sửa | sửa mã nguồn]
- Arnold, H.J.P, "The Great Wall: Is It or Isn't It?" Astronomy Now, 1995.
- Beckwith, Christopher I. (2009): Empires of the Silk Road: A History of Central Eurasia from the Bronze Age to the Present. Princeton: Princeton University Press. ISBN 978-0-691-13589-2.
- Hessler, Peter. "Walking the Wall". The New Yorker, ngày 21 tháng 5 năm 2007, pp. 56–65.
- Lovell, Julia. The Great Wall: China against the World. 1000 BC – 2000 AD. London: Atlantic Books; Sydney, Australia: Picador, 2006. ISBN 978-0-330-42241-3; ISBN 0-330-42241-3.
- Luo, Zewen, et al. and Baker, David, ed. (1981). The Great Wall. Maidenhead: McGraw-Hill Book Company (UK). ISBN 070707456
- Man, John. (2008). The Great Wall. London: Bantam Press. 335 pages. ISBN 978-0-593-05574-8.
- Michaud, Roland and Sabrina (photographers), & Michel Jan, The Great Wall of China. Abbeville Press, 2001. ISBN 0-7892-0736-2
- Rojas, Carlos. The Great Wall: A Cultural History (Harvard University Press; 2010) 213 pages; traces the history and considers its imagery in literature, art, and other realms.
- Schafer, Edward H. (1985) The Golden Peaches of Samarkand. Berkeley: University of California Press. ISBN 978-0-520-05462-2.
- Yamashita, Michael; Lindesay, William (2007). The Great Wall — From Beginning to End. New York: Sterling. 160 pages. ISBN 978-1-4027-3160-0.
ISBN 978-0-330-42241-3; ISBN 0-330-42241-3.
- Luo, Zewen, et al. and Baker, David, ed. (1981). The Great Wall. Maidenhead: McGraw-Hill Book Company (UK). ISBN 070707456
- Man, John. (2008). The Great Wall. London: Bantam Press. 335 pages. ISBN 978-0-593-05574-8.
- Michaud, Roland and Sabrina (photographers), & Michel Jan, The Great Wall of China. Abbeville Press, 2001. ISBN 0-7892-0736-2
- Rojas, Carlos. The Great Wall: A Cultural History (Harvard University Press; 2010) 213 pages; traces the history and considers its imagery in literature, art, and other realms.
- Schafer, Edward H. (1985) The Golden Peaches of S
- Beckwith, Christopher I. (2009): Empires of the Silk Road: A History of Central Eurasia from the Bronze Age to the Present. Princeton: Princeton University Press. ISBN 978-0-691-13589-2.
- Hessler, Peter. "Walking the Wall". The New Yorker, ngày 21 tháng 5 năm 2007, pp. 56–65.
- Lovell, Julia. The Great Wall: China against the World. 1000 BC – 2000 AD. London: Atlantic Books; Sydney, Australia: Picador, 2006. ISBN 978-0-330-42241-3; ISBN 0-330-42241-3.
- Luo, Zewen, et al. and Baker, David, ed. (1981). The Great Wall. Maidenhead: McGraw-Hill Book Company (UK). ISBN 070707456
- Man, John. (2008). The Great Wall. London: Bantam Press. 335 pages. ISBN 978-0-593-05574-8.
- Michaud, Roland and Sabrina (photographers), & Michel Jan, The Great Wall of China. Abbeville Press, 2001. ISBN 0-7892-0736-2
- Rojas, Carlos. The Great Wall: A Cultural History (Harvard University Press; 2010) 213 pages; traces the history and considers its imagery in literature, art, and other realms.
- Schafer, Edward H. (1985) The Golden Peaches of Samarkand. Berkeley: University of California Press. ISBN 978-0-520-05462-2.

markdown:
# Vạn Lý Trường Thành
[Vạn Lý (định hướng)](/wiki/V%E1%BA%A1n_L%C3%BD_(%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng)).
|Vạn Lý Trường Thành|
|
|![]()
|
|[Quốc gia](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3ng_di_s%E1%BA%A3n_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_theo_qu%E1%BB%91c_gia&action=edit&redlink=1) ![ Flag of the People's Republic of China.svg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Flag_of_the_People%27s_Republic_of_China.svg/22px-Flag_of_the_People%27s_Republic_of_China.svg.png)
![ Flag of the People's Republic of China.svg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Flag_of_the_People%27s_Republic_of_China.svg/22px-Flag_of_the_People%27s_Republic_of_China.svg.png)
[Trung Quốc](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa) [438](http://whc.unesco.org/en/list/438) [Vùng UNESCO](http://whc.unesco.org/en/list/?search=&search_by_country=&type=&media=®ion=&order=region) [Châu Á](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%81)- [Thái Bình Dươnfyyyg](/w/index.php?title=Th%C3%A1i_B%C3%ACnh_D%C6%B0%C6%A1nfyyyg&action=edit&redlink=1) [1 hữu987](/w/index.php?title=1_h%E1%BB%AFu987&action=edit&redlink=1)(kì thứ 11) **Vạn Lý Trường Thành** ( [chữ Hán](/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n) giản thể: 万里长城; phồn thể: 萬里長城; Bính âm: Wànlĭ Chángchéng; Tiếng Anh: Great Wall of China; có nghĩa là "Thành dài vạn [lý](/w/index.php?title=L%C3%BD_(%C4%91%C6%A1n_v%E1%BB%8B_%C4%91o_l%C6%B0%E1%BB%9Dng)&action=edit&redlink=1)") là bức tường thành nổi tiếng của [Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c) liên tục được xây dựng bằng đất và đá từ [thế kỷ 5 TCN](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_5_TCN) cho tới [thế kỷ 16](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_16), để bảo vệ [Đế quốc Trung Quốc](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Trung_Qu%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1) khỏi những cuộc tấn công của người [Hung Nô](/wiki/Hung_N%C3%B4), [Mông Cổ](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95), [người Turk](/wiki/C%C3%A1c_d%C3%A2n_t%E1%BB%99c_Turk), và những bộ tộc [du mục](/wiki/Du_m%E1%BB%A5c) khác đến từ những vùng hiện thuộc [Mông Cổ](/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95) và [Mãn Châu](/wiki/M%C3%A3n_Ch%C3%A2u). Một số đoạn tường thành được xây dựng từ [thế kỷ thứ 5 TCN](/w/index.php?title=Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_th%E1%BB%A9_5_TCN&action=edit&redlink=1), trong đó nổi tiếng nhất là phần tường thành do Hoàng đế đầu tiên của Trung Quốc là [Tần Thủy Hoàng](/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng) ra lệnh xây từ năm [220 TCN](/wiki/220_TCN) và [200 TCN](/wiki/200_TCN), nằm ở phía bắc xa hơn phần Vạn Lý Trường Thành hiện nay của [Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c) xây dưới thời [nhà Minh](/wiki/Nh%C3%A0_Minh), và hiện chỉ còn sót lại ít di tích.
Các mục đích khác của Vạn Lý Trường Thành bao gồm kiểm soát biên giới, cho phép áp đặt thuế đối với hàng hóa vận chuyển theo
[con đường tơ lụa](/wiki/Con_%C4%91%C6%B0%E1%BB%9Dng_t%C6%A1_l%E1%BB%A5a), quy định hoặc khuyến khích [thương mại](/wiki/Th%C6%B0%C6%A1ng_m%E1%BA%A1i) và kiểm soát [xuất nhập cảnh](/w/index.php?title=Xu%E1%BA%A5t_nh%E1%BA%ADp_c%E1%BA%A3nh&action=edit&redlink=1). Hơn nữa, đặc điểm phòng thủ của Vạn Lý Trường Thành đã được tăng cường bằng việc xây dựng các tháp canh, doanh trại quân đội, trạm đóng quân, báo hiệu có giặc thông qua các phương tiện khói hoặc lửa, và thực tế là con đường của Vạn Lý Trường Thành cũng phục vụ như là một hành lang [giao thông vận tải](/w/index.php?title=Giao_th%C3%B4ng_v%E1%BA%ADn_t%E1%BA%A3i&action=edit&redlink=1).
Một nghiên cứu sơ bộ công bố hồi năm 2009 ước tính công trình có chiều dài 8.850 km (3.948
[dặm Anh](/wiki/D%E1%BA%B7m_Anh)). Nhưng theo số liệu mới được công bố, Vạn Lý Trường Thành dài 21.196 km, chiều dài này được đưa ra dựa trên một cuộc khảo sát mới nhất, nhưng thật sự nếu chúng ta chấp nối tất cả các đoạn Trường Thành đã biết ngày nay lại với nhau thì chiều dài của chúng lên tới 56 ngàn kilômét.Chiều cao trung bình tường thành là 7m so với mặt đất, mặt trên của trường thành rộng trung bình 5-6m. Vạn Lý Trường Thành bắt đầu từ [Sơn Hải Quan](/wiki/S%C6%A1n_H%E1%BA%A3i_Quan) trên bờ [Biển Bột Hải](/wiki/B%E1%BB%99t_H%E1%BA%A3i_(bi%E1%BB%83n)) ở [phía đông](/wiki/Ph%C3%ADa_%C4%91%C3%B4ng), tại giới hạn giữa [Trung Quốc bản thổ](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c_b%E1%BA%A3n_th%E1%BB%95) ("đất Trung Quốc gốc") và [Mãn Châu](/wiki/M%C3%A3n_Ch%C3%A2u) đến [Lop Nur](/wiki/Lop_Nur) ở phần phía đông nam [Khu tự trị người Duy Ngô Nhĩ tại Tân Cương](/wiki/T%C3%A2n_C%C6%B0%C6%A1ng). [[1]](#cite_note-1)
## Mục lục
## Tên gọi[
[sửa](/w/index.php?title=V%E1%BA%A1n_L%C3%BD_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A0nh&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=V%E1%BA%A1n_L%C3%BD_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A0nh&action=edit§ion=1)]
Dãy các bức tường ngày nay có tên Vạn Lý Trường Thành của
[Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c) đã được gọi bằng một số tên khác nhau. Tên [tiếng Anh](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh) hiện tại đã hình thành từ các tường thuật nhiệt tình về "bức tường Trung Quốc" của khách du lịch châu Âu thời đó; vào cuối thế kỷ 19 "Vạn Lý Trường Thành của Trung Quốc" đã trở thành tên của các bức tường này. Trong tiếng Trung Quốc, dãy tường thành này được gọi là "Cháng chéng" (長城), có nghĩa là "bức tường dài". Thuật ngữ này có thể được tìm thấy trong sách sử (thế kỷ thứ 1 TCN), ghi nhận những bức tường được xây dựng [2] [thời Chiến Quốc](/wiki/Th%E1%BB%9Di_Chi%E1%BA%BFn_Qu%E1%BB%91c), và chủ yếu các bức tường của [Tần Thủy Hoàng](/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng)xây dựng. Nghĩa của nó là dài "vạn lý" (nghĩa bóng là "vô tận"), phản ánh với tên đầy đủ của nó trong thời hiện đại (萬里長城 Vạn Lý Trường Thành), cũng xuất phát từ sách sử, mặc dù dòng chữ "Vạn Lý Trường Thành" hiếm khi được sử dụng cho đến thời hiện đại. Một ví dụ hiếm hoi được Đường sử viết năm 493, khi sách trích dẫn tướng ở biên giới Tân Daoji. [[3]](#cite_note-FOOTNOTEWaldron1983650-3) [[4]](#cite_note-FOOTNOTEWaldron1990202-4)
## Lịch sử[
[sửa](/w/index.php?title=V%E1%BA%A1n_L%C3%BD_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A0nh&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=V%E1%BA%A1n_L%C3%BD_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A0nh&action=edit§ion=2)]
Lý do để Tần Thủy Hoàng xây Vạn Lý Trường Thành bắt nguồn từ một câu "sấm": "Vong Tần giả, Hồ dã"
*(Tần mất là do Hồ)*. [Tần Thủy Hoàng](/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng) tưởng chữ "Hồ" là chỉ giặc Hồ phương Bắc. Dù người làm mất nhà Tần hóa ra là Thái tử "Hồ" Hợi, di sản mà hoàng đế thống nhất Trung Quốc để lại cũng đã đặt nền móng cho Vạn Lý Trường Thành sau này. [[5]](#cite_note-5)
Một tường thành có tính chất phòng thủ biên giới phía bắc được xây dựng và duy trì bởi nhiều triều đại trong nhiều khoảng thời gian trong
[lịch sử Trung Quốc](/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Trung_Qu%E1%BB%91c). Mục đích chính của nó là bảo vệ [người Trung Quốc](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Hoa) khỏi sự di cư của người [Mông Cổ](/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95) và người [Thổ Nhĩ Kỳ](/wiki/Th%E1%BB%95_Nh%C4%A9_K%E1%BB%B3). Có năm đoạn thành chính: [208 TCN](/wiki/208_TCN)( [nhà Tần](/wiki/Nh%C3%A0_T%E1%BA%A7n)) [thế kỷ thứ 1 TCN](/w/index.php?title=Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_th%E1%BB%A9_1_TCN&action=edit&redlink=1)( [nhà Hán](/wiki/Nh%C3%A0_H%C3%A1n)) [thế kỷ thứ 7](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_7)( [nhà Tùy](/wiki/Nh%C3%A0_T%C3%B9y)) [1138](/wiki/1138)- [1198](/wiki/1198)(Thời [Nam Tống](/wiki/Nh%C3%A0_T%E1%BB%91ng)) [1368](/wiki/1368)- [1640](/wiki/1640)(từ [vua Hồng Vũ](/wiki/Minh_Th%C3%A1i_T%E1%BB%95)đến [vua Vạn Lịch](/wiki/Minh_Th%E1%BA%A7n_T%C3%B4ng)của [nhà Minh](/wiki/Nh%C3%A0_Minh))
Đoạn tường thành chính đầu tiên được xây dựng dưới thời cai trị của
[Tần Thuỷ Hoàng](/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng), vị Hoàng đế đầu tiên của [nhà Tần](/wiki/Nh%C3%A0_T%E1%BA%A7n) với thời gian tồn tại ngắn ngủi. Bức tường này không được xây dựng bởi nỗ lực của một nhóm mà là việc ghép nối nhiều đoạn tường thành của các vùng, từng được xây dựng ở thời [Chiến Quốc](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_Qu%E1%BB%91c), vào nhau. Bức tường được nối vào nhau ở thời gian đó làm bằng đất nện với những tháp canh được xây ở các khoảng cách đều nhau. Nó nằm xa hơn về phía bắc so với Vạn lý trường thành hiện tại với điểm cực đông nằm ở [Bắc Triều Tiên](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn) hiện nay. Chỉ còn ít phần của nó còn sót lại - các bức ảnh cho thấy những ụ đất thấp, dài.
Triều đình bắt người dân phải làm việc để đắp thành, và các công nhân luôn bị nguy hiểm vì có thể bị bọn cướp tấn công. Bởi vì có nhiều người đã chết khi xây dựng thành, nó được đặt cho cái tên khủng khiếp, "Nghĩa địa dài nhất Trái Đất". Có lẽ khoảng một triệu công nhân đã chết khi xây dựng bức tường thành.
[[6]](#cite_note-6)
Ước tính 300 ngàn binh lính với không biết bao nhiêu tội nhân, quan lại phạm lỗi, nho sĩ không tuân lệnh đốt sách... phải làm khổ sai trong miền rừng núi trùng trùng điệp điệp, mùa đông thì lạnh buốt, nước đóng băng, mùa hè thì không khí nóng như nung, mù mịt cát bụi. Trên thành cất những đồn canh, và có đường rộng chạy ngựa được giữa các đồn với nhau. Không biết bao nhiêu lời than thở, bao nhiêu nước mắt của thân nhân những người đó, không văn nhân thi sĩ nào chép lại hết được. Trong dân gian còn truyền lại nỗi khổ của nàng
[Mạnh Khương](/w/index.php?title=M%E1%BA%A1nh_Kh%C6%B0%C6%A1ng&action=edit&redlink=1): *"Nàng thương nhớ chồng, đi 10 ngàn dặm đường để thăm chồng bị bắt đi xây thành, đến nơi thì chồng nàng đã chết rồi. Xung quanh chỉ là rừng núi và đá. Không biết kiếm xác chồng ở đâu, nàng tuyệt vọng, khóc mấy ngày mấy đêm, khóc tới nỗi chính cái thành cũng phải mủi lòng, tự động tách ra cho nàng tìm thấy hài cốt chồng."*
Bức tường dài tiếp theo được nhà Hán
, nhà Tùy, và giai đoạn Thập Quốc xây dựng tiếp với cùng kiểu thiết kế. [7] Nó được làm bằng đất nện với nhiều tháp canh nhiều tầng được xây cách nhau vài dặm. Các bức tường thành cũng đã bị hư hại nhiều và đã lẫn vào phong cảnh xung quanh, bị ăn mòn bởi gió và nước mưa. [[8]](#cite_note-waldron-8)
Về mặt quân sự, những bức tường này có ý nghĩa về mặt phân chia ranh giới hơn là công sự bảo vệ có giá trị. Chắc chắn rằng chiến lược quân sự của
[Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c) không diễn ra quanh việc giữ vững bức tường thành.
Vạn Lý Trường Thành ngày nay được xây ở thời
[nhà Minh](/wiki/Nh%C3%A0_Minh), bắt đầu khoảng năm [1368](/wiki/1368) và kết thúc khoảng năm [9] [1640](/wiki/1640). Ước tính có khoảng 25.000 tháp canh đã được xây dựng dọc theo bức tường. Trong một đoạn trong [[10]](#cite_note-10) [kinh Koran](/wiki/Qur%E2%80%99an), các nhà địa lý [Ả Rập](/wiki/%E1%BA%A2_R%E1%BA%ADp)cũng liên hệ [Alexander đại đế](/wiki/Alexandros_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF)với việc xây dựng tường thành. Bức tường này được xây với tầm vóc to lớn bằng những vật liệu tốt (đá cứng được dùng ở các bề mặt và ở trên đỉnh thành) hơn so với trước đó. Mục đích đầu tiên của bức tường là để ngăn bước những giống người bán [du mục](/wiki/Du_m%E1%BB%A5c)phía bên ngoài (như người [Mông Cổ](/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95)dưới sự chỉ huy của [hãn vương Altan](/w/index.php?title=H%C3%A3n_v%C6%B0%C6%A1ng_Altan&action=edit&redlink=1)và [Oirats](/w/index.php?title=Oirats&action=edit&redlink=1)dưới sự chỉ huy của [Esen Taiji](/w/index.php?title=Esen_Taiji&action=edit&redlink=1)) vào cướp bóc bên trong Trung Quốc khi họ sử dụng [ngựa](/wiki/Ng%E1%BB%B1a)để di chuyển; hay ngăn cản sự quay trở về của họ với những thứ cướp bóc được.
Vạn Lý Trường Thành thời
[nhà Minh](/wiki/Nh%C3%A0_Minh) bắt đầu từ điểm phía đông tại [Sơn Hải Quan](/wiki/S%C6%A1n_H%E1%BA%A3i_Quan) (山海关), gần [Tần Hoàng Đảo](/wiki/T%E1%BA%A7n_Ho%C3%A0ng_%C4%90%E1%BA%A3o), ở tỉnh [Hà Bắc](/wiki/H%C3%A0_B%E1%BA%AFc_(Trung_Qu%E1%BB%91c)) gần [Vịnh Bột Hải](/wiki/V%E1%BB%8Bnh_B%E1%BB%99t_H%E1%BA%A3i). Kéo dài qua chín tỉnh và 100 huyện, 500 [km](/wiki/Kil%C3%B4m%C3%A9t) cuối cùng vẫn còn nhưng đã thành những đống gạch vụn, và hiện nay nó kết thúc ở điểm cuối phía tây di tích lịch sử [Gia Dục Quan](/w/index.php?title=Gia_D%E1%BB%A5c_Quan&action=edit&redlink=1) (嘉峪关), nằm ở phía tây bắc tỉnh [Cam Túc](/wiki/Cam_T%C3%BAc) tại biên giới với [Sa mạc Gobi](/wiki/Sa_m%E1%BA%A1c_Gobi) và những ốc đảo của [Con đường tơ lụa](/wiki/Con_%C4%91%C6%B0%E1%BB%9Dng_t%C6%A1_l%E1%BB%A5a). Gia Dục Quan được xây để tiếp đón những nhà du hành dọc theo [Con đường tơ lụa](/wiki/Con_%C4%91%C6%B0%E1%BB%9Dng_t%C6%A1_l%E1%BB%A5a). Mặc dù Vạn Lý Trường Thành kết thúc ở [Gia Dục Quan](/w/index.php?title=Gia_D%E1%BB%A5c_Quan&action=edit&redlink=1), tại đó có rất nhiều "phong hoả đài" (烽火台) trải dài về phía [Gia Dục Quan](/w/index.php?title=Gia_D%E1%BB%A5c_Quan&action=edit&redlink=1) dọc theo [Con đường tơ lụa](/wiki/Con_%C4%91%C6%B0%E1%BB%9Dng_t%C6%A1_l%E1%BB%A5a). Những đài quan sát đó dùng [dấu hiệu bằng khói](/w/index.php?title=D%E1%BA%A5u_hi%E1%BB%87u_b%E1%BA%B1ng_kh%C3%B3i&action=edit&redlink=1) để cảnh báo có xâm lược.
Năm
[1644](/wiki/1644), [người Mãn](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_M%C3%A3n) Kokes vượt qua bức tường thành bằng cách thuyết phục một vị tướng quan trọng là [Ngô Tam Quế](/wiki/Ng%C3%B4_Tam_Qu%E1%BA%BF) mở cửa những cánh cổng [Sơn Hải Quan](/wiki/S%C6%A1n_H%E1%BA%A3i_Quan) để cho [người Mãn Châu](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_M%C3%A3n_Ch%C3%A2u) vượt qua. Truyền thuyết kể rằng [quân Mãn Châu](/w/index.php?title=Qu%C3%A2n_M%C3%A3n_Ch%C3%A2u&action=edit&redlink=1) mất ba ngày mới vượt hết qua đèo. Sau khi [người Mãn Châu](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_M%C3%A3n_Ch%C3%A2u) chinh phục [Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c), bức tường thành không còn giá trị chiến lược nữa, đa phần bởi vì [người Mãn Châu](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_M%C3%A3n_Ch%C3%A2u) đã mở rộng quyền kiểm soát chính trị của họ ra xa phía bắc, còn xa hơn cả triều [Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c) trước đó. Xem thêm ở [nhà Thanh](/wiki/Nh%C3%A0_Thanh) (Mãn Châu).
Đoạn tường cuối cùng thời
[nhà Minh](/wiki/Nh%C3%A0_Minh) thực sự là một công sự quân sự về một số mặt. Tuy nhiên, các nhà sử học quân sự thường gạt bỏ giá trị thực của bức tường thành vĩ đại này. Người ta tốn cực kỳ nhiều tiền của và công sức để xây dựng, duy trì và đóng giữ. Số tiền [nhà Minh](/wiki/Nh%C3%A0_Minh) chi phí vào bức tường này đáng ra có thể để chi vào cải thiện khả năng quân sự khác như mua [pháo](/wiki/Ph%C3%A1o) kiểu châu Âu hay [súng trường](/wiki/S%C3%BAng_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng). Sự thực là bức tường thành không hề có giá trị trong việc giúp ngăn chặn [sự sụp đổ của nhà Minh](/w/index.php?title=S%E1%BB%B1_s%E1%BB%A5p_%C4%91%E1%BB%95_c%E1%BB%A7a_nh%C3%A0_Minh&action=edit&redlink=1).
## Tình trạng[
[sửa](/w/index.php?title=V%E1%BA%A1n_L%C3%BD_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A0nh&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=V%E1%BA%A1n_L%C3%BD_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A0nh&action=edit§ion=3)]
Trong khi một số đoạn gần các trung tâm du lịch được giữ gìn và thậm chí xây dựng lại, tại hầu hết các vị trí bức tường đang bị bỏ mặc không được sửa chữa, được dùng làm chỗ chơi cho những người dân làng và là nơi khai thác đá để làm đường hay làm nhà.
Các bề mặt của tường thành còn bị [11] [sơn vẽ](/w/index.php?title=S%C6%A1n_v%E1%BA%BD&action=edit&redlink=1) [graffiti](/wiki/Tranh_phun_s%C6%A1n). Nhiều phần đã bị phá hủy vì bức thành nằm chắn đường tới các địa điểm xây dựng.. Các phần không bị đụng chạm đến hay được sửa chữa là gần những điểm phát triển du lịch và thường bị những người bán hàng rong và khách du lịch làm giảm giá trị. Sa mạc Gobi cũng đang tiến sát tới bức tường thành ở một số địa điểm. Một số ước tính rằng chỉ 20% bức tường thành là đang ở tình trạng tốt. Năm 2005, các bức ảnh về một [[12]](#cite_note-12) [bữa tiệc điên dại](/w/index.php?title=B%E1%BB%AFa_ti%E1%BB%87c_%C4%91i%C3%AAn_d%E1%BA%A1i&action=edit&redlink=1)trên Vạn lý trường thành xuất hiện trên các phương tiện thông tin đại chúng [Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c). Chúng đã gây nên sự phẫn nộ bởi vì trong những bức ảnh do người nước ngoài, và [người Trung Quốc](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Trung_Qu%E1%BB%91c)chụp, những thanh niên uống rượu bia, đi tiểu tiện, đại tiện và có những hành vi tình dục trên bức thành được chiếu ở khắp nước. [[13]](#cite_note-13)
Tháng 8 năm 2012, một đoạn dài khoảng 36m của thành bị sụp đổ hoàn toàn.
[[14]](#cite_note-14)
## Một số cửa quan-cửa ải nổi tiếng dọc Vạn Lý Trường Thành[
[sửa](/w/index.php?title=V%E1%BA%A1n_L%C3%BD_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A0nh&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=V%E1%BA%A1n_L%C3%BD_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A0nh&action=edit§ion=4)] [Sơn Hải quan](/wiki/S%C6%A1n_H%E1%BA%A3i_quan): cửa ải đầu tiên của Trường Thành, nằm ở nơi giáp ranh giữa hai tỉnh Hà Bắc và Liêu Ninh, khởi điểm của Trường Thành, phía nam của dãy núi [Yên Sơn](/wiki/Y%C3%AAn_S%C6%A1n), phía bắc của [Biển Bột Hải](/wiki/B%E1%BB%99t_H%E1%BA%A3i_(bi%E1%BB%83n)), do tướng [Từ Đạt](/wiki/T%E1%BB%AB_%C4%90%E1%BA%A1t) [nhà Minh](/wiki/Nh%C3%A0_Minh)xây dựng. Tên [Sơn Hải quan](/wiki/S%C6%A1n_H%E1%BA%A3i_quan)cũng là do đứng ở nơi đây có thể ngắm được, quan sát được toàn cảnh núi non và biển cả hùng vỹ, với non xanh nước biếc, đồi núi và biển cả soi bóng. Cửa ải này có 4 cửa, cửa phía Đông có một bức hoành phi với dòng chữ "Thiên hạ đệ nhất quan" dài 5,9 [m](/wiki/M), rộng 1,6 m. Chiều cao của chữ là 1,45 m, rộng 1,09 m do [Tiêu Hiển](/w/index.php?title=Ti%C3%AAu_Hi%E1%BB%83n&action=edit&redlink=1), tiến sĩ, nhà thư pháp nổi tiếng của Nhà Minh viết. [Gia Dục quan](/wiki/Gia_D%E1%BB%A5c_quan): còn gọi là Hoà Bình Quan, là cửa quan nằm ở khởi điểm phía tây của Trường Thành, trên địa bàn thành phố [Gia Dục Quan](/w/index.php?title=Gia_D%E1%BB%A5c_Quan&action=edit&redlink=1), tỉnh [Cam Túc](/wiki/Cam_T%C3%BAc), xây dựng vào năm thứ 5 [Hồng Vũ](/wiki/Minh_Th%C3%A1i_T%E1%BB%95) [1372](/wiki/1372). [Nương Tử quan](/w/index.php?title=N%C6%B0%C6%A1ng_T%E1%BB%AD_quan&action=edit&redlink=1): còn gọi là Vi Trạch Quan, thuộc địa bàn huyện Bình Định, tỉnh [Sơn Tây](/wiki/S%C6%A1n_T%C3%A2y). Địa thế hiểm trở, núi non trùng điệp, dễ phòng khó công nên được mệnh danh là "Tam tấn môn hộ". Hồi đầu [nhà Đường](/wiki/Nh%C3%A0_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng), công chúa Bình Dương, con gái thứ ba của [Lý Uyên](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Cao_T%E1%BB%95)từng dẫn vài vạn tướng sĩ canh giữ tại đây. Công chúa Bình Dương võ nghệ cao cường, đạo quân của công chúa được gọi là "nương tử quân". Bởi vậy mọi người đổi tên cửa ải này thành Nương Tử Quan. Đến nay trên cánh cửa đông môn thành trì Nương Tử Quan còn có 5 chữ "Trực thuộc Nương tử Quan". [Ngọc Môn quan](/wiki/Ng%E1%BB%8Dc_M%C3%B4n_quan): ở Tiểu Phương Bàn Thành phía tây Huyện Đôn Hoàng, tỉnh Cam Túc. Tên Ngọc Môn Quan là do tất cả đá [ngọc](/wiki/Ng%E1%BB%8Dc)sản xuất ở [Hoà Điền](/wiki/Hotan), [Tân Cương](/wiki/T%C3%A2n_C%C6%B0%C6%A1ng)thời cổ đều phải đi qua cửa ải này. [Biển Đầu quan](/w/index.php?title=Bi%E1%BB%83n_%C4%90%E1%BA%A7u_quan&action=edit&redlink=1): cửa ải thuộc huyện Biển Đầu, tỉnh Sơn Tây, một vùng đất không bằng phẳng, phía đông cao, phía tây thấp, nên mọi người mới gọi là Biển Đầu Quan. [Nhạn Môn quan](/w/index.php?title=Nh%E1%BA%A1n_M%C3%B4n_quan&action=edit&redlink=1): nằm trên một thung lũng ở huyện Đại, tỉnh Sơn Tây, có khí thế hoành tráng, hai bên là vách núi dựng đứng, chỉ những con nhạn, con én mới bay qua được mà chỉ bay dọc theo thung lũng qua phía trước cửa ải, bởi vậy mọi người mới gọi là Nhạn Môn Quan. [Cư Dung quan](/wiki/C%C6%B0_Dung_quan): ở núi Tử Kinh, huyện Dị, tỉnh [Hà Bắc](/wiki/H%C3%A0_B%E1%BA%AFc_(Trung_Qu%E1%BB%91c)).
## Sự Công Nhận[
[sửa](/w/index.php?title=V%E1%BA%A1n_L%C3%BD_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A0nh&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=V%E1%BA%A1n_L%C3%BD_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A0nh&action=edit§ion=5)]
Bức tường thành nằm trong các danh sách "Bảy kỳ quan thời Trung cổ của Thế giới", tất nhiên nó không nằm trong danh sách truyền thống
[Bảy kỳ quan thế giới](/wiki/B%E1%BA%A3y_k%E1%BB%B3_quan_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_c%E1%BB%95_%C4%91%E1%BA%A1i) mà [người Hy Lạp cổ đại](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Hy_L%E1%BA%A1p_c%E1%BB%95_%C4%91%E1%BA%A1i&action=edit&redlink=1) công nhận.
Bức tường thành trở thành
[Di sản thế giới](/wiki/Di_s%E1%BA%A3n_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi) của [UNESCO](/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_Gi%C3%A1o_d%E1%BB%A5c,_Khoa_h%E1%BB%8Dc_v%C3%A0_V%C4%83n_h%C3%B3a_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c) năm [1987](/wiki/1987).
Người Trung Quốc có câu nói 不到长城非好汉, có nghĩa "Bất đáo Trường Thành phi hảo hán" đã được khắc bia tại trường thành.
### Từ ngoài Trái Đất[
[sửa](/w/index.php?title=V%E1%BA%A1n_L%C3%BD_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A0nh&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=V%E1%BA%A1n_L%C3%BD_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A0nh&action=edit§ion=6)] ![ ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ac/Gwc-from-space.jpg/180px-Gwc-from-space.jpg)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ac/Gwc-from-space.jpg/180px-Gwc-from-space.jpg)
[màu giả](/w/index.php?title=M%C3%A0u_gi%E1%BA%A3&action=edit&redlink=1)chụp từ phi thuyền không gian vào tháng 4, 1994
Đã có một sự tranh cãi từ lâu về việc bức tường thành sẽ thế nào nếu nhìn từ vũ trụ. Quan điểm rằng nó có thể được nhìn thấy từ vũ trụ có vẻ xuất hiện trước khi có các chuyến bay của con người vào vũ trụ.
Trong cuốn sách
*Cuốn sách thứ hai về những kỳ quan* của [Richard Halliburton](/w/index.php?title=Richard_Halliburton&action=edit&redlink=1) năm [1938](/wiki/1938) có nói Vạn Lý Trường Thành là vật nhân tạo duy nhất có thể nhìn thấy được từ [Mặt Trăng](/wiki/M%E1%BA%B7t_Tr%C4%83ng), và một [truyện tranh](/wiki/Truy%E1%BB%87n_tranh) tên là ["Tin hay không tin của Ripley"](/w/index.php?title=%22Tin_hay_kh%C3%B4ng_tin_c%E1%BB%A7a_Ripley%22&action=edit&redlink=1) ở thời gian đó cũng đưa ra tuyên bố tương tự. Niềm tin này kéo dài và trở thành một [truyền thuyết đô thị](/wiki/Truy%E1%BB%81n_thuy%E1%BA%BFt_th%C3%A0nh_th%E1%BB%8B), thỉnh thoảng thậm chí xuất hiện cả trong những cuốn [sách giáo khoa](/wiki/S%C3%A1ch_gi%C3%A1o_khoa). [Arthur Waldron](/w/index.php?title=Arthur_Waldron&action=edit&redlink=1), tác giả cuốn lịch sử Vạn Lý Trường Thành đáng tin cậy nhất trong mọi ngôn ngữ đã chỉ ra rằng sự tin tưởng vào việc Vạn Lý Trường Thành có thể nhìn thấy được từ Mặt Trăng cũng giống như sự phấn khích của một số người khi tin rằng có những "kênh đào" trên bề mặt [Sao Hỏa](/wiki/Sao_H%E1%BB%8Fa) vào cuối [thế kỷ 19](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_19). Trên thực tế, Vạn Lý Trường Thành đơn giản là không thể nhìn thấy bằng mắt thường nếu không có công cụ hỗ trợ từ Mặt Trăng, chưa nói đến nhìn từ [Sao Hỏa](/wiki/Sao_H%E1%BB%8Fa).
Khoảng cách từ Trái Đất đến Mặt Trăng khoảng một nghìn lần lớn hơn khoảng cách từ Trái Đất đến con tàu vũ trụ bay trên quỹ đạo gần Trái Đất. Nếu Vạn lý trường thành có thể nhìn thấy được từ Mặt Trăng, thì sẽ dễ dàng nhìn thấy nó từ quỹ đạo gần Trái Đất. Trên thực tế, từ quỹ đạo gần Trái Đất, nó rõ ràng là hơi thấy được, và chỉ trong những điều kiện tốt. Và nó cũng không rõ rệt hơn nhiều vật thể khác do con người tạo ra.
Một nhà du hành
[tàu con thoi](/wiki/T%C3%A0u_con_thoi) thông báo rằng "chúng tôi có thể thấy những vật nhỏ như những đường băng sân bay [nhưng] Vạn Lý Trường Thành hầu như không nhìn thấy được từ khoảng cách 180 dặm Anh (290 km) trở lên." Nhà du hành vũ trụ [William Pogue](/w/index.php?title=William_Pogue&action=edit&redlink=1) cho rằng ông đã thấy nó từ [Skylab](/wiki/Skylab) nhưng phát hiện ra rằng trên thực tế ông đang nhìn vào [Đại Vận Hà](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_V%E1%BA%ADn_H%C3%A0) gần [Bắc Kinh](/wiki/B%E1%BA%AFc_Kinh). Ông phát hiện ra Vạn Lý Trường Thành với [ống nhòm](/wiki/%E1%BB%90ng_nh%C3%B2m), nhưng nói rằng "nó không thể nhìn thấy được bằng mắt thường không có thiết bị hỗ trợ." Một nhà du hành trong chương trình [Apollo](/wiki/Ch%C6%B0%C6%A1ng_tr%C3%ACnh_Apollo) đã nói không một cấu trúc nào của con người có thể nhìn thấy từ khoảng cách vài nghìn dặm. [Thượng nghị sĩ Hoa Kỳ](/wiki/Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_vi%E1%BB%87n_Hoa_K%E1%BB%B3) [Jake Garn](/w/index.php?title=Jake_Garn&action=edit&redlink=1) tuyên bố có thể nhìn thấy Vạn Lý Trường Thành bằng mắt thường từ trên quỹ đạo của tàu vũ trụ đầu thập kỷ 1980, nhưng tuyên bố của ông còn đang bị nhiều nhà du hành vũ trụ chuyên nghiệp khác của Mỹ phản đối. Nhà du hành vũ trụ [Dương Lợi Vĩ](/wiki/D%C6%B0%C6%A1ng_L%E1%BB%A3i_V%C4%A9) người Trung Quốc sau 21,5 giờ bay vòng quanh Trái Đất đến 14 lần, trở lại mặt đất đã xác minh trên truyền hình là không nhìn thấy được Vạn Lý Trường Thành từ không gian. Điều này dẫn đến việc Trung Quốc phải đính chính lại [sách giáo khoa](/wiki/S%C3%A1ch_gi%C3%A1o_khoa) đã đăng thông tin này.
Từ quỹ đạo Trái Đất tầm thấp nó có thể được nhìn thấy với điều kiện thời tiết tốt. Điều này giống như việc có thể thấy các đặc điểm của
[Mặt Trăng](/wiki/M%E1%BA%B7t_Tr%C4%83ng) ở những thời điểm nhất định và không thấy chúng vào những thời điểm khác, vì sự thay đổi trong hướng ánh sáng. Vạn Lý Trường Thành chỉ rộng vài [mét](/wiki/M%C3%A9t) — kích thước tương đương với đường xa lộ và đường băng — và nó đồng màu với đất đá xung quanh.
Cựu phi hành gia Mỹ
[Gene Cernan](/wiki/Gene_Cernan) đã nói: "Ở quỹ đạo Trái Đất từ 10km đến 320km, Vạn Lý Trường Thành của Trung Quốc quả thực là có nhìn thấy được bằng mắt thường." [Ed Lu](/w/index.php?title=Ed_Lu&action=edit&redlink=1), Sĩ quan khoa học [Expedition 7](/w/index.php?title=Expedition_7&action=edit&redlink=1) trên [Trạm vũ trụ quốc tế](/wiki/Tr%E1%BA%A1m_v%C5%A9_tr%E1%BB%A5_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF), nói thêm rằng, "...nó còn khó nhìn hơn nhiều vật khác. Và bạn phải biết cách tìm nó ở đâu." [Leroy Chiao](/w/index.php?title=Leroy_Chiao&action=edit&redlink=1), một nhà du hành người Mỹ gốc Hoa, đã chụp một bức ảnh từ [Trạm vũ trụ quốc tế](/wiki/Tr%E1%BA%A1m_v%C5%A9_tr%E1%BB%A5_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF) có hình bức tường thành. Nó không rõ đến mức mà ông không biết có phải đã thực sự chụp nó không. Dựa trên bức ảnh đó, một tờ báo nhà nước của Trung Quốc đã kết luận rằng Vạn Lý Trường Thành có thể được nhìn thấy từ [vũ trụ](/wiki/V%C5%A9_tr%E1%BB%A5) bằng [mắt](/wiki/M%E1%BA%AFt) thường, trong những điều kiện quan sát tốt, nếu người ta biết chính xác phải nhìn ở đâu . [15]
Thực ra, điều đó là chuyện viễn tưởng, ví dụ nếu ở
[Mặt Trăng](/wiki/M%E1%BA%B7t_Tr%C4%83ng), [Vạn Lí Trường Thành](/wiki/V%E1%BA%A1n_L%C3%AD_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A0nh), nếu có một chiếc kính thiên văn hoặc thị lực đôi mắt gấp 17000 lần bình thường thì Vạn Lý Trường Thành, với chiều rộng khoảng 6 mét, cũng chỉ như một con giun đất. Đó mới chỉ là ở [Mặt Trăng](/wiki/M%E1%BA%B7t_Tr%C4%83ng), việc quan sát những bức tường từ không gian là điều mắt người không thể làm được, vượt quá giới hạn vật lý của các [tế bào](/wiki/T%E1%BA%BF_b%C3%A0o) hình nón nằm ở võng mạc.
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=V%E1%BA%A1n_L%C3%BD_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A0nh&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=V%E1%BA%A1n_L%C3%BD_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A0nh&action=edit§ion=7)]
- VLTT, 9/2004-Albert Hazan
-
-
VLTT-
[Noel](/wiki/L%E1%BB%85_Gi%C3%A1ng_Sinh)2005
-
- VLTT,
[Bắc Kinh](/wiki/B%E1%BA%AFc_Kinh). Hè 2004:
Khác
## Đọc thêm[
[sửa](/w/index.php?title=V%E1%BA%A1n_L%C3%BD_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A0nh&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=V%E1%BA%A1n_L%C3%BD_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A0nh&action=edit§ion=8)]
- Arnold, H.J.P, "The Great Wall: Is It or Isn't It?"
*Astronomy Now*, 1995.
- Hessler, Peter. "Walking the Wall".
*The New Yorker*, ngày 21 tháng 5 năm 2007, pp. 56–65.
- Lovell, Julia.
*The Great Wall: China against the World. 1000 BC - 2000 AD.*London: Atlantic Books; Sydney, Australia: Picador, 2006. [ISBN 978-0-330-42241-3](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780330422413); [ISBN 0-330-42241-3](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0330422413).
- Man, John. (2008).
*The Great Wall*. London: Bantam Press. 335 pages. [ISBN](/wiki/ISBN) [9780593055748](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780593055748).
- Michaud, Roland (photographer); Sabrina Michaud (photographer), & Michel Jan,
*The Great Wall of China*. Abbeville Press, 2001. [ISBN 0-7892-0736-2](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0789207362)
- Waldron, Arthur,
*The Great Wall of China: From History to Myth*. Cambridge: Cambridge University Press, 1990.
- Yamashita, Michael; Lindesay, William (2007).
*The Great Wall — From Beginning to End*. New York: Sterling. 160 pages. [ISBN](/wiki/ISBN) [978-1-4027-3160-0](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-1-4027-3160-0).
## Ghi chú[
[sửa](/w/index.php?title=V%E1%BA%A1n_L%C3%BD_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A0nh&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=V%E1%BA%A1n_L%C3%BD_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A0nh&action=edit§ion=9)]
¹ 10.000
* = 5.760 lý* [km](/wiki/Kil%C3%B4m%C3%A9t)(3.580 [dặm Anh](/wiki/D%E1%BA%B7m_Anh)). tại Trung Quốc nếu nói đến Vạn mà không có số từ phía trước như (1 vạn, 2 Vạn...) thì ngụ ý là vô tận, không thể nào đếm được. nhưng Vạn lý trường thành dài hơn 6.350 km nên cũng có thể nghĩ rằng là " tường thành dài vạn dặm(lý)" cũng đúng.
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=V%E1%BA%A1n_L%C3%BD_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A0nh&veaction=edit&vesection=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=V%E1%BA%A1n_L%C3%BD_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A0nh&action=edit§ion=10)] [^](#cite_ref-1) [University of Washington:](http://depts.washington.edu/uwch/silkroad/texts/weilue/appendices.html) **A. The Main Caravan Routes (b) The "Central Route" or "Middle Route."** [^](#cite_ref-FOOTNOTEHessler200759_2-0) [Hessler 2007](#CITEREFHessler2007), tr. 59. [^](#cite_ref-FOOTNOTEWaldron1983650_3-0) [Waldron 1983](#CITEREFWaldron1983), tr. 650. The character 城 *cheng*now means "city", but at the time of the *Records*, the character meant "wall" as well, since a city and its [city wall](/w/index.php?title=Chinese_city_wall&action=edit&redlink=1)were considered one and the same. See Lovell 2006, p. 25 [^](#cite_ref-FOOTNOTEWaldron1990202_4-0) [Waldron 1990](#CITEREFWaldron1990), tr. 202. Tan Daoji's exact quote: "So you would destroy your Great Wall of Ten Thousand *Li*!" (乃復壞汝萬里之長城) Note the use of the [particle](/w/index.php?title=Chinese_particles&action=edit&redlink=1) [之](https://vi.wiktionary.org/wiki/%E4%B9%8B) *zhi*that differentiates the quote from the modern name. [^](#cite_ref-5) [“Vạn Lý Trường Thành hay nỗi sợ mang tên 'Phương Bắc'”](http://vietnamnet.vn/vn/chinh-tri/tuanvietnam/123809/van-ly-truong-thanh-hay-noi-so-mang-ten--phuong-bac-.html). [^](#cite_ref-6) [Tham khảo số người chết khi xây Vạn Lý Trường Thành](http://www.paulnoll.com/China/Tourism/history-Great-Wall-3-defense.html) **Coonan, Clifford (ngày 27 tháng 2 năm 2012).** [^](#cite_ref-mongolia_7-0) [“British researcher discovers piece of Great Wall 'marooned outside China'”](http://www.irishtimes.com/newspaper/world/2012/0227/1224312436539.html). *. Truy cập ngày 28 tháng 2 năm 2012.* [The Irish Times](/w/index.php?title=The_Irish_Times&action=edit&redlink=1) **Waldron, Arthur N. (1983). “The Problem of The Great Wall of China”.** [^](#cite_ref-waldron_8-0) *Harvard Journal of Asiatic Studies* **43**(2): 643–663. [doi](/wiki/DOI): [10.2307/2719110](//dx.doi.org/10.2307%2F2719110). [JSTOR](/wiki/JSTOR) [2719110](//www.jstor.org/stable/2719110) [Bản mẫu:Inconsistent citations](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:Inconsistent_citations&action=edit&redlink=1) **Mooney, Paul and Catherine Karnow (2008).** [^](#cite_ref-9) *National Geographic Traveler: Beijing*. National Geographic Books. tr. 192. [ISBN](/wiki/ISBN) [1-4262-0231-8](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1-4262-0231-8). **Szabó, Jozsef, Lorant David and Denes Loczy (2010).** [^](#cite_ref-10) *Anthropogenic Geomorphology: A Guide to Man-made Landforms*. [Springer](/w/index.php?title=Springer_Science%2BBusiness_Media&action=edit&redlink=1). tr. 220. [ISBN](/wiki/ISBN) [978-9-048-13057-3](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-9-048-13057-3). **Ford, Peter (2006, Nov 30).** [^](#cite_ref-11) [New law to keep China's Wall looking great](http://www.csmonitor.com/2006/1130/p07s02-woap.html). Christian Science Monitor, Asia Pacific section. Truy cập ngày 17 tháng 3 năm 2007. [^](#cite_ref-12) [Bruce G. Doar:](http://www.chinaheritagequarterly.org/features.php?searchterm=001_greatwall.inc&issue=001)China Heritage Newsletter, China Heritage Project, *The Great Wall of China: Tangible, Intangible and Destructible.* [Australian National University](/w/index.php?title=Australian_National_University&action=edit&redlink=1) [^](#cite_ref-13) [Tham khảo "Bữa tiệc điên dại"](http://www.chinadaily.com.cn/english/doc/2005-11/21/content_496624.htm) [^](#cite_ref-14) [“Thế giới 24h: Vạn lý Trường thành bị sập - VietNamNet”](http://vietnamnet.vn/vn/quoc-te/84028/the-gioi-24h--van-ly-truong-thanh-bi-sap.html). [VietNamNet](/wiki/VietNamNet). Truy cập 22 tháng 2 năm 2015. [^](#cite_ref-15) [Nhìn Vạn Lý Trường Thành từ ngoài vũ trụ?](http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4459311.stm)
## Tài liệu[
[sửa](/w/index.php?title=V%E1%BA%A1n_L%C3%BD_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A0nh&veaction=edit&vesection=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=V%E1%BA%A1n_L%C3%BD_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A0nh&action=edit§ion=11)]
- Arnold, H.J.P, "The Great Wall: Is It or Isn't It?"
*Astronomy Now*, 1995. [Beckwith, Christopher I.](/w/index.php?title=Christopher_I._Beckwith&action=edit&redlink=1)(2009): *Empires of the Silk Road: A History of Central Eurasia from the Bronze Age to the Present*. Princeton: Princeton University Press. [ISBN 978-0-691-13589-2](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780691135892).
- Hessler, Peter. "Walking the Wall".
*The New Yorker*, ngày 21 tháng 5 năm 2007, pp. 56–65.
- Lovell, Julia.
*The Great Wall: China against the World. 1000 BC – 2000 AD.*London: Atlantic Books; Sydney, Australia: Picador, 2006. [ISBN 978-0-330-42241-3](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780330422413); [ISBN 0-330-42241-3](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0330422413).
- Luo, Zewen, et al. and Baker, David, ed. (1981).
*The Great Wall*. Maidenhead: McGraw-Hill Book Company (UK). ISBN 070707456
- Man, John. (2008).
*The Great Wall*. London: Bantam Press. 335 pages. [ISBN](/wiki/ISBN) [978-0-593-05574-8](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-0-593-05574-8).
- Michaud, Roland and Sabrina (photographers), & Michel Jan,
*The Great Wall of China*. Abbeville Press, 2001. [ISBN 0-7892-0736-2](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0789207362)
- Rojas, Carlos.
*The Great Wall: A Cultural History*(Harvard University Press; 2010) 213 pages; traces the history and considers its imagery in literature, art, and other realms. [Schafer, Edward H.](/w/index.php?title=Edward_H._Schafer&action=edit&redlink=1)(1985) *The Golden Peaches of Samarkand*. Berkeley: University of California Press. [ISBN 978-0-520-05462-2](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780520054622).
- Yamashita, Michael; Lindesay, William (2007).
*The Great Wall — From Beginning to End*. New York: Sterling. 160 pages. [ISBN](/wiki/ISBN) [978-1-4027-3160-0](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-1-4027-3160-0). [ISBN 978-0-330-42241-3](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780330422413); [ISBN 0-330-42241-3](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0330422413).
- Luo, Zewen, et al. and Baker, David, ed. (1981).
*The Great Wall*. Maidenhead: McGraw-Hill Book Company (UK). ISBN 070707456
- Man, John. (2008).
*The Great Wall*. London: Bantam Press. 335 pages. [ISBN](/wiki/ISBN) [978-0-593-05574-8](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-0-593-05574-8).
- Michaud, Roland and Sabrina (photographers), & Michel Jan,
*The Great Wall of China*. Abbeville Press, 2001. [ISBN 0-7892-0736-2](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0789207362)
- Rojas, Carlos.
*The Great Wall: A Cultural History*(Harvard University Press; 2010) 213 pages; traces the history and considers its imagery in literature, art, and other realms. [Schafer, Edward H.](/w/index.php?title=Edward_H._Schafer&action=edit&redlink=1)(1985) *The Golden Peaches of S* [Beckwith, Christopher I.](/w/index.php?title=Christopher_I._Beckwith&action=edit&redlink=1)(2009): *Empires of the Silk Road: A History of Central Eurasia from the Bronze Age to the Present*. Princeton: Princeton University Press. [ISBN 978-0-691-13589-2](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780691135892).
- Hessler, Peter. "Walking the Wall".
*The New Yorker*, ngày 21 tháng 5 năm 2007, pp. 56–65.
- Lovell, Julia.
*The Great Wall: China against the World. 1000 BC – 2000 AD.*London: Atlantic Books; Sydney, Australia: Picador, 2006. [ISBN 978-0-330-42241-3](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780330422413); [ISBN 0-330-42241-3](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0330422413).
- Luo, Zewen, et al. and Baker, David, ed. (1981).
*The Great Wall*. Maidenhead: McGraw-Hill Book Company (UK). ISBN 070707456
- Man, John. (2008).
*The Great Wall*. London: Bantam Press. 335 pages. [ISBN](/wiki/ISBN) [978-0-593-05574-8](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-0-593-05574-8).
- Michaud, Roland and Sabrina (photographers), & Michel Jan,
*The Great Wall of China*. Abbeville Press, 2001. [ISBN 0-7892-0736-2](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0789207362)
- Rojas, Carlos.
*The Great Wall: A Cultural History*(Harvard University Press; 2010) 213 pages; traces the history and considers its imagery in literature, art, and other realms. [Schafer, Edward H.](/w/index.php?title=Edward_H._Schafer&action=edit&redlink=1)(1985) *The Golden Peaches of Samarkand*. Berkeley: University of California Press. [ISBN 978-0-520-05462-2](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780520054622).
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=V%E1%BA%A1n_L%C3%BD_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A0nh&veaction=edit&vesection=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=V%E1%BA%A1n_L%C3%BD_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A0nh&action=edit§ion=12)]
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thêm thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|[Ảnh Vạn Lý Trường Thành tại](http://www.code-d.com/china/simatai.html) [Simatai](/w/index.php?title=Simatai&action=edit&redlink=1) [Vạn Lý Trường Thành của Trung Quốc](http://www.chinahighlights.com/greatwall/index.htm) [Tranh ảnh Vạn Lý Trường Thành của Trung Quốc](http://www.travelchinaguide.com/picture/china_great_wall/index.htm) [Great Wall Hiking](http://www.chinahighlights.com/greatwall/greatwallhikingroutes.htm) [Great Wall of China & Volunteer of Great Wall](http://www.thegreatwall.com.cn/en) [The Great Wall](http://www.greatwallofchina.cn) [Great Wall of China](http://www.beijingservice.com/greatwall.htm) [Map of Great Wall](http://www.chinahighlights.com/greatwall/greatwallmap.htm) [Great Wall visible in space photo](http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4459311.stm)

X-Cache: cp1055 miss, cp1052 hit/1


text:
topical
Từ điển mở Wiktionary
Tiếng Anh[sửa]
Cách phát âm[sửa]
Tính từ[sửa]
topical /ˈtɑː.pɪ.kəl/
- (Thuộc) Đề tài.
- Có tính chất thời sự.
- topical articles — những bài báo có tính chất thời sự
- (Y học) Cục bộ, địa phương.
- topical renedy — thuốc đắp, thuốc rịt
Tham khảo[sửa]
- Hồ Ngọc Đức, Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí (chi tiết)

markdown:
# topical
Từ điển mở Wiktionary
## Tiếng Anh[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-eng-&action=edit§ion=T-1)]
### Cách phát âm[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-pron-&action=edit§ion=T-1)]
### Tính từ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-adj-&action=edit§ion=T-1)] **topical** [/ˈtɑː.pɪ.kəl/](/wiki/Wiktionary:IPA)
- (
*Thuộc*) Đề [tài](/wiki/t%C3%A0i).
- Có
[tính chất](/wiki/t%C3%ADnh_ch%E1%BA%A5t) [thời sự](/wiki/th%E1%BB%9Di_s%E1%BB%B1). *— những bài báo có tính chất thời sự* **topical**articles
-
- (
*Y học*) [Cục bộ](/w/index.php?title=c%E1%BB%A5c_b%E1%BB%99&action=edit&redlink=1), [địa phương](/wiki/%C4%91%E1%BB%8Ba_ph%C6%B0%C6%A1ng). *— thuốc đắp, thuốc rịt* **topical**renedy
-
### Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-ref-&action=edit§ion=T-1)]
- Hồ Ngọc Đức,
[Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí](http://www.informatik.uni-leipzig.de/~duc/Dict/)( [chi tiết](/wiki/Wiktionary:Ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c/FVDP))

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Set-Cookie: GeoIP=US:VA:Ashburn:39.04:-77.49:v4; Path=/; secure; Domain=.wiktionary.org

Connection: close

X-Content-Type-Options: nosniff

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate

X-Cache-Status: miss

P3P: CP="This is not a P3P policy! See https://vi.wiktionary.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:CentralAutoLogin/P3P for more info."

Via: 1.1 varnish, 1.1 varnish

Content-Language: vi

X-UA-Compatible: IE=Edge

X-Cache: cp1054 miss, cp1066 miss

Vary: Accept-Encoding,Cookie,Authorization

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

Accept-Ranges: bytes


text:
Từ ngày 2/12/2011 THUVIENDIENTU.ORG chính thức hợp tác với cổng thanh toán trực tuyến Bảo Kim (baokim.vn). Thuviendientu.org hợp tác cùng Bảo Kim cung cấp dịch vụ nạp thẻ để thành viên đóng góp qua thẻ cào điện thoại. Thanh toán qua Bảo Kim bạn sẽ thấy yên tâm và thực sự hài lòng bởi nhiều tiện ích mà Bảo Kim đem lại:
- Tiện ích cho người nạp thẻ : Không cần có tài khoản Bảo Kim hay tài khoản ngân hàng, thẻ điện thoại có thể mua ở bất cứ đâu với nhiều mệnh giá.
- Tiền về tài khoản Bảo Kim của BQT ngay lập tức, rút tiền mặt ngay trong ngày
- Không phải xuất hóa đơn đỏ
- Cào thẻ ngay trên diễn đàn Lovehanam , thanh toán chỉ 1 bước duy nhất , tiền về tài khoản ngay, dịch vụ hỗ trợ 24/24
- Có BPN tự động để BQT cập nhật tình trạng thanh toán
- Chọn loại thẻ cào, điền đầy đủ thông tin và bấm nạp thẻ
Các bước thanh toán qua thẻ cào điện thoại
Bước 1: Truy cập vào website: http://thuviendientu.org và tìm đến module nạp thẻ cào :
Bước 2: Chọn phần nạp tiền vào Tài khoản qua Thẻ cào.
Và giờ, bạn có thể đóng góp cho BQT rồi ^^
HƯỚNG DẪN NẠP TIỀN VÀO TÀI KHOẢN BẢO KIM BẰNG THẺ CÀO ĐIỆN THOẠI
Chúc các bạn : VUI VẺ !

markdown:
Từ ngày 2/12/2011
[THUVIENDIENTU.ORG](http://thuviendientu.org) chính thức hợp tác với cổng thanh toán trực tuyến Bảo Kim ( [baokim.vn](http://www.baokim.vn/)). Thuviendientu.org hợp tác cùng Bảo Kim cung cấp dịch vụ nạp thẻ để thành viên đóng góp qua thẻ cào điện thoại. Thanh toán qua Bảo Kim bạn sẽ thấy yên tâm và thực sự hài lòng bởi nhiều tiện ích mà Bảo Kim đem lại:
- Tiện ích cho người nạp thẻ :
**Không cần có tài khoản Bảo Kim hay tài khoản ngân hàng, thẻ điện thoại có thể mua ở bất cứ đâu với nhiều mệnh giá**.
-
**Tiền về tài khoản Bảo Kim của BQT ngay lập tức, rút tiền mặt ngay trong ngày** **Không phải xuất hóa đơn đỏ**
-
**Cào thẻ ngay trên diễn đàn Lovehanam , thanh toán chỉ 1 bước duy nhất , tiền về tài khoản ngay, dịch vụ hỗ trợ 24/24** **Có BPN tự động để BQT cập nhật tình trạng thanh toán**
-
**Chọn loại thẻ cào, điền đầy đủ thông tin và bấm nạp thẻ** **
## Các bước thanh toán qua thẻ cào điện thoại
### Bước 1: Truy cập vào website: http://thuviendientu.org và tìm đến module nạp thẻ cào :
### Bước 2: Chọn phần nạp tiền vào Tài khoản qua Thẻ cào.
### Và giờ, bạn có thể đóng góp cho BQT rồi ^^
** HƯỚNG DẪN NẠP TIỀN VÀO TÀI KHOẢN BẢO KIM BẰNG THẺ CÀO ĐIỆN THOẠI ** **Chúc các bạn : VUI VẺ ! **

Content-Type: text/html

X-Frame-Options: SAMEORIGIN