markdown:
# Yemen
|الجمهورية اليمنية
|Al-Jumhuriyah al-Yamaniyah
Cộng hòa Yemen
|
|
![]()
|Quốc kỳ||Huy hiệu|
|Khẩu hiệu|
|
|
"Allah, al-Watan, at-Thawra, al-Wehda"
"Thượng đế, Quốc gia, Cách mạng, Hợp Nhất"
|Quốc ca|
|
|
|Hành chính|
|Chính phủ||
|[Tổng thống](/w/index.php?title=T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_Yemen&action=edit&redlink=1) [Thủ tướng](/w/index.php?title=Th%E1%BB%A7_t%C6%B0%E1%BB%9Bng_Yemen&action=edit&redlink=1) [Abd Rabbuh Mansur Hadi](/wiki/Abd_Rabbuh_Mansur_Hadi) [Khaled Bahah](/wiki/Khaled_Bahah) [tiếng Ả Rập](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_%E1%BA%A2_R%E1%BA%ADp) [Sana'a](/wiki/Sana%27a) [15°21′B, 12°24′Đ](http://tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=vi&pagename=Yemen¶ms=15_21_N_12_24_E_type:country(527.970)) [Sana'a](/wiki/Sana%27a) [hạng 49](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_di%E1%BB%87n_t%C3%ADch)) [UTC](/wiki/Gi%E1%BB%9D_ph%E1%BB%91i_h%E1%BB%A3p_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF)+3; [mùa hè](/wiki/Quy_%C6%B0%E1%BB%9Bc_gi%E1%BB%9D_m%C3%B9a_h%C3%A8): UTC+4 **Unification** [1 tháng 11](/wiki/1_th%C3%A1ng_11)năm [1918](/wiki/1918) [Bắc Yemen](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_%E1%BA%A2_R%E1%BA%ADp_Yemen) [30 tháng 11](/wiki/30_th%C3%A1ng_11)năm [1967](/wiki/1967) [Nam Yemen](/wiki/C%E1%BB%99ng_ho%C3%A0_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Yemen) [22 tháng 5](/wiki/22_th%C3%A1ng_5)năm [1990](/wiki/1990) [hạng 51](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_s%E1%BB%91_d%C3%A2n)) [hạng 129](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_m%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91)) [GDP](/wiki/T%E1%BB%95ng_s%E1%BA%A3n_ph%E1%BA%A9m_n%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%8Ba)( [PPP](/wiki/S%E1%BB%A9c_mua_t%C6%B0%C6%A1ng_%C4%91%C6%B0%C6%A1ng)) (2005) [đô la Mỹ](/wiki/%C4%90%C3%B4_la_M%E1%BB%B9) [HDI](/wiki/Ch%E1%BB%89_s%E1%BB%91_ph%C3%A1t_tri%E1%BB%83n_con_ng%C6%B0%E1%BB%9Di)(2003) [hạng 151](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_ch%E1%BB%89_s%E1%BB%91_ph%C3%A1t_tri%E1%BB%83n_con_ng%C6%B0%E1%BB%9Di)) [Đơn vị tiền tệ](/wiki/Ti%E1%BB%81n_t%E1%BB%87) [Rial Yemen](/w/index.php?title=Rial_Yemen&action=edit&redlink=1)(
)
[YER] [Tên miền Internet](/wiki/T%C3%AAn_mi%E1%BB%81n_qu%E1%BB%91c_gia_c%E1%BA%A5p_cao_nh%E1%BA%A5t) [.ye](/wiki/.ye) **Yemen** (phiên âm [tiếng Việt](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Vi%E1%BB%87t): **Y-ê-men**; [tiếng Ả Rập](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_%E1%BA%A2_R%E1%BA%ADp): اليَمَن al-Yaman), quốc hiệu chính thức là **Cộng hòa Yemen** (tiếng Ả Rập: الجمهورية اليمنية al-Jumhuuriyya al-Yamaniyya) là một [quốc gia](/wiki/Qu%E1%BB%91c_gia) ở [bán đảo Ả Rập](/wiki/B%C3%A1n_%C4%91%E1%BA%A3o_%E1%BA%A2_R%E1%BA%ADp), [tây nam Á](/w/index.php?title=T%C3%A2y_nam_%C3%81&action=edit&redlink=1). [Thủ đô](/wiki/Th%E1%BB%A7_%C4%91%C3%B4) là [Sana'a](/wiki/Sana%27a). Yemen có khoảng 23 triệu dân và rộng gần 530.000 km 2. Quốc gia này giáp với [Ả Rập Saudi](/wiki/%E1%BA%A2_R%E1%BA%ADp_Saudi) ở phía bắc, [Hồng hải](/wiki/Bi%E1%BB%83n_%C4%90%E1%BB%8F) ở phía tây, [biển Ả Rập](/wiki/Bi%E1%BB%83n_%E1%BA%A2_R%E1%BA%ADp) và [vịnh Aden](/wiki/V%E1%BB%8Bnh_Aden) ở phía nam, và [Oman](/wiki/Oman) ở phía đông.
Trước ngày 22 tháng 5 năm 1990, Yemen là 2 nước
[Bắc Yemen](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_%E1%BA%A2_R%E1%BA%ADp_Yemen) và [Nam Yemen](/wiki/C%E1%BB%99ng_ho%C3%A0_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Yemen).
## Mục lục
## Địa lý[
[sửa](/w/index.php?title=Yemen&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Yemen&action=edit§ion=1)]
Yemen nằm trong
[thế giới Ả Rập](/wiki/Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_%E1%BA%A2_R%E1%BA%ADp), trong nửa phía nam của [bán đảo Ả Rập](/wiki/B%C3%A1n_%C4%91%E1%BA%A3o_%E1%BA%A2_R%E1%BA%ADp), giáp [biển Ả Rập](/wiki/Bi%E1%BB%83n_%E1%BA%A2_R%E1%BA%ADp), vùng [vịnh Aden](/wiki/V%E1%BB%8Bnh_Aden), và [Biển Đỏ](/wiki/Bi%E1%BB%83n_%C4%90%E1%BB%8F). Nó nằm ở phía nam của [Ả Rập Xê Út](/wiki/%E1%BA%A2_R%E1%BA%ADp_Saudi) và phía tây của [Oman](/wiki/Oman), giữa [vĩ độ](/wiki/V%C4%A9_%C4%91%E1%BB%99) 12° và 19°B và [kinh độ](/wiki/Kinh_%C4%91%E1%BB%99) 42° và 55°Đ.
Một số các đảo Biển Đỏ, bao gồm cả quần đảo
[Hanish](/w/index.php?title=Hanish&action=edit&redlink=1), [Kamaran](/w/index.php?title=Kamaran&action=edit&redlink=1), và [Perim](/wiki/Perim), cũng như [Socotra](/wiki/Socotra) ở Biển Ả Rập, thuộc về Yemen. Nhiều số đảo trong số các [đảo](/wiki/%C4%90%E1%BA%A3o) là [núi lửa](/wiki/N%C3%BAi_l%E1%BB%ADa), ví dụ [Jabal al-Tair](/w/index.php?title=Jabal_al-Tair&action=edit&redlink=1) đã có một vụ phun trào núi lửa trong năm 2007 và trước đó vào năm 1883.
Với tổng diện tích 527.970 km2 (203.850 dặm vuông), Yemen là quốc gia lớn thứ 49 thế giới về diện tích. Quốc gia này có diện tích ngang với
[Thái Lan](/wiki/Th%C3%A1i_Lan) và tiểu bang [California](/wiki/California).
Cho đến khi ký kết hiệp ước hòa bình Yemen,
[Ả Rập Xê Út](/wiki/%E1%BA%A2_R%E1%BA%ADp_Saudi) trong [tháng bảy](/wiki/Th%C3%A1ng_b%E1%BA%A3y) 2000 biên giới phía bắc của Yemen đã xác định; [sa mạc](/wiki/Hoang_m%E1%BA%A1c) [Ả Rập](/wiki/%E1%BA%A2_R%E1%BA%ADp) ngăn chặn bất kỳ sinh sống của con người ở đó. Đất nước này có thể được chia thành bốn vùng địa lý chính: đồng bằng ven biển ở phía tây, vùng cao nguyên phía tây, vùng cao nguyên phía đông, và al Rub al Khali ở phía đông.
## Lịch sử[
[sửa](/w/index.php?title=Yemen&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Yemen&action=edit§ion=2)]
Từ thời Cổ đại, vùng này đã có những mối quan hệ với các nền
[văn minh Lưỡng Hà](/wiki/V%C4%83n_minh_L%C6%B0%E1%BB%A1ng_H%C3%A0), văn minh [Ba Tư](/wiki/Iran) và [văn minh Ấn Độ](/wiki/V%C4%83n_minh_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99). Xứ sở này được [Hồi giáo](/wiki/H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o) hóa và thuộc quyền kiểm soát của [triều đại Abbasid](/wiki/Nh%C3%A0_Abbas) từ [thế kỉ 7](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_7). Từ năm 1508 đến năm [1648](/wiki/1648), lãnh thổ do [người Bồ Đào Nha](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_B%E1%BB%93_%C4%90%C3%A0o_Nha) kiểm soát, sau đó lại rơi vào tay người [Thổ Nhĩ Kỳ](/wiki/Th%E1%BB%95_Nh%C4%A9_K%E1%BB%B3) thuộc [đế quốc Ottoman](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Ottoman), nhưng đến năm 1741 [Ahmah ibn Sa'id](/w/index.php?title=Ahmah_ibn_Sa%27id&action=edit&redlink=1) đã đánh đuổi người [Thổ Nhĩ Kỳ](/wiki/Th%E1%BB%95_Nh%C4%A9_K%E1%BB%B3). Hậu duệ của [Quốc vương](/wiki/Vua) ( [Sultan](/wiki/Sultan)) [Ahmah](/w/index.php?title=Ahmah&action=edit&redlink=1) cai trị [Oman](/wiki/Oman) đến ngày nay.
Quốc gia này sớm phát triển về lãnh vực
[thương mại](/wiki/Th%C6%B0%C6%A1ng_m%E1%BA%A1i) nhờ vị trí địa lí thuận lợi, có ảnh hưởng rộng lớn khắp các vùng tại [vịnh Ba Tư](/wiki/V%E1%BB%8Bnh_Ba_T%C6%B0) và một số vùng ven biển ở phía đông [châu Phi](/wiki/Ch%C3%A2u_Phi) trong hai [thế kỉ 17](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_17) và 18. Từ [thế kỉ 19](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_19), Oman liên kết chặt chẽ với [Anh](/wiki/Anh) thông qua hiệp ước kí kết năm [1891](/wiki/1891). Năm 1920, lợi dụng sự sụp đổ của [đế quốc Ottoman](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Ottoman), Bắc Yemen tuyên bố độc lập và các Imam (Giáo trưởng Hồi giáo) duy trì quyền cai trị đến năm 1962. Trong khi đó, Nam Yemen vẫn thuộc quyền bảo hộ của [đế quốc Anh](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Anh) cho đến năm 1967.
### Bắc Yemen[
[sửa](/w/index.php?title=Yemen&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Yemen&action=edit§ion=3)]
(
[Cộng hòa Ả Rập Yemen](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_%E1%BA%A2_R%E1%BA%ADp_Yemen)) Năm 1962, cuộc đảo chính quân sự được sự trợ giúp của [Ai Cập](/wiki/Ai_C%E1%BA%ADp) đã lật đổ vị Giáo trưởng Hồi giáo với sự ra đời của nền cộng hòa. Phái bảo hoàng, do [Ả Rập Xê Út](/wiki/%E1%BA%A2_R%E1%BA%ADp_Saudi) yểm trợ, đã tiến hành cuộc chiến chống lại những người cộng hòa và quân đội Viễn chinh [Ai Cập](/wiki/Ai_C%E1%BA%ADp). Năm 1972, cuộc chiến tranh giữa hai miền Yemen bùng nổ và kết thúc bằng một hiệp ước dự kiến thống nhất đất nước nhưng vẫn không có hiệu lực. Năm 1974, Đại tá [Ibrahim al-Hamdi](/w/index.php?title=Ibrahim_al-Hamdi&action=edit&redlink=1) lên nắm quyền và thành công trong việc thực thi quyền lực của chính phủ trung ương trên toàn lãnh thổ Bắc Yemen. Cuộc mưu sát [Tổng thống](/wiki/T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng) [Cộng hòa Ả Rập Yemen](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_%E1%BA%A2_R%E1%BA%ADp_Yemen) (1978) đã dẫn đến việc cắt đứt các mối quan hệ ngoại giao, cuộc chiến tranh giữa hai nước lại bùng nổ. Trung tá [Ali Abdullah Saleh](/wiki/Ali_Abdullah_Saleh) được bổ nhiệm vào chức vụ Tổng thống. Năm 1980, Saleh kêu gọi sự giúp đỡ của [Liên Xô](/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4), bất chấp áp lực từ [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) và [Ả Rập Xê Út](/wiki/%E1%BA%A2_R%E1%BA%ADp_Saudi), cải thiện các mối quan hệ với Nam Yemen. Tái đắc cử năm 1983 và năm 1988, Saleh đã kí kết với Nam Yemen một hiệp ước nhằm thực hiện tiến trình thống nhất đất nước năm 1989 và có hiệu lực năm 1990.
### Nam Yemen[
[sửa](/w/index.php?title=Yemen&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Yemen&action=edit§ion=4)]
(
[Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Yemen](/wiki/C%E1%BB%99ng_ho%C3%A0_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Yemen)) Từ năm 1962, Nam Yemen thuộc quyền bảo hộ của [Anh](/wiki/Anh). Cuộc đấu tranh, dưới sự lãnh đạo của Mặt trận giải phóng dân tộc, đã dẫn đến việc tuyên bố độc lập năm 1967. Năm 1970, [Salim Ali Rubayyi](/w/index.php?title=Salim_Ali_Rubayyi&action=edit&redlink=1) xây dựng chế độ [xã hội chủ nghĩa](/wiki/H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_x%C3%A3_h%E1%BB%99i_ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a). Năm 1978, Rubayyi bị quân đội lật đổ. [Ali Nasir Muhammad](/w/index.php?title=Ali_Nasir_Muhammad&action=edit&redlink=1) kiêm nhiệm lãnh đạo Đảng và Nhà nước. Năm 1986, Muhammad bị lật đổ và cuộc nội chiến kéo dài 15 ngày đã làm cho 12.000 người thiệt mạng. [Abu Bakr al-Attas](/w/index.php?title=Abu_Bakr_al-Attas&action=edit&redlink=1) trở thành nhà lãnh đạo mới và tạo mối quan hệ thân thiện với Bắc Yemen.
### Thống nhất[
[sửa](/w/index.php?title=Yemen&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Yemen&action=edit§ion=5)]
Sau cuộc họp thượng đỉnh tại
[Adan](/w/index.php?title=Adan&action=edit&redlink=1) ngày [22 tháng 5](/wiki/22_th%C3%A1ng_5) năm [1990](/wiki/1990), sau nhiều năm thương thuyết, hai vị nguyên thủ quốc gia cùng nhất trí thống nhất đất nước và tuyên bố thành lập Nhà nước Cộng hòa Yemen. Ali Saleh trở thành [Tổng thống](/wiki/T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng). Những căng thẳng giữa hai miền Nam và Bắc đã làm bùng nổ cuộc chiến tranh năm 1994. Chiến thắng của lực lượng miền Bắc củng cố thêm quyền lực Tổng thống và đảng do Saleh cầm quyền.
## Chính trị[
[sửa](/w/index.php?title=Yemen&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Yemen&action=edit§ion=6)]
Yemen theo thể chế
[cộng hoà](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a) [nghị viện](/wiki/Ngh%E1%BB%8B_vi%E1%BB%87n), lấy Luật Hồi giáo [Sharia](/wiki/Sharia) làm cơ sở cho luật lệ hiện hành. Quốc hội 2 viện bao gồm Hội đồng Shura (111 ghế, do Tổng thống chỉ định), và [Hạ viện](/wiki/H%E1%BA%A1_vi%E1%BB%87n) (301 ghế, được bầu cử thông qua bỏ phiếu, nhiệm kỳ 6 năm).
Ở Yemen hiện có trên 12 đảng, trong đó có các đảng chủ chốt:
[Đảng Đại hội nhân dân toàn quốc](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3ng_%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%99i_nh%C3%A2n_d%C3%A2n_to%C3%A0n_qu%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1) (miền Bắc), [Đảng Cải cách Hồi giáo](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BA%A3i_c%C3%A1ch_H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o&action=edit&redlink=1) (miền Bắc), [Đảng Baath xã hội Ả Rập thống nhất](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3ng_Baath_x%C3%A3_h%E1%BB%99i_%E1%BA%A2_R%E1%BA%ADp_th%E1%BB%91ng_nh%E1%BA%A5t&action=edit&redlink=1), [Đảng Nasser thống nhất](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3ng_Nasser_th%E1%BB%91ng_nh%E1%BA%A5t&action=edit&redlink=1), [Đảng Xã hội Chủ nghĩa Yemen](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3ng_X%C3%A3_h%E1%BB%99i_Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_Yemen&action=edit&redlink=1) là đảng trước đây có khuynh hướng [Mác-xít](/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_Marx) (ở miền Nam).
Hiện nay Chính phủ Yemen đang thực hiện chính sách cải cách
[chính trị](/wiki/Ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B), [kinh tế](/wiki/Kinh_t%E1%BA%BF), hoà giải và hoà hợp dân tộc.
## Đối ngoại[
[sửa](/w/index.php?title=Yemen&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Yemen&action=edit§ion=7)]
Yemen là thành viên của
[Liên Hiệp Quốc](/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c), [Liên đoàn Ả Rập](/wiki/Li%C3%AAn_%C4%91o%C3%A0n_%E1%BA%A2_R%E1%BA%ADp), [Phong trào không liên kết](/wiki/Phong_tr%C3%A0o_kh%C3%B4ng_li%C3%AAn_k%E1%BA%BFt), [Tổ chức Hội nghị Hồi giáo](/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_H%E1%BB%99i_ngh%E1%BB%8B_H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o) (OIC), [UNESCO](/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_Gi%C3%A1o_d%E1%BB%A5c,_Khoa_h%E1%BB%8Dc_v%C3%A0_V%C4%83n_h%C3%B3a_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c), [FAO](/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_L%C6%B0%C6%A1ng_th%E1%BB%B1c_v%C3%A0_N%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c), G-77, [IAEA](/wiki/C%C6%A1_quan_N%C4%83ng_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_Nguy%C3%AAn_t%E1%BB%AD_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF), [ILO](/wiki/ILO), [IMF](/wiki/Qu%E1%BB%B9_Ti%E1%BB%81n_t%E1%BB%87_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF), [WHO](/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_Y_t%E1%BA%BF_Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi), [Tổ chức Thương mại Thế giới](/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_Th%C6%B0%C6%A1ng_m%E1%BA%A1i_Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi) ( [WTO](/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_Th%C6%B0%C6%A1ng_m%E1%BA%A1i_Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi)), [UNIDO](/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_Ph%C3%A1t_tri%E1%BB%83n_C%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p_Li%C3%AAn_H%E1%BB%A3p_Qu%E1%BB%91c)…và là Quan sát viên của các nước [Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh](/wiki/H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_H%E1%BB%A3p_t%C3%A1c_v%C3%B9ng_V%E1%BB%8Bnh) (GCC).
Yemen theo đuổi chính sách đối ngoại Không Liên kết, ưu tiên phát triển quan hệ với các nước
[Ả Rập](/wiki/%E1%BA%A2_R%E1%BA%ADp); ủng hộ mạnh mẽ cuộc đấu tranh của nhân dân [Palestine](/wiki/Palestine). Tiếp tục duy trì quan hệ với các nước [Đông Âu](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_%C3%82u) và các nước thuộc [Liên Xô](/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4) cũ. Tăng cường quan hệ với [Mỹ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3), [Nhật](/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n) và [Tây Âu](/wiki/T%C3%A2y_%C3%82u) nhằm tranh thủ vốn đầu tư và kỹ thuật.
## Hành chính[
[sửa](/w/index.php?title=Yemen&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Yemen&action=edit§ion=8)]
Tính đến
[tháng 2](/wiki/Th%C3%A1ng_hai) năm [2004](/wiki/2004), Yemen được chia thành 20 vùng và 1 thành phố thủ đô. [[1]](#cite_note-1)
|Vùng||Thủ phủ||Dân số
|
Thống kê năm 2004
|Dân số
|
Thống kê năm 2006.
|Thứ tự|
|
|[Aden](/wiki/Aden) ['Amran](/w/index.php?title=%27Amran_Governorate&action=edit&redlink=1) ['Amran](/w/index.php?title=%27Amran&action=edit&redlink=1) [Abyan](/w/index.php?title=Abyan_Governorate&action=edit&redlink=1) [Zinjibar](/wiki/Zinjibar) [Ad Dali](/w/index.php?title=Ad_Dali%27_Governorate&action=edit&redlink=1) [Ad Dali'](/w/index.php?title=Ad_Dali%27&action=edit&redlink=1) [Al Bayda'](/w/index.php?title=Al_Bayda%27_Governorate&action=edit&redlink=1) [Al Bayda](/wiki/Al_Bayda) [Al Hudaydah](/w/index.php?title=Al_Hudaydah_Governorate&action=edit&redlink=1) [Al Hudaydah](/wiki/Al_Hudaydah) [Al Jawf](/w/index.php?title=Al_Jawf_Governorate&action=edit&redlink=1) [Al Jawf](/w/index.php?title=Al_Jawf&action=edit&redlink=1) [Al Mahrah](/w/index.php?title=Al_Mahrah_Governorate&action=edit&redlink=1) [Al Ghaydah](/w/index.php?title=Al_Ghaydah&action=edit&redlink=1) [Al Mahwit](/w/index.php?title=Al_Mahwit_Governorate&action=edit&redlink=1) [Al Mahwit](/w/index.php?title=Al_Mahwit&action=edit&redlink=1) [Amanat Al Asimah](/wiki/Sana%27a) [Sanaa](/wiki/Sana%27a) [Dhamar](/w/index.php?title=Dhamar_Governorate&action=edit&redlink=1) [Dhamar](/w/index.php?title=Dhamar&action=edit&redlink=1) [Hadramaut](/w/index.php?title=Hadhramaut_Governorate&action=edit&redlink=1) [Al Mukalla](/wiki/Al_Mukalla) [Hajjah](/w/index.php?title=Hajjah_Governorate&action=edit&redlink=1) [Hajjah](/w/index.php?title=Hajjah&action=edit&redlink=1) [Ibb](/w/index.php?title=Ibb_Governorate&action=edit&redlink=1) [Ibb](/wiki/Ibb) [Lahij](/w/index.php?title=Lahij_Governorate&action=edit&redlink=1) [Lahij](/w/index.php?title=Lahij&action=edit&redlink=1) [Ma'rib](/w/index.php?title=Ma%27rib_Governorate&action=edit&redlink=1) [Ma'rib](/w/index.php?title=Ma%27rib&action=edit&redlink=1) [Raymah](/w/index.php?title=Raymah_Governorate&action=edit&redlink=1) [Raymah](/w/index.php?title=Raymah&action=edit&redlink=1) [Sa'dah](/w/index.php?title=Sa%27dah_Governorate&action=edit&redlink=1) [Sa`dah](/w/index.php?title=Sa%60dah&action=edit&redlink=1) [Sana'a](/w/index.php?title=Sana%27a_Governorate&action=edit&redlink=1) [San`a'](/w/index.php?title=San%60a%27&action=edit&redlink=1) [Shabwah](/w/index.php?title=Shabwah_Governorate&action=edit&redlink=1) [Ataq](/w/index.php?title=Ataq&action=edit&redlink=1) [Ta'izz](/w/index.php?title=Ta%27izz_Governorate&action=edit&redlink=1) [Ta`izz](/w/index.php?title=Ta%60izz&action=edit&redlink=1)
Hai mươi mốt vùng được chia thành tiếp 333 huyện (muderiah), sau đó được chia thành 2.210 huyện phụ thuộc (sub), và sau đó là 38.284 làng.
## Văn hóa[
[sửa](/w/index.php?title=Yemen&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Yemen&action=edit§ion=9)]
## Kinh tế[
[sửa](/w/index.php?title=Yemen&veaction=edit&vesection=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Yemen&action=edit§ion=10)]
Yemen là nước kém phát triển nhất
[Tây Á](/wiki/T%C3%A2y_Nam_%C3%81) và kém phát triển trên [thế giới](/wiki/Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi). Địa hình khô cằn, sự ẩn náu của [Al-Qaeda](/wiki/Al-Qaeda), không có mấy tài nguyên khoáng sản ( [dầu mỏ](/wiki/D%E1%BA%A7u_m%E1%BB%8F), [khí đốt](/wiki/Kh%C3%AD_thi%C3%AAn_nhi%C3%AAn),...) và nạn tham nhũng khiến Yemen là một trong những nước nghèo trên thế giới. Nạn thất nghiệp gia tăng, chính phủ yếu kém, nạn đói,... nên Yemen phần lớn phải nhờ [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) hỗ trợ.
Xét về thu nhập bình quân đầu người, Yemen là một trong những nước nghèo nhất so với các nước
[Ả Rập](/wiki/%E1%BA%A2_R%E1%BA%ADp) khác. Nền kinh tế Yemen dựa vào 3 nguồn chính là khai thác dầu lửa, sản xuất [nông nghiệp](/wiki/N%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p) và đánh cá. [Dầu lửa](/wiki/D%E1%BA%A7u_h%E1%BB%8Fa) có trữ lượng khoảng 4 tỷ thùng; sản xuất trung bình 402.500 thùng/ngày và tiêu thụ 128.000 thùng/ngày. [Khí đốt](/wiki/Kh%C3%AD_thi%C3%AAn_nhi%C3%AAn) trữ lượng 480 tỷ m³. Yemen đang cố gắng đa dạng hóa nguồn lợi thu về, không chỉ riêng dầu. Vì vậy, năm [2006](/wiki/2006) Yemen đã bắt đầu một chương trình cải cách kinh tế chú trọng vào các ngành kinh tế phi dầu mỏ và đầu tư nước ngoài. Kết quả của chương trình này, Yemen đã thu về khoảng 5 tỷ [USD](/wiki/%C4%90%C3%B4_la_M%E1%BB%B9) từ các dự án phát triển. Bên cạnh đó, những năm gần đây Yemen đã có sự tiến bộ trong việc cải cách các chính sách nhằm khuyến khích đầu tư nước ngoài. Hiện tại, tổng thu nhập về dầu mỏ của Yemen có thể đã tăng cao hơn so với năm 2007, đó là kết quả của giá dầu tăng cao hơn. Ngân sách của Yemen năm 2007 là 7,407 tỷ USD, nhưng con số chi tiêu là 8,177 tỷ USD đã vượt hơn cả ngân sách cả nước. Yemen đang đối mặt với việc nợ cao, chiếm 33,7% của tổng sản phẩm nội địa [GDP](/wiki/T%E1%BB%95ng_s%E1%BA%A3n_ph%E1%BA%A9m_n%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%8Ba) (theo CIA-2007).
Các ngành công nghiệp có một số nhà máy
[xi măng](/wiki/Xi_m%C4%83ng), dệt, diêm, xà phòng, [thuốc lá](/wiki/Thu%E1%BB%91c_l%C3%A1) và nước giải khát (ở miền bắc), cá hộp và dệt, chế biến thực phẩm, hàng thủ công (ở miền Nam). Yemen xuất khẩu [dầu thô](/wiki/D%E1%BA%A7u_m%E1%BB%8F), [cà phê](/wiki/C%C3%A0_ph%C3%AA), cá khô và cá muối; nhập khẩu [lương thực](/wiki/Th%E1%BB%B1c_ph%E1%BA%A9m), súc vật, máy móc và các thiết bị, hoá chất.
Các bạn hàng chính:
[Ấn Độ](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99), [Thái Lan](/wiki/Th%C3%A1i_Lan), [Hàn Quốc](/wiki/H%C3%A0n_Qu%E1%BB%91c), [Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c), [Malaysia](/wiki/Malaysia), [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3), [Singapore](/wiki/Singapore), [Ả Rập Xê Út](/wiki/%E1%BA%A2_R%E1%BA%ADp_Saudi), [Các Tiểu vương quốc Ả Rập thống nhất](/wiki/C%C3%A1c_Ti%E1%BB%83u_v%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_%E1%BA%A2_R%E1%BA%ADp_Th%E1%BB%91ng_nh%E1%BA%A5t), [Nga](/wiki/Nga), [Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p).
Cơ cấu kinh tế:
[Nông nghiệp](/wiki/N%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p) 9,4%, [Công nghiệp](/wiki/C%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p) 52,4%, [Dịch vụ](/wiki/D%E1%BB%8Bch_v%E1%BB%A5) 38,1% (2008).
Lực lượng lao động: 6,49 triệu người (
[CIA](/wiki/C%C6%A1_quan_T%C3%ACnh_b%C3%A1o_Trung_%C6%B0%C6%A1ng_(Hoa_K%E1%BB%B3))-2008), tỷ lệ thất nghiệp chiếm 35% dân số, tỷ lệ người sống dưới mức nghèo đói chiếm 45,2% (2003)
GDP năm 2008: 55,29 tỷ đô la (theo sức mua) và xếp thứ 88 trên thế giới, tính theo tỷ giá hối đoái hiện tại trên các thị trường tiền tệ quốc tế là 27,56 tỷ USD.
GDP bình quân đầu người tính theo sức mua tương đương: 2.400 USD (CIA-2008)
Tốc độ tăng trưởng: 3,2% năm 2008.
[Lạm phát](/wiki/L%E1%BA%A1m_ph%C3%A1t) năm 2008 là 12,5%.
Sản lượng khai thác dầu thô của Yemen trung bình 320.000 thùng/ngày (CIA-2007) và khả năng tiêu thụ dầu 135.000 thùng/ngày (CIA-2006).
## Dân số[
[sửa](/w/index.php?title=Yemen&veaction=edit&vesection=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Yemen&action=edit§ion=11)]
Dân số của Yemen là khoảng 24 triệu theo ước tính tháng 6 năm 2011, với 46% dân số dưới 15 tuổi và 2,7% trên 65 tuổi. Vào năm 1950, nó là 4,3 triệu.
Đến năm 2050, dân số dự kiến tăng lên khoảng 60 triệu. [4] [[5]](#cite_note-5)
Yemen có mức sinh đẻ cao, 4,45 con trên một phụ nữ, cao thứ 30 trên thế giới.
[[6]](#cite_note-6)
Trong cuối
[thế kỷ 20](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_20) dân số Sana'a phát triển nhanh chóng, từ khoảng 55.000 năm 1978 lên hơn 1 triệu vào đầu [thế kỷ 21](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_21). [[7]](#cite_note-7)
Người Yemen có nguồn gốc chủ yếu từ
[Ả Rập](/wiki/%E1%BA%A2_R%E1%BA%ADp). Yemen vẫn còn là một xã hội [8] [bộ tộc](/wiki/B%E1%BB%99_t%E1%BB%99c). Ở khu vực miền núi phía Bắc của đất nước là nơi sinh sống của khoảng 400 bộ lạc Zaydi. [[9]](#cite_note-9) Ngoài ra còn có các nhóm đẳng cấp di truyền trong các khu đô thị như [[10]](#cite_note-10) [Al-Akhdam](/w/index.php?title=Al-Akhdam&action=edit&redlink=1). [[11]](#cite_note-11)
Yemen chính thức bãi bỏ
[chế độ nô lệ](/w/index.php?title=Ch%E1%BA%BF_%C4%91%E1%BB%99_n%C3%B4_l%E1%BB%87&action=edit&redlink=1) vào năm 1962. [66] [Người Thổ Nhĩ Kỳ](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Th%E1%BB%95_Nh%C4%A9_K%E1%BB%B3) đến Yemen trong quá trình xâm chiếm của [đế quốc Ottoman](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Ottoman). Ngày hôm nay, có từ 10,000-30,000 người gốc Thổ Nhĩ Kỳ vẫn còn ở trong nước. Ngoài ra, Yemen còn có [12] [người Do Thái](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Do_Th%C3%A1i), cộng đồng Do Thái Yemen hình thành một thiểu số người Do Thái khá lớn ở Yemen với một nền văn hóa khác biệt với cộng đồng Do Thái trên thế giới. Hầu hết đã di cư đến [[13]](#cite_note-13) [Israel](/wiki/Israel)vào giữa [thế kỷ 20](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_20). [[14]](#cite_note-14)
Ước tính có khoảng 100.000 người gốc Ấn Độ đang tập trung ở phần phía nam của đất nước, xung quanh Aden, Mukalla, Shihr, Lahaj, Mokha và Hodeidah.
[[15]](#cite_note-15)
## Ngôn ngữ[
[sửa](/w/index.php?title=Yemen&veaction=edit&vesection=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Yemen&action=edit§ion=12)] [Tiếng Ả Rập](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_%E1%BA%A2_R%E1%BA%ADp) là ngôn ngữ chính thức, mặc dù [tiếng Anh](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh) ngày càng được người dân ở các thành phố lớn sử dụng. Trong khu vực Mahra (cực đông) và đảo Soqotra, một số ngôn ngữ [Do Thái](/wiki/Do_Th%C3%A1i) và tiếng Ả Rập cổ đại được nói. [[16]](#cite_note-16)
Ngôn ngữ chính thức là tiếng Ả Rập tiêu chuẩn hiện đại. Tiếng Ả Rập Yemen được nói trong nhiều tiếng địa phương khu vực.
## Tôn giáo[
[sửa](/w/index.php?title=Yemen&veaction=edit&vesection=13) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Yemen&action=edit§ion=13)]
Tôn giáo tại Yemen bao gồm chủ yếu hai nhóm tôn giáo
[Hồi giáo](/wiki/H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o) chính, 55% dân số theo đạo [Hồi giáo Sunni](/wiki/H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o_Sunni) và 45% là người [Shia](/wiki/Shia). [[17]](#cite_note-17)
Người Sunni chủ yếu sống ở phía nam và đông nam đất nước. Người Shia là các bộ tộc Zaydis chủ yếu sống ở phía bắc và tây bắc trong khi nhánh Hồi giáo Ismailis sống trong những trung tâm chính như Sana'a và Ma'rib. Có những cộng đồng Hồi giáo hỗn hợp trong các thành phố lớn. Khoảng 1% của Yemen không theo đạo Hồi, gồm các cộng đồng
[Thiên Chúa giáo](/wiki/Thi%C3%AAn_Ch%C3%BAa_gi%C3%A1o), [Do Thái giáo](/wiki/Do_Th%C3%A1i_gi%C3%A1o), [Ấn Độ giáo](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_gi%C3%A1o), hoặc chủ nghĩa [vô thần](/wiki/V%C3%B4_th%E1%BA%A7n). [[18]](#cite_note-18)
## Du lịch[
[sửa](/w/index.php?title=Yemen&veaction=edit&vesection=14) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Yemen&action=edit§ion=14)]
Ngành công nghiệp du lịch của Yemen bị cản trở bởi cơ sở hạ tầng hạn chế cũng như các vấn đề an ninh nghiêm trọng.
[Khách sạn](/wiki/Kh%C3%A1ch_s%E1%BA%A1n) và [nhà hàng](/wiki/Nh%C3%A0_h%C3%A0ng) của đất nước này nằm dưới các tiêu chuẩn quốc tế, vận tải hàng không và đường phần lớn là không đủ. Bắt cóc khách du lịch nước ngoài vẫn là một mối đe dọa, đặc biệt là bên ngoài các thành phố chính, cùng với vụ đánh bom khủng bố tại cảng Aden trong năm 2000 và 2002, trở thành một trở ngại đáng kể cho du lịch.
Gần đây nhất là tháng 9 năm 2006, các
[bộ lạc](/wiki/B%E1%BB%99_l%E1%BA%A1c) ở tỉnh Shabwa, phía đông thủ đô Sanaa, bắt cóc bốn khách du lịch [Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p) trên đường đến Aden. Họ được trả tự do hai tuần sau đó. Tháng 10 năm 2006, [Bộ Ngoại giao Mỹ](/wiki/B%E1%BB%99_Ngo%E1%BA%A1i_giao_M%E1%BB%B9) đã nhắc lại cảnh báo cho công dân Mỹ, thúc giục mạnh mẽ họ xem xét cẩn thận những rủi ro khi du lịch đến Yemen. [Bộ Ngoại giao Anh](/wiki/B%E1%BB%99_Ngo%E1%BA%A1i_giao_Anh) đã đưa ra một tư vấn tương tự. Thống kê gần đây cho khách du lịch ở Yemen đã giảm nhiều, nhưng trong năm 2004, số lượng đã tăng lên 274.000 từ 155.000 trong năm 2003. [[19]](#cite_note-19)
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Yemen&veaction=edit&vesection=15) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Yemen&action=edit§ion=15)] [^](#cite_ref-1) [Governorates of Yemen](http://www.statoids.com/uye.html). **Central Statistical Organisation of Yemen. General Population Housing and Establishment Census 2004 Final Results** [^](#cite_ref-2) [[1]](http://www.cso-yemen.org/content.php?lng=english&id=293), Statistic Yearbook 2005 of Yemen [[2]](http://www.cso-yemen.org/books/book_year_2005/POPULATION/Population.htm) [^](#cite_ref-3) [Statistic Yearbook 2006 of Yemen](http://www.cso-yemen.org/publication/Statistical_Year_Book2006/Population.xls) [^](#cite_ref-4) [“Saba Net”](http://www.sabanews.net/en/news85385.htm). Truy cập 7 tháng 11 năm 2015. [^](#cite_ref-5) [“YEMEN: Government planning to curb population growth”](http://www.irinnews.org/report/79232/yemen-government-planning-to-curb-population-growth). IRINnews. Truy cập 7 tháng 11 năm 2015. [^](#cite_ref-6) [“CIA Site Redirect — Central Intelligence Agency”](http://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2127rank.html). Truy cập 7 tháng 11 năm 2015. [^](#cite_ref-7) [“Saudi Aramco World: Sana‘a Rising”](http://www.saudiaramcoworld.com/issue/200601/sana.a.rising.htm). Truy cập 7 tháng 11 năm 2015. [^](#cite_ref-8) [“CIA Site Redirect — Central Intelligence Agency”](http://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ym.html). Truy cập 7 tháng 11 năm 2015. [^](#cite_ref-9) [“The children of Yemen’s tribal war”](http://www.heraldscotland.com/news/world-news/the-children-of-yemen-s-tribal-war-1.990167). Herald Scotland. Truy cập 7 tháng 11 năm 2015. [^](#cite_ref-10) [“Zaydi Islam”](http://www.globalsecurity.org/military/intro/islam-zaydi.htm). Truy cập 7 tháng 11 năm 2015. [^](#cite_ref-11) [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2973326/pdf/eugenrev00050-0031.pdf](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2973326/pdf/eugenrev00050-0031.pdf) [^](#cite_ref-12) [“T.C. CUMHURBAŞKANLIĞI:”](http://www.tccb.gov.tr/haberler/170/78621/cumhurbaskani-gul-turkiyeyemen-is-forumunda.html). Truy cập 7 tháng 11 năm 2015. [^](#cite_ref-13) [“Yemen Virtual Jewish History Tour”](http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/vjw/Yemen.html). Truy cập 7 tháng 11 năm 2015. [^](#cite_ref-14) [“Jews of Yemen”](http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/anti-semitism/yemenjews.html). Truy cập 7 tháng 11 năm 2015. [^](#cite_ref-15) [http://www.eoisanaa.org/NRI.html](http://www.eoisanaa.org/NRI.html) [^](#cite_ref-16) [“The Ancient Languages of Asia and the Americas”](http://books.google.com.vn/books?id=UQpAuNIP4oIC&pg=PA228&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false). Google Books. Truy cập 7 tháng 11 năm 2015. [^](#cite_ref-17) [“Refworld”](http://www.refworld.org/cgi-bin/texis/vtx/rwmain?page=topic&tocid=45a5199f2&toid=45a5f8b22&docid=488f180d1e&skip=0). Truy cập 7 tháng 11 năm 2015. [^](#cite_ref-18) [“YEMEN”](http://www.medea.be/en/countries/yemen/yemen/). Truy cập 7 tháng 11 năm 2015. **This article incorporates text from this source, which is in the public domain.** [^](#cite_ref-19)
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Yemen&veaction=edit&vesection=16) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Yemen&action=edit§ion=16)]
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thêm hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|
|
|
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thêm thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|


markdown:
Tôi dự tính viết về đề tài này từ cả năm nay, mà mãi tới bây giờ mới có đủ động lực để viết. Có hai lý do khiến tôi bắt đầu.
Thứ nhất, số là tôi đang theo học mật mã, mà kinh nghiệm cho thấy cách học (và đọc sách) tốt nhất là viết, tóm tắt lại và giải thích rành mạch rõ ràng những gì vừa học được cho người khác. Chừng nào làm được như thế thì mới có thể xem là đã hiểu được vấn đề đang muốn học.
Thứ hai, hôm rồi tôi đọc một mẩu chuyện về Richard Feynman, trong đó có đoạn kể về lúc Feynman bị bệnh, gần đất xa trời, ông tâm sự rằng, "[I'm going to die but I'm not as sad as you think because] when you get as old as I am, you start to realize that
[you've told most of the good stuff you know to other people anyway](http://www.longnow.org/essays/richard-feynman-connection-machine/)". Đương nhiên những gì tôi biết làm sao mà "good" bằng những gì Feynman biết, nhưng dẫu sao thì tôi cũng sẽ học theo Feynman, có biết cái gì hay ho thì giải thích cho nhiều người khác cùng biết.
--*--
**I. Mở đầu** **1. Giới thiệu**
Loạt bài này tôi sẽ giới thiệu về mật mã học hiện đại, tập trung vào giải thích cách thức hoạt động của các thành phần mật mã cơ sở (cryptographic primitive) và làm sao sử dụng chúng cho đúng cách.
Mật mã là công cụ rất mạnh mẽ làm nhiều người lầm tưởng rằng cứ sử dụng mật mã là an toàn, mà không biết rằng mật mã là con dao hai lưỡi. Bạn có thể xây dựng một hệ thống với đầy đủ các ý tưởng hay ho nhất của mật mã, nhưng nếu bạn không dùng mật mã đúng cách, hệ thống của bạn sẽ hoàn toàn thiếu an toàn.
Đã có rất nhiều ví dụ, mà tiêu biểu là các kết quả làm việc gần đây của tôi và đồng nghiệp (xem
[đây](http://vnhacker.blogspot.com/2009/09/flickrs-api-signature-forgery.html), [đây](http://vnhacker.blogspot.com/2010/06/practical-padding-oracle-attacks.html)và [đây](http://vnhacker.blogspot.com/2010/10/first-time-on-screen.html)). Hoặc như gần đây, hệ thống bảo vệ máy PS3 của Sony bị phá vỡ hoàn toàn chỉ vì sử dụng sai mật mã. Không riêng gì Sony, mà rất nhiều hãng lớn trên thế giới, từ Oracle, Yahoo!, đến Microsoft, đã sử dụng sai mật mã và làm cho sản phẩm của họ thiếu an toàn.
Điều này cho thấy, chỉ biết mật mã giúp gì cho bạn là chưa đủ, mà bạn cần phải biết làm thế nào để sử dụng chúng đúng cách. Khi biết cách sử dụng đúng mật mã rồi, bạn sẽ có thể dùng mật mã để xây dựng các hệ thống an toàn hơn, và đồng thời có thể đánh giá được sản phẩm sử dụng mật mã của bên thứ ba.
Giáo trình mà tôi sử dụng là cuốn sách "
Một cuốn sách miễn phí khác có thể dùng để thay thế KL là cuốn Handbook of Applied Cryptography. Kết thúc mỗi bài viết, tôi sẽ liệt kê trang nào trong KL hoặc HAC cần phải đọc.
[Introduction To Modern Cryptography](http://www.amazon.com/Introduction-Modern-Cryptography-Principles-Protocols/dp/1584885513)" của Jonathan Katz và Yehuda Lindell (từ đây về sau gọi là KL). Trong quá trình học mật mã, tôi cũng đã đọc thử nhiều sách khác nhau, nhưng cuốn KL này là thích hợp hơn nhất cho việc tìm hiểu mật mã học hiện đại. KL cũng được sử dụng làm giáo trình để dạy mật mã cho cấp đại học và cao học ở nhiều trường đại học trên thế giới. Bạn nào có điều kiện thì nên mua sách. Nếu là sinh viên thì có thể liên hệ với tôi (ở TP.HCM) để mượn sách mà đọc.
Một cuốn sách miễn phí khác có thể dùng để thay thế KL là cuốn Handbook of Applied Cryptography. Kết thúc mỗi bài viết, tôi sẽ liệt kê trang nào trong KL hoặc HAC cần phải đọc.
Loạt bài được chia làm ba phần lớn. Phần đầu tiên nói về mã đối xứng, phần thứ hai nói về mã bất đối xứng, và phần thứ ba sẽ bàn về các đề tài nâng cao. Trong phần thứ nhất tôi sẽ giải quyết vấn đề: làm thế nào để chị A và anh B liên lạc với nhau an toàn, khi hai người đã có một khóa bí mật chung? Vấn đề của phần thứ hai sẽ là làm thế nào để chị A và anh B chưa quen biết nhau có thể tạo ra một khóa bí mật chung chỉ có hai anh chị biết mà thôi? Trong phần thứ ba, tùy vào tình hình mà tôi sẽ viết về các đề tài như tiền điện tử, bầu cử điện tử hay đấu giá điện tử.
Tôi cũng muốn lưu ý là nội dung loạt bài sẽ có những phần không nằm trong cuốn KL, và tôi sẽ cố gắng để người đọc hiểu được loạt bài này mà không cần phải tham khảo thêm tài liệu khác. Nghĩa là khi nào cần thì tôi sẽ cung cấp các kiến thức hỗ trợ, ví dụ như các kiến thức toán (bao gồm lý thuyết xác suất, lý thuyết số, đại số trừu tượng và một ít lý thuyết độ phức tạp tính toán). Tôi cũng không chắc là tôi làm được (tự vì tôi cũng đang học như bạn mà thôi!), nhưng mà tôi sẽ cố gắng. Mục tiêu của tôi là nếu bạn theo sát loạt bài viết này từ đầu, thì khi kết thúc, bạn sẽ hiểu mật mã học hiện đại hoạt động ra sao, và cách sử dụng chúng như thế nào cho đúng và an toàn.
**2. Tại sao mật mã?**
Trước khi đi vào nội dung chính của bài viết đầu tiên, tôi muốn dành ra ít phút để thuyết phục bạn là tại sao chúng ta cần phải học mật mã. Cá nhân tôi thấy có ba lý do chính.
Thứ nhất, mật mã là công cụ rất quan trọng, được sử dụng ở mọi nơi. Tôi đồ rằng nhiều bạn dùng mật mã hàng ngày mà lại không biết. Bạn có dùng GMail hoặc có bao giờ mua hàng trên Amazon không? Nếu có thì bạn đã dùng mật mã rồi đó.
Bạn có chú ý là khi bạn vào GMail hoặc Amazon, địa chỉ mà bạn sử dụng bắt đầu bằng HTTPS thay vì HTTP không? Chữ S trong HTTPS là viết tắt của Secure, hiểu nôm na rằng HTTPS là phiên bản an toàn hơn so với HTTP, và sự an toàn này là nhờ vào bộ giao thức mật mã mang tên Secure Socket Layer, phiên bản mới hơn gọi là Transport Layer Security. Nhờ có SSL/TLS mà bạn có thể an tâm giao dịch với Amazon mà không sợ thông tin giao dịch của bạn bị đánh cắp hoặc chỉnh sửa trong quá trình truyền từ máy tính của bạn lên đến máy chủ của Amazon. Nói cách khác, không có mật mã thì đã không có thương mại điện tử rồi!
SSL/TLS được dùng chủ yếu để bảo vệ thế giới web, mà Internet thì đâu chỉ có web. Mật mã còn có thể được sử dụng để đảm bảo an toàn cho email. Email có hai vấn đề cần phải giải quyết. Thứ nhất, làm thế nào để đảm bảo tính riêng tư, tỉ như chị A viết thư cho anh B, thì chỉ có anh B đọc được thư đó thôi, không ai khác đọc được cả. Thứ hai, làm thế nào để hiện thực hóa vấn đề chữ ký trong thư từ thông thường, nói cách khác làm sao để anh B biết chắc là thư đang đọc đến từ chị A, không bị ai sửa chữa giả mạo gì cả, và sau này chị A cũng không thể chối là chị không phải là tác giả của lá thư đó? Đây chính là yêu cầu bắt buộc của khái niệm chữ ký điện tử mà chúng ta thường nghe. Tương tự như SSL/TLS, PGP/OpenPGP là tiêu chuẩn phổ biến nhất để bảo vệ email thông qua các thành tựu của mật mã học.
Nếu bạn là lập trình viên, thì chắc chắn sẽ có lúc nào đó bạn gặp phải vấn đề xác thực người dùng, và lúc đó bạn sẽ cần phải sử dụng mật mã để xây dựng nên một cơ chế quản lý mật khẩu và xác thực người dùng một cách an toàn. Thay vì lưu mật mã trực tiếp xuống cơ sở dữ liệu, nhiều lập trình viên đã biết sử dụng các thuật toán băm một chiều để bảo vệ mật khẩu. Tuy vậy phần lớn trong số đó vẫn sử dụng sai mật mã, khiến cho mặc dù có dùng mật mã, nhưng hệ thống của họ vẫn không an toàn hơn là mấy. Thí dụ như nếu bạn chỉ băm mật khẩu xuyên qua MD5 một lần, thì bạn đã làm sai! Cách làm đúng là phải băm ít nhất 1000 lần, và còn nhiều tiểu tiết khác nữa!
Người ta còn dùng mật mã để bảo vệ các giao thức mạng không dây. Thầy tôi thường nói ông phải cảm ơn những người đã thiết kế ra tiêu chuẩn 802.11i, còn được biết đến là WEP, bởi WEP đã phạm phải mọi sai lầm từng được biết đến trong các sách giáo khoa về mật mã, nên mỗi lần cần đưa ra ví dụ về cách sử dụng sai mật mã, thầy tôi chỉ việc lấy một ví dụ từ WEP! Ông gọi WEP là một giao thức được "thiết kế sau những cánh cửa đóng", đi ngược lại hoàn toàn với tiêu chí mở trong mã hóa (tôi sẽ nói thêm về tiêu chí mở này ở bên dưới). Trong loạt bài này, bạn sẽ thấy ngoài WEP ra còn có rất nhiều giao thức, thuật toán mã hóa được "thiết kế sau những cánh cửa đóng", và tất cả đều không an toàn.
Ngoài những ứng dụng trực tiếp kể trên ra, mật mã còn được sử dụng trong nhiều lĩnh vực có vẻ không liên quan mấy, ví dụ như bầu cử, đấu giá, tiền điện tử hay bảo vệ bản quyền điện tử. Đây là những chủ đề mà bản thân tôi chưa có cơ hội tìm hiểu; dẫu vậy tôi có kế hoạch sẽ tìm hiểu chúng trong tương lai gần. Tóm lại, lý do thứ nhất cần phải học mật mã là vì mật mã rất mạnh mẽ và có thể giúp chúng ta giải quyết nhiều vấn đề tự nhiên đến từ cuộc sống.
Thứ hai, mật mã rất đẹp, đơn giản vì nó là sự giao thoa và ứng dụng của rất nhiều nhánh trong toán học, mà toán đẹp cỡ nào thì khỏi phải bàn rồi phải không? ;-).
Lâu nay không ít người cảm thấy thất vọng vì đã “uổng công” học Toán. Nghe người ta nói thì Toán học là “chìa khóa” cho mọi vấn đề, nhưng trên thực tế thì học sinh sau khi tốt nghiệp lại chẳng biết dùng kiến thức Toán đã học được trong nhà trường vào việc gì trong cuộc sống, nhất là những bài toán khó mà họ đã tốn bao công sức nhồi nhét trong các “lò luyện” đủ loại. Đây là một thực tế, xuất phát từ việc xác định nội dung và phương pháp dạy Toán không hợp lý trong các nhà trường hiện nay. Toán học đã bị biến thành một môn “đánh đố thuần túy”, thay vì một bộ môn khoa học mang đầy chất thực tiễn. Tuy nhiên, còn một lý do khác khiến chúng ta không nhìn thấy được bóng dáng của Toán học trong thực tiễn thường ngày, đó là Toán học ngày nay không mấy khi trực tiếp đi được vào các ứng dụng trong thực tiễn mà thường phải “ẩn” sau các ngành khoa học khác: Sinh học, Môi trường, Tài chính, Kinh tế… và thậm chí ngay cả Công nghệ thông tin, một lĩnh vực có thể xem như là được sinh ra từ Toán học. Đã có những ý kiến nói về sự lãng phí của nguồn nhân lực đang làm Toán hiện nay và không ít người cũng đã tưởng là thật…
May mắn thay, khoa học Mật mã đã góp một phần quan trọng trong việc làm sáng tỏ cái “sự thật oan trái” này. Có thể nói rằng hiếm có lĩnh vực nào mà vai trò của các công cụ Toán học lại được thể hiện rõ ràng đến như vậy. Chính Toán học đã làm nên cuộc cách mạng trong công nghệ mật mã, trước hết là bằng sự hiện thực hóa các ý tưởng về mật mã khóa công khai mà các nhà mật mã chuyên nghiệp đã ấp ủ từ lâu, và sau đó là đưa một số kết quả của Toán học (thuộc loại trừu tượng vào bậc nhất) tiếp cận với các ứng dụng trong thực tiễn.
Bạn nào hồi phổ thông có học chuyên toán chắc hẳn sẽ nhớ đến định lý nhỏ (rất đẹp!) của Fermat phát biểu rằng: nếu
là số nguyên tố, thì ta có:
. Khi học mật mã, bạn sẽ thấy lại định lý này và nhiều ứng dụng tuyệt vời của nó! Tôi có thể bật mí sơ là hệ mã nổi tiếng RSA được xây dựng dựa trên kết quả của định lý đơn giản này!
Ngoài toán ra, mật mã học hiện đại còn được xây dựng dựa trên lý thuyết trung tâm của khoa học máy tính: lý thuyết độ phức tạp tính toán (mà thiệt ra cũng là toán thôi). Thành ra đối với những người học khoa học máy tính hoặc nói đơn giản là làm IT như chúng ta, tìm hiểu về mật mã là một cách để thưởng thức cái đẹp của khoa học máy tính.
Bạn nào học lý thuyết độ phức tạp tính toán rồi thì đều biết là có những bài toán mà chúng ta chưa biết khó cỡ nào, chỉ biết là sao bao nhiêu năm nghiên cứu, thế giới vẫn chưa tìm ra thuật toán "hiệu quả" để giải. Câu hỏi là có cách nào lợi dụng những bài toán khó đó để phục vụ cho lợi ích của con người? Nghe có vẻ hơi ngược đời đúng không, chưa tìm ra lời giải thì làm sao mà lợi với chả dụng? Thế mà những người tiên phong của mật mã hiện đại đã nghĩ ra cách sử dụng các bài toán khó như thế và chính những ứng dụng độc đáo sáng tạo như thế này làm nên vẻ đẹp của mật mã!
Lý do thứ ba? Tự bảo vệ những quyền con người cơ bản của chính chúng ta!
Ai cũng có quyền có bí mật, và ai cũng có quyền quyết định khi nào và như thế nào họ sẽ tiết lộ bí mật đó cho người khác. Chúng ta kết nối vào Internet để gửi email, đọc blog, mua một món hàng hay công bố một bài viết mới; mỗi một hành động như thế đều có thể được diễn dịch theo nhiều ngữ nghĩa khác nhau, mà mỗi cách diễn dịch đôi khi lại đem đến những thiệt hại không mong muốn cho chính chúng ta. Thành ra cách tốt nhất là hạn chế tiết lộ danh tính, và nếu ẩn danh được thì càng tốt (cá nhân tôi cho rằng, sở dĩ Internet phát triển như ngày nay một phần là vì bản chất ẩn danh của nó, dẫu đây chỉ là một sự ngộ nhận). Hơn nữa, không phải cái gì chúng ta nói, chúng ta viết đều là dành cho tất cả mọi người; đôi khi chúng ta muốn chỉ duy nhất một nhóm vài người có thể đọc và nghe được những ý kiến của chúng ta. Đây là quyền riêng tư. Mời bạn đọc thêm
[A Cypherpunk's Manifesto](http://www.activism.net/cypherpunk/manifesto.html).
Ai cũng có quyền tự do ngôn luận, tự do thể hiện, tự do tí toáy, ở ngoài đời thật hoặc ở trên Internet. Chắc hắn không cần phải giải thích, tất cả chúng ta đều biết những quyền này quan trọng như thế nào đối với sự tự do của mỗi cá nhân. Vậy ai muốn xâm hại những quyền con người cơ bản của chúng ta? Tôi nghĩ câu hỏi này là thừa, bởi vì rõ ràng sự tự do của tất cả chúng ta đã, đang và sẽ bị xâm hại. Khi bạn không kết nối vào được Facebook, nghĩa là bạn đã không còn được tự do.
May mắn thay, những thành tựu trong vài chục năm vừa qua của mật mã có thể phần nào giúp tất cả chúng ta đảm bảo được tính riêng tư và sự tự do trong cuộc sống hàng ngày. Tôi hi vọng là qua loạt bài viết này, tất cả các bạn sẽ hiểu được sức mạnh của mật mã, rồi từ đó sử dụng chúng đúng cách để bảo vệ những quyền và lợi ích chính đáng của bản thân.
**3. Nguyên lý Kerckhoff**
Nguyên lý do ông Kerckhoff phát biểu vào thế kỷ 19 với nội dung như sau:
Một hệ thống mã hóa phải an toàn ngay cả khi tất cả thông tin về hệ thống đó đều đã được công bố ra ngoài. Bí mật duy nhất của hệ thống là một khóa ngắn.
Thực tế cho thấy tất cả các công nghệ mã hóa "thiết kế sau những cánh cửa đóng" đều bị phá vỡ nhanh chóng ngay khi một ai đó "reverse engineer" và công bố thiết kế của chúng. RC4 (dùng để mã hóa mạng không dây), A5/1 (dùng để mã hóa mạng điện thoại GSM), CSS (dùng để mã hóa đĩa DVD), Crypto-1 (dùng để mã hóa các thẻ thanh toán điện tử)... tất cả đều bị phá vỡ trong một thời gian ngắn, kể từ lúc thuật toán bị "reverse engineer".
Thành ra khi sử dụng mật mã, chúng ta sẽ tuyệt đối tuân thủ nguyên lý Kerckhoff này. Nói cách khác, chúng ta chỉ sử dụng những thuật toán, tiêu chuẩn, hệ thống mã hóa mở. May mắn là đã có sẵn rất nhiều thuật toán, tiêu chuẩn và hệ thống mã hóa mở, chúng ta chỉ việc chọn cái thích hợp mà dùng, không cần phải xây dựng lại từ đầu. Tuyệt đối không sử dụng những tiểu chuẩn, thuật toán, hệ thống đóng! Nói cách khác, tránh "security through obscurity".
Mật mã là sân chơi của những ông già bảo thủ ;-), những người luôn đặt ra những điều kiện khó nhất, và rồi cố gắng xây dựng một hệ thống an toàn trong những điều kiện đó. Điều thú vị là họ thành công!
## 22 comments:
Mong đợi phần tiếp theo của anh.Cảm ơn vì chia sẽ của anh.
bài viết hay đó anh, đợi phần tiếp theo của anh, cám ơn anh nhiều.
Xin chào,
Hiện em là một người sử dụng OpenPGP để xác thực trong các trao đổi qua email (đặc biệt là trong một số project Debian thì OpenPGP gần như là một thứ netiquette).
Tuy nhiên sau khi đọc phần đầu bài viết của anh và nghĩ lại thì mới thấy là chưa biết bản thân mình đã sử dụng OpenPGP đúng cách và an toàn chưa. Do vậy rất mong anh có thể dành ít thời lượng của phần tiếp theo để phân tích về OpenPGP trong xác thực danh tính khi gửi/nhận email.
Cám ơn anh và chúc mừng anh vì một bài viết rất hữu ích.
Chúc mừng bác Thái:
http://nhipsongso.tuoitre.vn/nhip-song-so/421137/Cong-dong-an-ninh-mang-vinh-danh-Duong-Ngoc-Thai.html
Đặt gạch đợi anh viết tiếp. Hay đi ngang qua học viện mật mã ở đường Cộng Hoà mà hông biết người ta học gì ở đó :P
Em đang dịch gói po_gnupg2 mong đợi loạt bài của anh để tham khảo nguồn dịch mà lâu quá à :((.
Cipher nên dịch thế nào cho chuẩn đây hay cứ gọi là mật mã. Còn digest cứ gọi là đống nhá :D
Cảm ơn bài viết rất bổ ích của anh Thái. Mong đợi bài tiếp theo của anh.
Introduction to Modern Cryptography: Principles and Protocols
by: Jonathan Katz, Yehuda Lindell
Em tìm thấy trên mạng, bác nào không có down link dưới.
http://mediafire.com/?3ag5po5o616w73k
archive password: ebooksclub.org
Chào anh, anh có thể gthiệu 1 bài kỹ hơn về toán học, cụ thể ứng dụng của: Độ phức tạp thuật toán, modulo số học, phân tích ra thừa số ngtố, logarit rời rạc, định lý Fermat, hàm băm... trong việc mã hóa và giải mã đc ko? Thank u!
cảm ơn bài viết khá hay tuy chưa đi sâu nội dung :D
bài viết hay...
Bài của anh hay quá. em là tân binh về mạng, nên cũng muốn hiểu về mật mã. Mong anh sớm có loạt bài tiếp theo nhe. Thank! :)
Anh có thể cho em xin mấy quyển sách về toán học trong mật mã(Mathematics of Cryptography) không ạ?
Bài viết của anh rất hay, anh và các bạn có thể cho mình hỏi: muốn theo học khoa học mật mã thì mình theo chuyên ngành gì trong khoa học máy tính, vì mình thấy ở trường(BK) không có về an toàn thông tin?
@TuanDinh : Trường BK bạn nói là BKHN hay BKHCM, BKDN? Mình nghĩ trường BK nào cũng có học về an toàn thông tin cả. Mình học BKHN cũng có học về an toàn thông tin đó. Tuy không được sâu cho lắm.
Chào bạn, mình đọc bài viết của bạn rất hay, mình có ý định mời bạn qua http://viettinhoc.com để viết bài. Bạn ghé thăm nha.
Ôi, giờ mới thấy ứng dụng cụ thể của toán trong tin. Cuối cùng xin cảm ơn tác giả bài viết!
Cảm ơn anh nhiều . Bài viết rất hữu ích ,đợi phần tiếp theo của anh.
Cảm ơn anh nhiều . Bài viết rất hữu ích ,đợi phần tiếp theo của anh.
Cảm ơn Anh vì sự chia sẻ này, nó rất hữu ích với em!
:)
chào anh, anh có thể cho em xin một số tài liệu về mật mã được ko ạ? Anh có thể nói rõ hơn về ứng dụng của xác suất trong mật mã. Cảm ơn anh nhiều
Bài viết này thật hay.... thank
Post a Comment

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

X-XSS-Protection: 1; mode=block

Server: GSE

Cache-Control: private, max-age=0

X-Content-Type-Options: nosniff

Content-Type: text/html; charset=UTF-8


markdown:
[Students from Patchogue-Medford High School, one of six schools that participated in the second annual "Day in the Life of the Carmans River" workshop on Sept. 27](//www.bnl.gov/today/body_pics/2013/10/D4200913-carmansriver-HR.jpg)
Fish using EZ-Pass? Suiting up in boots and waders? Those don’t sound like part of a normal school day, but Sept. 27 wasn’t a normal school day for 380 students from six schools near Brookhaven Lab. It was the second annual “Day in the Life of the Carmans River” workshop.
“This helps make a real world connection to understand the subject. What better way to experience environmental sciences?”
— Maiquela Richards, Patchogue-Medford High School
During this daylong event, some students and teachers—from Bellport, Longwood, Patchogue-Medford, Rocky Point, and William Floyd High Schools, and Nathaniel Woodhull Elementary School—caught and counted fish while others collected and analyzed water samples or identified invasive plant species. Using the measurements they collected, such as the river’s salt content and clarity as well as erosion and breeding patterns for fish, the students will investigate a number of effects to develop a complex snapshot of the Carmans River’s ecosystem, which starts from groundwater sources in Middle Island and flows 10 miles south to the Great South Bay. They will also compare their data with last year’s to determine how Superstorm Sandy and a resulting new inlet on Fire Island may have affected the river.
[Charles Guthrie of the New York State Department of Environmental Conservation shows students the contents of his catch, which included an eel.](//www.bnl.gov/today/body_pics/2013/10/D4010913-carmansriver-HR.jpg)
“Bringing young people out to breath the fresh air, see the wildlife, and determine how this ecosystem changes is one of the best ways to help develop future scientists and informed, responsible citizens who care for the environment,” said Mel Morris of Brookhaven Lab’s Office of Educational Programs. He helped organize the event that that was based on a similar program for the Hudson River region upstate. Morris also founded and oversees the Lab’s Open Space Stewardship Program, which was designed to help local land stewards manage their properties with students who, as “citizen scientists,” learn about the scientific process while going out to the field to collect useful data.
The 2013 “Day in the Life of the Carmans River” program was sponsored by Brookhaven Lab, the Central Pine Barrens Joint Planning and Policy Commission, and the New York State Department of Environmental Conservation. At different stations along the river, the students met experts from those institutions, including the Lab’s Office of Educational Programs and Environmental Protection Division, as well as the Art Flick chapter of Trout Unlimited, the Brook Trout Coalition, Cornell Cooperative Extension of Suffolk County, Ducks Unlimited, Eastern Suffolk BOCES, Foundation for Ecological Research in the Northeast (FERN), Post Morrow Foundation, Suffolk County Parks Department, Town of Brookhaven, Wertheim National Wildlife Refuge, and U.S. Geological Survey.
[Students check water samples from the river with Peter Scully of the Central Pine Barrens Joint Planning and Policy Commission (back, left), Mel Morris of Brookhaven Lab's Office of Educational Program (back, second from left), and Tim Green of the Lab's Environmental Protection Division (back, fourth from left.)](//www.bnl.gov/today/body_pics/2013/10/D4140913-carmansriver-HR.jpg)
These local experts coached the students and showed them different ways they study the river to protect it while determining how its ecosystem changes. One interesting method the researchers use involves implanting small EZ-Pass-type sensors in some fish. These sensors are detected and counted as the fish swim to different parts of the river, and researchers compile this data to understand more about where the fish feed and breed.
Brookhaven Town Supervisor Ed Romaine stopped by in the morning to meet the students along the river. “It’s only by gathering data that we can monitor the health of the river,” he said. “You’re taking the river’s blood pressure right now. Thank you.”
[Brookhaven Town Supervisor Ed Romaine thanked the students for "checking the river's blood pressure."](//www.bnl.gov/today/body_pics/2013/10/D4120913-carmansriver-HR.jpg)
Bob Borowski teaches an advanced placement, environmental science class at Patchogue-Medford High School and has now brought students to participate in the program two years in a row. “I’m a big supporter of learning from experience and today the kids are outside, they’re taking measurements—they’re learning science,” he said.
“It’s one thing to read something in a textbook, but today we’re experiencing what we talked about in class,” explained Maiquela Richards, a senior in Borowski’s class. “This helps make a real world connection to understand the subject. What better way to experience environmental sciences?”
Students in science classes weren’t the only ones to join in the day’s events. Helping connect science with other important disciplines, Borowski also enrolled members of the school’s photography club, who documented their classmates’ findings and adventures in the river.
Students who participated presented some of their results at the eighteenth annual Pine Barrens Research Forum held at Brookhaven Lab on Oct. 3 and 4. Not only did students present their findings to forum attendees—they also got to share their results, via web conferencing, with students across the big pond who participated in a similar event along Italy’s Arno River.
2013-4371 |
[Media & Communications Office](//www.bnl.gov/bnlweb/pubaf/medcom.asp)
Educational Programs
Brookhaven National Laboratory
Bldg. 438 - P.O. Box 5000
Upton, NY 11973-5000
Phone: (631) 344-4000
E-mail:
[oep@bnl.gov](mailto:oep@bnl.gov) [Privacy and security notice](http://www.bnl.gov/bnlweb/security_notice.asp) |
Site design by [BNL Web Services](http://www.bnl.gov/web) |
[Report a problem with this page](mailto:WebServices@bnl.gov)

Cache-Control: private

Content-Type: text/html

X-UA-Compatible: IE=edge

X-Frame-Options: SAMEORIGIN

X-Cache: MISS from cache3.bnl.gov

X-Cache-Lookup: MISS from cache3.bnl.gov:80

Via: 1.1 cache3.bnl.gov (squid)

Connection: close