text:
CNM365. Chào ngày mới 4 tháng 3. Wikipedia Ngày này năm xưa. Năm 1377 – Trần Duệ Tông trong khi đang dẫn quân tấn công Chiêm Thành, bị quân Chiêm phục kích trong thành Đồ Bàn và tử chiến, quân Đại Việt đại bại. Trước đó, bà thần phi Nguyễn Thị Bích Châu đã tình nguyện hiến thân cho thần biển để giúp chồng tiến quân (đền thờ Bà Hải ở Hà Tĩnh, hình). Trần Phế Đế, lên ngôi vua và sau bị thượng hoàng Trần Nghệ Tông giáng làm Linh Đức vương rồi bắt thắt cổ chết. Quyền thần Lê Quý Ly khởi nghiệp nhà Hồ. Năm 1877 – ngày sinh Garrett Morgan, nhà phát minh người Mỹ (mất năm 1963). Năm 1852 – ngày mất Nikolai Vasilievich Gogol, nhà văn người Nga (sinh năm 1809).
4 tháng 3
Ngày 4 tháng 3 là ngày thứ 63 (64 trong năm nhuận) trong lịch Gregory. Còn 302 ngày trong năm.
Mục lục
Sự kiện
- 581 – Bắc Chu Tĩnh Đế dâng hoàng đế tỉ, nhường ngôi cho Tùy vương Dương Kiên. Dương Kiên liền lên ngôi ở điện Lâm Quang, khởi đầu triều Tùy.
- 971 – Do chiến bại, Hoàng đế Lưu Sưởng của Nam Hán đầu hàng quân nhà Tống dưới quyền tướng Phan Mỹ, Nam Hán diệt vong.
- 1351 – Ramathibodi I trở thành quốc vương, khởi đầu Vương quốc Ayutthaya trên bán đảo Đông Dương.
- 1377 – Trong khi đang dẫn quân tấn công Chiêm Thành, Trần Duệ Tông bị quân Chiêm phục kích trong thành Đồ Bàn và tử chiến, quân Đại Việt đại bại.
- 1681 – Quốc vương Charles II của Anh ban một hiến chương hoàng gia thành lập thuộc địa tỉnh Pennsylvania tại Bắc Mỹ.
- 1790 – Pháp được phân chia thành 83 département với ranh giới vắt qua các province cũ nhằm xóa bỏ các khác biệt về văn hóa.
- 1837 – Chicago được hợp nhất thành một thành phố, hiện là thành phố đông dân thứ ba tại Hoa Kỳ.
- 1943 – Chiến tranh thế giới thứ hai: Không quân của Đồng Minh giành chiến thắng trước Hải quân của Nhật Bản trong Trận chiến biển Bismarck.
Sinh
- 1665 – Philip Christoph von Königsmarck, người lính người Thụy Điển (m. 1694)
- 1678 – Antonio Vivaldi, nhà soạn nhạc người Ý (m. 1741)
- 1746 – Kazimierz Pułaski, nhà cánh mạng chiến tranh tướng người Mỹ (m. 1779)
- 1756 – Sir Henry Raeburn, họa sĩ người Scotland (m. 1823)
- 1781 – Rebecca Gratz, nhà sư phạm, người làm việc thiện người Mỹ (m. 1869)
- 1782 – Johann Rudolf Wyss, nhà nghiên cứu nghệ thuật dân gian Thụy Sĩ (m. 1830)
- 1792 – Samuel Slocum, nhà phát minh người Mỹ (m. 1861)
- 1793 – Karl Lachmann, nhà ngữ văn người Đức (m. 1851)
- 1819 – Charles Oberthur, người chơi đàn hạc người Đức (m. 1895)
- 1820 – Francesco Bentivegna, nhà cánh mạng người Ý (m. 1856)
- 1822 – Jules Antoine Lissajous, nhà toán học người Pháp (m. 1880)
- 1847 – Karl Bayer, nhà hóa học người Áo (m. 1904)
- 1854 – Sir Napier Shaw, Meteorologist người Anh (m. 1945)
- 1856 – Toru Dutt, Pháp nhà thơ, tác gia người Anh (m. 1877)
- 1856 – Alfred William Rich, họa sĩ người Anh (m. 1921)
- 1859 – Alexander Stepanovich Popov, nhà vật lí người Nga (m. 1905)
- 1862 – Jacob Robert Emden, nhà vật lí thiên văn, Meteorologist Thụy Sĩ (m. 1940)
- 1863 – Reginald Innes Pocock, nhà động vật học người Anh (m. 1947)
- 1870 – Thomas Sturge Moore, nhà thơ người Anh (m. 1944)
- 1871 – Boris Galerkin, nhà toán học người Nga (m. 1945)
- 1873 – Guy Wetmore Carryl, nghệ sĩ hài, nhà thơ người Mỹ (m. 1904)
- 1875 – Mihály Károlyi, thủ tướng Hungary, tổng thống Hungary nguyên (m. 1955)
- 1876 – Léon-Paul Fargue, nhà thơ người Pháp (m. 1947)
- 1877 – Alexander Fyodorovich Gedike, nhà soạn nhạc người Nga (m. 1957)
- 1877 – Fritz Graebner, Ethnologist người Đức (m. 1934)
- 1877 – Garrett Morgan, nhà phát minh người Mỹ (m. 1963)
- 1878 – Egbert Van Alstyne, người sáng tác bài hát, nghệ sĩ dương cầm người Mỹ (m. 1951)
- 1878 – Peter D. Ouspensky, nhà triết học người Nga (m. 1947)
- 1879 – Josip Murn Aleksandrov, nhà thơ người Slovenia (m. 1901)
- 1880 – Channing Pollock, nhà soạn kịch, nhà phê bình người Mỹ (m. 1946)
- 1881 – Maude Fealy, diễn viên người Mỹ (m. 1971)
- 1881 – Thomas Sigismund Stribling, nhà văn người Mỹ (m. 1965)
- 1883 – Sam Langford, võ sĩ quyền Anh người Canada (m. 1956)
- 1884 – Red Murray, chuyên nghiệp vận động viên bóng chày người Mỹ (m. 1958)
- 1886 – Paul Bazelaire, nghệ sĩ vĩ cầm người Pháp (m. 1958)
- 1888 – Knute Rockne, cầu thủ bóng đá, huấn luyện viên người Mỹ (m. 1931)
- 1889 – Oscar Chisini, nhà toán học người Ý (m. 1967)
- 1889 – Pearl White, nữ diễn viên người Mỹ (m. 1938)
- 1895 – Milt Gross, tác giả truyện tranh người Mỹ (m. 1953)
- 1897 – Lefty O’Doul, vận động viên bóng chày người Mỹ (m. 1969)
- 1898 – Georges Dumézil, nhà ngữ văn người Pháp (m. 1940)
- 1899 – Emilio Prados, nhà thơ, chủ bút người Tây Ban Nha (m. 1962)
- 1900 – Herbert Biberman, người viết kịch bản phim người Mỹ (m. 1971)
- 1903 – Luis Carrero Blanco, chính khách người Tây Ban Nha (m. 1973)
- 1903 – Dorothy Mackaill, nữ diễn viên người Anh (m. 1990)
- 1903 – John Scarne, Magician người Mỹ (m. 1985)
- 1904 – George Gamow, nhà vật lí người Ukraina (m. 1968)
- 1912 – Afro Basaldella, họa sĩ người Ý (m. 1976)
- 1913 – Taos Amrouche, nhà văn, ca sĩ người Algérie (m. 1976)
- 1913 – John Garfield, diễn viên người Mỹ (m. 1952)
- 1913 – Willie Johnson (guitarist), nghệ sĩ đàn ghita người Mỹ (m. 1995)
- 1914 – Gino Colaussi (Luigi Colaussi), cầu thủ bóng đá người Ý (m. 1991)
- 1914 – Ward Kimball, người vẽ tranh biếm hoạ người Mỹ (m. 2002)
- 1914 – Robert R. Wilson, nhà vật lí, nhà điêu khắc, kiến trúc sư người Mỹ (m. 2000)
- 1915 – Carlos Surinach, nhà soạn nhạc người Tây Ban Nha (m. 1997)
- 1916 – William Alland, diễn viên, nhà sản xuất, nhà văn, người đạo diễn người Mỹ (m. 1997)
- 1916 – Giorgio Bassani, nhà văn người Ý (m. 2000)
- 1916 – Hans Eysenck, nhà tâm lí học người Đức (m. 1997)
- 1917 – Clyde McCullough, vận động viên bóng chày người Mỹ (m. 1982)
- 1918 – Margaret Osborne duPont, vận động viên quần vợt người Mỹ
- 1920 – Jean Lecanuet, chính khách người Pháp (m. 1993)
- 1920 – Alan MacNaughtan, diễn viên người Scotland (m. 2002)
- 1921 – Halim El-Dabh, nhà soạn nhạc Ai Cập
- 1921 – Joan Greenwood, nữ diễn viên người Anh (m. 1987)
- 1921 – Wilson Harris, nhà văn người Guyana
- 1921 – Dinny Pails, vận động viên quần vợt người Úc
- 1922 – Richard E. Cunha, nhà điện ảnh, đạo diễn phim người Mỹ (m. 2005)
- 1922 – Martha O’Driscoll, nữ diễn viên người Mỹ (m. 1998)
- 1923 – Sir Patrick Moore, nhà thiên văn người Anh
- 1925 – Paul Mauriat, nhạc sĩ người Pháp (m. 2006)
- 1926 – Fran Warren, ca sĩ người Mỹ
- 1927 – Thayer David, diễn viên người Mỹ (m. 1978)
- 1927 – Robert Orben, Magician người Mỹ
- 1927 – Dick Savitt, vận động viên quần vợt người Mỹ
- 1927 – Cy Touff, nhạc Jazz nhạc sĩ người Mỹ (m. 2003)
- 1928 – Samuel Adler, nhà soạn nhạc người Mỹ
- 1928 – Alan Sillitoe, nhà văn người Anh
- 1929 – Bernard Haitink, người chỉ huy dàn nhạc người Đức
- 1931 – Wally Bruner, nhà báo, người dẫn chương trình truyền hình người Mỹ (m. 1997)
- 1931 – Alice Rivlin, nhà kinh tế học người Mỹ
- 1932 – Ryszard Kapuściński, nhà báo người Ba Lan (m. 2007)
- 1932 – Miriam Makeba, ca sĩ người Nam Phi
- 1932 – Ed “Big Daddy” Roth, xe ôtô nhà thiết kế người Mỹ (m. 2001)
- 1933 – Ann Burton, nhạc Jazz ca sĩ người Đức (m. 1989)
- 1933 – John W Mills, nhà điêu khắc người Anh
- 1934 – Mario Davidovsky, nhà soạn nhạc người Argentina
- 1934 – Anne Haney, nữ diễn viên người Mỹ (m. 2001)
- 1934 – Barbara McNair, ca sĩ, nữ diễn viên người Mỹ (m. 2007)
- 1934 – Janez Strnad, nhà vật lí người Slovenia
- 1935 – Bent Larsen, đấu thủ cờ vua người Đan Mạch
- 1935 – Nancy Whiskey, nhạc dân gian ca sĩ người Scotland (m. 2003)
- 1936 – Aribert Reimann, nhà soạn nhạc người Đức
- 1937 – Graham Dowling, cầu thủ cricket người New Zealand
- 1937 – Yuri Senkevich, nhà du hành vũ trụ người Nga (m. 2003)
- 1937 – Barney Wilen, nhạc Jazz nhạc công saxophon người Pháp (m. 1996)
- 1938 – Angus MacLise, người chơi nhạc cụ gõ người Mỹ (m. 1979)
- 1938 – Don Perkins, cầu thủ bóng đá người Mỹ
- 1938 – Paula Prentiss, nữ diễn viên người Mỹ
- 1938 – Adam Daniel Rotfeld, nhà ngoại giao, nhà nghiên cứu người Ba Lan
- 1939 – Jack Fisher, vận động viên bóng chày người Mỹ
- 1939 – Carlos Vereza, diễn viên người Brasil
- 1941 – John Aprea, diễn viên người Mỹ
- 1941 – Adrian Lyne, đạo diễn phim người Anh
- 1941 – Bobby Shew, nhạc Jazz nhạc sĩ người Mỹ
- 1943 – Lucio Dalla, ca sĩ, người sáng tác bài hát người Ý
- 1943 – Zoltan Jeney, nhà soạn nhạc người Hungary
- 1944 – Harvey Postlethwaite, kĩ sư, đua xe ôtô nhà thiết kế người Anh (m. 1999)
- 1944 – Bobby Womack, ca sĩ người Mỹ
- 1945 – Tara Browne, người giao thiệp rộng người Anh (m. 1966)
- 1945 – Dieter Meier, ca sĩ Thụy Sĩ
- 1945 – Frank Novak, diễn viên người Mỹ
- 1945 – Tommy Svensson, ông bầu bóng đá người Thụy Điển
- 1945 – Gary Williams, bóng rổ huấn luyện viên người Mỹ
- 1946 – Michael Ashcroft, chủ doanh nghiệp người Anh
- 1946 – Haile Gerima, nhà sản xuất phim người Ethiopia
- 1947 – David Franzoni, người viết kịch bản phim người Mỹ
- 1947 – Jan Garbarek, nhạc sĩ người Na Uy
- 1947 – Gunnar Hansen, diễn viên người Iceland
- 1947 – Gwen Welles, nữ diễn viên người Mỹ (m. 1993)
- 1948 – Lindy Chamberlain, tác gia người Úc
- 1948 – James Ellroy, nhà văn người Mỹ
- 1948 – Tom Grieve, vận động viên bóng chày người Mỹ
- 1948 – Leron Lee, vận động viên bóng chày người Mỹ
- 1948 – Shakin’ Stevens, ca sĩ Wales
- 1949 – Carroll Baker, nhạc country ca sĩ, người sáng tác bài hát người Canada
- 1950 – Ofelia Medina, nữ diễn viên, người viết kịch bản phim người Mexico
- 1950 – Rick Perry, thống đốc Texas
- 1951 – Edelgard Bulmahn, chính khách người Đức
- 1951 – Kenny Dalglish, cầu thủ bóng đá, người quản lí người Scotland
- 1951 – Theresa Hak Kyung Cha, tiểu thuyết gia người Mỹ (m. 1982)
- 1951 – Chris Rea, ca sĩ người Anh
- 1951 – Linda Yamamoto, ca sĩ người Nhật Bản
- 1952 – Ronn Moss, diễn viên người Mỹ
- 1952 – Umberto Tozzi, ca sĩ người Ý
- 1953 – Emilio Estefan, người chơi nhạc cụ gõ Cuba
- 1953 – Scott Hicks, đạo diễn phim người Uganda
- 1953 – Paweł Janas, ông bầu bóng đá, nguyên cầu thủ bóng đá người Ba Lan
- 1953 – Kay Lenz, nữ diễn viên người Mỹ
- 1953 – Chris Smith, chính khách người Mỹ
- 1954 – Mark Chorvinsky, tác gia, chủ bút người Mỹ (m. 2005)
- 1954 – François Fillon, chính khách, thủ tướng Pháp người Pháp
- 1954 – Peter Jacobsen, chuyên nghiệp vận động viên golf người Mỹ
- 1954 – Catherine O’Hara, nữ diễn viên người Canada
- 1954 – Willie Thorne, người chơi bi da người Anh
- 1954 – Adrian Zmed, diễn viên người Mỹ
- 1955 – Dominique Pinon, diễn viên người Pháp
- 1955 – James Weaver, người lái xe đua người Anh
- 1956 – Kermit Driscoll, nhạc Jazz nhạc công đàn bass người Mỹ
- 1958 – Patricia Heaton, nữ diễn viên người Mỹ
- 1958 – Lennie Lee, nghệ sĩ người Anh
- 1959 – Rick Ardon, tin tức người dẫn chương trình người Úc
- 1960 – Mikko Kuustonen, ca sĩ, người sáng tác bài hát người Phần Lan
- 1960 – John Mugabi, võ sĩ quyền Anh người Uganda
- 1960 – Mykelti Williamson, diễn viên người Mỹ
- 1961 – Ray Mancini, võ sĩ quyền Anh người Mỹ
- 1961 – Steven Weber, diễn viên người Mỹ
- 1961 – Roger Wessels, vận động viên golf người Nam Phi
- 1962 – Simon Bisley, tác giả truyện tranh người Anh
- 1962 – Lolo Ferrari, nữ diễn viên người Pháp (m. 2000)
- 1962 – Greg Kragen, cầu thủ bóng đá người Mỹ
- 1962 – David Sparrow, diễn viên người Anh
- 1963 – Barbara Bubula, chính khách người Ba Lan
- 1963 – Daniel Roebuck, diễn viên người Mỹ
- 1964 – Tom Lampkin, vận động viên bóng chày người Mỹ
- 1964 – Paolo Virzì, người viết kịch bản phim, người đạo diễn người Ý
- 1965 – Paul W. S. Anderson, nhà sản xuất phim người Anh
- 1965 – Stacy Edwards, nữ diễn viên người Mỹ
- 1965 – Gary Helms, nhạc country ca sĩ người Mỹ
- 1965 – Khaled Hosseini, tác gia, thầy thuốc người Afghanistan
- 1965 – Yuri Lonchakov, nhà du hành vũ trụ người Nga
- 1966 – Daniela Amavia, nữ diễn viên, quốc tế người mẫu, người Hy Lạp
- 1966 – Emese Hunyady, vận động viên trượt băng tốc độ người Hungary
- 1966 – Kevin Johnson, cầu thủ bóng rổ người Mỹ
- 1966 – Dav Pilkey, tác gia người Mỹ
- 1966 – Grand Puba, ca sĩ nhạc Rapp người Mỹ
- 1967 – Daryll Cullinan, cầu thủ cricket người Nam Phi
- 1967 – Andrew Osmond, nhà văn người Anh
- 1968 – Giovanni Carrara, vận động viên bóng chày người Venezuela
- 1968 – Patsy Kensit, nữ diễn viên người Anh
- 1968 – Kyriakos Mitsotakis, chính khách người Hy Lạp
- 1969 – Pierluigi Casiraghi, ông bầu bóng đá người Ý
- 1969 – Annie Shizuka Inoh, nữ diễn viên người Đài Loan
- 1969 – Frank Nicotero, diễn viên hài người Mỹ
- 1969 – Patrick Roach, diễn viên người Canada
- 1970 – Andrea Bendewald, nữ diễn viên người Mỹ
- 1971 – Iain Baird, cầu thủ bóng đá người Canada
- 1971 – Satoshi Motoyama, người đua xe người Nhật Bản
- 1971 – Nick Stabile, diễn viên người Mỹ
- 1971 – Jovan Stanković, cầu thủ bóng đá người Serbia
- 1972 – Pae Gil-Su, vận động viên thể dục người Triều Tiên
- 1972 – Ivy Queen, nhà soạn nhạc, ca sĩ người Mỹ
- 1972 – Robert Smith, cầu thủ bóng đá người Mỹ
- 1972 – Jos Verstappen, tay đua xe Công thức 1 người Đức
- 1973 – Summer Cummings, nữ diễn viên người Mỹ
- 1973 – Phillip Daniels, cầu thủ bóng đá người Mỹ
- 1973 – Len Wiseman, người đạo diễn người Mỹ
- 1974 – Karol Kučera, vận động viên quần vợt người Slovakia
- 1974 – Ariel Ortega, cầu thủ bóng đá người Argentina
- 1974 – Tommy Phelps, vận động viên bóng chày người Mỹ
- 1975 – Patrick Femerling, chuyên nghiệp cầu thủ bóng rổ người Đức
- 1975 – Kim Jung-Eun, nữ diễn viên người Hàn Quốc
- 1975 – Myrna Veenstra, vận động viên khúc côn cầu người Đức
- 1975 – Antti Aalto, vận động viên khúc côn cầu trên băng người Phần Lan
- 1976 – Hiram Bocachica, vận động viên bóng chày người Puerto Rican
- 1976 – Sean Covel, nhà sản xuất phim người Mỹ
- 1976 – Thierry Renaer, vận động viên khúc côn cầu người Bỉ
- 1976 – Vic Wunderle, người bắn cung người Mỹ
- 1977 – Ana Gabriela Guevara, vận động viên người Mexico
- 1977 – Daniel Klewer, cầu thủ bóng đá người Đức
- 1977 – Jason Marsalis, nhạc sĩ người Mỹ
- 1978 – Pierre Dagenais, vận động viên khúc côn cầu trên băng người Canada
- 1978 – Denis Dallan, cầu thủ Liên đoàn Bóng bầu dục người Ý
- 1978 – Rachel Roberts, người mẫu, nữ diễn viên người Canada
- 1979 – Geoff Huegill, vận động viên bơi lội người Úc
- 1980 – Omar Bravo, cầu thủ bóng đá người Mexico
- 1980 – Jung Da Bin, nữ diễn viên người Hàn Quốc (m. 2007)
- 1980 – Jack Hannahan, vận động viên bóng chày người Mỹ
- 1982 – Mariano Altuna, người đua xe người Argentina
- 1982 – Landon Donovan, cầu thủ bóng đá người Mỹ
- 1983 – Max Vergara Poeti, nhà văn người Colombia
- 1984 – Ai Iwamura, nữ diễn viên người Nhật Bản
- 1984 – Zak Whitbread, Anh cầu thủ bóng đá người Mỹ
- 1985 – Chinedum Ndukwe, cầu thủ bóng đá người Mỹ
- 1986 – Margo Harshman, nữ diễn viên người Mỹ
- 1986 – Tom De Mul, cầu thủ bóng đá người Bỉ
- 1986 – Bohdan Shust, cầu thủ bóng đá người Ukraina
- 1990 – Andrea Bowen, nữ diễn viên người Mỹ
- 1991 – Diandra Newlin, nữ diễn viên, ca sĩ, thời trang người mẫu, người Mỹ
- 1993 – Jenna Boyd, nữ diễn viên người Mỹ
- 1993 – Alice Jones, nữ diễn viên người Anh
- 1993 – Abigail Mavity, nữ diễn viên người Mỹ
- 1993 – Yves Michel-Beneche, diễn viên người Mỹ
Mất
- 1484 – Saint Casimir, hoàng tử Ba Lan (s. 1458)
- 1604 – Fausto Paolo Sozzini, nhà thần học người Ý (s. 1539)
- 1615 – Hans von Aachen, họa sĩ người Đức (s. 1552)
- 1793 – Louis de Bourbon, đô đốc người Pháp (s. 1725)
- 1795 – John Collins, chính khách người Mỹ (s. 1717)
- 1805 – Jean-Baptiste Greuze, họa sĩ người Pháp (s. 1725)
- 1807 – Abraham Baldwin, chính khách người Mỹ (s. 1754)
- 1832 – Jean-François Champollion, học giả người Pháp (s. 1790)
- 1851 – James Richardson, nhà thám hiểm người Anh (s. 1809)
- 1852 – Nikolai Vasilievich Gogol, nhà văn người Nga (s. 1809)
- 1853 – Christian Leopold von Buch, nhà địa chất người Đức (s. 1774)
- 1858 – Matthew Perry, sĩ quan hải quân Mỹ (s. 1794)
- 1872 – Johannes Carsten Hauch, nhà thơ người Đan Mạch (s. 1790)
- 1888 – Amos Bronson Alcott, nhà triết học người Mỹ (s. 1799)
- 1903 – Joseph Henry Shorthouse, tiểu thuyết gia người Anh (s. 1834)
- 1910 – Knut Ångström, nhà vật lí người Thụy Điển (s. 1857)
- 1916 – Franz Marc, nghệ sĩ người Đức (s. 1880)
- 1922 – Bert Williams, người dẫn chuyện giải trí người Mỹ (s. 1874)
- 1925 – James Ward, nhà tâm lí học, nhà triết học người Anh (s. 1843)
- 1925 – John Montgomery Ward, vận động viên bóng chày người Mỹ (s. 1860)
- 1938 – George Foster Peabody, chính khách người Mỹ (s. 1852)
- 1938 – Jack Taylor, vận động viên bóng chày người Mỹ (s. 1874)
- 1940 – Hamlin Garland, tiểu thuyết gia người Mỹ (s. 1860)
- 1945 – Lucille La Verne, nữ diễn viên người Mỹ (s. 1872)
- 1945 – Mark Sandrich, đạo diễn phim, nhà văn, nhà sản xuất người Mỹ (s. 1900)
- 1948 – Antonin Artaud, diễn viên, người đạo diễn người Pháp (s. 1896)
- 1952 – Charles Scott Sherrington, nhà khoa học, giải thưởng Nobel người Anh (s. 1857)
- 1954 – Noel Gay, nhà soạn nhạc người Anh (s. 1898)
- 1959 – Maxey Long, vận động viên người Mỹ (s. 1878)
- 1960 – Leonard Warren, ca sĩ giọng nam trung người Mỹ (s. 1911)
- 1963 – William Carlos Williams, nhà thơ người Mỹ (s. 1883)
- 1967 – Michel Plancherel, nhà toán học Thụy Sĩ (s. 1885)
- 1974 – Adolph Gottlieb, họa sĩ người Mỹ (s. 1903)
- 1976 – Walter H. Schottky, nhà vật lí người Đức (s. 1886)
- 1977 – Andrés Caicedo, nhà văn người Colombia (s. 1951)
- 1977 – Toma Caragiu, diễn viên người România (s. 1925)
- 1977 – Lutz Graf Schwerin von Krosigk, chính khách, nguyên Chancellor Đức người Đức (s. 1887)
- 1981 – Yip Harburg, nhà thơ trữ tình người Mỹ (s. 1896)
- 1981 – Torin Thatcher, diễn viên Ấn Độ (s. 1905)
- 1984 – Ernest Buckler, tiểu thuyết gia người Canada (s. 1908)
- 1984 – Jewel Carmen, nữ diễn viên người Mỹ (s. 1897)
- 1984 – Geoffrey Lumsden, diễn viên người Anh (s. 1914)
- 1986 – Howard Greenfield, người sáng tác bài hát người Mỹ (s. 1936)
- 1990 – Hank Gathers, cầu thủ bóng rổ người Mỹ (s. 1967)
- 1992 – art Babbitt, họa sĩ phim hoạt hình người Mỹ (s. 1907)
- 1993 – art Hodes, nhạc Jazz nghệ sĩ dương cầm người Mỹ (s. 1904)
- 1994 – John Candy, diễn viên hài người Canada (s. 1950)
- 1995 – Eden Ahbez, nhà soạn nhạc người Mỹ (s. 1908)
- 1996 – Minnie Pearl, diễn viên hài người Mỹ (s. 1912)
- 1997 – Robert H. Dicke, nhà vật lí người Mỹ (s. 1916)
- 1997 – Carey Loftin, diễn viên, diễn viên đóng thế người Mỹ (s. 1914)
- 1999 – Del Close, diễn viên người Mỹ (s. 1934)
- 1999 – Karel van het Reve, nhà văn người Đức (s. 1921)
- 2001 – Fred Lasswell, người vẽ tranh biếm hoạ người Mỹ (s. 1916)
- 2001 – Harold Stassen, chính khách người Mỹ (s. 1907)
- 2002 – Claire Davenport, nữ diễn viên người Anh (s. 1933)
- 2002 – Eric Flynn, diễn viên, ca sĩ người Anh (s. 1939)
- 2002 – Elyne Mitchell, tác gia người Úc (s. 1913)
- 2002 – Velibor Vasović, cầu thủ bóng đá người Nam Tư (s. 1939)
- 2003 – Sébastien Japrisot, tác gia, người viết kịch bản phim, đạo diễn phim người Pháp (s. 1931)
- 2004 – John McGeoch, nhạc sĩ người Scotland (s. 1955)
- 2004 – Claude Nougaro, ca sĩ người Pháp (s. 1929)
- 2004 – George Pake, nhà vật lí người Mỹ (s. 1924)
- 2004 – Stephen Sprouse, thời trang nhà thiết kế người Mỹ (s. 1953)
- 2005 – Robert Consoli, diễn viên, nhạc sĩ người Mỹ (s. 1964)
- 2005 – Una Hale, ca sĩ soprano người Úc (s. 1922)
- 2005 – Yuriy Kravchenko, chính khách người Ukraina (s. 1951)
- 2005 – Carlos Sherman, nhà văn người Uruguay (s. 1934)
- 2006 – Roman Ogaza, cầu thủ bóng đá người Ba Lan (s. 1952)
- 2006 – John Reynolds Gardiner, kĩ sư người Mỹ (s. 1944)
- 2006 – Dave Rose, nghệ sĩ người Mỹ (s. 1910)
- 2006 – Edgar Valter, người minh họa, người vẽ tranh biếm hoạ người Estonia (s. 1929)
- 2007 – Natalie Bodanya (Natalie Bodanskaya), ca sĩ soprano người Mỹ (s. 1908)
- 2007 – Thomas Eagleton, chính khách người Mỹ (s. 1929)
- 2007 – Bob Hattoy, nhà hoạt động người Mỹ (s. 1950)
- 2007 – Ian Wooldridge, thể thao nhà báo người Anh (s. 1932)
- 2008 – Elena Nathanael, nữ diễn viên người Hy Lạp (s. 1941)
Ngày lễ và kỷ niệm
Tham khảo
Trần Duệ Tông
Trần Duệ Tông (chữ Hán: 陳睿宗, 2 tháng 6, 1337 – 24 tháng 1, 1377), là vị hoàng đế thứ 9 của triều đại nhà Trần trong lịch sử Việt Nam. Ông trị vì từ năm 1373 đến khi bị giết vào năm 1377.
Trần Duệ Tông là vị Hoàng đế duy nhất trong lịch sử Việt Nam bị tử trận khi đương quyền[1]. Xét trong hơn 1000 năm chiến tranh Việt-Chiêm, ông cũng là vị Hoàng đế duy nhất bị tử trận khi đánh nhau với quân Chiêm Thành.
Duệ Tông hoàng đế có lòng dũng cảm, mong muốn chấn hưng Đại Việt đã bị tàn phá và suy yếu dưới thời Trần Dụ Tông, Dương Nhật Lễ, muốn trấn áp kẻ thù từ thời khai quốc của Đại Việt là Chiêm Thành. Nhưng vì ông quá nóng vội đánh bại kẻ địch mà ông xem là yếu ớt nhược tiểu nên bị bại trận. Do ông là tấm bình phong lớn nhất cho dòng tộc nhà Trần khi đó, việc ông bị tử trận khiến Thượng hoàng Trần Nghệ Tông khiếp đảm, sau này hễ Chế Bồng Nga bắc tiến là cùng Lê Quý Ly bỏ kinh thành chạy dài. Trận thua lớn ở Đồ Bàn khiến thế nước Đại Việt suy kém, những người kế vị đều vô tài, nhà Trần ngày càng suy[2].
Mục lục
Thân thế
Trần Duệ Tông tên thật là Trần Kính (陳曔), con thứ 11 của Hoàng đế Trần Minh Tông, mẹ ông là Đôn Từ Quý phi Lê thị, em gái của Minh Từ Quý phi, người cùng mẹ với chính thất của Minh Tông là Hiến Từ Tuyên Thánh hoàng hậu Trần thị.
Khi còn là hoàng tử, ông giữ tước hiệu Cung Tuyên vương (恭宣王).
Phò hoàng huynh khôi phục nhà Trần
Vào năm 1369, Trần Dụ Tông hoàng đế băng hà, không có con nối. Hiến Từ Thái hậu đứng ra lựa chọn người kế vị, và bà chọn cháu trai của mình, con trai của người con lớn của bà là Cung Túc vương Trần Nguyên Dục, tên là Trần Nhật Lễ. Theo sử sách, Nhật Lễ vốn không phải là tông thất nhà Trần mà mẹ Lễ là đào hát, vợ của kép hát Dương Khương. Bà đã mang thai Lễ trước khi làm vợ Cung Túc vương Trần Nguyên Dục, anh ruột cùng mẹ của Dụ Tông, mất năm 1363.
Nhật Lễ làm đăng ngôi nhưng bỏ bễ công việc, ham chơi, rượu chè, lại giết Hiến Từ Thái hậu vì bà hối hận việc lập Nhật Lễ. Dương Nhật Lễ cho đón Dương Khương, cha đẻ của Nhật Lễ, vào triều, song Nhật Lễ còn định đổi sang họ Dương khiến các quan trong triều bất bình.
Đêm ngày 20 tháng 9, năm 1370, các tông thất là: cha con thái tể Trần Nguyên Trác, Nguyên Tiết và hai người con của Thiên Ninh công chúa đem người tôn thất vào thành định giết Nhật Lễ. Nhật Lễ trèo qua tường, nấp dưới cầu mới. Mọi người lùng không thấy, giải tán ra về. Khi trời sắp sáng, Nhật Lễ vào cung, chia người đi bắt Nguyên Trác cùng 17 người chủ mưu và đều bị hại.
Vào Mùa Đông, tháng 10 năm 1370, Cung Định vương vì có con gái làm Hoàng hậu của Nhật Lễ, sợ vạ lây đến mình nên tránh ra trấn Đà Giang (tức Gia Hưng), ngầm hẹn với các em là Cung Tuyên vương Trần Kính, Chương Túc quốc thượng hầu Trần Nguyên Đán, Thiên Ninh công chúa Ngọc Tha hội ở sông Đại Lại[3], phủ Thanh Hóa để dấy quân. Trần Kính giúp ông đảm nhận việc sắm sửa mọi vũ khí, trang bị quân đội[4].
Vào tháng 11 năm 1370, tất cả anh em Trần Phủ, Trần Kính cùng với Thiên Ninh công chúa dẫn quân về Kinh thành. Dương Nhật Lễ bị phế bỏ, giáng xuống làm Hôn Đức Công (昏德公).
Noi gương đời trước của nhà Trần thường giữ chế độ Hoàng đế và Thái thượng hoàng cùng trị nước, tháng 11 năm 1372, Nghệ Tông nhường ngôi cho Trần Kính và lên làm Thái thượng hoàng. Trần Kính lên ngôi, tức là Trần Duệ Tông. Trần Nghệ Tông tại vị với tôn hiệu Quang Hóa Anh Triết thái thượng hoàng đế (光華英哲太上皇帝), Duệ Tông xưng làm Khâm Hoàng (欽皇).
Trần Duệ Tông tiếp tục đường lối của cha ông, liên tục tuyển chọn nhân tài cho quốc gia. Sử cũ chép: “Ất Mão (năm 1375),… xuống chiếu chọn các quan viên, người nào có tài năng, luyện tập nghề võ, thông hiểu thao lược, thì không cứ là tôn thất đều làm tướng coi quân, đồng thời cho ra khỏi quân ngũ những người lính già cả, ốm yếu, bệnh tật…”
Ông đã tổ chức thi Đình năm 1374 tuyển chọn nhân tài cho quốc gia. Những nho sĩ thời đó như Đào Sư Tích (Trạng nguyên), Lê Hiến Phủ (Bảng nhãn), Trần Đình Thám (Thám hoa)… đều xuất thân từ bình dân, không trong hàng ngũ hoàng tộc. Ông rất coi trọng nho sỹ, coi đó là đại diện văn hiến nước nhà, nên cho ăn yến, áo xấp, tước phẩm…
Trần Duệ Tông còn rất chú trọng đề cao quy định riêng của triều đại. Ông hạ lệnh cho quân dân không được mặc áo kiểu người phương Bắc và không được bắt chước tiếng nói của các nước Chiêm – Lào. Ông còn quy định về mẫu mã các loại thuyền, xe ngựa, kiệu, tán, nghi, trượng và y phục[4]. tất cả đều noi theo mũ áo của đời Trần Minh Tông.
Lâm nạn ở đất Chiêm
Do Đại Việt thường bị Chiêm Thành xâm lấn, Duệ Tông ra sức xây dựng quân đội hòng muốn dùng binh lực áp chế Chiêm Thành mãi mãi, nhưng không ngờ đó lại là mầm họa không chỉ với bản thân ông, mà còn khiến triều đại nhà Trần tiến gần đến bờ diệt vong.
Tháng 8 năm 1374, Duệ Tông cho dân đinh xung vào quân ngũ: hạng nhất xung vào Lan Đô, rồi đến hạng nhì, hạng ba. Người thấp bé nhưng mạnh khỏe cũng được xung lên hạng trên. Trước đây, quân Túc vệ có quân Tứ Thiên, Tứ Thánh, Tứ Thần, sau đặt thêm các quân Uy Tiệp, Bảo Tiệp, Long Dực, Thần Dực, Ý Yên, Thiên Trường, Bắc Giang, Điện Hậu, Long Tiệp, thích 3 chữ đen vào trán. Các quân Thị vệ, Tạc Ngạch, Hoa Ngạch, Tả Ban, Hữu Ban, Thanh Hóa, Nghệ An, Hóa Châu, Thuận Châu, Lâm Bình đều đặt quân hiệu. Có đại đội trưởng, đại đội phó làm tướng hiệu.
Năm 1376, chúa Chiêm là Chế Bồng Nga lại mang quân xâm lấn. Duệ Tông sai Đỗ Tử Bình đi đánh. Chế Bồng Nga sợ hãi, xin dâng 10 mâm vàng tạ tội. Tử Bình giấu vàng đi, lại tâu về triều rằng chúa Chiêm kiêu ngạo không thần phục. Duệ Tông càng quyết định thân chinh đi đánh, mặc cho mọi lời khuyên ngăn của các đại thần[4].
Tháng 12 năm 1376, Duệ Tông hoàng đế cầm 12 vạn quân đánh Chiêm Thành. Ông sai Lê Quý Ly đốc vận lương thảo đến cửa biển Di Luân (tức Quảng Bình) rồi dừng quân 1 tháng để luyện sĩ tốt.
Tháng giêng năm 1377, quân Trần tiến vào cửa Thi Nại (Quy Nhơn), đánh lấy đồn Thạch Kiều rồi tiến tới kinh thành Đồ Bàn nước Chiêm. Chế Bồng Nga lập đồn giữ ngoài thành, rồi cho người trá hàng nói rằng Chế Bồng Nga đã bỏ thành trốn. Ngày 24, Duệ Tông muốn tiến quân ngay, đại tướng Đỗ Lễ can ngăn mãi nhưng ông không nghe, nói với quân sĩ rằng: “Ta mình mặc giáp, tay cầm gươm, dãi gió dầm mưa, lội sông, trèo núi, vào sâu trong đất giặc, không một người nào dám chống lại đó là trời giúp. Huống chi nay vua giặc nghe tiếng bỏ trốn, không có lòng đánh lại. Cổ nhân nói “Dụng binh quý ở nhanh chóng”. Nay lại dùng dằng không tiến nhanh, thế là trời cho mà không lấy, để nó lại có mưu khác, thì hối không kịp?”.
Và ông thúc quân tiến vào thành. Quân Chiêm 4 phía phục binh đổ ra đánh, quân Đại Việt thua to, mười phần chết đến 7, 8 phần[5]. Duệ Tông bị hãm trong trận, cùng các tướng Đỗ Lễ, Nguyễn Nạp Hòa, Hành khiển Phạm Huyền Linh đều tử trận[4]. Năm đó ông 41 tuổi.
Đỗ Tử Bình trước đã vu cáo chúa Chiêm, lúc đó lĩnh hậu quân không tới cứu ứng cho Duệ Tông. Lê Quý Ly cũng sợ hãi bỏ chạy. Thượng hoàng Nghệ Tông sai lấy xe cũi nhốt Tử Bình. Khi cũi giải Tử Bình trở về trên thuyền qua Thiên Trường, dân chúng tranh nhau lấy ngói, gạch ném vào thuyền mà chửi[6]. Tuy nhiên khi về kinh, Quý Ly không hề bị thượng hoàng Nghệ Tông trách cứ, còn Tử Bình chỉ bị đồ làm lính 1 năm, sau đó lại được cất nhắc lên chức vụ cao hơn trước.
Thượng hoàng Trần Nghệ Tông thấy ông vì việc nước mà bỏ mình, nên chiêu hồn chôn ở Hy Lăng và cho lập con trưởng của ông là Kiến Đức Đại vương Trần Hiện [陳晛] nối nghiệp nhà Trần, tức là Trần Phế Đế.
Trần Phế Đế sai Đình Thâm sang cáo phó với nhà Minh, và nói rằng Duệ Tông đi tuần nơi biên giới, bị chết đuối ở biển. Người Minh từ chối không sang viếng, lấy cớ rằng: Theo Kinh Lễ, có ba điều không nên thăm là: vì phạm tội mà chết ở trong ngục (úy), hoặc vì bị đè chẹt mà chết bẹp (áp), hoặc vì ngã xuống nước mà chết đuối (nịch).
Đình Thâm tranh luận, cãi rằng: “Người Chiêm chống nghịch, quấy nhiễu nơi biên giới, vua Duệ Tông có công chống ngoại hoạn, cứu nhân dân, vậy sao không nên viếng?”. Nhà Minh mới sai sứ sang điếu tang ông. Bấy giờ Minh Thái Tổ Chu Nguyên Chương muốn nhân Đại Việt có đại tang và tổn thất nhân sự, tính chuyện xâm lược. Thái sư Lý Thiện Trường nói rằng: “Thấy em chết vì việc nước, anh lại lập con của em lên ngôi; xem nhân sự [xử tốt với nhau] như thế, thì đủ biết lòng trời [hãy còn tựa nước người ta]”[4]. Do đó, Chu Nguyên Chương đành thôi ý định xâm lấn.
Giai thoại về Chế Thắng phu nhân
Tương truyền theo truyện dân gian, khi Trần Duệ Tông mang quân tới cửa biển Quảng Bình, gió thổi ngược khiến thuyền quân Trần không tiến được. Ông làm lễ cầu thần biển. Đêm đó thần biển báo mộng cho ông, đòi phải nộp 1 mỹ nhân mới cho thuận gió để quân đi qua.
Hôm sau, Duệ Tông thuật lại chuyện cho mọi người nghe. Mọi người sợ hãi, chỉ có bà cung phi Nguyễn Thị Bích Châu tình nguyện hiến thân cho thần biển. Bà lao mình xuống biển chết và quân Trần đi qua được.
Sau này đến thời Lê Thánh Tông, năm 1471, cũng đi đánh Chiêm Thành, qua chỗ bà Bích Châu đã trầm mình. Bà hiện lên báo mộng cho vua Lê và xin làm lễ giải thoát. Vua Lê làm lễ cầu giải thoát cho bà và lập đền thờ ở cửa biển, phong làm Chế Thắng phu nhân.
Bình luận
Đại Việt sử ký toàn thư nhận định về Trần Duệ Tông như sau[4]:
- Vua ương gàn cố chấp, không nghe lời can, khinh thường quân giặc, nên mang họa vào thân chứ không phải là do bất hạnh.
Trong sách Thuyết Trần, Trần Xuân Sinh tổng kết một số ý kiến khác nhau về Duệ Tông. Có ý kiến cho Duệ Tông kiêu hãnh tự hại mình và hại các tướng sĩ; nhưng cũng có ý kiến ngược lại coi ông là người có khí phách và chết ở chiến trường không kết tội[2].
Sau khi Trần Minh Tông qua đời (1357), trong các Hoàng đế nhà Trần thời hậu kỳ, ông là vị Hoàng đế duy nhất có cá tính mạnh mẽ, mang hoài bão chấn hưng quốc gia[2]. Ngôi vị của Nghệ Tông giành lại từ tay Dương Nhật Lễ phần nhiều do công lao của ông.
Cái chết của Duệ Tông là bước ngoặt lớn đối với nhà Trần thời hậu kỳ. Vua anh Nghệ Tông nhu nhược, vốn hoàn toàn dựa vào ông và sau khi ông mất lại hoàn toàn dựa vào Lê Quý Ly khiến cơ nghiệp nhà Trần suy sụp. Nếu ông không chủ quan sớm bỏ mạng, nước Đại Việt ít ra có thể giảm thiểu được họa Chiêm Thành trong những năm tiếp theo và chừng nào còn ông, Quý Ly khó trở thành quyền thần mà thao túng triều đình. Cái chết của Duệ Tông được xem là thiệt thòi cho Đại Việt và cho nhà Trần[7].
Gia đình
- Vợ:
- Gia Từ hoàng hậu Lê thị.
- Thần phi Nguyễn Thị Bích Châu.
- Cung phi Trần Thị Ngọc Hòa, hay còn gọi là Cung phi Bạch Ngọc, con gái ông Trần Công Thiệu, quê làng Tri Bản, xã Thổ Hoàng, phủ Đức Quang, lộ Nghệ An (nay thuộc huyện Hương Khê, tỉnh Hà Tĩnh), là người có tiếng là đoan trang, đức hạnh. Từ khi được tuyển vào cung, bà sinh được cho vua một người con gái đặt tên là Trần Thị Ngọc Hiền (còn có tên khác là Ngọc Dung, Ngọc Huyên) có hiệu là công chúa Huy Chân.
- Con:
- Trần Vĩ [陳煒; 1360-1374], truy phong Chương Vũ đại vương (彰武大王).
- Thái tử Trần Hiện [陳晛], tức Trần Phế Đế, sau bị thượng hoàng Trần Nghệ Tông giáng làm Linh Đức vương rồi bắt thắt cổ chết.
- Trần Nguyên Diệu [? – 23/1/1390], năm 1389 hàng Chiêm Thành, sau khi Chế Bồng Nga chết lại chạy về Đại Việt, bị giết.
- Chương Tĩnh vương Trần Nguyên Hy.
Chú thích
- ^ Hai Bà Trưng được coi là tự vẫn. Theo các tài liệu của Trung Quốc thì Hai Bà Trưng tử trận.
- ^ a ă â Trần Xuân Sinh, sách đã dẫn, tr 368
- ^ Một chi lưu của sông Mã, tỉnh Thanh Hóa
- ^ a ă â b c d Đại Việt sử ký toàn thư, quyển 7
- ^ Trần Trọng Kim, Việt Nam sử lược
- ^ Theo Đại Việt Sử ký Toàn thư. Sách Khâm định Việt sử Thông giám Cương mục chép khác một chút: Tử Bình bị nhốt vào xe, không ở trên thuyền và bị dân “chửi mắng, lấy gạch ngói ném vào xe tù Tử Bình”
- ^ Trần Xuân Sinh, sách đã dẫn, tr 369
Tham khảo
- Đại Việt Sử ký Toàn thư
- Khâm định Việt sử Thông giám Cương mục
- Việt Nam sử lược
- Trần Xuân Sinh (2006), Thuyết Trần, NXB Hải Phòng
Xem thêm
Nguyễn Thị Bích Châu
Nguyễn Thị Bích Châu (chữ Hán: 阮氏碧珠, 1356 – 1377), là một cung phi của vua Trần Duệ Tông.
Bà có tài thơ văn, lại nhìn xa trông rộng, từng dâng “Kê minh thập sách” (Mười kế sách trị nước) để can gián Trần Duệ Tông bỏ qua việc chinh chiến mà củng cố đất nước, nhưng nhà vua không nghe, dẫn đến kết cục bi thảm.
Mục lục
Tiểu sử
Bà quê ở huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định con gái đại thần Nguyễn Tướng Công. Bà được cha mẹ nâng niu đặt tên Bích Châu (碧珠), tự là Bích Lưu (碧琉). Ngụ ý con gái của ông bà quí giá sánh với châu ngọc, lưu ly ở trên đời.
Bà sớm nổi tiếng thông tuệ, hiểu văn chương, biết thi phú, thạo âm luật, lại có dung mạo xinh đẹp, nên rất nổi tiếng trong vùng.
Năm 1373, bà được Trần Duệ Tông tuyển làm cung nhân, lúc đàn ca, khi ngâm vịnh, được nhà vua rất đỗi thương yêu, gọi là Nguyễn Cơ (阮姬), ái phi Bích Lưu hay ái phi Bích Châu.
Các giai thoại
Ứng đối thơ ca
Một hôm, nhân tiết trung thu, bà bày tiệc nhỏ trên gác tía, chung quanh treo đèn lồng sắc trắng chen đủ màu rất đẹp.
Duệ Tông tỏ vẻ hài lòng hết ngắm trăng lại ngắm đèn, bỗng nhà vua cao hứng ra câu đối:
-
- “Trời thu gác tía treo đèn bạc, quế đỏ trong trăng”
Hàng quan dự tiệc đều buông đũa suy nghĩ. Họ đang mải miết tìm vần thì bà đã chắp tay, cất tiếng:
-
- “Sắc xuân đài trang mở gương báu, phù dung đáy nước”
Vua đắc ý khen hay và thưởng cho đôi “ngọc long kim nhĩ” (hoa tai vàng cẩn ngọc hình rồng nổi) và nhân đó lại đặt biệt hiệu cho bà là Phù Dung (芙蓉).
Kê minh thập sách
Sau một thời gian, bà Bích Châu nhận thất đức quân vương tính nóng nảy, thiếu bản lĩnh, triều chinh đang có nguy cơ rạn nứt suy sụp, bà đăm chiêu chú tâm soạn thảo bản điều trần dâng vua, nhan đề: Kê minh thập sách – nêu 10 kế sách trị nước an dân. Đại ý mượn tiếng gà gáy sáng để thức tỉnh nhà vua, với những lời tâm huyết được trải ra từng câu, ví như:
-
- Nhất viết, phù quốc bản, hà bạo khứ tắc nhân tâm
- Tứ viết – thải nhũng lại dĩ tính dân ngự
Dịch nghĩa:
-
- Điều một – bền gốc nước, trừ kẻ bạo thỉ dân chúng được yên
- Điều bốn – đuổi bọn quan lại tham nhũng để bớt vơ vét của dân
Xem xong bản điều trần của ái phi Bích Châu, nhà vua cảm kích vỗ trán thốt lên:
-
- Không ngờ ái phi lại thông tuệ đến thế? May cho trong cung của trẫm xuất hiện một bậc Từ phi [1]
Nhưng sau đó, bản điều trần ấy không được vua quan tâm đến nên chẳng thực hiện một điều nào, thật đáng tiếc.
Cái chết
Năm 1376, đất nước ta bị chúa Chiêm Thành Chế Bồng Nga thường sang gây hấn quấy rối. Mùa Đông năm đó giặc lại tràn sâu vào lãnh địa của ta phá phách rất hung bạo. Vua Trần Duệ Tông giận dữ xuống chiếu ngự giá thân chinh đi dẹp giặc. bà Bích Châu bồn chồng lo lắng dâng biểu khuyên can.
Rồi bà lại viết tiếp đoạn ngắn nhắc nhở nhà vua: “…Việc trị đạo nước trước gốc sau ngọn, xin nghỉ binh cho dân chúng yên hàn. Trị cái rắn nên dùng cái mềm, phục rợ xa cốt lất đức… Đó là thượng sách, xin quan gia xét đoán cho minh.”
Bài biểu dâng lên cũng không lay chuyển nổi nhà vua. Cung phi Bích Châu buồn lo than thở: “…Nghĩa lớn là vua tôi, ái tình là vợ chồng. Vậy mà không giỏi khuyên can để giữ nền bình trị, không biết khéo lời để ngăn lòng hiếu chiến, như thế ta đã là người vô dụng chăng?” Biết nhà vua nhất định không chịu nghe, bà đành xin đi theo hộ giá.
Thuyết thứ nhất
Khi quan quân nhà Trần đến cửa Thị Nại (Quy Nhơn) vua Chiêm là Chế Bồng Nga cho sứ giả đem vàng ngọc tới quan quân ta để trá hàng, nhưng sau đó lại bất ngờ tiến đánh vào lúc nửa đêm. Quân của Trần Duệ Tông bị tấn công bất ngờ, long thể nhà vua lại bất an, Nguyễn Thị Bích Châu cưỡi ngựa tả xung hữu đột cầm quân xung trận và không may bị trúng tên độc sau đó từ trần.
Ba ngày sau vì vết thương quá nặng nhà vua cũng băng hà, quân nhà Trần rút về kinh đô khi tới địa điểm Châu Hoan vì sóng to gió lớn tàu thuyền phải ghé vào vũng Ô Tôn (Vũng Áng). Lúc này vua Trần Phế Đế mới lên ngôi nghe tin liền xuống chiếu rước linh cữu nhà vua về bằng đường bộ còn linh cữu Thần phi đi bằng đường biển. Sau mấy ngày thời tiết không thuận lợi triều đình xuống chiếu cho an táng Thần phi tại Cửa Khẩu, bến Kỳ La huyện Kỳ Hoa thuộc Châu Hoan.
Thuyết thứ hai
Quân Trần buổi xuất binh ngày ấy cờ xí rợp trời, chiêng trống dậy đất, truyền rằng trùng trùng lớp lớp, binh sĩ gươm giáo sáng loáng, hùng khí chất ngất từng mây. Nhưng khi đoàn thuyền chiến vừa đến cửa bể Kỳ Hoa (Kỳ Anh, Nghệ Tĩnh) (nay là Kỳ Lợi, Kỳ Anh, Hà Tĩnh) trời bỗng nổi cơn phong ba bão táp. Đoàn thuyền đành tạm neo ngay lại đấy. Bởi mặt biển thường nổi sóng cao và xoáy lốc, ngay sát bờ đã là dãy vực thẳm đầy đá nhọn, ra càng xa thì vực càng sâu, lòng biển lởm chởm hàng khối đá ngầm.
Binh thuyền phải vất vả thương tổn khá nhiều mới ràng nổi dây neo. Nhưng cơn dông bão vẫn dai dẳng càng lúc càng dữ dội hơn. Đoàn thuyền chiến nhấp nhô đập chúi vào nhau rầm rầm. Nhiều cái bị đứt dây, lao đi vùn vụt đâm vào đá vỡ toang. Quân lính lớp chết, lớp kêu la chới với. Số còn sống ai nấy đều kinh hãi nản lòng. Nhà vua nhất quyết đợi tan cơn bão sẽ tiến binh tiếp.
Đêm ấy, vua Duệ Tông mộng thấy một vị thần xưng là Nam Minh đô đốc, thủ hạ của Quảng Lợi đại vương, muốn xin vua ban cho một người thiếp, nếu được như ý nguyện, mới làm cho bể yên, sóng lặng để thuyền vua đi qua. Vua sợ hãi, vội cho đòi các quan tướng và phi tần đến chỗ ngự tẩm, kể lại giấc mơ. Trong khi các quan tướng chưa biết ứng đối thế nào, thì Bích Châu từ sau trướng bước ra, nói:
-
- “Việc linh ứng của thần nhân như vậy là rõ ràng, chẳng còn nghi ngờ gì nữa. Tiện thiếp tình nguyện liều tấm thân bèo bọt này để chu toàn cho đoàn ngự giá và quan quân”.
Vua Duệ Tông bàng hoàng chưa kịp phán bảo cản ngăn thì bà Bích Châu đã nhanh nhẹn quay ra thuyền lệnh: “… Các quan mau mau sửa soạn lễ vật cúng thần biển, kính báo thời khắc thiếp tôi được nhà vua cử làm sứ giả đi gặp thần biển xin sóng lặng bể yên phù trợ cho vua quan, quân lính nhà Trần được chiến thắng dịp này, đem bình an về cho đất nước”.
Bà vừa dứt tiếng thì từ nhà vua đến các quan có mặt quanh đó đều sửng sốt, nghẹn lời… Mặc hết những lời can ngăn, bà Bích Châu vẫn một mực tha thiết tâu xin cho bà có dịp được vinh hạnh phò vua, giúp quân, đền nợ nước. Không làm sao hơn, tất cả đều nén lòng nghe theo ý chí cương quyết của cung phi Bích Châu. Một cung nữ tài sắc, mới kề cận nhà vua được bốn năm, được vua Duệ Tông sủng ái rất mực như vậy mà dám lìa bỏ tất cả, can đảm hy sinh tính mạng thì thật là một việc làm quá phi thường.
Chiếc thuyền rồng chao đảo ngả nghiêng. Bà Bích Châu thản để thị nữ xông trầm, trang điểm cho mình. Thoáng chốc, bà đã trâm thoa, xiêm gấm, hài thêu lộng lẫy bước ra. Trước mắt mọi người lúc này, vẻ đẹp của bà Bích Châu đang tỏa ánh hào quang như một vị thiên thần. Phải, chính đó là một vị ái phi mới 20 tuổi của nhà vua, giai nhân tuyệt sắc ấy đang đứng ở vị thế là một nữ dũng tướng của quan quân triều Trần Duệ Tông.
Vua Duệ Tông xót trút bỏ giáp trụ, thương cảm trong lớp hoàng bào. Ngài trịnh trọng đội mũ Triều thiên[2] để kính cẩn đưa tiễn bà ái phi dũng cảm ra đi. Ngài truy tặng cho bà làm Thần phi (宸妃).
Mặc cho sóng đánh tối tấp, nước tràn lênh láng, bà Bích Châu vẫn tươi tắn đến sụp quì lạy nhà vua, cầu chúc nhà vua bình tĩnh và đại thắng, rồi quay về hướng Bắc lạy cha mẹ, vái chào tử biệt hàng quan quân, trang nghiêm đến ngồi gọn vào trong lòng chiếc thuyền thoi nhỏ nhắn có cắm đại hoàng kỳ (cờ nhà vua). Chiếc thuyền được quan quân thòng dây thả từ từ xuống biển, giữa những cơn sóng thần liên tiếp quật nước lên cao. Bà Bích Châu bình tĩnh nắm dây nhắm mắt.
Vừa đụng nước, chiếc thuyền lập tức quay vòng ngụp lặn với sóng cả rồi chìm lỉm mất hút. Đem theo một trái tim rực rỡ ánh châu ngọc lưu ly nhập cõi thuỷ tận.
Hai ngày sau bão mới ngớt, xác phu nhân Bích Châu nổi trên mặt biển, vẫn uy nghi trong bộ triều phục, nhấp nhô theo làn sóng bạc trôi dần vào bờ, được dân làng vớt lên rước đi an táng tại làng Kỳ Hoa. Cũng là lúc mà đoàn thuyền chiến của vua Trần Duệ Tông đã lướt tiến khá xa, chở đầy những bầu máu nóng sẵn sáng lao vào trận tiền với quyết tâm diệt giặc giữ yên bờ cõi, đền bù tâm nguyện của phu nhân Bích Châu trước giờ tử biệt.
Thế nhưng, vì Trần Duệ Tông không nghe lời can gián, vẫn cho quân tiến sâu vào động Y Mang, đất Chiêm, nên bất ngờ bị trúng mưu của giặc Bà Ma, một tướng của Chế Bồng Nga, toàn quân tan rã. Vua tử trận ở Đồ Bàn (Quy Nhơn ngày nay). Sử ghi đó là ngày 23 tháng Giêng năm Đinh Tỵ (1377).
Tôn thờ
Đến nay, tại xã Kỳ Ninh và làng Hải Phong, Kỳ Lợi vẫn còn thờ thờ thần phi Bích Châu.
Thần phi Nguyễn Thị Bích Châu đã ra đi từ gần 7 thế kỷ qua, nhưng tấm gương hi sinh vì nước, vì dân của bà vẫn còn chói sáng đến muôn đời sau.
Phần sáng tác của bà Bích Châu, tuy còn lại rất ít, nhưng chỉ với bài Kê minh thập sách đã chứng tỏ ngòi bút sắc bén của cung phi nữ sĩ Bích Châu đáng bậc nữ lưu văn học dưới triều Trần Duệ Tông.
Nữ sĩ cung phi Bích Châu đã thực sự đóng góp vào nền văn học nước nhà nói chung và nền văn học viết từ đời Trần của giới nữ nói riêng, một áng văn bác học tinh tế. Lời văn hùng hồn và thiết thực có giá trị như một ngọn đuốc soi đường cứu đất nước một cách tích cực, tỏ rõ tâm hồn tha thiết yêu nước thương dân của nữ sĩ cung phi Bích Châu.
Truy phong
Năm 1471, Lê Thánh Tông đi đánh Chiêm Thành, qua chỗ bà Bích Châu đã trầm mình. Bà hiện lên báo mộng cho vua Lê và xin làm lễ giải thoát. Biết chuyện bà Bích Châu, hôm sau, nhà vua liền viết một tờ hịch hạch tội Nam Minh đô đốc, sai thả xuống biển. Truyền thuyết kể lập tức vị này bị chém chết, xác nổi lên mặt nước. Sau khi thắng trận trở về, vua hạ chiếu lập đền, cấp ruộng tế và người trông coi, sắc phong cho bà là Chế Thắng, nên đền được gọi là Chế Thắng Phu Nhân.
Hàng năm, vào 12/2 âm lịch là ngày giỗ.
Vua Lê Thánh Tông còn làm một bài thơ điếu bà Bích Châu:
-
- Nàng xưa cung nữ của Hy Lăng
- Vì nước lâm nguy, quyết xả thân
- Một trận gió yêu gây sóng cả
- Hồn nương bến bãi suốt đêm xuân
- Bỗng dưng sông lạnh vùi thân gái
- Biết chốn nào đây viếng nữ thần?
- Chán nhỉ, vạn ngàn quân tướng mạnh
- Chẳng bằng tờ hịch gã thư sinh!
Sáu câu đầu vua ca tụng đức xả thân cứu nước của bà Bích Châu. Hai câu kết có ngụ ý chê vua Duệ Tông và tự đề cao mình. Có lẽ vì vậy hương linh của bà Bích Châu không vui, vì chạm vào tình cảm kính trọng chồng.
Vì thế, khi vua Lê Thánh Tông thắng trận, lúc khải hoàn qua đây, bà lại báo mộng, tạ ơn vua đã cứu mình, với lời van xin: “Bài thơ nhà vua đề ở Đền lời ý đều hay, duy hai câu kết có ý phẩm bình chuyện cũ, khiến lòng thiếp không được yên!”. Nhà vua sửa ngay hai câu kết thành: Vạn cổ cương thường lòng chẳng thẹn/ Thư cưu giỡn sóng dưới chân đền.
Tác phẩm
Bài Kê minh thập sách, được phiêm âm như sau:
-
- Nhất viết: Phù quốc bản, hà bạo khứ, tắc nhân tâm khả an.
- Nhì viết: Thủ cựu qui, phiền nhiễu cách tắc triều cường bất vẩn.
- Tam viết: Ức quyền hành dĩ trừ quốc đố.
- Tứ viết: Thải nhũng lại, dĩ tính dân ngự.
- Ngũ viết: Nguyện chấn nho phong, sử tước hoả dữ nhật nguyện nhị tịnh chiếu.
- Lục viết: Nguyện cầu trực gián, hội thành môn dữ ngôn lộ nhi tịnh khai.
- Thất viết: Luyện binh đương tiên dũng lực nhi tả thân tài.
- Bát viết: Tuyển tướng nghi hậu thế gia, nhi tiên thao lược.
- Cửu viết: Khi giới qui kỳ khiên nhuệ, bất tài thi hoa.
- Thập viết: Trận pháp giáo dĩ chỉnh tề, hà tu vũ đạo.
Dịch nghĩa:
-
- Điều một: Bền gốc nước, trừ kẻ bạo thì dân chúng được yên.
- Điều hai: Giữ nếp xưa, phiền nhiễu nên bỏ thì triều cương không rối.
- Điều ba: Ngăn kẻ lạm quyền để trừ mọt nước.
- Điều bốn: Loại bọn quan tham nhũng để bớt vơ vét của dân.
- Điều năm: Mở lối nho phong để ngọn lửa đóm được soi cùng mặt trời mặt trăng.
- Điều sáu: Tìm những lời trực gián để đường ngôn luận được rộng mở như cửa thành.
- Điều bảy: Rèn luyện binh sĩ cần lất hạng có dũng lực hơn là hạng vóc vạc lớn.
- Điều tám: Chọn tướng trước nên lựa người thao lược sau mới đến là bậc thế gia.
- Điều chín: Khí giới cốt tinh nhuệ hơn là lòe loẹt.
- Điều mười: Tập trận pháp cần chỉnh tề không cần múa nhảy.
Chú thích
- ^ Từ Hiền phi (chữ Hán: 徐賢妃, 627 – 650) tên là Từ Huệ (徐惠), người tỉnh Chiết Giang, là cung tần của Đường Thái Tông. Ban đầu là Tài nhân, Tiệp dư tiến phong thành Sung dung. Khi Đường Thái Tông chết, Từ Huệ chết theo, truy phong làm Hiền phi. Theo sử sách, bà thường hay đàm đạo chuyện chính trị cùng Thái Tông, rất được Thái Tông tín nhiệm.
- ^ Loại mũ cánh chuồn, mũ Ô Sa mà 2 cánh của nó chỉ lên trên trời. Một loại mũ xuất xứ từ Trung Hoa, sau được các vua nhà Trần dùng
Xem thêm
Trần Phế Đế
Trần Phế Đế (chữ Hán: 陳廢帝, 6 tháng 3, 1361 – 6 tháng 12, 1388), là vị hoàng đế thứ 10 của nhà Trần trong lịch sử Việt Nam, , sinh tại kinh đô Thăng Long, Hà Nội, Việt Nam. Ông ở ngôi từ năm 1377 đến khi bị phế vào năm 1388.
Mục lục
Thân thế
Trần Phế Đế tên thật là Trần Hiện (陳晛), là con thứ của Trần Duệ Tông, mẹ là Gia Từ hoàng hậu Lê thị, em gái của quyền thần khi đó là Lê Quý Ly. Ông gọi Trần Nghệ Tông là bác.
Sau khi Trần Duệ Tông tử trận ở Chiêm Thành vào năm 1377, Trần Hiện được bác là Thái thượng hoàng Nghệ Tông đưa lên ngôi. Khi lên nối ngôi, ông mới 16 tuổi, mọi quyền hành vẫn do Thượng hoàng Trần Nghệ Tông nắm giữ. Niên hiệu được cải thành Xương Phù (昌符), tự xưng làm Giản Hoàng (簡皇).
Hoạ Chiêm Thành
Chúa nước Chiêm Thành là Chế Bồng Nga nhân đà thắng lợi liên tục tiến đánh và cướp phá Đại Việt. Tháng 6 năm 1377, Chế Bồng Nga đem quân đánh thẳng vào Thăng Long. Thượng hoàng sai tướng giữ cửa Đại An. Quân Chiêm bèn đi theo cửa Thần Phì (thuộc Ninh Bình). Triều đình hốt hoảng bỏ kinh thành lánh nạn. Chế Bồng Nga vào Thăng Long cướp phá một chập rồi rút về.
Tháng 5 năm Mậu Ngọ (1378), Chế Bồng Nga lại sang đánh Nghệ An, rồi theo sông Đại Hoàng cướp phá Thăng Long một lần nữa. Thượng hoàng Nghệ Tông lại phong Đỗ Tử Bình làm Hành khiển và giao cầm quân nhưng chưa đánh đã tan.
Đến năm Canh Thân (1380) rồi năm Nhâm Tuất (1382), quân Chiêm lại tiến quân vào Đại Việt song bị đánh lui. Đến tháng 6 năm Quý Hợi (1383), Chiêm Thành lại đem quân đánh Đại Việt, tiến theo đường núi ra Bắc rồi bất ngờ đánh vào trấn Quảng Oai. Thượng hoàng Nghệ Tông hốt hoảng sai tướng Mật Ôn ra giữ ở Tam Kì nhưng Mật Ôn thua trận bị bắt sống. Thượng hoàng Nghệ Tông lại sai Nguyễn Đa Phương trấn thủ kinh thành còn mình và Giản Hoàng chạy sang Đông Ngàn. Có người học trò là Nguyễn Mộng Hoa khuyên Thượng hoàng ở lại kinh thành chống giặc nhưng Thượng hoàng vẫn đi. Quân Chiêm Thành tràn vào kinh thành Thăng Long lần nữa, đốt phá cướp bóc. Đến tháng 12 năm Quý Hợi (1388) quân Chiêm rút về, Thượng hoàng mới trở lại kinh sư. Sử sách chép lại rằng Thượng hoàng đã cho quân tải tiền đồng cất dấu vào núi Thiên Kiện (hay là núi Địa Cận) ở Hà Nam và chùa Khả Lãng ở Lạng Sơn đề phòng bị quân Chiêm cướp.
Năm Tân Dậu (1381), Giản Hoàng mở khoa thi Thái học sinh, song từ đó lại lựa chọn những người khỏe mạnh để gia nhập quân đội, việc làm kì lạ này không chỉ đi ngược với tiền triều mà còn làm mất lòng dân, nản lòng binh sĩ.
Nghe lời Đỗ Tử Bình, triều đình tiếp tục cho tăng sưu thế để cứu kho tàng trống rỗng vì chiến tranh, bắt mỗi suất đinh đóng 3 quan tiền thuế khiến cho nhân dân ngày càng cực khổ. Mặt khác, ở phương Bắc, nhà Minh cũng dòm ngó Đại Việt, Minh Thái Tổ đòi Đại Việt cấp 5000 thạch lương cho quân Minh ở Vân Nam. Nhà Trần phải biện bạch là đã sai chuyển vận sứ đem đi, nhưng vì lam chướng nhiều người bị chết nên thất thoát. Tháng 3 năm Ất Sửu (1385) nước Minh lại đòi cống nạp tăng nhân, do người phương Nam có tài dựng đạo tràng. Người Minh còn đòi cống nạp các loại quả như vải, nhãn, mít… và còn đòi cấp 50 con voi, mượn đường đánh Chiêm Thành.
Họa ngoại thích
Thượng hoàng Trần Nghệ Tông quá tin dùng ngoại thích Lê Quý Ly, giao cho Quý Ly nhiều quyền hành quá lớn. Quý Ly tìm cách phát triển thế lực riêng, nhưng Nghệ Tông vẫn không hề nghi ngại. Sau chiến thắng trước quân Chiêm năm 1380, Thượng hoàng cho Quý Ly làm Hải Tây Đô thống chế.
Lúc đó, lòng các quan lại, tôn thất phần nhiều đã chán nản, rã rời, nhiều người biết trước Lê Quý Ly sẽ cướp ngôi nhà Trần như Trần Nguyên Đán liền kết thông gia với họ Lê, mong được phú quý và toàn mạng sau này.
Năm 1388, Giản Hoàng đế nhận rõ âm mưu của Lê Quý Ly, bèn bàn với tâm phúc tìm cách trừ khử. Quý Ly biết chuyện bèn kêu van với Nghệ Tông: Cổ lai chỉ có bỏ cháu nuôi con, chứ chưa thấy ai bỏ con nuôi cháu bao giờ.[1]
Thượng hoàng nghe lời Quý Ly, khiển trách Giản Hoàng trẻ con, làm hại kẻ công thần nên giáng xuống làm Linh Đức vương và lập con nhỏ của mình là Chiêu Định Vương Trần Ngung lên ngôi, tức là Trần Thuận Tông.
Sự việc cụ thể như sau: Ngày 6 tháng 12 năm 1388, Thượng hoàng giả đi Yên Sinh, sai người gọi quan gia đến bàn việc nước, khi ông đến thì đem giam vào chùa Tư Phúc và tuyên chiếu:
-
- Trước kia Duệ Tông đi tuần phương Nam không trở về, dùng con đích để nối ngôi là theo đạo đời xưa. Song quan gia từ khi lên ngôi đến giừ vẫn còn trẻ con lăm, giữ đức không thường, thân mật với bọn tiểu nhân, nghe bọn Lê Á Phụ, Lê Dữ Nghị dèm pha vu hàm người công thần, làm dao động xã tắc, nên giáng xuống làm Linh Đức đại vương. Song nhà nước không thể không có người đứng chủ, ngôi báu không thể bỏ không, nên đón Chiêu định vương vào nối đại thống. Bá cáo trong ngoài để mọi người đều biết.
Một số tướng lĩnh có ý đưa quân vào điện cứu Giản Hoàng, song ông lại chỉ viết hai chữ Giải giáp, có ý xuôi tay, bảo: “Không đựợc trái ý Thái Thượng hoàng“. Một lúc sau ông bị Thượng hoàng ép thắt cổ chết ở phủ Thái Dương, các tướng tâm phúc đều bị sát hại. Lúc đó ông mới 28 tuổi, ở ngôi 12 năm, được chôn ở núi An Bài.
Đánh giá
Sách Đại Việt Sử ký Toàn thư đánh giá Trần Phế Đế như sau:
- Vua u mê, nhu nhược, không làm nổi việc gì, uy quyền ngày càng về tay kẻ dưới[2], xã tắc lung lay, đến thân mình cũng không giữ được.
Đỗ Tử Bình dối trá gây ra cái chết của Duệ Tông, Phế Đế không thẳng tay trị tội, lại cho phục chức lên địa vị cao trong triều; khi Bình chết lại truy tặng gia phong. Như vậy khiến gian thần nhởn nhơ không sợ phép nước, mặc ý dối trá không sợ bị trừng trị.
Đó là trường hợp của Đỗ Tử Bình. Với việc để cho Hồ Quý Ly lộng hành dẫn đến việc sụp đổ của nhà Trần, nếu quy hết trách nhiệm cho Phế Đế sẽ là thiếu khách quan, bởi sự o bế Quý Ly là do tay của Thượng hoàng Trần Nghệ Tông, mà từ xưa vua nhà Trần chưa từng vượt khỏi tay thượng hoàng, dù là vua có cá tính mạnh mẽ như Duệ Tông cha của Phế Đế đi nữa. Sự u mê tin dùng Quý Ly của Nghệ Tông nặng tới mức chẳng những Phế Đế là phận cháu mà ngay Trang Định vương Trần Ngạc[3] là con lớn của Nghệ Tông cũng trở thành nạn nhân bởi muốn diệt sủng thần của thượng hoàng.
Sự ràng buộc bởi chữ “hiếu tử” khiến Phế Đế chịu chết không dám chống vua bác, vì bản ý của ông chỉ định trừ bỏ Quý Ly. Thoạt tiên, có thể xem việc Phế Đế mưu diệt Quý Ly giống như hoàng tử Lý Long Cơ (Đường Huyền Tông, Đường Minh Hoàng) lật đổ Võ Tắc Thiên và Thái Bình công chúa để cứu ngôi nhà Đường và thượng hoàng Nghệ Tông sẽ trao toàn quyền giống như Đường Duệ Tông. Nhưng với cá tính nhu nhược của Phế Đế, ngay cả khi diệt được Quý Ly, ông khó lòng vượt ra khỏi tầm tay vua bác. Cái chết của Phế Đế cũng như của Trần Ngạc là những cái chết tức tưởi bởi tay người thân trong họ tộc theo ý đồ của người ngoài.
Chú thích
- ^ Ám chỉ việc Nghệ Tông bỏ con mình mà lập Đế Hiện là con của Duệ Tông
- ^ Theo chú thích của Toàn thư thì đây chỉ Hồ Quý Ly
- ^ Anh của Giản Định Đế, cha của Trùng Quang Đế
Tham khảo
- Đại Việt Sử ký toàn thư.
- Các triều đại Việt Nam – Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng, NXB Thanh niên, 2001
- Hoàng đế triều Trần – Trường Khánh.
Xem thêm
Gia Từ hoàng hậu
Gia Từ hoàng hậu (chữ Hán: 嘉慈皇后, ? – 1381), họ Lê (黎), là một hoàng hậu nhà Trần. Vợ vua Trần Duệ Tông, mẹ vua Trần Phế Đế.
Bà là Hoàng hậu ngoại tộc đầu tiên được phong Hoàng hậu khi còn sống, tiếp đó là người cháu gái của bà, Khâm Thánh hoàng hậu.
Tiểu sử
Đại Việt sử ký toàn thư cho biết, bà là em họ của Lê Quý Ly (黎季犛).
Tân Hợi năm thứ 2 (1371), Mùa hạ, tháng 4, Cung Tuyên đại vương Trần Kính (陳曔) được lập làm Hoàng thái tử, soạn chương Hoằng huấn ban cho. Phong vợ cả hoàng thái tử là Lê thị làm Hoàng thái tử phi.
Nhâm Tý năm thứ 3 (1372), Nghệ Tông nhường ngôi cho Thái tử lên làm Thái thượng hoàng, Thái tử lên làm vua, tức Trần Duệ Tông, bà được phong làm Hiển Trinh thần phi (顯貞宸妃).
Quý Sửu năm thứ 1 (1373), được phong làm Hiển Trinh hoàng hậu (顯貞皇后).
Tân Dậu năm thứ 5 (1381), mùa đông, tháng 10, Hoàng hậu băng ở am Tây chùa Chiêu Khánh (nay là chùa Triệu Khánh) hương Long Đàm.
Về cuối đời, Đại Việt sử ký toàn thư chép rằng:
-
-
-
-
- “…Trước đây, bà Lê thị, hoàng hậu của Duệ Tông là mẹ Linh Đức Vương, em họ của Quý Ly, Duệ Tông đi đánh phương Nam không trở về, bà cắt tóc làm ni cô. Khi Nghệ Tông lập Linh Đức lên ngôi, hậu từ chối không được, bèn khóc lóc nói với những người thân thích rằng:
-
-
-
-
-
-
-
- Con ta phúc bạc, khó lòng gánh vác nổi trách nhiệm lớn, nói phải tai họa vì việc đó thôi. Tiên hoàng xa lìa cõi thế, kẻ chưa chết này chỉ muốn chết theo, không muốn trông thấy việc đời nữa, huống chi lại phải nhìn thấy con mình sắp bị nguy hiểm nữa.
-
-
-
-
-
-
-
- Bà mất được hai năm thì Linh Đức bị hại “.
-
-
-
Bài viết mới trên TÌNH YÊU CUỘC SỐNG
CNM365, ngày mới nhất bấm vào đây cập nhật mỗi ngày
- Dạo chơi non nước Việt
- Chào ngày mới 3 tháng 3
- Truyện Norodom Sihanouk
- Chào ngày mới 2 tháng 3
- Cây Lương thực 2.2016
- Vườn Quốc gia ở Việt Nam
- Chào ngày mới 1 tháng 3
- Đến với bài thơ hay
- Chào ngày mới 29 tháng 2
- Trịnh Công Sơn tình yêu cuộc sống
- Chào ngày mới 28 tháng 2
- Đối thoại triết học
- Biển Đông vạn dặm
- Chào ngày mới 27 tháng 2
- Đọc lại và suy ngẫm
- Ngày mới yêu thương
- Chào ngày mới 26 tháng 2
- Truyện George Washington
- Chào ngày mới 25 tháng 2
- Hà Văn Lâu thung dung đời thường
- Chào ngày mới 24 tháng 2
- Dinh Thống Nhất và Vườn Tao Đàn
- Chào ngày mới 23 tháng 2
- Những câu thơ lưu lạc
- Đèo Ngang và những tuyệt phẩm thơ cổ
- Chào ngày mới 22 tháng 2
- Nhành mai điểm nhấn tinh tế trong thơ Bác
- “Tầm hữu vị ngộ” Hồ Chí Minh
- Chào ngày mới 21 tháng 2
- Ta hẹn em uống rượu ngắm trăng
- Chào ngày mới 20 tháng 2
- Gốc mai vàng trước ngõ
- Chào ngày mới 19 tháng 2
- Người phát minh chữ viết tiếng Việt
- Chào ngày mới 18 tháng 2
- Bài học lịch sử
- Chào ngày mới 17 tháng 2
- Ngày xuân tập Kiều
- Ngày mới Mạnh Hạo Nhiên
- Chào ngày mới 16 tháng 2
- Cây Lương thực 2.2016
- Chào ngày mới 15 tháng 2
- Nguyễn Du và Hồ Xuân Hương
- Chào ngày mới 14 tháng 2
- Chào ngày mới 13 tháng 2
- Chào ngày mới 12 tháng 2
- Ngày xuân đọc Trạng Trình
- Chào ngày mới 11 tháng 2
- Viếng mộ cha mẹ
- Chào ngày mới 10 tháng 2
- Thơ xuân
- Chào ngày mới 9 tháng 2
- Nguyễn Du đêm thiêng đọc lại
- Chào ngày mới 8 tháng 2
- Bữa cơm gia đình ngày cuối năm
- Cây Lương thực 2.2016
- Chào ngày mới 7 tháng 2
- Bên lề chính sử
- Một trời thương nhớ
- Chào ngày mới 6 tháng 2
- Chào ngày mới 5 tháng 2
- Huyền Trang và Tháp Đại Nhạn
- Mark Zuckerberg và Facebook
- Chào ngày mới 4 tháng 2
- Đỗ Tất Lợi danh y Việt Nam
- Chào ngày mới 3 tháng 2
- Đến với bài thơ hay
- Chào ngày mới 2 tháng 2
- Chào ngày mới 1 tháng 2
- Cây Lương thực 1.2016
Video yêu thích
Those Relaxing Sounds of Waves – Ocean Sounds, …
Secret Garden – Bí mật vườn thiêng
Những bài hát hay nhất của Nhạc sĩ Trịnh Công Sơn (25 bài)
KimYouTube
Trở về trang chính
Hoàng Kim Ngọc Phương Nam Thung dung Dạy và học Cây Lương thực Dạy và Học Tình yêu cuộc sống Kim on LinkedIn Kim on Facebook Kim on Twitter

markdown:
**. Wikipedia Ngày này năm xưa. Năm CNM365. Chào ngày mới 4 tháng 3** [1377](http://vi.wikipedia.org/wiki/1377)– [Trần Duệ Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Du%E1%BB%87_T%C3%B4ng)trong khi đang dẫn quân [tấn công](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Vi%E1%BB%87t-Chi%C3%AAm_1367-1396) [Chiêm Thành](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C4%83m_Pa), bị quân Chiêm phục kích trong thành [Đồ Bàn](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%93_B%C3%A0n)và tử chiến, quân Đại Việt đại bại. Trước đó, bà thần phi [Nguyễn Thị Bích Châu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Th%E1%BB%8B_B%C3%ADch_Ch%C3%A2u)đã tình nguyện hiến thân cho thần biển để giúp chồng tiến quân (đền thờ Bà Hải ở Hà Tĩnh, hình). **, lên ngôi vua và sau bị thượng hoàng** [Trần Phế Đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Ph%E1%BA%BF_%C4%90%E1%BA%BF) [Trần Nghệ Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Ngh%E1%BB%87_T%C3%B4ng)giáng làm Linh Đức vương rồi bắt thắt cổ chết. Quyền thần [Lê Quý Ly](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_Ly)khởi nghiệp [nhà Hồ.](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_H%E1%BB%93)Năm [1877](http://vi.wikipedia.org/wiki/1877)– ngày sinh [Garrett Morgan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Garrett_Morgan&action=edit&redlink=1), nhà phát minh người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(mất năm [1963](http://vi.wikipedia.org/wiki/1963)). Năm [1852](http://vi.wikipedia.org/wiki/1852)– ngày mất [Nikolai Vasilievich Gogol](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nikolai_Vasilievich_Gogol&action=edit&redlink=1), nhà văn người [Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga)(sinh năm [1809](http://vi.wikipedia.org/wiki/1809)).
# 4 tháng 3
Ngày
**4 tháng 3** là ngày thứ 63 (64 trong [năm nhuận](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%C4%83m_nhu%E1%BA%ADn)) trong [lịch Gregory](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_Gregory). Còn 302 ngày trong năm.
|
|[1](http://vi.wikipedia.org/wiki/1_th%C3%A1ng_3) [2](http://vi.wikipedia.org/wiki/2_th%C3%A1ng_3) [3](http://vi.wikipedia.org/wiki/3_th%C3%A1ng_3) **4** [5](http://vi.wikipedia.org/wiki/5_th%C3%A1ng_3) [6](http://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_3) [7](http://vi.wikipedia.org/wiki/7_th%C3%A1ng_3) [8](http://vi.wikipedia.org/wiki/8_th%C3%A1ng_3) [9](http://vi.wikipedia.org/wiki/9_th%C3%A1ng_3) [10](http://vi.wikipedia.org/wiki/10_th%C3%A1ng_3) [11](http://vi.wikipedia.org/wiki/11_th%C3%A1ng_3) [12](http://vi.wikipedia.org/wiki/12_th%C3%A1ng_3) [13](http://vi.wikipedia.org/wiki/13_th%C3%A1ng_3) [14](http://vi.wikipedia.org/wiki/14_th%C3%A1ng_3) [15](http://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_3) [16](http://vi.wikipedia.org/wiki/16_th%C3%A1ng_3) [17](http://vi.wikipedia.org/wiki/17_th%C3%A1ng_3) [18](http://vi.wikipedia.org/wiki/18_th%C3%A1ng_3) [19](http://vi.wikipedia.org/wiki/19_th%C3%A1ng_3) [20](http://vi.wikipedia.org/wiki/20_th%C3%A1ng_3) [21](http://vi.wikipedia.org/wiki/21_th%C3%A1ng_3) [22](http://vi.wikipedia.org/wiki/22_th%C3%A1ng_3) [23](http://vi.wikipedia.org/wiki/23_th%C3%A1ng_3) [24](http://vi.wikipedia.org/wiki/24_th%C3%A1ng_3) [25](http://vi.wikipedia.org/wiki/25_th%C3%A1ng_3) [26](http://vi.wikipedia.org/wiki/26_th%C3%A1ng_3) [27](http://vi.wikipedia.org/wiki/27_th%C3%A1ng_3) [28](http://vi.wikipedia.org/wiki/28_th%C3%A1ng_3) [29](http://vi.wikipedia.org/wiki/29_th%C3%A1ng_3) [30](http://vi.wikipedia.org/wiki/30_th%C3%A1ng_3) [31](http://vi.wikipedia.org/wiki/31_th%C3%A1ng_3)
## Mục lục
## Sự kiện
[581](http://vi.wikipedia.org/wiki/581)– [Bắc Chu Tĩnh Đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_Chu_T%C4%A9nh_%C4%90%E1%BA%BF)dâng hoàng đế tỉ, nhường ngôi cho Tùy vương [Dương Kiên](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B9y_V%C4%83n_%C4%90%E1%BA%BF). Dương Kiên liền lên ngôi ở điện Lâm Quang, khởi đầu [triều Tùy](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BB%81u_T%C3%B9y). [971](http://vi.wikipedia.org/wiki/971)– Do chiến bại, Hoàng đế [Lưu Sưởng](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C6%B0u_S%C6%B0%E1%BB%9Fng)của [Nam Hán](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_H%C3%A1n)đầu hàng quân [nhà Tống](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_T%E1%BB%91ng)dưới quyền tướng Phan Mỹ, Nam Hán diệt vong. [1351](http://vi.wikipedia.org/wiki/1351)– [Ramathibodi I](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ramathibodi_I)trở thành quốc vương, khởi đầu [Vương quốc Ayutthaya](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Ayutthaya)trên [bán đảo Đông Dương](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A1n_%C4%91%E1%BA%A3o_%C4%90%C3%B4ng_D%C6%B0%C6%A1ng). [1377](http://vi.wikipedia.org/wiki/1377)– Trong khi đang dẫn quân [tấn công](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Vi%E1%BB%87t-Chi%C3%AAm_1367-1396) [Chiêm Thành](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C4%83m_Pa), [Trần Duệ Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Du%E1%BB%87_T%C3%B4ng)bị quân Chiêm phục kích trong thành [Đồ Bàn](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%93_B%C3%A0n)và tử chiến, quân Đại Việt đại bại. [1681](http://vi.wikipedia.org/wiki/1681)– Quốc vương [Charles II của Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Charles_II_c%E1%BB%A7a_Anh)ban một hiến chương hoàng gia thành lập thuộc địa [tỉnh Pennsylvania](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%89nh_Pennsylvania)tại Bắc Mỹ. [1790](http://vi.wikipedia.org/wiki/1790)– [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)được phân chia thành 83 [département](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%89nh_%28Ph%C3%A1p%29)với ranh giới vắt qua các [province](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%89nh_%28%C4%91%C6%A1n_v%E1%BB%8B_h%C3%A0nh_ch%C3%ADnh_c%C5%A9_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p%29)cũ nhằm xóa bỏ các khác biệt về văn hóa. [1837](http://vi.wikipedia.org/wiki/1837)– [Chicago](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chicago)được hợp nhất thành một thành phố, hiện là thành phố đông dân thứ ba tại Hoa Kỳ. [1943](http://vi.wikipedia.org/wiki/1943)– [Chiến tranh thế giới thứ hai](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai): Không quân của [Đồng Minh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%91i_%C4%90%E1%BB%93ng_Minh_th%E1%BB%9Di_Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai)giành chiến thắng trước Hải quân của Nhật Bản trong [Trận chiến biển Bismarck](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_chi%E1%BA%BFn_bi%E1%BB%83n_Bismarck).
## Sinh
[1665](http://vi.wikipedia.org/wiki/1665)– [Philip Christoph von Königsmarck](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Philip_Christoph_von_K%C3%B6nigsmarck&action=edit&redlink=1), người lính người [Thụy Điển](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A5y_%C4%90i%E1%BB%83n)(m. [1694](http://vi.wikipedia.org/wiki/1694)) [1678](http://vi.wikipedia.org/wiki/1678)– [Antonio Vivaldi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Antonio_Vivaldi), nhà soạn nhạc người [Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D)(m. [1741](http://vi.wikipedia.org/wiki/1741)) [1746](http://vi.wikipedia.org/wiki/1746)– [Kazimierz Pułaski](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kazimierz_Pu%C5%82aski&action=edit&redlink=1), nhà cánh mạng chiến tranh tướng người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1779](http://vi.wikipedia.org/wiki/1779)) [1756](http://vi.wikipedia.org/wiki/1756)– [Sir Henry Raeburn](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sir_Henry_Raeburn&action=edit&redlink=1), họa sĩ người [Scotland](http://vi.wikipedia.org/wiki/Scotland)(m. [1823](http://vi.wikipedia.org/wiki/1823)) [1781](http://vi.wikipedia.org/wiki/1781)– [Rebecca Gratz](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Rebecca_Gratz&action=edit&redlink=1), nhà sư phạm, người làm việc thiện người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1869](http://vi.wikipedia.org/wiki/1869)) [1782](http://vi.wikipedia.org/wiki/1782)– [Johann Rudolf Wyss](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Johann_Rudolf_Wyss&action=edit&redlink=1), nhà nghiên cứu nghệ thuật dân gian [Thụy Sĩ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A5y_S%C4%A9)(m. [1830](http://vi.wikipedia.org/wiki/1830)) [1792](http://vi.wikipedia.org/wiki/1792)– [Samuel Slocum](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Samuel_Slocum&action=edit&redlink=1), nhà phát minh người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1861](http://vi.wikipedia.org/wiki/1861)) [1793](http://vi.wikipedia.org/wiki/1793)– [Karl Lachmann](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Karl_Lachmann&action=edit&redlink=1), nhà ngữ văn người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)(m. [1851](http://vi.wikipedia.org/wiki/1851)) [1819](http://vi.wikipedia.org/wiki/1819)– [Charles Oberthur](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Charles_Oberthur&action=edit&redlink=1), người chơi đàn hạc người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)(m. [1895](http://vi.wikipedia.org/wiki/1895)) [1820](http://vi.wikipedia.org/wiki/1820)– [Francesco Bentivegna](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Francesco_Bentivegna&action=edit&redlink=1), nhà cánh mạng người [Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D)(m. [1856](http://vi.wikipedia.org/wiki/1856)) [1822](http://vi.wikipedia.org/wiki/1822)– [Jules Antoine Lissajous](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jules_Antoine_Lissajous&action=edit&redlink=1), nhà toán học người [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)(m. [1880](http://vi.wikipedia.org/wiki/1880)) [1847](http://vi.wikipedia.org/wiki/1847)– [Karl Bayer](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Karl_Bayer&action=edit&redlink=1), nhà hóa học người [Áo](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%81o)(m. [1904](http://vi.wikipedia.org/wiki/1904)) [1854](http://vi.wikipedia.org/wiki/1854)– [Sir Napier Shaw](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sir_Napier_Shaw&action=edit&redlink=1), Meteorologist người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(m. [1945](http://vi.wikipedia.org/wiki/1945)) [1856](http://vi.wikipedia.org/wiki/1856)– [Toru Dutt](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Toru_Dutt&action=edit&redlink=1), [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)nhà thơ, tác gia người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(m. [1877](http://vi.wikipedia.org/wiki/1877)) [1856](http://vi.wikipedia.org/wiki/1856)– [Alfred William Rich](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Alfred_William_Rich&action=edit&redlink=1), họa sĩ người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(m. [1921](http://vi.wikipedia.org/wiki/1921)) [1859](http://vi.wikipedia.org/wiki/1859)– [Alexander Stepanovich Popov](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Alexander_Stepanovich_Popov&action=edit&redlink=1), nhà vật lí người [Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga)(m. [1905](http://vi.wikipedia.org/wiki/1905)) [1862](http://vi.wikipedia.org/wiki/1862)– [Jacob Robert Emden](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jacob_Robert_Emden&action=edit&redlink=1), nhà vật lí thiên văn, Meteorologist [Thụy Sĩ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A5y_S%C4%A9)(m. [1940](http://vi.wikipedia.org/wiki/1940)) [1863](http://vi.wikipedia.org/wiki/1863)– [Reginald Innes Pocock](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Reginald_Innes_Pocock&action=edit&redlink=1), nhà động vật học người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(m. [1947](http://vi.wikipedia.org/wiki/1947)) [1870](http://vi.wikipedia.org/wiki/1870)– [Thomas Sturge Moore](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thomas_Sturge_Moore&action=edit&redlink=1), nhà thơ người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(m. [1944](http://vi.wikipedia.org/wiki/1944)) [1871](http://vi.wikipedia.org/wiki/1871)– [Boris Galerkin](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Boris_Galerkin&action=edit&redlink=1), nhà toán học người [Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga)(m. [1945](http://vi.wikipedia.org/wiki/1945)) [1873](http://vi.wikipedia.org/wiki/1873)– [Guy Wetmore Carryl](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Guy_Wetmore_Carryl&action=edit&redlink=1), nghệ sĩ hài, nhà thơ người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1904](http://vi.wikipedia.org/wiki/1904)) [1875](http://vi.wikipedia.org/wiki/1875)– [Mihály Károlyi](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mih%C3%A1ly_K%C3%A1rolyi&action=edit&redlink=1), thủ tướng [Hungary](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hungary), tổng thống [Hungary](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hungary)nguyên (m. [1955](http://vi.wikipedia.org/wiki/1955)) [1876](http://vi.wikipedia.org/wiki/1876)– [Léon-Paul Fargue](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%A9on-Paul_Fargue&action=edit&redlink=1), nhà thơ người [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)(m. [1947](http://vi.wikipedia.org/wiki/1947)) [1877](http://vi.wikipedia.org/wiki/1877)– [Alexander Fyodorovich Gedike](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Alexander_Fyodorovich_Gedike&action=edit&redlink=1), nhà soạn nhạc người [Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga)(m. [1957](http://vi.wikipedia.org/wiki/1957)) [1877](http://vi.wikipedia.org/wiki/1877)– [Fritz Graebner](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Fritz_Graebner&action=edit&redlink=1), Ethnologist người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)(m. [1934](http://vi.wikipedia.org/wiki/1934)) [1877](http://vi.wikipedia.org/wiki/1877)– [Garrett Morgan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Garrett_Morgan&action=edit&redlink=1), nhà phát minh người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1963](http://vi.wikipedia.org/wiki/1963)) [1878](http://vi.wikipedia.org/wiki/1878)– [Egbert Van Alstyne](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Egbert_Van_Alstyne&action=edit&redlink=1), người sáng tác bài hát, nghệ sĩ dương cầm người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1951](http://vi.wikipedia.org/wiki/1951)) [1878](http://vi.wikipedia.org/wiki/1878)– [Peter D. Ouspensky](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Peter_D._Ouspensky&action=edit&redlink=1), nhà triết học người [Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga)(m. [1947](http://vi.wikipedia.org/wiki/1947)) [1879](http://vi.wikipedia.org/wiki/1879)– [Josip Murn Aleksandrov](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Josip_Murn_Aleksandrov&action=edit&redlink=1), nhà thơ người [Slovenia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Slovenia)(m. [1901](http://vi.wikipedia.org/wiki/1901)) [1880](http://vi.wikipedia.org/wiki/1880)– [Channing Pollock](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Channing_Pollock&action=edit&redlink=1), nhà soạn kịch, nhà phê bình người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1946](http://vi.wikipedia.org/wiki/1946)) [1881](http://vi.wikipedia.org/wiki/1881)– [Maude Fealy](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Maude_Fealy&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1971](http://vi.wikipedia.org/wiki/1971)) [1881](http://vi.wikipedia.org/wiki/1881)– [Thomas Sigismund Stribling](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thomas_Sigismund_Stribling&action=edit&redlink=1), nhà văn người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1965](http://vi.wikipedia.org/wiki/1965)) [1883](http://vi.wikipedia.org/wiki/1883)– [Sam Langford](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sam_Langford&action=edit&redlink=1), võ sĩ quyền Anh người [Canada](http://vi.wikipedia.org/wiki/Canada)(m. [1956](http://vi.wikipedia.org/wiki/1956)) [1884](http://vi.wikipedia.org/wiki/1884)– [Red Murray](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Red_Murray&action=edit&redlink=1), chuyên nghiệp vận động viên bóng chày người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1958](http://vi.wikipedia.org/wiki/1958)) [1886](http://vi.wikipedia.org/wiki/1886)– [Paul Bazelaire](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Paul_Bazelaire&action=edit&redlink=1), nghệ sĩ vĩ cầm người [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)(m. [1958](http://vi.wikipedia.org/wiki/1958)) [1888](http://vi.wikipedia.org/wiki/1888)– [Knute Rockne](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Knute_Rockne&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng đá, huấn luyện viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1931](http://vi.wikipedia.org/wiki/1931)) [1889](http://vi.wikipedia.org/wiki/1889)– [Oscar Chisini](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Oscar_Chisini&action=edit&redlink=1), nhà toán học người [Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D)(m. [1967](http://vi.wikipedia.org/wiki/1967)) [1889](http://vi.wikipedia.org/wiki/1889)– [Pearl White](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Pearl_White&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1938](http://vi.wikipedia.org/wiki/1938)) [1895](http://vi.wikipedia.org/wiki/1895)– [Milt Gross](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Milt_Gross&action=edit&redlink=1), tác giả truyện tranh người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1953](http://vi.wikipedia.org/wiki/1953)) [1897](http://vi.wikipedia.org/wiki/1897)– [Lefty O’Doul](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lefty_O%27Doul&action=edit&redlink=1), vận động viên bóng chày người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1969](http://vi.wikipedia.org/wiki/1969)) [1898](http://vi.wikipedia.org/wiki/1898)– [Georges Dumézil](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Georges_Dum%C3%A9zil&action=edit&redlink=1), nhà ngữ văn người [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)(m. [1940](http://vi.wikipedia.org/wiki/1940)) [1899](http://vi.wikipedia.org/wiki/1899)– [Emilio Prados](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Emilio_Prados&action=edit&redlink=1), nhà thơ, chủ bút người [Tây Ban Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha)(m. [1962](http://vi.wikipedia.org/wiki/1962)) [1900](http://vi.wikipedia.org/wiki/1900)– [Herbert Biberman](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Herbert_Biberman&action=edit&redlink=1), người viết kịch bản phim người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1971](http://vi.wikipedia.org/wiki/1971)) [1903](http://vi.wikipedia.org/wiki/1903)– [Luis Carrero Blanco](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Luis_Carrero_Blanco&action=edit&redlink=1), chính khách người [Tây Ban Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha)(m. [1973](http://vi.wikipedia.org/wiki/1973)) [1903](http://vi.wikipedia.org/wiki/1903)– [Dorothy Mackaill](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Dorothy_Mackaill&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(m. [1990](http://vi.wikipedia.org/wiki/1990)) [1903](http://vi.wikipedia.org/wiki/1903)– [John Scarne](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=John_Scarne&action=edit&redlink=1), Magician người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1985](http://vi.wikipedia.org/wiki/1985)) [1904](http://vi.wikipedia.org/wiki/1904)– [George Gamow](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Gamow), nhà vật lí người [Ukraina](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ukraina)(m. [1968](http://vi.wikipedia.org/wiki/1968)) [1912](http://vi.wikipedia.org/wiki/1912)– [Afro Basaldella](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Afro_Basaldella&action=edit&redlink=1), họa sĩ người [Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D)(m. [1976](http://vi.wikipedia.org/wiki/1976)) [1913](http://vi.wikipedia.org/wiki/1913)– [Taos Amrouche](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Taos_Amrouche&action=edit&redlink=1), nhà văn, ca sĩ người [Algérie](http://vi.wikipedia.org/wiki/Alg%C3%A9rie)(m. [1976](http://vi.wikipedia.org/wiki/1976)) [1913](http://vi.wikipedia.org/wiki/1913)– [John Garfield](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=John_Garfield&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1952](http://vi.wikipedia.org/wiki/1952)) [1913](http://vi.wikipedia.org/wiki/1913)– [Willie Johnson (guitarist)](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Willie_Johnson_%28guitarist%29&action=edit&redlink=1), nghệ sĩ đàn ghita người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1995](http://vi.wikipedia.org/wiki/1995)) [1914](http://vi.wikipedia.org/wiki/1914)– [Gino Colaussi (Luigi Colaussi)](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gino_Colaussi_%28Luigi_Colaussi%29&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng đá người [Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D)(m. [1991](http://vi.wikipedia.org/wiki/1991)) [1914](http://vi.wikipedia.org/wiki/1914)– [Ward Kimball](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ward_Kimball&action=edit&redlink=1), người vẽ tranh biếm hoạ người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [2002](http://vi.wikipedia.org/wiki/2002)) [1914](http://vi.wikipedia.org/wiki/1914)– [Robert R. Wilson](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Robert_R._Wilson&action=edit&redlink=1), nhà vật lí, nhà điêu khắc, kiến trúc sư người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [2000](http://vi.wikipedia.org/wiki/2000)) [1915](http://vi.wikipedia.org/wiki/1915)– [Carlos Surinach](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Carlos_Surinach&action=edit&redlink=1), nhà soạn nhạc người [Tây Ban Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha)(m. [1997](http://vi.wikipedia.org/wiki/1997)) [1916](http://vi.wikipedia.org/wiki/1916)– [William Alland](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=William_Alland&action=edit&redlink=1), diễn viên, nhà sản xuất, nhà văn, người đạo diễn người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1997](http://vi.wikipedia.org/wiki/1997)) [1916](http://vi.wikipedia.org/wiki/1916)– [Giorgio Bassani](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Giorgio_Bassani&action=edit&redlink=1), nhà văn người [Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D)(m. [2000](http://vi.wikipedia.org/wiki/2000)) [1916](http://vi.wikipedia.org/wiki/1916)– [Hans Eysenck](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hans_Eysenck&action=edit&redlink=1), nhà tâm lí học người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)(m. [1997](http://vi.wikipedia.org/wiki/1997)) [1917](http://vi.wikipedia.org/wiki/1917)– [Clyde McCullough](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Clyde_McCullough&action=edit&redlink=1), vận động viên bóng chày người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1982](http://vi.wikipedia.org/wiki/1982)) [1918](http://vi.wikipedia.org/wiki/1918)– [Margaret Osborne duPont](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Margaret_Osborne_duPont&action=edit&redlink=1), vận động viên quần vợt người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1920](http://vi.wikipedia.org/wiki/1920)– [Jean Lecanuet](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jean_Lecanuet&action=edit&redlink=1), chính khách người [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)(m. [1993](http://vi.wikipedia.org/wiki/1993)) [1920](http://vi.wikipedia.org/wiki/1920)– [Alan MacNaughtan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Alan_MacNaughtan&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Scotland](http://vi.wikipedia.org/wiki/Scotland)(m. [2002](http://vi.wikipedia.org/wiki/2002)) [1921](http://vi.wikipedia.org/wiki/1921)– [Halim El-Dabh](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Halim_El-Dabh&action=edit&redlink=1), nhà soạn nhạc [Ai Cập](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ai_C%E1%BA%ADp) [1921](http://vi.wikipedia.org/wiki/1921)– [Joan Greenwood](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Joan_Greenwood&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(m. [1987](http://vi.wikipedia.org/wiki/1987)) [1921](http://vi.wikipedia.org/wiki/1921)– [Wilson Harris](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Wilson_Harris&action=edit&redlink=1), nhà văn người [Guyana](http://vi.wikipedia.org/wiki/Guyana) [1921](http://vi.wikipedia.org/wiki/1921)– [Dinny Pails](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Dinny_Pails&action=edit&redlink=1), vận động viên quần vợt người [Úc](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9Ac) [1922](http://vi.wikipedia.org/wiki/1922)– [Richard E. Cunha](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Richard_E._Cunha&action=edit&redlink=1), nhà điện ảnh, đạo diễn phim người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [2005](http://vi.wikipedia.org/wiki/2005)) [1922](http://vi.wikipedia.org/wiki/1922)– [Martha O’Driscoll](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Martha_O%27Driscoll&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1998](http://vi.wikipedia.org/wiki/1998)) [1923](http://vi.wikipedia.org/wiki/1923)– [Sir Patrick Moore](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sir_Patrick_Moore&action=edit&redlink=1), nhà thiên văn người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh) [1925](http://vi.wikipedia.org/wiki/1925)– [Paul Mauriat](http://vi.wikipedia.org/wiki/Paul_Mauriat), nhạc sĩ người [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)(m. [2006](http://vi.wikipedia.org/wiki/2006)) [1926](http://vi.wikipedia.org/wiki/1926)– [Fran Warren](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Fran_Warren&action=edit&redlink=1), ca sĩ người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1927](http://vi.wikipedia.org/wiki/1927)– [Thayer David](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thayer_David&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1978](http://vi.wikipedia.org/wiki/1978)) [1927](http://vi.wikipedia.org/wiki/1927)– [Robert Orben](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Robert_Orben&action=edit&redlink=1), Magician người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1927](http://vi.wikipedia.org/wiki/1927)– [Dick Savitt](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Dick_Savitt&action=edit&redlink=1), vận động viên quần vợt người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1927](http://vi.wikipedia.org/wiki/1927)– [Cy Touff](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cy_Touff&action=edit&redlink=1), nhạc Jazz nhạc sĩ người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [2003](http://vi.wikipedia.org/wiki/2003)) [1928](http://vi.wikipedia.org/wiki/1928)– [Samuel Adler](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Samuel_Adler&action=edit&redlink=1), nhà soạn nhạc người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1928](http://vi.wikipedia.org/wiki/1928)– [Alan Sillitoe](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Alan_Sillitoe&action=edit&redlink=1), nhà văn người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh) [1929](http://vi.wikipedia.org/wiki/1929)– [Bernard Haitink](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bernard_Haitink&action=edit&redlink=1), người chỉ huy dàn nhạc người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c) [1931](http://vi.wikipedia.org/wiki/1931)– [Wally Bruner](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Wally_Bruner&action=edit&redlink=1), nhà báo, người dẫn chương trình truyền hình người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1997](http://vi.wikipedia.org/wiki/1997)) [1931](http://vi.wikipedia.org/wiki/1931)– [Alice Rivlin](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Alice_Rivlin&action=edit&redlink=1), nhà kinh tế học người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1932](http://vi.wikipedia.org/wiki/1932)– [Ryszard Kapuściński](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ryszard_Kapu%C5%9Bci%C5%84ski&action=edit&redlink=1), nhà báo người [Ba Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ba_Lan)(m. [2007](http://vi.wikipedia.org/wiki/2007)) [1932](http://vi.wikipedia.org/wiki/1932)– [Miriam Makeba](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Miriam_Makeba&action=edit&redlink=1), ca sĩ người [Nam Phi](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nam_Phi) [1932](http://vi.wikipedia.org/wiki/1932)– [Ed “Big Daddy” Roth](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ed_%22Big_Daddy%22_Roth&action=edit&redlink=1), xe ôtô nhà thiết kế người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [2001](http://vi.wikipedia.org/wiki/2001)) [1933](http://vi.wikipedia.org/wiki/1933)– [Ann Burton](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ann_Burton&action=edit&redlink=1), nhạc Jazz ca sĩ người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)(m. [1989](http://vi.wikipedia.org/wiki/1989)) [1933](http://vi.wikipedia.org/wiki/1933)– [John W Mills](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=John_W_Mills&action=edit&redlink=1), nhà điêu khắc người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh) [1934](http://vi.wikipedia.org/wiki/1934)– [Mario Davidovsky](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mario_Davidovsky&action=edit&redlink=1), nhà soạn nhạc người [Argentina](http://vi.wikipedia.org/wiki/Argentina) [1934](http://vi.wikipedia.org/wiki/1934)– [Anne Haney](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Anne_Haney&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [2001](http://vi.wikipedia.org/wiki/2001)) [1934](http://vi.wikipedia.org/wiki/1934)– [Barbara McNair](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Barbara_McNair&action=edit&redlink=1), ca sĩ, nữ diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [2007](http://vi.wikipedia.org/wiki/2007)) [1934](http://vi.wikipedia.org/wiki/1934)– [Janez Strnad](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Janez_Strnad&action=edit&redlink=1), nhà vật lí người [Slovenia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Slovenia) [1935](http://vi.wikipedia.org/wiki/1935)– [Bent Larsen](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bent_Larsen&action=edit&redlink=1), đấu thủ cờ vua người [Đan Mạch](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90an_M%E1%BA%A1ch) [1935](http://vi.wikipedia.org/wiki/1935)– [Nancy Whiskey](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nancy_Whiskey&action=edit&redlink=1), nhạc dân gian ca sĩ người [Scotland](http://vi.wikipedia.org/wiki/Scotland)(m. [2003](http://vi.wikipedia.org/wiki/2003)) [1936](http://vi.wikipedia.org/wiki/1936)– [Aribert Reimann](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Aribert_Reimann&action=edit&redlink=1), nhà soạn nhạc người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c) [1937](http://vi.wikipedia.org/wiki/1937)– [Graham Dowling](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Graham_Dowling&action=edit&redlink=1), cầu thủ cricket người [New Zealand](http://vi.wikipedia.org/wiki/New_Zealand) [1937](http://vi.wikipedia.org/wiki/1937)– [Yuri Senkevich](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Yuri_Senkevich&action=edit&redlink=1), nhà du hành vũ trụ người [Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga)(m. [2003](http://vi.wikipedia.org/wiki/2003)) [1937](http://vi.wikipedia.org/wiki/1937)– [Barney Wilen](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Barney_Wilen&action=edit&redlink=1), nhạc Jazz nhạc công saxophon người [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)(m. [1996](http://vi.wikipedia.org/wiki/1996)) [1938](http://vi.wikipedia.org/wiki/1938)– [Angus MacLise](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Angus_MacLise&action=edit&redlink=1), người chơi nhạc cụ gõ người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1979](http://vi.wikipedia.org/wiki/1979)) [1938](http://vi.wikipedia.org/wiki/1938)– [Don Perkins](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Don_Perkins&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng đá người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1938](http://vi.wikipedia.org/wiki/1938)– [Paula Prentiss](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Paula_Prentiss&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1938](http://vi.wikipedia.org/wiki/1938)– [Adam Daniel Rotfeld](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Adam_Daniel_Rotfeld&action=edit&redlink=1), nhà ngoại giao, nhà nghiên cứu người [Ba Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ba_Lan) [1939](http://vi.wikipedia.org/wiki/1939)– [Jack Fisher](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jack_Fisher&action=edit&redlink=1), vận động viên bóng chày người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1939](http://vi.wikipedia.org/wiki/1939)– [Carlos Vereza](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Carlos_Vereza&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Brasil](http://vi.wikipedia.org/wiki/Brasil) [1941](http://vi.wikipedia.org/wiki/1941)– [John Aprea](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=John_Aprea&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1941](http://vi.wikipedia.org/wiki/1941)– [Adrian Lyne](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Adrian_Lyne&action=edit&redlink=1), đạo diễn phim người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh) [1941](http://vi.wikipedia.org/wiki/1941)– [Bobby Shew](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bobby_Shew&action=edit&redlink=1), nhạc Jazz nhạc sĩ người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1943](http://vi.wikipedia.org/wiki/1943)– [Lucio Dalla](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lucio_Dalla&action=edit&redlink=1), ca sĩ, người sáng tác bài hát người [Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D) [1943](http://vi.wikipedia.org/wiki/1943)– [Zoltan Jeney](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Zoltan_Jeney&action=edit&redlink=1), nhà soạn nhạc người [Hungary](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hungary) [1944](http://vi.wikipedia.org/wiki/1944)– [Harvey Postlethwaite](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Harvey_Postlethwaite&action=edit&redlink=1), kĩ sư, đua xe ôtô nhà thiết kế người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(m. [1999](http://vi.wikipedia.org/wiki/1999)) [1944](http://vi.wikipedia.org/wiki/1944)– [Bobby Womack](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bobby_Womack&action=edit&redlink=1), ca sĩ người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1945](http://vi.wikipedia.org/wiki/1945)– [Tara Browne](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tara_Browne&action=edit&redlink=1), người giao thiệp rộng người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(m. [1966](http://vi.wikipedia.org/wiki/1966)) [1945](http://vi.wikipedia.org/wiki/1945)– [Dieter Meier](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Dieter_Meier&action=edit&redlink=1), ca sĩ [Thụy Sĩ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A5y_S%C4%A9) [1945](http://vi.wikipedia.org/wiki/1945)– [Frank Novak](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Frank_Novak&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1945](http://vi.wikipedia.org/wiki/1945)– [Tommy Svensson](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tommy_Svensson&action=edit&redlink=1), ông bầu bóng đá người [Thụy Điển](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A5y_%C4%90i%E1%BB%83n) [1945](http://vi.wikipedia.org/wiki/1945)– [Gary Williams](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gary_Williams&action=edit&redlink=1), bóng rổ huấn luyện viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1946](http://vi.wikipedia.org/wiki/1946)– [Michael Ashcroft](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Michael_Ashcroft&action=edit&redlink=1), chủ doanh nghiệp người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh) [1946](http://vi.wikipedia.org/wiki/1946)– [Haile Gerima](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Haile_Gerima&action=edit&redlink=1), nhà sản xuất phim người [Ethiopia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ethiopia) [1947](http://vi.wikipedia.org/wiki/1947)– [David Franzoni](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=David_Franzoni&action=edit&redlink=1), người viết kịch bản phim người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1947](http://vi.wikipedia.org/wiki/1947)– [Jan Garbarek](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jan_Garbarek&action=edit&redlink=1), nhạc sĩ người [Na Uy](http://vi.wikipedia.org/wiki/Na_Uy) [1947](http://vi.wikipedia.org/wiki/1947)– [Gunnar Hansen](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gunnar_Hansen&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Iceland](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iceland) [1947](http://vi.wikipedia.org/wiki/1947)– [Gwen Welles](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gwen_Welles&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1993](http://vi.wikipedia.org/wiki/1993)) [1948](http://vi.wikipedia.org/wiki/1948)– [Lindy Chamberlain](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lindy_Chamberlain&action=edit&redlink=1), tác gia người [Úc](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9Ac) [1948](http://vi.wikipedia.org/wiki/1948)– [James Ellroy](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=James_Ellroy&action=edit&redlink=1), nhà văn người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1948](http://vi.wikipedia.org/wiki/1948)– [Tom Grieve](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tom_Grieve&action=edit&redlink=1), vận động viên bóng chày người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1948](http://vi.wikipedia.org/wiki/1948)– [Leron Lee](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Leron_Lee&action=edit&redlink=1), vận động viên bóng chày người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1948](http://vi.wikipedia.org/wiki/1948)– [Shakin’ Stevens](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Shakin%27_Stevens&action=edit&redlink=1), ca sĩ [Wales](http://vi.wikipedia.org/wiki/Wales) [1949](http://vi.wikipedia.org/wiki/1949)– [Carroll Baker](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Carroll_Baker&action=edit&redlink=1), nhạc country ca sĩ, người sáng tác bài hát người [Canada](http://vi.wikipedia.org/wiki/Canada) [1950](http://vi.wikipedia.org/wiki/1950)– [Ofelia Medina](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ofelia_Medina&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên, người viết kịch bản phim người [Mexico](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico) [1950](http://vi.wikipedia.org/wiki/1950)– [Rick Perry](http://vi.wikipedia.org/wiki/Rick_Perry), thống đốc Texas [1951](http://vi.wikipedia.org/wiki/1951)– [Edelgard Bulmahn](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Edelgard_Bulmahn&action=edit&redlink=1), chính khách người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c) [1951](http://vi.wikipedia.org/wiki/1951)– [Kenny Dalglish](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kenny_Dalglish), cầu thủ bóng đá, người quản lí người [Scotland](http://vi.wikipedia.org/wiki/Scotland) [1951](http://vi.wikipedia.org/wiki/1951)– [Theresa Hak Kyung Cha](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Theresa_Hak_Kyung_Cha&action=edit&redlink=1), tiểu thuyết gia người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1982](http://vi.wikipedia.org/wiki/1982)) [1951](http://vi.wikipedia.org/wiki/1951)– [Chris Rea](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chris_Rea&action=edit&redlink=1), ca sĩ người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh) [1951](http://vi.wikipedia.org/wiki/1951)– [Linda Yamamoto](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Linda_Yamamoto&action=edit&redlink=1), ca sĩ người [Nhật Bản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n) [1952](http://vi.wikipedia.org/wiki/1952)– [Ronn Moss](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ronn_Moss&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1952](http://vi.wikipedia.org/wiki/1952)– [Umberto Tozzi](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Umberto_Tozzi&action=edit&redlink=1), ca sĩ người [Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D) [1953](http://vi.wikipedia.org/wiki/1953)– [Emilio Estefan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Emilio_Estefan&action=edit&redlink=1), người chơi nhạc cụ gõ [Cuba](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cuba) [1953](http://vi.wikipedia.org/wiki/1953)– [Scott Hicks](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Scott_Hicks&action=edit&redlink=1), đạo diễn phim người [Uganda](http://vi.wikipedia.org/wiki/Uganda) [1953](http://vi.wikipedia.org/wiki/1953)– [Paweł Janas](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Pawe%C5%82_Janas&action=edit&redlink=1), ông bầu bóng đá, nguyên cầu thủ bóng đá người [Ba Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ba_Lan) [1953](http://vi.wikipedia.org/wiki/1953)– [Kay Lenz](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kay_Lenz&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1953](http://vi.wikipedia.org/wiki/1953)– [Chris Smith](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chris_Smith&action=edit&redlink=1), chính khách người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1954](http://vi.wikipedia.org/wiki/1954)– [Mark Chorvinsky](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mark_Chorvinsky&action=edit&redlink=1), tác gia, chủ bút người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [2005](http://vi.wikipedia.org/wiki/2005)) [1954](http://vi.wikipedia.org/wiki/1954)– [François Fillon](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Fran%C3%A7ois_Fillon&action=edit&redlink=1), chính khách, thủ tướng [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)người [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p) [1954](http://vi.wikipedia.org/wiki/1954)– [Peter Jacobsen](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Peter_Jacobsen&action=edit&redlink=1), chuyên nghiệp vận động viên golf người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1954](http://vi.wikipedia.org/wiki/1954)– [Catherine O’Hara](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Catherine_O%27Hara&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Canada](http://vi.wikipedia.org/wiki/Canada) [1954](http://vi.wikipedia.org/wiki/1954)– [Willie Thorne](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Willie_Thorne&action=edit&redlink=1), người chơi bi da người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh) [1954](http://vi.wikipedia.org/wiki/1954)– [Adrian Zmed](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Adrian_Zmed&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1955](http://vi.wikipedia.org/wiki/1955)– [Dominique Pinon](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Dominique_Pinon&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p) [1955](http://vi.wikipedia.org/wiki/1955)– [James Weaver](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=James_Weaver&action=edit&redlink=1), người lái xe đua người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh) [1956](http://vi.wikipedia.org/wiki/1956)– [Kermit Driscoll](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kermit_Driscoll&action=edit&redlink=1), nhạc Jazz nhạc công đàn bass người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1958](http://vi.wikipedia.org/wiki/1958)– [Patricia Heaton](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Patricia_Heaton&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1958](http://vi.wikipedia.org/wiki/1958)– [Lennie Lee](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lennie_Lee&action=edit&redlink=1), nghệ sĩ người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh) [1959](http://vi.wikipedia.org/wiki/1959)– [Rick Ardon](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Rick_Ardon&action=edit&redlink=1), tin tức người dẫn chương trình người [Úc](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9Ac) [1960](http://vi.wikipedia.org/wiki/1960)– [Mikko Kuustonen](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mikko_Kuustonen&action=edit&redlink=1), ca sĩ, người sáng tác bài hát người [Phần Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%A7n_Lan) [1960](http://vi.wikipedia.org/wiki/1960)– [John Mugabi](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=John_Mugabi&action=edit&redlink=1), võ sĩ quyền Anh người [Uganda](http://vi.wikipedia.org/wiki/Uganda) [1960](http://vi.wikipedia.org/wiki/1960)– [Mykelti Williamson](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mykelti_Williamson&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1961](http://vi.wikipedia.org/wiki/1961)– [Ray Mancini](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ray_Mancini&action=edit&redlink=1), võ sĩ quyền Anh người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1961](http://vi.wikipedia.org/wiki/1961)– [Steven Weber](http://vi.wikipedia.org/wiki/Steven_Weber), diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1961](http://vi.wikipedia.org/wiki/1961)– [Roger Wessels](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Roger_Wessels&action=edit&redlink=1), vận động viên golf người [Nam Phi](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nam_Phi) [1962](http://vi.wikipedia.org/wiki/1962)– [Simon Bisley](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Simon_Bisley&action=edit&redlink=1), tác giả truyện tranh người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh) [1962](http://vi.wikipedia.org/wiki/1962)– [Lolo Ferrari](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lolo_Ferrari&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)(m. [2000](http://vi.wikipedia.org/wiki/2000)) [1962](http://vi.wikipedia.org/wiki/1962)– [Greg Kragen](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Greg_Kragen&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng đá người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1962](http://vi.wikipedia.org/wiki/1962)– [David Sparrow](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=David_Sparrow&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh) [1963](http://vi.wikipedia.org/wiki/1963)– [Barbara Bubula](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Barbara_Bubula&action=edit&redlink=1), chính khách người [Ba Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ba_Lan) [1963](http://vi.wikipedia.org/wiki/1963)– [Daniel Roebuck](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Daniel_Roebuck&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1964](http://vi.wikipedia.org/wiki/1964)– [Tom Lampkin](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tom_Lampkin&action=edit&redlink=1), vận động viên bóng chày người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1964](http://vi.wikipedia.org/wiki/1964)– [Paolo Virzì](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Paolo_Virz%C3%AC&action=edit&redlink=1), người viết kịch bản phim, người đạo diễn người [Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D) [1965](http://vi.wikipedia.org/wiki/1965)– [Paul W. S. Anderson](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Paul_W._S._Anderson&action=edit&redlink=1), nhà sản xuất phim người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh) [1965](http://vi.wikipedia.org/wiki/1965)– [Stacy Edwards](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Stacy_Edwards&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1965](http://vi.wikipedia.org/wiki/1965)– [Gary Helms](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gary_Helms&action=edit&redlink=1), nhạc country ca sĩ người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1965](http://vi.wikipedia.org/wiki/1965)– [Khaled Hosseini](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khaled_Hosseini), tác gia, thầy thuốc người [Afghanistan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Afghanistan) [1965](http://vi.wikipedia.org/wiki/1965)– [Yuri Lonchakov](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Yuri_Lonchakov&action=edit&redlink=1), nhà du hành vũ trụ người [Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga) [1966](http://vi.wikipedia.org/wiki/1966)– [Daniela Amavia](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Daniela_Amavia&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên, quốc tế người mẫu, người [Hy Lạp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hy_L%E1%BA%A1p) [1966](http://vi.wikipedia.org/wiki/1966)– [Emese Hunyady](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Emese_Hunyady&action=edit&redlink=1), vận động viên trượt băng tốc độ người [Hungary](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hungary) [1966](http://vi.wikipedia.org/wiki/1966)– [Kevin Johnson](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kevin_Johnson&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng rổ người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1966](http://vi.wikipedia.org/wiki/1966)– [Dav Pilkey](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Dav_Pilkey&action=edit&redlink=1), tác gia người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1966](http://vi.wikipedia.org/wiki/1966)– [Grand Puba](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Grand_Puba&action=edit&redlink=1), ca sĩ nhạc Rapp người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1967](http://vi.wikipedia.org/wiki/1967)– [Daryll Cullinan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Daryll_Cullinan&action=edit&redlink=1), cầu thủ cricket người [Nam Phi](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nam_Phi) [1967](http://vi.wikipedia.org/wiki/1967)– [Andrew Osmond](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Andrew_Osmond&action=edit&redlink=1), nhà văn người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh) [1968](http://vi.wikipedia.org/wiki/1968)– [Giovanni Carrara](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Giovanni_Carrara&action=edit&redlink=1), vận động viên bóng chày người [Venezuela](http://vi.wikipedia.org/wiki/Venezuela) [1968](http://vi.wikipedia.org/wiki/1968)– [Patsy Kensit](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Patsy_Kensit&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh) [1968](http://vi.wikipedia.org/wiki/1968)– [Kyriakos Mitsotakis](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kyriakos_Mitsotakis&action=edit&redlink=1), chính khách người [Hy Lạp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hy_L%E1%BA%A1p) [1969](http://vi.wikipedia.org/wiki/1969)– [Pierluigi Casiraghi](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Pierluigi_Casiraghi&action=edit&redlink=1), ông bầu bóng đá người [Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D) [1969](http://vi.wikipedia.org/wiki/1969)– [Annie Shizuka Inoh](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Annie_Shizuka_Inoh&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Đài Loan](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%A0i_Loan) [1969](http://vi.wikipedia.org/wiki/1969)– [Frank Nicotero](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Frank_Nicotero&action=edit&redlink=1), diễn viên hài người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1969](http://vi.wikipedia.org/wiki/1969)– [Patrick Roach](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Patrick_Roach&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Canada](http://vi.wikipedia.org/wiki/Canada) [1970](http://vi.wikipedia.org/wiki/1970)– [Andrea Bendewald](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Andrea_Bendewald&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1971](http://vi.wikipedia.org/wiki/1971)– [Iain Baird](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Iain_Baird&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng đá người [Canada](http://vi.wikipedia.org/wiki/Canada) [1971](http://vi.wikipedia.org/wiki/1971)– [Satoshi Motoyama](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Satoshi_Motoyama&action=edit&redlink=1), người đua xe người [Nhật Bản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n) [1971](http://vi.wikipedia.org/wiki/1971)– [Nick Stabile](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nick_Stabile&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1971](http://vi.wikipedia.org/wiki/1971)– [Jovan Stanković](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jovan_Stankovi%C4%87&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng đá người [Serbia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Serbia) [1972](http://vi.wikipedia.org/wiki/1972)– [Pae Gil-Su](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Pae_Gil-Su&action=edit&redlink=1), vận động viên thể dục người [Triều Tiên](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn) [1972](http://vi.wikipedia.org/wiki/1972)– [Ivy Queen](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ivy_Queen&action=edit&redlink=1), nhà soạn nhạc, ca sĩ người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1972](http://vi.wikipedia.org/wiki/1972)– [Robert Smith](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Robert_Smith&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng đá người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1972](http://vi.wikipedia.org/wiki/1972)– [Jos Verstappen](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jos_Verstappen&action=edit&redlink=1), tay đua xe Công thức 1 người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c) [1973](http://vi.wikipedia.org/wiki/1973)– [Summer Cummings](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Summer_Cummings&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1973](http://vi.wikipedia.org/wiki/1973)– [Phillip Daniels](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Phillip_Daniels&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng đá người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1973](http://vi.wikipedia.org/wiki/1973)– [Len Wiseman](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Len_Wiseman&action=edit&redlink=1), người đạo diễn người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1974](http://vi.wikipedia.org/wiki/1974)– [Karol Kučera](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Karol_Ku%C4%8Dera&action=edit&redlink=1), vận động viên quần vợt người [Slovakia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Slovakia) [1974](http://vi.wikipedia.org/wiki/1974)– [Ariel Ortega](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ariel_Ortega), cầu thủ bóng đá người [Argentina](http://vi.wikipedia.org/wiki/Argentina) [1974](http://vi.wikipedia.org/wiki/1974)– [Tommy Phelps](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tommy_Phelps&action=edit&redlink=1), vận động viên bóng chày người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1975](http://vi.wikipedia.org/wiki/1975)– [Patrick Femerling](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Patrick_Femerling&action=edit&redlink=1), chuyên nghiệp cầu thủ bóng rổ người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c) [1975](http://vi.wikipedia.org/wiki/1975)– [Kim Jung-Eun](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kim_Jung-Eun&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Hàn Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0n_Qu%E1%BB%91c) [1975](http://vi.wikipedia.org/wiki/1975)– [Myrna Veenstra](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Myrna_Veenstra&action=edit&redlink=1), vận động viên khúc côn cầu người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c) [1975](http://vi.wikipedia.org/wiki/1975)– [Antti Aalto](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Antti_Aalto&action=edit&redlink=1), vận động viên khúc côn cầu trên băng người [Phần Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%A7n_Lan) [1976](http://vi.wikipedia.org/wiki/1976)– [Hiram Bocachica](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hiram_Bocachica&action=edit&redlink=1), vận động viên bóng chày người [Puerto Rican](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Puerto_Rican&action=edit&redlink=1) [1976](http://vi.wikipedia.org/wiki/1976)– [Sean Covel](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sean_Covel&action=edit&redlink=1), nhà sản xuất phim người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1976](http://vi.wikipedia.org/wiki/1976)– [Thierry Renaer](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thierry_Renaer&action=edit&redlink=1), vận động viên khúc côn cầu người [Bỉ](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%89) [1976](http://vi.wikipedia.org/wiki/1976)– [Vic Wunderle](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Vic_Wunderle&action=edit&redlink=1), người bắn cung người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1977](http://vi.wikipedia.org/wiki/1977)– [Ana Gabriela Guevara](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ana_Gabriela_Guevara&action=edit&redlink=1), vận động viên người [Mexico](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico) [1977](http://vi.wikipedia.org/wiki/1977)– [Daniel Klewer](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Daniel_Klewer&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng đá người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c) [1977](http://vi.wikipedia.org/wiki/1977)– [Jason Marsalis](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jason_Marsalis&action=edit&redlink=1), nhạc sĩ người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1978](http://vi.wikipedia.org/wiki/1978)– [Pierre Dagenais](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Pierre_Dagenais&action=edit&redlink=1), vận động viên khúc côn cầu trên băng người [Canada](http://vi.wikipedia.org/wiki/Canada) [1978](http://vi.wikipedia.org/wiki/1978)– [Denis Dallan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Denis_Dallan&action=edit&redlink=1), cầu thủ Liên đoàn Bóng bầu dục người [Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D) [1978](http://vi.wikipedia.org/wiki/1978)– [Rachel Roberts](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Rachel_Roberts&action=edit&redlink=1), người mẫu, nữ diễn viên người [Canada](http://vi.wikipedia.org/wiki/Canada) [1979](http://vi.wikipedia.org/wiki/1979)– [Geoff Huegill](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Geoff_Huegill&action=edit&redlink=1), vận động viên bơi lội người [Úc](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9Ac) [1980](http://vi.wikipedia.org/wiki/1980)– [Omar Bravo](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Omar_Bravo&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng đá người [Mexico](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico) [1980](http://vi.wikipedia.org/wiki/1980)– [Jung Da Bin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Jung_Da_Bin), nữ diễn viên người [Hàn Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0n_Qu%E1%BB%91c)(m. [2007](http://vi.wikipedia.org/wiki/2007)) [1980](http://vi.wikipedia.org/wiki/1980)– [Jack Hannahan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jack_Hannahan&action=edit&redlink=1), vận động viên bóng chày người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1982](http://vi.wikipedia.org/wiki/1982)– [Mariano Altuna](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mariano_Altuna&action=edit&redlink=1), người đua xe người [Argentina](http://vi.wikipedia.org/wiki/Argentina) [1982](http://vi.wikipedia.org/wiki/1982)– [Landon Donovan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Landon_Donovan&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng đá người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1983](http://vi.wikipedia.org/wiki/1983)– [Max Vergara Poeti](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Max_Vergara_Poeti&action=edit&redlink=1), nhà văn người [Colombia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Colombia) [1984](http://vi.wikipedia.org/wiki/1984)– [Ai Iwamura](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ai_Iwamura&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Nhật Bản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n) [1984](http://vi.wikipedia.org/wiki/1984)– [Zak Whitbread](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Zak_Whitbread&action=edit&redlink=1), [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)cầu thủ bóng đá người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1985](http://vi.wikipedia.org/wiki/1985)– [Chinedum Ndukwe](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chinedum_Ndukwe&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng đá người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1986](http://vi.wikipedia.org/wiki/1986)– [Margo Harshman](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Margo_Harshman&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1986](http://vi.wikipedia.org/wiki/1986)– [Tom De Mul](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tom_De_Mul&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng đá người [Bỉ](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%89) [1986](http://vi.wikipedia.org/wiki/1986)– [Bohdan Shust](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bohdan_Shust&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng đá người [Ukraina](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ukraina) [1990](http://vi.wikipedia.org/wiki/1990)– [Andrea Bowen](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Andrea_Bowen&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1991](http://vi.wikipedia.org/wiki/1991)– [Diandra Newlin](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Diandra_Newlin&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên, ca sĩ, thời trang người mẫu, người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1993](http://vi.wikipedia.org/wiki/1993)– [Jenna Boyd](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jenna_Boyd&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1993](http://vi.wikipedia.org/wiki/1993)– [Alice Jones](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Alice_Jones&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh) [1993](http://vi.wikipedia.org/wiki/1993)– [Abigail Mavity](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Abigail_Mavity&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1993](http://vi.wikipedia.org/wiki/1993)– [Yves Michel-Beneche](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Yves_Michel-Beneche&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)
## Mất
[1484](http://vi.wikipedia.org/wiki/1484)– [Saint Casimir](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Saint_Casimir&action=edit&redlink=1), hoàng tử [Ba Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ba_Lan)(s. [1458](http://vi.wikipedia.org/wiki/1458)) [1604](http://vi.wikipedia.org/wiki/1604)– [Fausto Paolo Sozzini](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Fausto_Paolo_Sozzini&action=edit&redlink=1), nhà thần học người [Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D)(s. [1539](http://vi.wikipedia.org/wiki/1539)) [1615](http://vi.wikipedia.org/wiki/1615)– [Hans von Aachen](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hans_von_Aachen&action=edit&redlink=1), họa sĩ người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)(s. [1552](http://vi.wikipedia.org/wiki/1552)) [1793](http://vi.wikipedia.org/wiki/1793)– [Louis de Bourbon](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Louis_de_Bourbon&action=edit&redlink=1), đô đốc người [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)(s. [1725](http://vi.wikipedia.org/wiki/1725)) [1795](http://vi.wikipedia.org/wiki/1795)– [John Collins](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=John_Collins&action=edit&redlink=1), chính khách người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1717](http://vi.wikipedia.org/wiki/1717)) [1805](http://vi.wikipedia.org/wiki/1805)– [Jean-Baptiste Greuze](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jean-Baptiste_Greuze&action=edit&redlink=1), họa sĩ người [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)(s. [1725](http://vi.wikipedia.org/wiki/1725)) [1807](http://vi.wikipedia.org/wiki/1807)– [Abraham Baldwin](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Abraham_Baldwin&action=edit&redlink=1), chính khách người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1754](http://vi.wikipedia.org/wiki/1754)) [1832](http://vi.wikipedia.org/wiki/1832)– [Jean-François Champollion](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jean-Fran%C3%A7ois_Champollion&action=edit&redlink=1), học giả người [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)(s. [1790](http://vi.wikipedia.org/wiki/1790)) [1851](http://vi.wikipedia.org/wiki/1851)– [James Richardson](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=James_Richardson&action=edit&redlink=1), nhà thám hiểm người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(s. [1809](http://vi.wikipedia.org/wiki/1809)) [1852](http://vi.wikipedia.org/wiki/1852)– [Nikolai Vasilievich Gogol](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nikolai_Vasilievich_Gogol&action=edit&redlink=1), nhà văn người [Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga)(s. [1809](http://vi.wikipedia.org/wiki/1809)) [1853](http://vi.wikipedia.org/wiki/1853)– [Christian Leopold von Buch](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Christian_Leopold_von_Buch&action=edit&redlink=1), nhà địa chất người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)(s. [1774](http://vi.wikipedia.org/wiki/1774)) [1858](http://vi.wikipedia.org/wiki/1858)– [Matthew Perry](http://vi.wikipedia.org/wiki/Matthew_Perry), sĩ quan hải quân [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1794](http://vi.wikipedia.org/wiki/1794)) [1872](http://vi.wikipedia.org/wiki/1872)– [Johannes Carsten Hauch](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Johannes_Carsten_Hauch&action=edit&redlink=1), nhà thơ người [Đan Mạch](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90an_M%E1%BA%A1ch)(s. [1790](http://vi.wikipedia.org/wiki/1790)) [1888](http://vi.wikipedia.org/wiki/1888)– [Amos Bronson Alcott](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Amos_Bronson_Alcott&action=edit&redlink=1), nhà triết học người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1799](http://vi.wikipedia.org/wiki/1799)) [1903](http://vi.wikipedia.org/wiki/1903)– [Joseph Henry Shorthouse](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Joseph_Henry_Shorthouse&action=edit&redlink=1), tiểu thuyết gia người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(s. [1834](http://vi.wikipedia.org/wiki/1834)) [1910](http://vi.wikipedia.org/wiki/1910)– [Knut Ångström](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Knut_%C3%85ngstr%C3%B6m&action=edit&redlink=1), nhà vật lí người [Thụy Điển](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A5y_%C4%90i%E1%BB%83n)(s. [1857](http://vi.wikipedia.org/wiki/1857)) [1916](http://vi.wikipedia.org/wiki/1916)– [Franz Marc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Franz_Marc), nghệ sĩ người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)(s. [1880](http://vi.wikipedia.org/wiki/1880)) [1922](http://vi.wikipedia.org/wiki/1922)– [Bert Williams](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bert_Williams&action=edit&redlink=1), người dẫn chuyện giải trí người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1874](http://vi.wikipedia.org/wiki/1874)) [1925](http://vi.wikipedia.org/wiki/1925)– [James Ward](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=James_Ward&action=edit&redlink=1), nhà tâm lí học, nhà triết học người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(s. [1843](http://vi.wikipedia.org/wiki/1843)) [1925](http://vi.wikipedia.org/wiki/1925)– [John Montgomery Ward](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=John_Montgomery_Ward&action=edit&redlink=1), vận động viên bóng chày người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1860](http://vi.wikipedia.org/wiki/1860)) [1938](http://vi.wikipedia.org/wiki/1938)– [George Foster Peabody](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=George_Foster_Peabody&action=edit&redlink=1), chính khách người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1852](http://vi.wikipedia.org/wiki/1852)) [1938](http://vi.wikipedia.org/wiki/1938)– [Jack Taylor](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jack_Taylor&action=edit&redlink=1), vận động viên bóng chày người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1874](http://vi.wikipedia.org/wiki/1874)) [1940](http://vi.wikipedia.org/wiki/1940)– [Hamlin Garland](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hamlin_Garland&action=edit&redlink=1), tiểu thuyết gia người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1860](http://vi.wikipedia.org/wiki/1860)) [1945](http://vi.wikipedia.org/wiki/1945)– [Lucille La Verne](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lucille_La_Verne&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1872](http://vi.wikipedia.org/wiki/1872)) [1945](http://vi.wikipedia.org/wiki/1945)– [Mark Sandrich](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mark_Sandrich&action=edit&redlink=1), đạo diễn phim, nhà văn, nhà sản xuất người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1900](http://vi.wikipedia.org/wiki/1900)) [1948](http://vi.wikipedia.org/wiki/1948)– [Antonin Artaud](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Antonin_Artaud&action=edit&redlink=1), diễn viên, người đạo diễn người [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)(s. [1896](http://vi.wikipedia.org/wiki/1896)) [1952](http://vi.wikipedia.org/wiki/1952)– [Charles Scott Sherrington](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Charles_Scott_Sherrington&action=edit&redlink=1), nhà khoa học, [giải thưởng Nobel](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Nobel)người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(s. [1857](http://vi.wikipedia.org/wiki/1857)) [1954](http://vi.wikipedia.org/wiki/1954)– [Noel Gay](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Noel_Gay&action=edit&redlink=1), nhà soạn nhạc người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(s. [1898](http://vi.wikipedia.org/wiki/1898)) [1959](http://vi.wikipedia.org/wiki/1959)– [Maxey Long](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Maxey_Long&action=edit&redlink=1), vận động viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1878](http://vi.wikipedia.org/wiki/1878)) [1960](http://vi.wikipedia.org/wiki/1960)– [Leonard Warren](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Leonard_Warren&action=edit&redlink=1), ca sĩ giọng nam trung người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1911](http://vi.wikipedia.org/wiki/1911)) [1963](http://vi.wikipedia.org/wiki/1963)– [William Carlos Williams](http://vi.wikipedia.org/wiki/William_Carlos_Williams), nhà thơ người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1883](http://vi.wikipedia.org/wiki/1883)) [1967](http://vi.wikipedia.org/wiki/1967)– [Michel Plancherel](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Michel_Plancherel&action=edit&redlink=1), nhà toán học [Thụy Sĩ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A5y_S%C4%A9)(s. [1885](http://vi.wikipedia.org/wiki/1885)) [1974](http://vi.wikipedia.org/wiki/1974)– [Adolph Gottlieb](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Adolph_Gottlieb&action=edit&redlink=1), họa sĩ người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1903](http://vi.wikipedia.org/wiki/1903)) [1976](http://vi.wikipedia.org/wiki/1976)– [Walter H. Schottky](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Walter_H._Schottky&action=edit&redlink=1), nhà vật lí người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)(s. [1886](http://vi.wikipedia.org/wiki/1886)) [1977](http://vi.wikipedia.org/wiki/1977)– [Andrés Caicedo](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Andr%C3%A9s_Caicedo&action=edit&redlink=1), nhà văn người [Colombia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Colombia)(s. [1951](http://vi.wikipedia.org/wiki/1951)) [1977](http://vi.wikipedia.org/wiki/1977)– [Toma Caragiu](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Toma_Caragiu&action=edit&redlink=1), diễn viên người [România](http://vi.wikipedia.org/wiki/Rom%C3%A2nia)(s. [1925](http://vi.wikipedia.org/wiki/1925)) [1977](http://vi.wikipedia.org/wiki/1977)– [Lutz Graf Schwerin von Krosigk](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lutz_Graf_Schwerin_von_Krosigk), chính khách, nguyên Chancellor [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)(s. [1887](http://vi.wikipedia.org/wiki/1887)) [1981](http://vi.wikipedia.org/wiki/1981)– [Yip Harburg](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Yip_Harburg&action=edit&redlink=1), nhà thơ trữ tình người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1896](http://vi.wikipedia.org/wiki/1896)) [1981](http://vi.wikipedia.org/wiki/1981)– [Torin Thatcher](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Torin_Thatcher&action=edit&redlink=1), diễn viên [Ấn Độ](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99)(s. [1905](http://vi.wikipedia.org/wiki/1905)) [1984](http://vi.wikipedia.org/wiki/1984)– [Ernest Buckler](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ernest_Buckler&action=edit&redlink=1), tiểu thuyết gia người [Canada](http://vi.wikipedia.org/wiki/Canada)(s. [1908](http://vi.wikipedia.org/wiki/1908)) [1984](http://vi.wikipedia.org/wiki/1984)– [Jewel Carmen](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jewel_Carmen&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1897](http://vi.wikipedia.org/wiki/1897)) [1984](http://vi.wikipedia.org/wiki/1984)– [Geoffrey Lumsden](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Geoffrey_Lumsden&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(s. [1914](http://vi.wikipedia.org/wiki/1914)) [1986](http://vi.wikipedia.org/wiki/1986)– [Howard Greenfield](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Howard_Greenfield&action=edit&redlink=1), người sáng tác bài hát người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1936](http://vi.wikipedia.org/wiki/1936)) [1990](http://vi.wikipedia.org/wiki/1990)– [Hank Gathers](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hank_Gathers&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng rổ người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1967](http://vi.wikipedia.org/wiki/1967)) [1992](http://vi.wikipedia.org/wiki/1992)– [art Babbitt](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Art_Babbitt&action=edit&redlink=1), họa sĩ phim hoạt hình người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1907](http://vi.wikipedia.org/wiki/1907)) [1993](http://vi.wikipedia.org/wiki/1993)– [art Hodes](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Art_Hodes&action=edit&redlink=1), nhạc Jazz nghệ sĩ dương cầm người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1904](http://vi.wikipedia.org/wiki/1904)) [1994](http://vi.wikipedia.org/wiki/1994)– [John Candy](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=John_Candy&action=edit&redlink=1), diễn viên hài người [Canada](http://vi.wikipedia.org/wiki/Canada)(s. [1950](http://vi.wikipedia.org/wiki/1950)) [1995](http://vi.wikipedia.org/wiki/1995)– [Eden Ahbez](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Eden_Ahbez&action=edit&redlink=1), nhà soạn nhạc người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1908](http://vi.wikipedia.org/wiki/1908)) [1996](http://vi.wikipedia.org/wiki/1996)– [Minnie Pearl](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Minnie_Pearl&action=edit&redlink=1), diễn viên hài người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1912](http://vi.wikipedia.org/wiki/1912)) [1997](http://vi.wikipedia.org/wiki/1997)– [Robert H. Dicke](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Robert_H._Dicke&action=edit&redlink=1), nhà vật lí người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1916](http://vi.wikipedia.org/wiki/1916)) [1997](http://vi.wikipedia.org/wiki/1997)– [Carey Loftin](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Carey_Loftin&action=edit&redlink=1), diễn viên, diễn viên đóng thế người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1914](http://vi.wikipedia.org/wiki/1914)) [1999](http://vi.wikipedia.org/wiki/1999)– [Del Close](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Del_Close&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1934](http://vi.wikipedia.org/wiki/1934)) [1999](http://vi.wikipedia.org/wiki/1999)– [Karel van het Reve](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Karel_van_het_Reve&action=edit&redlink=1), nhà văn người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)(s. [1921](http://vi.wikipedia.org/wiki/1921)) [2001](http://vi.wikipedia.org/wiki/2001)– [Fred Lasswell](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Fred_Lasswell&action=edit&redlink=1), người vẽ tranh biếm hoạ người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1916](http://vi.wikipedia.org/wiki/1916)) [2001](http://vi.wikipedia.org/wiki/2001)– [Harold Stassen](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Harold_Stassen&action=edit&redlink=1), chính khách người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1907](http://vi.wikipedia.org/wiki/1907)) [2002](http://vi.wikipedia.org/wiki/2002)– [Claire Davenport](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Claire_Davenport&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(s. [1933](http://vi.wikipedia.org/wiki/1933)) [2002](http://vi.wikipedia.org/wiki/2002)– [Eric Flynn](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Eric_Flynn&action=edit&redlink=1), diễn viên, ca sĩ người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(s. [1939](http://vi.wikipedia.org/wiki/1939)) [2002](http://vi.wikipedia.org/wiki/2002)– [Elyne Mitchell](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Elyne_Mitchell&action=edit&redlink=1), tác gia người [Úc](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9Ac)(s. [1913](http://vi.wikipedia.org/wiki/1913)) [2002](http://vi.wikipedia.org/wiki/2002)– [Velibor Vasović](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Velibor_Vasovi%C4%87&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng đá người [Nam Tư](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_T%C6%B0)(s. [1939](http://vi.wikipedia.org/wiki/1939)) [2003](http://vi.wikipedia.org/wiki/2003)– [Sébastien Japrisot](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S%C3%A9bastien_Japrisot&action=edit&redlink=1), tác gia, người viết kịch bản phim, đạo diễn phim người [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)(s. [1931](http://vi.wikipedia.org/wiki/1931)) [2004](http://vi.wikipedia.org/wiki/2004)– [John McGeoch](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=John_McGeoch&action=edit&redlink=1), nhạc sĩ người [Scotland](http://vi.wikipedia.org/wiki/Scotland)(s. [1955](http://vi.wikipedia.org/wiki/1955)) [2004](http://vi.wikipedia.org/wiki/2004)– [Claude Nougaro](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Claude_Nougaro&action=edit&redlink=1), ca sĩ người [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)(s. [1929](http://vi.wikipedia.org/wiki/1929)) [2004](http://vi.wikipedia.org/wiki/2004)– [George Pake](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=George_Pake&action=edit&redlink=1), nhà vật lí người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1924](http://vi.wikipedia.org/wiki/1924)) [2004](http://vi.wikipedia.org/wiki/2004)– [Stephen Sprouse](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Stephen_Sprouse&action=edit&redlink=1), thời trang nhà thiết kế người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1953](http://vi.wikipedia.org/wiki/1953)) [2005](http://vi.wikipedia.org/wiki/2005)– [Robert Consoli](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Robert_Consoli&action=edit&redlink=1), diễn viên, nhạc sĩ người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1964](http://vi.wikipedia.org/wiki/1964)) [2005](http://vi.wikipedia.org/wiki/2005)– [Una Hale](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Una_Hale&action=edit&redlink=1), ca sĩ soprano người [Úc](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9Ac)(s. [1922](http://vi.wikipedia.org/wiki/1922)) [2005](http://vi.wikipedia.org/wiki/2005)– [Yuriy Kravchenko](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Yuriy_Kravchenko&action=edit&redlink=1), chính khách người [Ukraina](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ukraina)(s. [1951](http://vi.wikipedia.org/wiki/1951)) [2005](http://vi.wikipedia.org/wiki/2005)– [Carlos Sherman](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Carlos_Sherman&action=edit&redlink=1), nhà văn người [Uruguay](http://vi.wikipedia.org/wiki/Uruguay)(s. [1934](http://vi.wikipedia.org/wiki/1934)) [2006](http://vi.wikipedia.org/wiki/2006)– [Roman Ogaza](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Roman_Ogaza&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng đá người [Ba Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ba_Lan)(s. [1952](http://vi.wikipedia.org/wiki/1952)) [2006](http://vi.wikipedia.org/wiki/2006)– [John Reynolds Gardiner](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=John_Reynolds_Gardiner&action=edit&redlink=1), kĩ sư người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1944](http://vi.wikipedia.org/wiki/1944)) [2006](http://vi.wikipedia.org/wiki/2006)– [Dave Rose](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Dave_Rose&action=edit&redlink=1), nghệ sĩ người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1910](http://vi.wikipedia.org/wiki/1910)) [2006](http://vi.wikipedia.org/wiki/2006)– [Edgar Valter](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Edgar_Valter&action=edit&redlink=1), người minh họa, người vẽ tranh biếm hoạ người [Estonia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Estonia)(s. [1929](http://vi.wikipedia.org/wiki/1929)) [2007](http://vi.wikipedia.org/wiki/2007)– [Natalie Bodanya (Natalie Bodanskaya)](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Natalie_Bodanya_%28Natalie_Bodanskaya%29&action=edit&redlink=1), ca sĩ soprano người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1908](http://vi.wikipedia.org/wiki/1908)) [2007](http://vi.wikipedia.org/wiki/2007)– [Thomas Eagleton](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thomas_Eagleton&action=edit&redlink=1), chính khách người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1929](http://vi.wikipedia.org/wiki/1929)) [2007](http://vi.wikipedia.org/wiki/2007)– [Bob Hattoy](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bob_Hattoy&action=edit&redlink=1), nhà hoạt động người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1950](http://vi.wikipedia.org/wiki/1950)) [2007](http://vi.wikipedia.org/wiki/2007)– [Ian Wooldridge](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ian_Wooldridge&action=edit&redlink=1), thể thao nhà báo người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(s. [1932](http://vi.wikipedia.org/wiki/1932)) [2008](http://vi.wikipedia.org/wiki/2008)– [Elena Nathanael](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Elena_Nathanael&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Hy Lạp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hy_L%E1%BA%A1p)(s. [1941](http://vi.wikipedia.org/wiki/1941))
## Ngày lễ và kỷ niệm
|
|
## Tham khảo
|
|![]()
[4 tháng 3](http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:4_March?uselang=vi)
# Trần Duệ Tông
|Trần Duệ Tông|
|
|[Hoàng đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF) [nhà Trần](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Tr%E1%BA%A7n) [1373](http://vi.wikipedia.org/wiki/1373)– [1377](http://vi.wikipedia.org/wiki/1377) [Trần Nghệ Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Ngh%E1%BB%87_T%C3%B4ng) [Thái thượng hoàng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_th%C6%B0%E1%BB%A3ng_ho%C3%A0ng) [Quang Hóa Anh Triết thái thượng hoàng đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Ngh%E1%BB%87_T%C3%B4ng) [Trần Phế Đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Ph%E1%BA%BF_%C4%90%E1%BA%BF) [Gia Từ hoàng hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gia_T%E1%BB%AB_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu)
|[
|
Hoàng đế Đại Việt
繼天應運仁明欽孝皇帝
[Duệ Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Du%E1%BB%87_T%C3%B4ng)(睿宗) [Nhà Trần](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Tr%E1%BA%A7n) [Trần Minh Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Minh_T%C3%B4ng) [Đôn Từ quý phi](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%C3%B4n_T%E1%BB%AB_qu%C3%BD_phi&action=edit&redlink=1) [2 tháng 6](http://vi.wikipedia.org/wiki/2_th%C3%A1ng_6), [1337](http://vi.wikipedia.org/wiki/1337) [1377](http://vi.wikipedia.org/wiki/1377) [Phật giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o) **Trần Duệ Tông** ( [chữ Hán](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n): 陳睿宗, [2 tháng 6](http://vi.wikipedia.org/wiki/2_th%C3%A1ng_6), [1337](http://vi.wikipedia.org/wiki/1337) – [24 tháng 1](http://vi.wikipedia.org/wiki/24_th%C3%A1ng_1), [1377](http://vi.wikipedia.org/wiki/1377)), là vị [hoàng đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF) thứ 9 của triều đại [nhà Trần](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Tr%E1%BA%A7n) trong [lịch sử Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Vi%E1%BB%87t_Nam). Ông trị vì từ năm [1373](http://vi.wikipedia.org/wiki/1373) đến khi bị giết vào năm [1377](http://vi.wikipedia.org/wiki/1377).
Trần Duệ Tông là vị Hoàng đế duy nhất trong lịch sử Việt Nam bị
[tử trận](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%AD_tr%E1%BA%ADn) khi đương quyền . Xét trong hơn 1000 năm [1] [chiến tranh Việt-Chiêm](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_chi%E1%BA%BFn_tranh_Vi%E1%BB%87t-Chi%C3%AAm), ông cũng là vị Hoàng đế duy nhất bị tử trận khi đánh nhau với quân Chiêm Thành.
Duệ Tông hoàng đế có lòng dũng cảm, mong muốn chấn hưng Đại Việt đã bị tàn phá và suy yếu dưới thời
[Trần Dụ Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_D%E1%BB%A5_T%C3%B4ng), [Dương Nhật Lễ](http://vi.wikipedia.org/wiki/D%C6%B0%C6%A1ng_Nh%E1%BA%ADt_L%E1%BB%85), muốn trấn áp kẻ thù từ thời khai quốc của Đại Việt là Chiêm Thành. Nhưng vì ông quá nóng vội đánh bại kẻ địch mà ông xem là yếu ớt *nhược tiểu* nên bị bại trận. Do ông là tấm bình phong lớn nhất cho dòng tộc nhà Trần khi đó, việc ông bị tử trận khiến Thượng hoàng [Trần Nghệ Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Ngh%E1%BB%87_T%C3%B4ng) khiếp đảm, sau này hễ [Chế Bồng Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BA%BF_B%E1%BB%93ng_Nga) bắc tiến là cùng [Lê Quý Ly](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_Ly) bỏ kinh thành chạy dài. Trận thua lớn ở [Đồ Bàn](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%93_B%C3%A0n) khiến thế nước Đại Việt suy kém, những người kế vị đều vô tài, nhà Trần ngày càng suy . [2]
## Mục lục
## Thân thế
Trần Duệ Tông tên thật là
**Trần Kính** (陳曔), con thứ 11 của Hoàng đế [Trần Minh Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Minh_T%C3%B4ng), mẹ ông là [Đôn Từ Quý phi](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%C3%B4n_T%E1%BB%AB_Qu%C3%BD_phi&action=edit&redlink=1) Lê thị, em gái của [Minh Từ Quý phi](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Minh_T%E1%BB%AB_Qu%C3%BD_phi&action=edit&redlink=1), người cùng mẹ với chính thất của Minh Tông là [Hiến Từ Tuyên Thánh hoàng hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BA%BFn_T%E1%BB%AB_Th%C3%A1i_h%E1%BA%ADu) Trần thị.
Khi còn là hoàng tử, ông giữ tước hiệu
**Cung Tuyên vương** (恭宣王).
## Phò hoàng huynh khôi phục nhà Trần
Vào năm
[1369](http://vi.wikipedia.org/wiki/1369), [Trần Dụ Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_D%E1%BB%A5_T%C3%B4ng) hoàng đế băng hà, không có con nối. [Hiến Từ Thái hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BA%BFn_T%E1%BB%AB_Th%C3%A1i_h%E1%BA%ADu) đứng ra lựa chọn người kế vị, và bà chọn cháu trai của mình, con trai của người con lớn của bà là Cung Túc vương [Trần Nguyên Dục](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BA%A7n_Nguy%C3%AAn_D%E1%BB%A5c&action=edit&redlink=1), tên là [Trần Nhật Lễ](http://vi.wikipedia.org/wiki/D%C6%B0%C6%A1ng_Nh%E1%BA%ADt_L%E1%BB%85). Theo sử sách, Nhật Lễ vốn không phải là tông thất nhà Trần mà mẹ Lễ là [đào hát](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%C3%A0o_h%C3%A1t&action=edit&redlink=1), vợ của kép hát [Dương Khương](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=D%C6%B0%C6%A1ng_Kh%C6%B0%C6%A1ng&action=edit&redlink=1). Bà đã mang thai Lễ trước khi làm vợ Cung Túc vương [Trần Nguyên Dục](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BA%A7n_Nguy%C3%AAn_D%E1%BB%A5c&action=edit&redlink=1), anh ruột cùng mẹ của Dụ Tông, mất năm [1363](http://vi.wikipedia.org/wiki/1363).
Nhật Lễ làm đăng ngôi nhưng bỏ bễ công việc, ham chơi, rượu chè, lại giết Hiến Từ Thái hậu vì bà hối hận việc lập Nhật Lễ. Dương Nhật Lễ cho đón Dương Khương, cha đẻ của Nhật Lễ, vào triều, song Nhật Lễ còn định đổi sang họ Dương khiến các quan trong triều bất bình.
Đêm ngày
[20 tháng 9](http://vi.wikipedia.org/wiki/20_th%C3%A1ng_9), năm [1370](http://vi.wikipedia.org/wiki/1370), các tông thất là: cha con thái tể [Trần Nguyên Trác](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BA%A7n_Nguy%C3%AAn_Tr%C3%A1c&action=edit&redlink=1), Nguyên Tiết và hai người con của [Thiên Ninh công chúa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%C3%AAn_Ninh_%28c%C3%B4ng_ch%C3%BAa%29) đem người tôn thất vào thành định giết Nhật Lễ. Nhật Lễ trèo qua tường, nấp dưới cầu mới. Mọi người lùng không thấy, giải tán ra về. Khi trời sắp sáng, Nhật Lễ vào cung, chia người đi bắt Nguyên Trác cùng 17 người chủ mưu và đều bị hại.
Vào Mùa Đông,
[tháng 10](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1ng_m%C6%B0%E1%BB%9Di) năm 1370, Cung Định vương vì có con gái làm Hoàng hậu của Nhật Lễ, sợ vạ lây đến mình nên tránh ra trấn Đà Giang (tức Gia Hưng), ngầm hẹn với các em là Cung Tuyên vương Trần Kính, Chương Túc quốc thượng hầu [Trần Nguyên Đán](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Nguy%C3%AAn_%C4%90%C3%A1n), [Thiên Ninh công chúa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%C3%AAn_Ninh_%28c%C3%B4ng_ch%C3%BAa%29) Ngọc Tha hội ở sông Đại Lại , phủ Thanh Hóa để dấy quân. Trần Kính giúp ông đảm nhận việc sắm sửa mọi vũ khí, trang bị quân đội [3] . [[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Du%E1%BB%87_T%C3%B4ng#cite_note-DV7-4)
Vào
[tháng 11](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1ng_m%C6%B0%E1%BB%9Di_m%E1%BB%99t) năm 1370, tất cả anh em Trần Phủ, Trần Kính cùng với Thiên Ninh công chúa dẫn quân về Kinh thành. Dương Nhật Lễ bị phế bỏ, giáng xuống làm **Hôn Đức Công** (昏德公).
Noi gương đời trước của nhà Trần thường giữ chế độ Hoàng đế và Thái thượng hoàng cùng trị nước, tháng 11 năm 1372, Nghệ Tông nhường ngôi cho Trần Kính và lên làm Thái thượng hoàng. Trần Kính lên ngôi, tức là
**Trần Duệ Tông**. Trần Nghệ Tông tại vị với tôn hiệu *Quang Hóa Anh Triết thái thượng hoàng đế* (光華英哲太上皇帝), Duệ Tông xưng làm **Khâm Hoàng** (欽皇).
Trần Duệ Tông tiếp tục đường lối của cha ông, liên tục tuyển chọn nhân tài cho quốc gia. Sử cũ chép:
*“Ất Mão (năm 1375),… xuống chiếu chọn các quan viên, người nào có tài năng, luyện tập nghề võ, thông hiểu thao lược, thì không cứ là tôn thất đều làm tướng coi quân, đồng thời cho ra khỏi quân ngũ những người lính già cả, ốm yếu, bệnh tật…”*
Ông đã tổ chức
[thi Đình](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thi_%C4%90%C3%ACnh) năm [1374](http://vi.wikipedia.org/wiki/1374) tuyển chọn nhân tài cho quốc gia. Những nho sĩ thời đó như [Đào Sư Tích](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%A0o_S%C6%B0_T%C3%ADch) ( [Trạng nguyên](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A1ng_nguy%C3%AAn)), Lê Hiến Phủ ( [Bảng nhãn](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%A3ng_nh%C3%A3n)), Trần Đình Thám ( [Thám hoa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1m_hoa))… đều xuất thân từ bình dân, không trong hàng ngũ hoàng tộc. Ông rất coi trọng nho sỹ, coi đó là đại diện văn hiến nước nhà, nên cho ăn yến, áo xấp, tước phẩm…
Trần Duệ Tông còn rất chú trọng đề cao quy định riêng của triều đại. Ông hạ lệnh cho quân dân không được mặc áo kiểu người phương Bắc và không được bắt chước tiếng nói của các nước Chiêm – Lào. Ông còn quy định về mẫu mã các loại
[thuyền](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thuy%E1%BB%81n), [xe ngựa](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Xe_ng%E1%BB%B1a&action=edit&redlink=1), [kiệu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ki%E1%BB%87u), [tán](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C3%A1n&action=edit&redlink=1), [nghi](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nghi&action=edit&redlink=1), [trượng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%A3ng) và [y phục](http://vi.wikipedia.org/wiki/Y_ph%E1%BB%A5c) . tất cả đều noi theo mũ áo của đời [4] [Trần Minh Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Minh_T%C3%B4ng).
## Lâm nạn ở đất Chiêm
Do Đại Việt thường bị Chiêm Thành xâm lấn, Duệ Tông ra sức xây dựng quân đội hòng muốn dùng binh lực áp chế Chiêm Thành mãi mãi, nhưng không ngờ đó lại là mầm họa không chỉ với bản thân ông, mà còn khiến triều đại nhà Trần tiến gần đến bờ diệt vong.
[Tháng 8](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1ng_8) năm [1374](http://vi.wikipedia.org/wiki/1374), Duệ Tông cho dân đinh xung vào quân ngũ: *hạng nhất xung vào Lan Đô, rồi đến hạng nhì, hạng ba. Người thấp bé nhưng mạnh khỏe cũng được xung lên hạng trên. Trước đây, quân Túc vệ có quân Tứ Thiên, Tứ Thánh, Tứ Thần, sau đặt thêm các quân Uy Tiệp, Bảo Tiệp, Long Dực, Thần Dực, Ý Yên, Thiên Trường, Bắc Giang, Điện Hậu, Long Tiệp, thích 3 chữ đen vào trán. Các quân Thị vệ, Tạc Ngạch, Hoa Ngạch, Tả Ban, Hữu Ban, Thanh Hóa, Nghệ An, Hóa Châu, Thuận Châu, Lâm Bình đều đặt quân hiệu. Có đại đội trưởng, đại đội phó làm tướng hiệu*.
Năm
[1376](http://vi.wikipedia.org/wiki/1376), chúa Chiêm là [Chế Bồng Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BA%BF_B%E1%BB%93ng_Nga) lại mang quân xâm lấn. Duệ Tông sai [Đỗ Tử Bình](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%97_T%E1%BB%AD_B%C3%ACnh) đi đánh. Chế Bồng Nga sợ hãi, xin dâng 10 mâm vàng tạ tội. Tử Bình giấu vàng đi, lại tâu về triều rằng chúa Chiêm kiêu ngạo không thần phục. Duệ Tông càng quyết định thân chinh đi đánh, mặc cho mọi lời khuyên ngăn của các đại thần . [4] [Tháng 12](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1ng_12) năm [1376](http://vi.wikipedia.org/wiki/1376), Duệ Tông hoàng đế cầm 12 vạn quân đánh [Chiêm Thành](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%C3%AAm_Th%C3%A0nh). Ông sai [Lê Quý Ly](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_Ly) đốc vận lương thảo đến cửa [biển Di Luân](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bi%E1%BB%83n_Di_Lu%C3%A2n&action=edit&redlink=1) (tức [Quảng Bình](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_B%C3%ACnh)) rồi dừng quân 1 tháng để luyện sĩ tốt.
Tháng giêng năm
[1377](http://vi.wikipedia.org/wiki/1377), quân Trần tiến vào cửa Thi Nại ( [Quy Nhơn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Quy_Nh%C6%A1n)), đánh lấy [đồn Thạch Kiều](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%93n_Th%E1%BA%A1ch_Ki%E1%BB%81u&action=edit&redlink=1) rồi tiến tới kinh thành [Đồ Bàn](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%93_B%C3%A0n) nước Chiêm. Chế Bồng Nga lập đồn giữ ngoài thành, rồi cho người trá hàng nói rằng Chế Bồng Nga đã bỏ thành trốn. Ngày 24, Duệ Tông muốn tiến quân ngay, đại tướng [Đỗ Lễ](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%97_L%E1%BB%85) can ngăn mãi nhưng ông không nghe, nói với quân sĩ rằng: *“Ta mình mặc giáp, tay cầm gươm, dãi gió dầm mưa, lội sông, trèo núi, vào sâu trong đất giặc, không một người nào dám chống lại đó là trời giúp. Huống chi nay vua giặc nghe tiếng bỏ trốn, không có lòng đánh lại. Cổ nhân nói “Dụng binh quý ở nhanh chóng”. Nay lại dùng dằng không tiến nhanh, thế là trời cho mà không lấy, để nó lại có mưu khác, thì hối không kịp?”*.
Và ông thúc quân tiến vào thành. Quân Chiêm 4 phía phục binh đổ ra đánh, quân Đại Việt thua to, mười phần chết đến 7, 8 phần
. Duệ Tông bị hãm trong trận, cùng các tướng Đỗ Lễ, [5] [Nguyễn Nạp Hòa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_N%E1%BA%A1p_H%C3%B2a), Hành khiển [Phạm Huyền Linh](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ph%E1%BA%A1m_Huy%E1%BB%81n_Linh&action=edit&redlink=1)đều tử trận . Năm đó ông 41 tuổi. [[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Du%E1%BB%87_T%C3%B4ng#cite_note-DV7-4)
Đỗ Tử Bình trước đã vu cáo chúa Chiêm, lúc đó lĩnh hậu quân không tới cứu ứng cho Duệ Tông. Lê Quý Ly cũng sợ hãi bỏ chạy. Thượng hoàng Nghệ Tông sai lấy xe cũi nhốt Tử Bình. Khi cũi giải Tử Bình trở về trên thuyền qua
[Thiên Trường](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%C3%AAn_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng), dân chúng tranh nhau lấy ngói, gạch ném vào thuyền mà chửi . Tuy nhiên khi về kinh, Quý Ly không hề bị thượng hoàng Nghệ Tông trách cứ, còn Tử Bình chỉ bị đồ làm lính 1 năm, sau đó lại được cất nhắc lên chức vụ cao hơn trước. [6]
Thượng hoàng
[Trần Nghệ Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Ngh%E1%BB%87_T%C3%B4ng) thấy ông vì việc nước mà bỏ mình, nên chiêu hồn chôn ở [Hy Lăng](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hy_L%C4%83ng&action=edit&redlink=1) và cho lập con trưởng của ông là Kiến Đức Đại vương Trần Hiện [陳晛] nối nghiệp nhà Trần, tức là [Trần Phế Đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Ph%E1%BA%BF_%C4%90%E1%BA%BF).
Trần Phế Đế sai Đình Thâm sang cáo phó với
[nhà Minh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Minh), và nói rằng Duệ Tông đi tuần nơi biên giới, bị chết đuối ở biển. Người Minh từ chối không sang viếng, lấy cớ rằng: *Theo Kinh Lễ, có ba điều không nên thăm là: vì phạm tội mà chết ở trong ngục (úy), hoặc vì bị đè chẹt mà chết bẹp (áp), hoặc vì ngã xuống nước mà chết đuối (nịch)*. [Đình Thâm](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%C3%ACnh_Th%C3%A2m&action=edit&redlink=1) tranh luận, cãi rằng: *“Người Chiêm chống nghịch, quấy nhiễu nơi biên giới, vua Duệ Tông có công chống ngoại hoạn, cứu nhân dân, vậy sao không nên viếng?”*. Nhà Minh mới sai sứ sang điếu tang ông. Bấy giờ Minh Thái Tổ [Chu Nguyên Chương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Minh_Th%C3%A1i_T%E1%BB%95) muốn nhân Đại Việt có đại tang và tổn thất nhân sự, tính chuyện xâm lược. Thái sư Lý Thiện Trường nói rằng: *“Thấy em chết vì việc nước, anh lại lập con của em lên ngôi; xem nhân sự [xử tốt với nhau] như thế, thì đủ biết lòng trời [hãy còn tựa nước người ta]”* . Do đó, Chu Nguyên Chương đành thôi ý định xâm lấn. [4]
## Giai thoại về Chế Thắng phu nhân
Tương truyền theo truyện dân gian, khi Trần Duệ Tông mang quân tới cửa biển Quảng Bình, gió thổi ngược khiến thuyền quân Trần không tiến được. Ông làm lễ cầu thần biển. Đêm đó thần biển báo mộng cho ông, đòi phải nộp 1 mỹ nhân mới cho thuận gió để quân đi qua.
Hôm sau, Duệ Tông thuật lại chuyện cho mọi người nghe. Mọi người sợ hãi, chỉ có bà cung phi
[Nguyễn Thị Bích Châu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Th%E1%BB%8B_B%C3%ADch_Ch%C3%A2u) tình nguyện hiến thân cho thần biển. Bà lao mình xuống biển chết và quân Trần đi qua được.
Sau này đến thời
[Lê Thánh Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng), năm [1471](http://vi.wikipedia.org/wiki/1471), cũng đi đánh Chiêm Thành, qua chỗ bà Bích Châu đã trầm mình. Bà hiện lên báo mộng cho vua Lê và xin làm lễ giải thoát. Vua Lê làm lễ cầu giải thoát cho bà và lập đền thờ ở cửa biển, phong làm *Chế Thắng phu nhân*.
## Bình luận
[Đại Việt sử ký toàn thư](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_k%C3%BD_to%C3%A0n_th%C6%B0) nhận định về Trần Duệ Tông như sau : [4] *Vua ương gàn cố chấp, không nghe lời can, khinh thường quân giặc, nên mang họa vào thân chứ không phải là do bất hạnh*.
Trong sách Thuyết Trần, Trần Xuân Sinh tổng kết một số ý kiến khác nhau về Duệ Tông. Có ý kiến cho Duệ Tông kiêu hãnh tự hại mình và hại các tướng sĩ; nhưng cũng có ý kiến ngược lại coi ông là người có khí phách và chết ở chiến trường không kết tội
. [2]
Sau khi Trần Minh Tông qua đời (
[1357](http://vi.wikipedia.org/wiki/1357)), trong các Hoàng đế nhà Trần thời hậu kỳ, ông là vị Hoàng đế duy nhất có cá tính mạnh mẽ, mang hoài bão chấn hưng quốc gia . Ngôi vị của Nghệ Tông giành lại từ tay Dương Nhật Lễ phần nhiều do công lao của ông. [2]
Cái chết của Duệ Tông là bước ngoặt lớn đối với nhà Trần thời hậu kỳ. Vua anh Nghệ Tông nhu nhược, vốn hoàn toàn dựa vào ông và sau khi ông mất lại hoàn toàn dựa vào Lê Quý Ly khiến cơ nghiệp nhà Trần suy sụp. Nếu ông không chủ quan sớm bỏ mạng, nước Đại Việt ít ra có thể giảm thiểu được họa
[Chiêm Thành](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%C3%AAm_Th%C3%A0nh) trong những năm tiếp theo và chừng nào còn ông, Quý Ly khó trở thành quyền thần mà thao túng triều đình. Cái chết của Duệ Tông được xem là thiệt thòi cho Đại Việt và cho nhà Trần . [7]
## Gia đình
- Vợ:
[Gia Từ hoàng hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gia_T%E1%BB%AB_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu)Lê thị.
- Thần phi
[Nguyễn Thị Bích Châu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Th%E1%BB%8B_B%C3%ADch_Ch%C3%A2u).
- Cung phi
[Trần Thị Ngọc Hòa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%8B_Ng%E1%BB%8Dc_H%C3%B2a), hay còn gọi là *Cung phi Bạch Ngọc*, con gái ông [Trần Công Thiệu](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BA%A7n_C%C3%B4ng_Thi%E1%BB%87u&action=edit&redlink=1), quê làng Tri Bản, xã Thổ Hoàng, phủ Đức Quang, lộ Nghệ An (nay thuộc huyện [Hương Khê](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C6%B0%C6%A1ng_Kh%C3%AA), tỉnh [Hà Tĩnh](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_T%C4%A9nh)), là người có tiếng là đoan trang, đức hạnh. Từ khi được tuyển vào cung, bà sinh được cho vua một người con gái đặt tên là Trần Thị Ngọc Hiền (còn có tên khác là Ngọc Dung, Ngọc Huyên) có hiệu là *công chúa Huy Chân*.
- Con:
[Trần Vĩ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BA%A7n_V%C4%A9&action=edit&redlink=1)[陳煒; 1360-1374], truy phong *Chương Vũ đại vương*(彰武大王).
- Thái tử
[Trần Hiện](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Hi%E1%BB%87n)[陳晛], tức **, sau bị thượng hoàng** [Trần Phế Đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Ph%E1%BA%BF_%C4%90%E1%BA%BF) [Trần Nghệ Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Ngh%E1%BB%87_T%C3%B4ng)giáng làm Linh Đức vương rồi bắt thắt cổ chết. [Trần Nguyên Diệu](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BA%A7n_Nguy%C3%AAn_Di%E1%BB%87u&action=edit&redlink=1)[? – 23/1/1390], năm 1389 hàng Chiêm Thành, sau khi [Chế Bồng Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BA%BF_B%E1%BB%93ng_Nga)chết lại chạy về Đại Việt, bị giết.
- Chương Tĩnh vương
[Trần Nguyên Hy](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BA%A7n_Nguy%C3%AAn_Hy&action=edit&redlink=1).
## Chú thích
[^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Du%E1%BB%87_T%C3%B4ng#cite_ref-1) [Hai Bà Trưng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hai_B%C3%A0_Tr%C6%B0ng)được coi là tự vẫn. Theo các tài liệu của Trung Quốc thì Hai Bà Trưng tử trận.
- ^
**a** **ă** [Trần Xuân Sinh, sách đã dẫn, tr 368](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Du%E1%BB%87_T%C3%B4ng#cite_ref-TXS368_2-2) **â** **Một chi lưu của** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Du%E1%BB%87_T%C3%B4ng#cite_ref-3) [sông Mã](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_M%C3%A3), tỉnh [Thanh Hóa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thanh_H%C3%B3a)
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** **d** [Đại Việt sử ký toàn thư, quyển 7](http://www.informatik.uni-leipzig.de/%7Educ/sach/dvsktt/dvsktt12.html) **Trần Trọng Kim, Việt Nam sử lược** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Du%E1%BB%87_T%C3%B4ng#cite_ref-5) **Theo** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Du%E1%BB%87_T%C3%B4ng#cite_ref-6) [Đại Việt Sử ký Toàn thư](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_k%C3%BD_to%C3%A0n_th%C6%B0). Sách [Khâm định Việt sử Thông giám Cương mục](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%C3%A2m_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_Th%C3%B4ng_gi%C3%A1m_c%C6%B0%C6%A1ng_m%E1%BB%A5c)chép khác một chút: *Tử Bình bị nhốt vào xe, không ở trên thuyền và bị dân “chửi mắng, lấy gạch ngói ném vào xe tù Tử Bình”* **Trần Xuân Sinh, sách đã dẫn, tr 369** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Du%E1%BB%87_T%C3%B4ng#cite_ref-TXS369_7-0)
## Tham khảo
[Đại Việt Sử ký Toàn thư](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_k%C3%BD_to%C3%A0n_th%C6%B0) [Khâm định Việt sử Thông giám Cương mục](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%C3%A2m_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_Th%C3%B4ng_gi%C3%A1m_c%C6%B0%C6%A1ng_m%E1%BB%A5c) [Việt Nam sử lược](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_s%E1%BB%AD_l%C6%B0%E1%BB%A3c)
- Trần Xuân Sinh (2006),
*Thuyết Trần,*NXB Hải Phòng
## Xem thêm
|
|![]()
[Wikisource](http://vi.wikipedia.org/wiki/Wikisource)có các tác phẩm gốc nói đến hoặc của:
|
|
# Nguyễn Thị Bích Châu
|Chế Thắng phu nhân
|
制胜夫人
|Thông tin chung|
|Phu quân||
|
tự: Bích Lưu (碧琉)
Thần phi (宸妃)
[nhà Trần](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Tr%E1%BA%A7n) [Nam Ðịnh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_%C4%90%E1%BB%8Bnh) [Quy Nhơn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Quy_Nh%C6%A1n) [Cửa Khẩu](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BB%ADa_Kh%E1%BA%A9u&action=edit&redlink=1), bến Kỳ La, huyện [Kỳ Hoa](http://vi.wikipedia.org/wiki/K%E1%BB%B3_Hoa)thuộc [Châu Hoan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_Hoan) **Nguyễn Thị Bích Châu** ( [chữ Hán](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n): 阮氏碧珠, [1356](http://vi.wikipedia.org/wiki/1356) – [1377](http://vi.wikipedia.org/wiki/1377)), là một cung phi của vua [Trần Duệ Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Du%E1%BB%87_T%C3%B4ng).
Bà có tài
[thơ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C6%A1) [văn](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C4%83n), lại nhìn xa trông rộng, từng dâng “Kê minh thập sách” (Mười kế sách trị nước) để can gián Trần Duệ Tông bỏ qua việc chinh chiến mà củng cố đất nước, nhưng nhà vua không nghe, dẫn đến kết cục bi thảm.
## Mục lục
## Tiểu sử
Bà quê ở huyện
[Hải Hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A3i_H%E1%BA%ADu), tỉnh [Nam Định](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_%C4%90%E1%BB%8Bnh) con gái đại thần [Nguyễn Tướng Công](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_T%C6%B0%E1%BB%9Bng_C%C3%B4ng&action=edit&redlink=1). Bà được cha mẹ nâng niu đặt tên **Bích Châu** (碧珠), tự là **Bích Lưu** (碧琉). Ngụ ý con gái của ông bà quí giá sánh với [châu ngọc](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_ng%E1%BB%8Dc&action=edit&redlink=1), [lưu ly](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C6%B0u_ly) ở trên đời.
Bà sớm nổi tiếng thông tuệ, hiểu
[văn chương](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C4%83n_ch%C6%B0%C6%A1ng), biết [thi](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thi&action=edit&redlink=1) [phú](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%BA), thạo [âm luật](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C3%82m_lu%E1%BA%ADt&action=edit&redlink=1), lại có dung mạo xinh đẹp, nên rất nổi tiếng trong vùng.
Năm
[1373](http://vi.wikipedia.org/wiki/1373), bà được Trần Duệ Tông tuyển làm cung nhân, lúc đàn ca, khi ngâm vịnh, được nhà vua rất đỗi thương yêu, gọi là Nguyễn Cơ (阮姬), *ái phi Bích Lưu* hay *ái phi Bích Châu*.
## Các giai thoại
### Ứng đối thơ ca
Một hôm, nhân
[tiết](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFt) [trung thu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_thu), bà bày tiệc nhỏ trên gác tía, chung quanh treo đèn lồng sắc trắng chen đủ màu rất đẹp.
Duệ Tông tỏ vẻ hài lòng hết ngắm trăng lại ngắm đèn, bỗng nhà vua cao hứng ra
[câu đối](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A2u_%C4%91%E1%BB%91i):
-
*“Trời thu gác tía treo đèn bạc, quế đỏ trong trăng”*
-
Hàng quan dự tiệc đều buông đũa suy nghĩ. Họ đang mải miết tìm vần thì bà đã chắp tay, cất tiếng:
-
*“Sắc xuân đài trang mở gương báu, phù dung đáy nước”*
-
Vua đắc ý khen hay và thưởng cho đôi “ngọc long kim nhĩ” (hoa tai vàng cẩn ngọc hình rồng nổi) và nhân đó lại đặt biệt hiệu cho bà là
**Phù Dung** (芙蓉).
### Kê minh thập sách
Sau một thời gian, bà Bích Châu nhận thất đức quân vương tính nóng nảy, thiếu bản lĩnh, triều chinh đang có nguy cơ rạn nứt suy sụp, bà đăm chiêu chú tâm soạn thảo bản điều trần dâng vua, nhan đề:
*Kê minh thập sách* – nêu 10 kế sách trị nước an dân. Đại ý mượn tiếng gà gáy sáng để thức tỉnh nhà vua, với những lời tâm huyết được trải ra từng câu, ví như:
-
*Nhất viết, phù quốc bản, hà bạo khứ tắc nhân tâm* *Tứ viết – thải nhũng lại dĩ tính dân ngự*
-
Dịch nghĩa:
-
*Điều một – bền gốc nước, trừ kẻ bạo thỉ dân chúng được yên* *Điều bốn – đuổi bọn quan lại tham nhũng để bớt vơ vét của dân*
-
Xem xong bản điều trần của ái phi Bích Châu, nhà vua cảm kích vỗ trán thốt lên:
-
*Không ngờ ái phi lại thông tuệ đến thế? May cho trong cung của trẫm xuất hiện một bậc Từ phi* [[1]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Th%E1%BB%8B_B%C3%ADch_Ch%C3%A2u#cite_note-1)
-
Nhưng sau đó, bản điều trần ấy không được vua quan tâm đến nên chẳng thực hiện một điều nào, thật đáng tiếc.
## Cái chết
Năm
[1376](http://vi.wikipedia.org/wiki/1376), đất nước ta bị chúa Chiêm Thành [Chế Bồng Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BA%BF_B%E1%BB%93ng_Nga) thường sang gây hấn quấy rối. Mùa Đông năm đó giặc lại tràn sâu vào lãnh địa của ta phá phách rất hung bạo. Vua [Trần Duệ Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Du%E1%BB%87_T%C3%B4ng) giận dữ xuống chiếu ngự giá thân chinh đi dẹp giặc. bà Bích Châu bồn chồng lo lắng dâng biểu khuyên can.
Rồi bà lại viết tiếp đoạn ngắn nhắc nhở nhà vua:
*“…Việc trị đạo nước trước gốc sau ngọn, xin nghỉ binh cho dân chúng yên hàn. Trị cái rắn nên dùng cái mềm, phục rợ xa cốt lất đức… Đó là thượng sách, xin quan gia xét đoán cho minh.”*
Bài biểu dâng lên cũng không lay chuyển nổi nhà vua. Cung phi Bích Châu buồn lo than thở:
*“…Nghĩa lớn là vua tôi, ái tình là vợ chồng. Vậy mà không giỏi khuyên can để giữ nền bình trị, không biết khéo lời để ngăn lòng hiếu chiến, như thế ta đã là người vô dụng chăng?”* Biết nhà vua nhất định không chịu nghe, bà đành xin đi theo hộ giá.
### Thuyết thứ nhất
Khi quan quân nhà Trần đến
[cửa Thị Nại](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BB%ADa_Th%E1%BB%8B_N%E1%BA%A1i&action=edit&redlink=1) (Quy Nhơn) vua Chiêm là [Chế Bồng Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BA%BF_B%E1%BB%93ng_Nga) cho sứ giả đem [vàng](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%A0ng) [ngọc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%E1%BB%8Dc) tới quan quân ta để trá hàng, nhưng sau đó lại bất ngờ tiến đánh vào lúc nửa đêm. Quân của Trần Duệ Tông bị tấn công bất ngờ, long thể nhà vua lại bất an, Nguyễn Thị Bích Châu cưỡi ngựa tả xung hữu đột cầm quân xung trận và không may bị trúng tên độc sau đó từ trần.
Ba ngày sau vì vết thương quá nặng nhà vua cũng băng hà, quân nhà Trần rút về kinh đô khi tới địa điểm
[Châu Hoan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_Hoan) vì sóng to gió lớn tàu thuyền phải ghé vào vũng Ô Tôn ( [Vũng Áng](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C5%A9ng_%C3%81ng)). Lúc này vua [Trần Phế Đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Ph%E1%BA%BF_%C4%90%E1%BA%BF) mới lên ngôi nghe tin liền xuống chiếu rước [linh cữu](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Linh_c%E1%BB%AFu&action=edit&redlink=1) nhà vua về bằng đường bộ còn linh cữu Thần phi đi bằng đường biển. Sau mấy ngày thời tiết không thuận lợi triều đình xuống chiếu cho an táng Thần phi tại [Cửa Khẩu](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BB%ADa_Kh%E1%BA%A9u&action=edit&redlink=1), bến Kỳ La huyện [Kỳ Hoa](http://vi.wikipedia.org/wiki/K%E1%BB%B3_Hoa) thuộc [Châu Hoan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_Hoan).
### Thuyết thứ hai
Quân Trần buổi xuất binh ngày ấy
[cờ xí](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BB%9D_x%C3%AD&action=edit&redlink=1) rợp trời, [chiêng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%C3%AAng) [trống](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BB%91ng) dậy đất, truyền rằng trùng trùng lớp lớp, binh sĩ [gươm](http://vi.wikipedia.org/wiki/G%C6%B0%C6%A1m) [giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1o) sáng loáng, hùng khí chất ngất từng mây. Nhưng khi đoàn thuyền chiến vừa đến cửa [bể Kỳ Hoa](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BB%83_K%E1%BB%B3_Hoa&action=edit&redlink=1) ( [Kỳ Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/K%E1%BB%B3_Anh), [Nghệ Tĩnh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ngh%E1%BB%87_T%C4%A9nh)) (nay là [Kỳ Lợi](http://vi.wikipedia.org/wiki/K%E1%BB%B3_L%E1%BB%A3i), [Kỳ Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/K%E1%BB%B3_Anh), [Hà Tĩnh](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_T%C4%A9nh)) trời bỗng nổi cơn phong ba bão táp. Đoàn thuyền đành tạm neo ngay lại đấy. Bởi mặt biển thường nổi sóng cao và xoáy lốc, ngay sát bờ đã là dãy vực thẳm đầy đá nhọn, ra càng xa thì vực càng sâu, lòng biển lởm chởm hàng khối [đá ngầm](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%A1_ng%E1%BA%A7m).
Binh thuyền phải vất vả thương tổn khá nhiều mới ràng nổi dây neo. Nhưng cơn dông bão vẫn dai dẳng càng lúc càng dữ dội hơn. Đoàn thuyền chiến nhấp nhô đập chúi vào nhau rầm rầm. Nhiều cái bị đứt dây, lao đi vùn vụt đâm vào đá vỡ toang. Quân lính lớp chết, lớp kêu la chới với. Số còn sống ai nấy đều kinh hãi nản lòng. Nhà vua nhất quyết đợi tan cơn bão sẽ tiến binh tiếp.
Đêm ấy, vua Duệ Tông mộng thấy một vị thần xưng là
*Nam Minh đô đốc*, thủ hạ của [Quảng Lợi đại vương](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%E1%BA%A3ng_L%E1%BB%A3i_%C4%91%E1%BA%A1i_v%C6%B0%C6%A1ng&action=edit&redlink=1), muốn xin vua ban cho một người thiếp, nếu được như ý nguyện, mới làm cho bể yên, sóng lặng để thuyền vua đi qua. Vua [sợ hãi](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%A3_h%C3%A3i), vội cho đòi các quan tướng và phi tần đến chỗ ngự tẩm, kể lại giấc mơ. Trong khi các quan tướng chưa biết ứng đối thế nào, thì Bích Châu từ sau trướng bước ra, nói:
-
*“Việc linh ứng của thần nhân như vậy là rõ ràng, chẳng còn nghi ngờ gì nữa. Tiện thiếp tình nguyện liều tấm thân bèo bọt này để chu toàn cho đoàn ngự giá và quan quân”.*
-
Vua Duệ Tông bàng hoàng chưa kịp phán bảo cản ngăn thì bà Bích Châu đã nhanh nhẹn quay ra thuyền lệnh:
*“… Các quan mau mau sửa soạn lễ vật cúng thần biển, kính báo thời khắc thiếp tôi được nhà vua cử làm sứ giả đi gặp thần biển xin sóng lặng bể yên phù trợ cho vua quan, quân lính nhà Trần được chiến thắng dịp này, đem bình an về cho đất nước”*.
Bà vừa dứt tiếng thì từ nhà vua đến các quan có mặt quanh đó đều sửng sốt, nghẹn lời… Mặc hết những lời can ngăn, bà Bích Châu vẫn một mực tha thiết tâu xin cho bà có dịp được vinh hạnh phò vua, giúp quân, đền nợ nước. Không làm sao hơn, tất cả đều nén lòng nghe theo ý chí cương quyết của cung phi Bích Châu. Một cung nữ tài sắc, mới kề cận nhà vua được bốn năm, được vua Duệ Tông sủng ái rất mực như vậy mà dám lìa bỏ tất cả, can đảm hy sinh tính mạng thì thật là một việc làm quá phi thường.
Chiếc thuyền rồng chao đảo ngả nghiêng. Bà Bích Châu thản để thị nữ xông trầm,
[trang điểm](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Trang_%C4%91i%E1%BB%83m&action=edit&redlink=1) cho mình. Thoáng chốc, bà đã [trâm thoa](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%C3%A2m_thoa&action=edit&redlink=1), [xiêm gấm](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Xi%C3%AAm_g%E1%BA%A5m&action=edit&redlink=1), [hài thêu](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%C3%A0i_th%C3%AAu&action=edit&redlink=1) lộng lẫy bước ra. Trước mắt mọi người lúc này, vẻ đẹp của bà Bích Châu đang tỏa ánh hào quang như một vị thiên thần. Phải, chính đó là một vị ái phi mới 20 tuổi của nhà vua, giai nhân tuyệt sắc ấy đang đứng ở vị thế là một nữ dũng tướng của quan quân triều Trần Duệ Tông.
Vua Duệ Tông xót trút bỏ
[giáp trụ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gi%C3%A1p_tr%E1%BB%A5&action=edit&redlink=1), thương cảm trong lớp [hoàng bào](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ho%C3%A0ng_b%C3%A0o&action=edit&redlink=1). Ngài trịnh trọng đội [mũ Triều thiên](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=M%C5%A9_Tri%E1%BB%81u_thi%C3%AAn&action=edit&redlink=1) để kính cẩn đưa tiễn bà ái phi dũng cảm ra đi. Ngài truy tặng cho bà làm Thần phi (宸妃). [2]
Mặc cho
[sóng](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B3ng) đánh tối tấp, nước tràn lênh láng, bà Bích Châu vẫn tươi tắn đến sụp quì lạy nhà vua, cầu chúc nhà vua bình tĩnh và đại thắng, rồi quay về hướng Bắc lạy cha mẹ, vái chào tử biệt hàng quan quân, trang nghiêm đến ngồi gọn vào trong lòng chiếc thuyền thoi nhỏ nhắn có cắm đại hoàng kỳ (cờ nhà vua). Chiếc thuyền được quan quân thòng dây thả từ từ xuống biển, giữa những cơn sóng thần liên tiếp quật nước lên cao. Bà Bích Châu bình tĩnh nắm dây nhắm mắt.
Vừa đụng nước, chiếc thuyền lập tức quay vòng ngụp lặn với sóng cả rồi chìm lỉm mất hút. Đem theo một trái tim rực rỡ ánh châu ngọc lưu ly nhập cõi thuỷ tận.
Hai ngày sau bão mới ngớt, xác phu nhân Bích Châu nổi trên mặt biển, vẫn uy nghi trong bộ triều phục, nhấp nhô theo làn sóng bạc trôi dần vào bờ, được dân làng vớt lên rước đi an táng tại
[làng Kỳ Hoa](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%A0ng_K%E1%BB%B3_Hoa&action=edit&redlink=1). Cũng là lúc mà đoàn thuyền chiến của vua Trần Duệ Tông đã lướt tiến khá xa, chở đầy những bầu máu nóng sẵn sáng lao vào trận tiền với quyết tâm diệt giặc giữ yên bờ cõi, đền bù tâm nguyện của phu nhân Bích Châu trước giờ tử biệt.
Thế nhưng, vì Trần Duệ Tông không nghe lời can gián, vẫn cho quân tiến sâu vào động
[Y Mang](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Y_Mang&action=edit&redlink=1), đất Chiêm, nên bất ngờ bị trúng mưu của giặc Bà Ma, một tướng của Chế Bồng Nga, toàn quân tan rã. Vua tử trận ở [Đồ Bàn](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%93_B%C3%A0n) ( [Quy Nhơn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Quy_Nh%C6%A1n) ngày nay). Sử ghi đó là ngày 23 tháng Giêng năm Đinh Tỵ ( [1377](http://vi.wikipedia.org/wiki/1377)).
## Tôn thờ
Đến nay, tại xã
[Kỳ Ninh](http://vi.wikipedia.org/wiki/K%E1%BB%B3_Ninh) và làng [Hải Phong](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A3i_Phong), [Kỳ Lợi](http://vi.wikipedia.org/wiki/K%E1%BB%B3_L%E1%BB%A3i) vẫn còn thờ thờ thần phi Bích Châu.
Thần phi Nguyễn Thị Bích Châu đã ra đi từ gần 7 thế kỷ qua, nhưng tấm gương hi sinh vì nước, vì dân của bà vẫn còn chói sáng đến muôn đời sau.
Phần sáng tác của bà Bích Châu, tuy còn lại rất ít, nhưng chỉ với bài
*Kê minh thập sách* đã chứng tỏ ngòi bút sắc bén của cung phi nữ sĩ Bích Châu đáng bậc nữ lưu văn học dưới triều Trần Duệ Tông.
Nữ sĩ cung phi Bích Châu đã thực sự đóng góp vào nền văn học nước nhà nói chung và nền văn học viết từ đời Trần của giới nữ nói riêng, một áng văn bác học tinh tế. Lời văn hùng hồn và thiết thực có giá trị như một ngọn đuốc soi đường cứu đất nước một cách tích cực, tỏ rõ tâm hồn tha thiết yêu nước thương dân của nữ sĩ cung phi Bích Châu.
## Truy phong
Năm
[1471](http://vi.wikipedia.org/wiki/1471), [Lê Thánh Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng) đi đánh Chiêm Thành, qua chỗ bà Bích Châu đã trầm mình. Bà hiện lên báo mộng cho vua Lê và xin làm lễ giải thoát. Biết chuyện bà Bích Châu, hôm sau, nhà vua liền viết một tờ hịch hạch tội *Nam Minh đô đốc*, sai thả xuống biển. Truyền thuyết kể lập tức vị này bị chém chết, xác nổi lên mặt nước. Sau khi thắng trận trở về, vua hạ [chiếu](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFu&action=edit&redlink=1) lập đền, cấp ruộng tế và người trông coi, sắc phong cho bà là Chế Thắng, nên đền được gọi là Chế Thắng Phu Nhân.
Hàng năm, vào 12/2 âm lịch là ngày giỗ.
Vua Lê Thánh Tông còn làm một bài thơ điếu bà Bích Châu:
-
*Nàng xưa cung nữ của Hy Lăng* *Vì nước lâm nguy, quyết xả thân* *Một trận gió yêu gây sóng cả* *Hồn nương bến bãi suốt đêm xuân* *Bỗng dưng sông lạnh vùi thân gái* *Biết chốn nào đây viếng nữ thần?* *Chán nhỉ, vạn ngàn quân tướng mạnh* *Chẳng bằng tờ hịch gã thư sinh!*
-
Sáu câu đầu vua ca tụng đức xả thân cứu nước của bà Bích Châu. Hai câu kết có ngụ ý chê vua Duệ Tông và tự đề cao mình. Có lẽ vì vậy
[hương linh](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%C6%B0%C6%A1ng_linh&action=edit&redlink=1) của bà Bích Châu không vui, vì chạm vào tình cảm kính trọng chồng.
Vì thế, khi vua Lê Thánh Tông thắng trận, lúc khải hoàn qua đây, bà lại báo mộng, tạ ơn vua đã cứu mình, với lời van xin:
*“Bài thơ nhà vua đề ở Đền lời ý đều hay, duy hai câu kết có ý phẩm bình chuyện cũ, khiến lòng thiếp không được yên!”*. Nhà vua sửa ngay hai câu kết thành: *Vạn cổ cương thường lòng chẳng thẹn/ Thư cưu giỡn sóng dưới chân đền.*
## Tác phẩm
Bài
**Kê minh thập sách**, được phiêm âm như sau:
-
*Nhất viết: Phù quốc bản, hà bạo khứ, tắc nhân tâm khả an.* *Nhì viết: Thủ cựu qui, phiền nhiễu cách tắc triều cường bất vẩn.* *Tam viết: Ức quyền hành dĩ trừ quốc đố.* *Tứ viết: Thải nhũng lại, dĩ tính dân ngự.* *Ngũ viết: Nguyện chấn nho phong, sử tước hoả dữ nhật nguyện nhị tịnh chiếu.* *Lục viết: Nguyện cầu trực gián, hội thành môn dữ ngôn lộ nhi tịnh khai.* *Thất viết: Luyện binh đương tiên dũng lực nhi tả thân tài.* *Bát viết: Tuyển tướng nghi hậu thế gia, nhi tiên thao lược.* *Cửu viết: Khi giới qui kỳ khiên nhuệ, bất tài thi hoa.* *Thập viết: Trận pháp giáo dĩ chỉnh tề, hà tu vũ đạo.*
-
**Dịch nghĩa**:
-
*Điều một: Bền gốc nước, trừ kẻ bạo thì dân chúng được yên.* *Điều hai: Giữ nếp xưa, phiền nhiễu nên bỏ thì triều cương không rối.* *Điều ba: Ngăn kẻ lạm quyền để trừ mọt nước.* *Điều bốn: Loại bọn quan tham nhũng để bớt vơ vét của dân.* *Điều năm: Mở lối nho phong để ngọn lửa đóm được soi cùng mặt trời mặt trăng.* *Điều sáu: Tìm những lời trực gián để đường ngôn luận được rộng mở như cửa thành.* *Điều bảy: Rèn luyện binh sĩ cần lất hạng có dũng lực hơn là hạng vóc vạc lớn.* *Điều tám: Chọn tướng trước nên lựa người thao lược sau mới đến là bậc thế gia.* *Điều chín: Khí giới cốt tinh nhuệ hơn là lòe loẹt.* *Điều mười: Tập trận pháp cần chỉnh tề không cần múa nhảy.*
-
## Chú thích
**Từ Hiền phi (** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Th%E1%BB%8B_B%C3%ADch_Ch%C3%A2u#cite_ref-1) [chữ Hán](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n): 徐賢妃, 627 – 650) tên là Từ Huệ (徐惠), người tỉnh [Chiết Giang](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFt_Giang), là cung tần của [Đường Thái Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng). Ban đầu là [Tài nhân](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A0i_nh%C3%A2n), [Tiệp dư](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ti%E1%BB%87p_d%C6%B0&action=edit&redlink=1)tiến phong thành [Sung dung](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sung_dung&action=edit&redlink=1). Khi Đường Thái Tông chết, Từ Huệ chết theo, truy phong làm [Hiền phi](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hi%E1%BB%81n_phi&action=edit&redlink=1). Theo sử sách, bà thường hay đàm đạo chuyện [chính trị](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B)cùng Thái Tông, rất được Thái Tông tín nhiệm. **Loại mũ cánh chuồn, mũ Ô Sa mà 2 cánh của nó chỉ lên trên trời. Một loại mũ xuất xứ từ** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Th%E1%BB%8B_B%C3%ADch_Ch%C3%A2u#cite_ref-2) [Trung Hoa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Hoa), sau được các vua nhà Trần dùng
## Xem thêm
|
|
# Trần Phế Đế
[nhà Trần (Trung Quốc)](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Tr%E1%BA%A7n_%28Trung_Qu%E1%BB%91c%29)thời [Nam-Bắc triều](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nam-B%E1%BA%AFc_tri%E1%BB%81u_%28Trung_Qu%E1%BB%91c%29)tại [Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c), xem bài [Trần Bá Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_B%C3%A1_T%C3%B4ng).
|Trần Phế Đế|
|
|[Hoàng đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF) [nhà Trần](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Tr%E1%BA%A7n) [1377](http://vi.wikipedia.org/wiki/1377)– [1388](http://vi.wikipedia.org/wiki/1388) [Trần Duệ Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Du%E1%BB%87_T%C3%B4ng) [Thái thượng hoàng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_th%C6%B0%E1%BB%A3ng_ho%C3%A0ng) [Quang Hóa Anh Triết thái thượng hoàng đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Ngh%E1%BB%87_T%C3%B4ng) [Trần Thuận Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Thu%E1%BA%ADn_T%C3%B4ng) [Quang Loan hoàng hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Quang_Loan_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu)
靈德大王
[Nhà Trần](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Tr%E1%BA%A7n) [Trần Duệ Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Du%E1%BB%87_T%C3%B4ng) [Gia Từ hoàng hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gia_T%E1%BB%AB_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu) [6 tháng 3](http://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_3), [1361](http://vi.wikipedia.org/wiki/1361) [1388](http://vi.wikipedia.org/wiki/1388) [Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam) [Phật giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o) **Trần Phế Đế** ( [chữ Hán](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n): 陳廢帝, [6 tháng 3](http://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_3), [1361](http://vi.wikipedia.org/wiki/1361) – [6 tháng 12](http://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_12), [1388](http://vi.wikipedia.org/wiki/1388)), là vị [hoàng đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF) thứ 10 của [nhà Trần](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Tr%E1%BA%A7n) trong [lịch sử Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Vi%E1%BB%87t_Nam), , sinh tại kinh đô Thăng Long, [Hà Nội](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i), [Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam). Ông ở ngôi từ năm [1377](http://vi.wikipedia.org/wiki/1377) đến khi bị phế vào năm [1388](http://vi.wikipedia.org/wiki/1388).
## Mục lục
## Thân thế
Trần Phế Đế tên thật là
**Trần Hiện** (陳晛), là con thứ của [Trần Duệ Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Du%E1%BB%87_T%C3%B4ng), mẹ là [Gia Từ hoàng hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gia_T%E1%BB%AB_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu) Lê thị, em gái của quyền thần khi đó là [Lê Quý Ly](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_Ly). Ông gọi [Trần Nghệ Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Ngh%E1%BB%87_T%C3%B4ng) là [bác](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A1c).
Sau khi Trần Duệ Tông tử trận ở
[Chiêm Thành](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%C3%AAm_Th%C3%A0nh) vào năm [1377](http://vi.wikipedia.org/wiki/1377), Trần Hiện được bác là Thái thượng hoàng Nghệ Tông đưa lên ngôi. Khi lên nối ngôi, ông mới 16 tuổi, mọi quyền hành vẫn do Thượng hoàng Trần Nghệ Tông nắm giữ. Niên hiệu được cải thành **Xương Phù** (昌符), tự xưng làm **Giản Hoàng** (簡皇).
## Hoạ Chiêm Thành
Chúa nước
[Chiêm Thành](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%C3%AAm_Th%C3%A0nh) là [Chế Bồng Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BA%BF_B%E1%BB%93ng_Nga) nhân đà thắng lợi liên tục tiến đánh và cướp phá Đại Việt. Tháng 6 năm [1377](http://vi.wikipedia.org/wiki/1377), Chế Bồng Nga đem quân đánh thẳng vào Thăng Long. Thượng hoàng sai tướng giữ cửa Đại An. Quân Chiêm bèn đi theo cửa Thần Phì (thuộc Ninh Bình). Triều đình hốt hoảng bỏ kinh thành lánh nạn. Chế Bồng Nga vào Thăng Long cướp phá một chập rồi rút về.
Tháng 5 năm Mậu Ngọ (
[1378](http://vi.wikipedia.org/wiki/1378)), Chế Bồng Nga lại sang đánh [Nghệ An](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ngh%E1%BB%87_An), rồi theo sông [Đại Hoàng](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_Ho%C3%A0ng&action=edit&redlink=1) cướp phá Thăng Long một lần nữa. Thượng hoàng Nghệ Tông lại phong [Đỗ Tử Bình](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%97_T%E1%BB%AD_B%C3%ACnh) làm [Hành khiển](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%C3%A0nh_khi%E1%BB%83n&action=edit&redlink=1) và giao cầm quân nhưng chưa đánh đã tan.
Đến năm Canh Thân (
[1380](http://vi.wikipedia.org/wiki/1380)) rồi năm Nhâm Tuất ( [1382](http://vi.wikipedia.org/wiki/1382)), quân Chiêm lại tiến quân vào [Đại Việt](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t) song bị đánh lui. Đến tháng 6 năm Quý Hợi (1383), [Chiêm Thành](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%C3%AAm_Th%C3%A0nh) lại đem quân đánh Đại Việt, tiến theo đường núi ra Bắc rồi bất ngờ đánh vào trấn [Quảng Oai](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%E1%BA%A3ng_Oai&action=edit&redlink=1). Thượng hoàng Nghệ Tông hốt hoảng sai tướng Mật Ôn ra giữ ở Tam Kì nhưng Mật Ôn thua trận bị bắt sống. Thượng hoàng Nghệ Tông lại sai [Nguyễn Đa Phương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_%C4%90a_Ph%C6%B0%C6%A1ng) trấn thủ kinh thành còn mình và Giản Hoàng chạy sang [Đông Ngàn](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4ng_Ng%C3%A0n). Có người học trò là [Nguyễn Mộng Hoa](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_M%E1%BB%99ng_Hoa&action=edit&redlink=1) khuyên Thượng hoàng ở lại kinh thành chống giặc nhưng Thượng hoàng vẫn đi. Quân Chiêm Thành tràn vào kinh thành Thăng Long lần nữa, đốt phá cướp bóc. Đến tháng 12 năm Quý Hợi ( [1388](http://vi.wikipedia.org/wiki/1388)) quân Chiêm rút về, Thượng hoàng mới trở lại kinh sư. Sử sách chép lại rằng Thượng hoàng đã cho quân tải tiền đồng cất dấu vào núi Thiên Kiện (hay là núi Địa Cận) ở [Hà Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_Nam) và chùa Khả Lãng ở [Lạng Sơn](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BA%A1ng_S%C6%A1n) đề phòng bị quân Chiêm cướp.
Năm Tân Dậu (
[1381](http://vi.wikipedia.org/wiki/1381)), Giản Hoàng mở khoa thi [Thái học sinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_h%E1%BB%8Dc_sinh), song từ đó lại lựa chọn những người khỏe mạnh để gia nhập quân đội, việc làm kì lạ này không chỉ đi ngược với tiền triều mà còn làm mất lòng dân, nản lòng binh sĩ.
Nghe lời Đỗ Tử Bình, triều đình tiếp tục cho tăng sưu thế để cứu kho tàng trống rỗng vì chiến tranh, bắt mỗi suất đinh đóng 3 quan tiền thuế khiến cho nhân dân ngày càng cực khổ. Mặt khác, ở phương Bắc,
[nhà Minh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Minh) cũng dòm ngó [Đại Việt](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t), [Minh Thái Tổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Minh_Th%C3%A1i_T%E1%BB%95) đòi Đại Việt cấp 5000 thạch lương cho quân Minh ở [Vân Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%A2n_Nam). Nhà Trần phải biện bạch là đã sai chuyển vận sứ đem đi, nhưng vì lam chướng nhiều người bị chết nên thất thoát. Tháng 3 năm Ất Sửu ( [1385](http://vi.wikipedia.org/wiki/1385)) nước Minh lại đòi cống nạp tăng nhân, do người phương Nam có tài dựng đạo tràng. Người Minh còn đòi cống nạp các loại quả như vải, nhãn, mít… và còn đòi cấp 50 con voi, mượn đường đánh [Chiêm Thành](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%C3%AAm_Th%C3%A0nh).
## Họa ngoại thích
Thượng hoàng Trần Nghệ Tông quá tin dùng ngoại thích
[Lê Quý Ly](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_Ly), giao cho Quý Ly nhiều quyền hành quá lớn. Quý Ly tìm cách phát triển thế lực riêng, nhưng Nghệ Tông vẫn không hề nghi ngại. Sau chiến thắng trước quân Chiêm năm 1380, Thượng hoàng cho Quý Ly làm Hải Tây Đô thống chế.
Lúc đó, lòng các quan lại, tôn thất phần nhiều đã chán nản, rã rời, nhiều người biết trước Lê Quý Ly sẽ cướp ngôi
[nhà Trần](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Tr%E1%BA%A7n) như [Trần Nguyên Đán](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Nguy%C3%AAn_%C4%90%C3%A1n) liền kết thông gia với họ Lê, mong được phú quý và toàn mạng sau này.
Năm
[1388](http://vi.wikipedia.org/wiki/1388), Giản Hoàng đế nhận rõ âm mưu của Lê Quý Ly, bèn bàn với tâm phúc tìm cách trừ khử. Quý Ly biết chuyện bèn kêu van với Nghệ Tông: *Cổ lai chỉ có bỏ cháu nuôi con, chứ chưa thấy ai bỏ con nuôi cháu bao giờ.* [[1]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Ph%E1%BA%BF_%C4%90%E1%BA%BF#cite_note-1)
Thượng hoàng nghe lời Quý Ly, khiển trách Giản Hoàng trẻ con, làm hại kẻ công thần nên giáng xuống làm
**Linh Đức vương** và lập con nhỏ của mình là Chiêu Định Vương Trần Ngung lên ngôi, tức là [Trần Thuận Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Thu%E1%BA%ADn_T%C3%B4ng).
Sự việc cụ thể như sau: Ngày
[6 tháng 12](http://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_12) năm [1388](http://vi.wikipedia.org/wiki/1388), Thượng hoàng giả đi Yên Sinh, sai người gọi quan gia đến bàn việc nước, khi ông đến thì đem giam vào chùa Tư Phúc và tuyên chiếu:
-
*Trước kia Duệ Tông đi tuần phương Nam không trở về, dùng con đích để nối ngôi là theo đạo đời xưa. Song quan gia từ khi lên ngôi đến giừ vẫn còn trẻ con lăm, giữ đức không thường, thân mật với bọn tiểu nhân, nghe bọn Lê Á Phụ, Lê Dữ Nghị dèm pha vu hàm người công thần, làm dao động xã tắc, nên giáng xuống làm Linh Đức đại vương. Song nhà nước không thể không có người đứng chủ, ngôi báu không thể bỏ không, nên đón Chiêu định vương vào nối đại thống. Bá cáo trong ngoài để mọi người đều biết.*
-
Một số tướng lĩnh có ý đưa quân vào điện cứu Giản Hoàng, song ông lại chỉ viết hai chữ
*Giải giáp*, có ý xuôi tay, bảo: “ *Không đựợc trái ý Thái Thượng hoàng*“. Một lúc sau ông bị Thượng hoàng ép thắt cổ chết ở phủ Thái Dương, các tướng tâm phúc đều bị sát hại. Lúc đó ông mới 28 tuổi, ở ngôi 12 năm, được chôn ở núi An Bài.
## Đánh giá
Sách
[Đại Việt Sử ký Toàn thư](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_k%C3%BD_to%C3%A0n_th%C6%B0) đánh giá Trần Phế Đế như sau: *Vua u mê, nhu nhược, không làm nổi việc gì, uy quyền ngày càng về tay kẻ dưới* , xã tắc lung lay, đến thân mình cũng không giữ được. [[2]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Ph%E1%BA%BF_%C4%90%E1%BA%BF#cite_note-2) [Đỗ Tử Bình](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%97_T%E1%BB%AD_B%C3%ACnh) dối trá gây ra cái chết của Duệ Tông, Phế Đế không thẳng tay trị tội, lại cho phục chức lên địa vị cao trong triều; khi Bình chết lại truy tặng gia phong. Như vậy khiến gian thần nhởn nhơ không sợ phép nước, mặc ý dối trá không sợ bị trừng trị.
Đó là trường hợp của Đỗ Tử Bình. Với việc để cho Hồ Quý Ly lộng hành dẫn đến việc sụp đổ của nhà Trần, nếu quy hết trách nhiệm cho Phế Đế sẽ là thiếu khách quan, bởi sự o bế Quý Ly là do tay của Thượng hoàng
[Trần Nghệ Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Ngh%E1%BB%87_T%C3%B4ng), mà từ xưa vua nhà Trần chưa từng vượt khỏi tay thượng hoàng, dù là vua có cá tính mạnh mẽ như Duệ Tông cha của Phế Đế đi nữa. Sự u mê tin dùng Quý Ly của Nghệ Tông nặng tới mức chẳng những Phế Đế là phận cháu mà ngay Trang Định vương Trần Ngạc là con lớn của Nghệ Tông cũng trở thành nạn nhân bởi muốn diệt sủng thần của thượng hoàng. [3]
Sự ràng buộc bởi chữ “hiếu tử” khiến Phế Đế chịu chết không dám chống vua bác, vì bản ý của ông chỉ định trừ bỏ Quý Ly. Thoạt tiên, có thể xem việc Phế Đế mưu diệt Quý Ly giống như hoàng tử Lý Long Cơ (
[Đường Huyền Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Huy%E1%BB%81n_T%C3%B4ng), Đường Minh Hoàng) lật đổ [Võ Tắc Thiên](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_T%E1%BA%AFc_Thi%C3%AAn) và Thái Bình công chúa để cứu ngôi [nhà Đường](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng) và thượng hoàng Nghệ Tông sẽ trao toàn quyền giống như Đường Duệ Tông. Nhưng với cá tính nhu nhược của Phế Đế, ngay cả khi diệt được Quý Ly, ông khó lòng vượt ra khỏi tầm tay vua bác. Cái chết của Phế Đế cũng như của Trần Ngạc là những cái chết tức tưởi bởi tay người thân trong họ tộc theo ý đồ của người ngoài.
## Chú thích
**Ám chỉ việc Nghệ Tông bỏ con mình mà lập Đế Hiện là con của Duệ Tông** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Ph%E1%BA%BF_%C4%90%E1%BA%BF#cite_ref-1) **Theo chú thích của** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Ph%E1%BA%BF_%C4%90%E1%BA%BF#cite_ref-2) *Toàn thư*thì đây chỉ Hồ Quý Ly **Anh của** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Ph%E1%BA%BF_%C4%90%E1%BA%BF#cite_ref-3) [Giản Định Đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3n_%C4%90%E1%BB%8Bnh_%C4%90%E1%BA%BF), cha của [Trùng Quang Đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C3%B9ng_Quang_%C4%90%E1%BA%BF)
## Tham khảo
[Đại Việt Sử ký toàn thư](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_k%C3%BD_to%C3%A0n_th%C6%B0).
- Các triều đại Việt Nam – Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng, NXB Thanh niên, 2001
- Hoàng đế triều Trần – Trường Khánh.
## Xem thêm
|
|
# Gia Từ hoàng hậu
|Gia Từ hoàng hậu|
|
|[1373](http://vi.wikipedia.org/wiki/1373)– [1381](http://vi.wikipedia.org/wiki/1381) [Huy Từ hoàng hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nghi_Th%C3%A1nh_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu) [Quang Loan hoàng hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Quang_Loan_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu) [Trần Duệ Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Du%E1%BB%87_T%C3%B4ng)
Hiển Trinh thần phi
Hoàng hậu
[nhà Trần](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Tr%E1%BA%A7n) [Long Đàm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Long_%C4%90%C3%A0m) **Gia Từ hoàng hậu** ( [chữ Hán](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n): 嘉慈皇后, ? – [1381](http://vi.wikipedia.org/wiki/1381)), họ Lê (黎), là một [hoàng hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu) [nhà Trần](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Tr%E1%BA%A7n). Vợ vua [Trần Duệ Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Du%E1%BB%87_T%C3%B4ng), mẹ vua [Trần Phế Đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Ph%E1%BA%BF_%C4%90%E1%BA%BF).
Bà là Hoàng hậu ngoại tộc đầu tiên được phong Hoàng hậu khi còn sống, tiếp đó là người cháu gái của bà,
[Khâm Thánh hoàng hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%C3%A2m_Th%C3%A1nh_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu).
## Tiểu sử
[Đại Việt sử ký toàn thư](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_k%C3%BD_to%C3%A0n_th%C6%B0) cho biết, bà là em họ của [Lê Quý Ly](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_Ly) (黎季犛). [Tân Hợi](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2n_H%E1%BB%A3i) năm thứ 2 ( [1371](http://vi.wikipedia.org/wiki/1371)), Mùa hạ, tháng 4, Cung Tuyên đại vương [Trần Kính](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_K%C3%ADnh) (陳曔) được lập làm [Hoàng thái tử](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_t%E1%BB%AD), soạn chương Hoằng huấn ban cho. Phong vợ cả hoàng thái tử là Lê thị làm *Hoàng thái tử phi*. [Nhâm Tý](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A2m_T%C3%BD) năm thứ 3 ( [1372](http://vi.wikipedia.org/wiki/1372)), Nghệ Tông nhường ngôi cho Thái tử lên làm [Thái thượng hoàng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_th%C6%B0%E1%BB%A3ng_ho%C3%A0ng), Thái tử lên làm vua, tức [Trần Duệ Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Du%E1%BB%87_T%C3%B4ng), bà được phong làm **Hiển Trinh thần phi** (顯貞宸妃). [Quý Sửu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%BD_S%E1%BB%ADu) năm thứ 1 ( [1373](http://vi.wikipedia.org/wiki/1373)), được phong làm **Hiển Trinh hoàng hậu** (顯貞皇后). [Tân Dậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2n_D%E1%BA%ADu) năm thứ 5 ( [1381](http://vi.wikipedia.org/wiki/1381)), mùa đông, tháng 10, Hoàng hậu băng ở am Tây chùa Chiêu Khánh (nay là [chùa Triệu Khánh](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%C3%B9a_Tri%E1%BB%87u_Kh%C3%A1nh&action=edit&redlink=1)) hương [Long Đàm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Long_%C4%90%C3%A0m).
Về cuối đời, Đại Việt sử ký toàn thư chép rằng:
-
-
-
-
- “
*…Trước đây, bà Lê thị, hoàng hậu của Duệ Tông là mẹ* [Linh Đức Vương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Ph%E1%BA%BF_%C4%90%E1%BA%BF), em họ của Quý Ly, Duệ Tông đi đánh phương Nam không trở về, bà cắt tóc làm ni cô. Khi Nghệ Tông lập Linh Đức lên ngôi, hậu từ chối không được, bèn khóc lóc nói với những người thân thích rằng:
- “
-
-
-
-
-
-
-
*Con ta phúc bạc, khó lòng gánh vác nổi trách nhiệm lớn, nói phải tai họa vì việc đó thôi. Tiên hoàng xa lìa cõi thế, kẻ chưa chết này chỉ muốn chết theo, không muốn trông thấy việc đời nữa, huống chi lại phải nhìn thấy con mình sắp bị nguy hiểm nữa.*
-
-
-
-
-
-
-
-
*Bà mất được hai năm thì Linh Đức bị hại “.*
-
-
-
-
**Bài viết mới trên TÌNH YÊU CUỘC SỐNG
** [CNM365, ngày mới nhất bấm vào đây](https://cnm365.wordpress.com/) *c* *ậ* *p nh* *ậ* *t m* *ỗ* *i ngày* [Dạo chơi non nước Việt](https://cnm365.wordpress.com/2016/03/03/dao-choi-non-nuoc-viet-2/) [Chào ngày mới 3 tháng 3](https://cnm365.wordpress.com/2016/03/02/chao-ngay-moi-3-thang-3-2/) [Truyện Norodom Sihanouk](https://cnm365.wordpress.com/2016/03/02/truyen-norodom-sihanouk/) [Chào ngày mới 2 tháng 3](https://cnm365.wordpress.com/2016/03/01/chao-ngay-moi-2-thang-3-2/) [Cây Lương thực 2.2016](https://cnm365.wordpress.com/2016/03/01/cay-luong-thuc-2-2016-2/) [Vườn Quốc gia ở Việt Nam](https://cnm365.wordpress.com/2016/03/01/vuon-quoc-gia-o-viet-nam/) [Chào ngày mới 1 tháng 3](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/29/chao-ngay-moi-1-thang-3g/) [Đến với bài thơ hay](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/29/den-voi-bai-tho-hay-3/) [Chào ngày mới 29 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/28/chao-ngay-moi-29-thang-2/) [Trịnh Công Sơn tình yêu cuộc sống](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/28/trinh-cong-son-tinh-yeu-cuoc-song/) [Chào ngày mới 28 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/27/chao-ngay-moi-28-thang-2-2/) [Đối thoại triết học](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/27/doi-thoai-triet-hoc/) [Biển Đông vạn dặm](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/27/bien-dong-van-dam-3/) [Chào ngày mới 27 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/26/chao-ngay-moi-27-thang-2-2/) [Đọc lại và suy ngẫm](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/26/doc-lai-va-suy-ngam-6/) [Ngày mới yêu thương](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/26/ngay-moi-yeu-thuong/) [Chào ngày mới 26 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/25/chao-ngay-moi-26-thang-2-2/) [Truyện George Washington](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/25/truyen-george-washington/) [Chào ngày mới 25 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/25/chao-ngay-moi-25-thang-2-2/) [Hà Văn Lâu thung dung đời thường](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/24/ha-van-lau-thung-dung-doi-thuong/) [Chào ngày mới 24 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/24/chao-ngay-moi-24-thang-2-2/) [Dinh Thống Nhất và Vườn Tao Đàn](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/24/dinh-thong-nhat-va-vuon-tao-dan/) [Chào ngày mới 23 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/22/chao-ngay-moi-23-thang-2-2/) [Những câu thơ lưu lạc](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/22/nhung-cau-tho-luu-lac/) [Đèo Ngang và những tuyệt phẩm thơ cổ](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/22/deo-ngang-va-nhung-tuyet-pham-tho-co/) [Chào ngày mới 22 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/22/chao-ngay-moi-22-thang-2-2/) [Nhành mai điểm nhấn tinh tế trong thơ Bác](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/21/nhanh-mai-diem-nhan-tinh-te-trong-tho-bac/) [“Tầm hữu vị ngộ” Hồ Chí Minh](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/21/tam-huu-vi-ngo-ho-chi-minh/) [Chào ngày mới 21 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/20/chao-ngay-moi-21-thang-2-2/) [Ta hẹn em uống rượu ngắm trăng](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/20/ta-hen-em-uong-ruou-ngam-trang/) [Chào ngày mới 20 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/19/chao-ngay-moi-20-thang-2-2/) [Gốc mai vàng trước ngõ](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/19/goc-mai-vang-truoc-ngo/) [Chào ngày mới 19 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/category/chao-ngay-moi-19-thang-2/) [Người phát minh chữ viết tiếng Việt](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/18/nguoi-phat-minh-chu-viet-tieng-viet/) [Chào ngày mới 18 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/18/chao-ngay-moi-18-thang-2-2/) [Bài học lịch sử](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/17/bai-hoc-lich-su/) [Chào ngày mới 17 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/16/chao-ngay-moi-17-thang-2-2/) [Ngày xuân tập Kiều](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/16/ngay-xuan-tap-kieu/) [Ngày mới Mạnh Hạo Nhiên](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/15/ngay-moi-manh-hao-nhien/) [Chào ngày mới 16 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/15/chao-ngay-moi-16-thang-2-2/) [Cây Lương thực 2.2016](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/15/cay-luong-thuc-2-2016-2/) [Chào ngày mới 15 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/category/chao-ngay-moi-15-thang-2/) [Nguyễn Du và Hồ Xuân Hương](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/14/nguyen-du-va-ho-xuan-huong/) [Chào ngày mới 14 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/category/chao-ngay-moi-14-thang-2/) [Chào ngày mới 13 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/category/chao-ngay-moi-13-thang-2/) [Chào ngày mới 12 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/category/chao-ngay-moi-12-thang-2/) [Ngày xuân đọc Trạng Trình](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/11/ngay-xuan-doc-trang-trinh/) [Chào ngày mới 11 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/10/chao-ngay-moi-11-thang-2-2/) [Viếng mộ cha mẹ](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/10/vieng-mo-cha-me-2/) [Chào ngày mới 10 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/category/chao-ngay-moi-10-thang-2/) [Thơ xuân](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/10/tho-xuan/) [Chào ngày mới 9 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/10/cha0-ngay-moi-9-thang-2/) [Nguyễn Du đêm thiêng đọc lại](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/09/nguyen-du-dem-thieng-doc-lai/) [Chào ngày mới 8 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/08/chao-ngay-moi-8-thang-2-2/) [Bữa cơm gia đình ngày cuối năm](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/07/bua-com-gia-dinh-ngay-cuoi-nam/) [Cây Lương thực 2.2016](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/07/cay-luong-thuc-2-2016/) [Chào ngày mới 7 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/06/chao-ngay-moi-7-thang-2-2/) [Bên lề chính sử](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/06/ben-le-chinh-su-7/) [Một trời thương nhớ](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/05/mot-troi-thuong-nho/) [Chào ngày mới 6 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/05/chao-ngay-moi-6-thang-2-2/) [Chào ngày mới 5 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/05/chao-ngay-moi-5-thang-2-2/) [Huyền Trang và Tháp Đại Nhạn](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/04/huyen-trang-va-thap-dai-nhan/) [Mark Zuckerberg và Facebook](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/04/mark-zuckerberg-va-facebook/) [Chào ngày mới 4 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/category/chao-ngay-moi-4-thang-2/) [Đỗ Tất Lợi danh y Việt Nam](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/03/do-tat-loi-danh-y-viet-nam/) [Chào ngày mới 3 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/02/chao-ngay-moi-3-thang-2-2/) [Đến với bài thơ hay](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/02/den-voi-bai-tho-hay-2/) [Chào ngày mới 2 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/category/chao-ngay-moi-2-thang-2/) [Chào ngày mới 1 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/01/chao-ngay-moi-1-thang-2-2/) [Cây Lương thực 1.2016](https://cnm365.wordpress.com/2016/01/31/cay-luong-thuc-1-2016-3/) **Video yêu thích
** [Those Relaxing Sounds of Waves – Ocean Sounds,](http://youtu.be/OG2eGVt6v2o)… [Secret Garden – Bí mật vườn thiêng](http://youtu.be/6jgz0PEmS80) [Những bài hát hay nhất của Nhạc sĩ Trịnh Công Sơn (25 bài)](https://youtu.be/4Zv3JeOLFDw)
[KimYouTube](http://www.youtube.com/user/hoangkimvietnam) **Trở về trang chính**
[Hoàng Kim](https://hoangkimlong.wordpress.com/) [Ngọc Phương Nam](http://thochocon.wordpress.com/) [Thung dung](https://hoangkimvn.wordpress.com/) [Dạy và học](http://dayvahoc.blogtiengviet.net/) [Cây Lương thực](http://foodcrops.vn/) [Dạy và Học](http://fa.hcmuaf.edu.vn/hoangkim) [Tình yêu cuộc sống](https://cnm365.wordpress.com/) [Kim on LinkedIn](https://www.linkedin.com/in/foodcrops) [Kim on Facebook](https://www.facebook.com/daihocnonglam) [Kim on Twitter](https://twitter.com/hoangkimvietnam)

Vary: Cookie

X-hacker: If you're reading this, you should visit automattic.com/jobs and apply to join the fun, mention this header.

X-ac: 1.dca _dca