Chùa Vân Am (Thanh Hóa)
Chùa Vân Am (Phạm Thông, Đông Sơn) là một ngôi chùa nổi tiếng ở Thanh Hóa, được xây dựng vào thời nhà Trần

Vị trí 
Chùa Vân Am thuộc làng Đông Sơn, phường Hàm Rồng, thành phố Thanh Hóa (trước đây là địa phận tổng Thọ Hạc, huyện Đông Sơn, tỉnh Thanh Hóa), nằm trong hệ thống quần thể di tích của Hàm Rồng, một vùng đất mà ở đây mỗi khúc sông, ngọn núi, ruộng đồng, làng xóm hòa quyện vào nhau thành một cảnh tượng thật là kỳ vĩ và sinh động.

Lịch sử 
Sách Đại Việt sử ký toàn thư và sách Nam ông mộng lục của Hồ Nguyên Trừng in trong bộ Tùng thư, có chuyện “Nhập mộng liệu bệnh”. Chuyện về nhà sư Quán Viên chữa mắt cho vua Trần Anh Tông (1293 – 1314):

Lần ấy nhà vua bị đau mắt đã hơn một tháng, các ngự y đều không chữa khỏi, các danh y trong nước cũng lắc đầu. Bệnh tình nhà vua ngày càng trầm trọng. Bỗng đêm ấy vua nằm mộng thấy một vị sư lấy tay xoa vào mắt mình, càng xoa càng dễ chịu. Nhà vua hỏi: “Tôn sư từ đâu tới, chức danh là gì?” Nhà sư đáp: “Bần tăng là Quán Viên đến chữa bệnh cho bệ hạ”. Nhà vua giật mình tỉnh mộng mắt liền hết đau nhức, qua vài ngày khỏi hẳn. Nhà vua sai quan đi dò hỏi giới tu hành ở kinh thành xem có biết ai là Quán Viên không. Nhiều người nói thầy tăng Quán Viên ở chùa Đông Sơn, núi Long Đại, giới hạnh thanh khiết, mắt tuệ vẹn nhuần, tiếng đồn đã mấy chục năm ròng, sư không thể rời khỏi am mây. 

Vua Trần Anh Tông rất mừng, sai quan đến chùa Đông Sơn mời sư Quán Viên về kinh đô triều kiến. Quán Viên đến, nhà vua thấy hình dáng mặt mũi ông y hệt người trong mộng càng lấy làm kỳ lạ. Vua phong cho Quán Viên chức Quốc sư và ban thưởng rất hậu. 

Vào khoảng đầu thế kỷ 14, nhà sư Phạm Thông dòng dõi quan, xuất gia tu hành ở am Thanh Lương (thôn Hương Bào Nội, huyện Đông Sơn, tỉnh Thanh Hoá). Do đức hạnh cao siêu, vị sư này được Tăng ni, thiện tín tôn sùng như một đức tông sư cả nước với danh hiệu Tuệ Thông Đại sư do vua Trần Nghệ Tông (1370 – 1372) ban cho. Lúc tuổi cao, Đại sư chuyển về tu ở chùa Đông Sơn, nơi trước đây Quán Viên Quốc sư đã trụ trì. Đồ đệ đến đây theo học rất đông. Đại sư hóa trong tư thế đang ngồi, hưởng thọ ngoài tám mươi. Đồ đệ đem xác Đại sư hỏa táng, quan sở tại đã cho xây Bảo tháp của Đại sư ngay trên núi Đông Sơn, bên trong đặt Xá lị.

Kiến trúc 
Phần Hậu cung được cấu tạo theo kiểu hình vòm cuốn, với diện tích xây dựng hiện còn 50m2. Hậu cung gồm có 3 gian, được ngăn cách bằng các gờ gạch cũng theo kiểu hình cuốn. Phía trong các gian này được bố trí các bệ thờ theo thứ tự: Gian trong cùng có hai bệ thờ và gian ngoài cùng để trống, vừa là chỗ đi lại, vừa làm nơi tế lễ. Phía ngoài Hậu cung là hai bàn thờ nhỏ được xây ra bằng diện tích bề rộng của Tiền đường, cũng được xây cuốn. Trên bệ thờ của hai cửa nách này là một phần sót lại của Tiền đường cũng được bố trí hai bệ đá thờ. Hiện tại có hai dấu đá để tạm, hai bát hương bên trên mà nhân dân mới sắp đặt lại. Vật liệu xây dựng là gạch, ngói, vôi vữa. Nền được lát bằng loại gạch mới. Trên bệ vòm là gạch vồ thời Lê.

Nhìn từ phía ngoài thì Hậu cung gồm có 3 cửa ra vào hình chữ nhật, hai cửa nách nhỏ và cửa lớn ở giữa. Phía ngoài Hậu cung được cấu trúc theo kiểu bốn mái cong lên ở các góc. Tiếp giáp giữa đầu nóc và đường gờ mái là mặt hổ phù trên trán Hậu cung còn nguyên vẹn. Trên bề mặt của con giống này được gắn những mảnh gốm vỡ, phong cách này ta thường gặp trong các đền chùa có niên đại thời Lê – Nguyễn.

Ngoài cùng là Tiền đường có chiều rộng 8m, chiều dài 15m chỉ còn lại nền móng. Hiện vật trong di tích còn lại rất ít nhưng rất có giá trị, quý nhất là bức tượng Phật Di Đà có thể được xem là một công trình điêu khắc đá còn lại rất hiếm hoi của di tích và của thành phố Thanh Hóa. Tượng Phật Di Đà được thể hiện trong tư thế ngồi Thiền, một tư thế khiến tâm không bị lay động. Tượng ngồi trên bệ đá chân quỳ hình vuông. Mặt tượng bầu bĩnh, mặc áo cà sa, phía trước để lộ cả thanh y (áo trắng), ngực tượng nở, trên đó là bộ anh lạc với hoa và hạt… Một bát hương đá, trên bề mặt của bát hương được chạm khắc rồng chầu chữ Thọ: giữa bát hương chạm theo đường truyện, giữa đường truyện chạm trổ hình hoa lá 4 cánh. Dưới chân đế bát hương chạm hình rồng trong vân mây. Khoảng giữa chạm hình hoa cúc. Dưới cùng hoa cúc chạm theo kiểu dây leo

Di vật 
Tấm bia Hậu thứ nhất thời vua Thiệu Trị thứ 5 (1846), bia có kích thước 66cm x 45 cm. Nội dung văn bia như sau: “Ngày 29 tháng 8 năm Thiệu Trị thứ 5 (1846) các bậc kỳ lão, già làng, các viên chức, lý hương phục dịch, cùng toàn thể thôn Đông Sơn trùng tu lại chùa Phật hai tòa. Người trong thôn là vợ chồng Lương Trọng Đỉnh, đồng lòng cung tiến 40 quan tiền, 3 sào ruộng ở xứ Đồng Hàm để làm việc nghĩa, có xin bản thôn Đông Sơn nhận cho vợ chồng Lương Trọng Đỉnh có các người con gái mất sớm tên là Tảo Sinh, Tảo Vượng, Tảo Hóa Chiêu, Thuận Yên… được khắc vào bia đá trong chùa Đông Sơn để mỗi tuần ngày rằm mồng một, các ngày lễ tết, ủy thác cho nhà chùa cung cấp biện lễ kính ngưỡng đức Phật mãi mãi được nhờ ơn”.Tấm bia Hậu thứ hai được khắc tạo vào ngày 3 tháng 10 năm Tự Đức thứ 30 (1876), bia có kích thước 40cm x 65cm. Trên trán bia chạm khắc hình hổ phù. Xung quanh thân bia là hoa cúc dây. Nội dung văn bia được dịch nghĩa như sau: “Các bậc trên dưới nhân dân, binh lính, già làng, quan viên thôn Đông Sơn, xã Đông Sơn, tổng Thọ Hạc, huyện Đông Sơn, phủ Thiệu Hóa, để tu sửa thờ Phật, người trong thôn là Lương Trí Toán lòng thành cúng tiến 10 quan, ruộng 1 sào 3 miếng tại xứ Đồng Chuối là gốc. Người vợ hiền là Dương Thị Sưu vào chùa, mỗi ngày rằm, mồng một, đặt ở chùa thờ hiện rõ kính ơn đức Phật”.

Công nhận 
Chùa đã được công nhận là Di tích Lịch sử – Văn hóa cấp tỉnh năm 1994.

Tham khảo

Sách 

 Chùa Xứ Thanh (Tập I), CN. Nguyễn Thanh Hiền