title: Hán văn độc tu 1936-1937/Bài học thứ 18

text:
I. Những câu vấn đáp

1/ 世 謂 五 倫, 其 目 若 何 ? 亦 有 別 名 否 (Thế vị ngũ luân, kỳ mục nhược hà, diệc hữu biệt danh phủ?): Đời gọi ngũ luân, cái mục nó dường nào? Cũng có tên khác chăng?

君 臣，父 子, 夫  婦，兄 弟，朋 友，謂 之 五 倫，亦 曰 五 品 (Quân thần, phụ tử, phu phụ, huynh đệ, bằng hữu, vị chi ngũ luân, diệc ngũ phẩm): Vua tôi, cha con, chồng vợ, anh em, bầu bạn, gọi đó là ngũ luân; cũng nói rằng ngũ phẩm.

2/ 何 謂 三 綱 ? 其 說 何 自 始 (Hà vị tam cang? Kỳ thuyết hà tự thủy?): Gì gọi là tam cang? Cái thuyết ấy bắt đầu từ hồi nào?

三 綱 者﹕君 爲 臣 綱，父 爲 子 綱，夫 爲 妻 綱，古 無 此 說 ; 有 之 自 漢 儒 始. (Tam cang giả: Quân vi thần cang, phụ vi tử cang, phu vi thê cang; cổ vô thử thuyết; hữu chi tự Hán nho thủy): Tam cang ấy là: Vua làm giềng của tôi, cha làm giềng của con, chồng làm giềng của vợ. Đời xưa không có cái thuyết ấy; có đó, bắt đầu từ nhà nho đời Hán.

3/ 何 謂 五 常 ? 常 者, 何 也? (Hà vị ngũ thường? Thường giả, hà dã): Gì gọi là ngũ thường? Thường ấy là gì ?

仁, 義, 禮, 智, 信 謂 之 五 常, 常 者，言﹕人 性 所 常 有，亦 爲 人 所 常 行 之 道 也 (Nhân, nghĩa, lễ, trí, tín, vị chi ngũ thường. Thường giả, ngôn: nhân tánh sở thường hữu, diệc vi nhân sở thường hành chi đạo dã): Nhân, nghĩa, lễ, trí, tín, gọi đó là ngũ thường. Thường ấy nghĩa là: năm điều đó là cái điều tánh người ta thường có, cũng là cái đạo người ta thường làm vậy.

4/ 人 有 七 情, 是 何 所 指 (Nhân hữu thất tình, thị hà sở chỉ?): Người ta có thất tình, ấy là chỉ về cái gì?

七 情, 是 指 喜, 怒, 哀, 懼, 愛, 惡, 欲 而 言 也  (Thất tình, thị chỉ hỉ, nộ, ai, cụ, ái, ố, dục, nhi ngôn dã): Thất tình, ấy là chỉ sự mừng, sự giận, sự thương, sự sợ, sự yêu, sự ghét, sự muốn mà nói vậy.

5/ 何 云 四 體 ? 何 云 五 體 (Hà vân tứ thể? Hà vân ngũ thể?): Sao rằng tứ thể? Sao rằng ngũ thể?

人 有 兩 手 兩 足, 謂 之 四 肢; 亦 謂 之 四 體. 手 足 加 首 爲 五 體 (Nhân hữu lưỡng thủ lưỡng túc, vị chi tứ chi; diệc vị chi tứ thể. Thủ túc gia thủ vị chi ngũ thể): Người ta có hai tay hai chân, gọi đó là tứ chi, cũng gọi đó là tứ thể. Hai tay hai chân, thêm cái đầu, gọi đó là ngũ thể.

II. Cắt nghĩa thêm

Hôm nay đổi những câu hỏi có nhiều cách khác nhau.

Chữ 世 (thế) đây là 世 人 (thế nhân), người đời, làm sujet cho chữ 謂 (vị); cũng như tiếng Pháp nói on appelle.

Chữ 倫 (luân) là đấng bậc.

Chữ 目 (mục) là con mắt, mà ở đây nghĩa là điều mục 條 目.

Chữ 若 (nhược) nghĩa giống chữ 如 (như); 若 何 (nhược hà) cũng như  如 何 (như hà).

Chữ 否 (phủ) nghĩa là “chăng”, lời hỏi. Nó cũng là một tiếng négatif mà khác với chữ  非 (phi) chữ 不 (bất) một điều là nó làm ra terme interrogatif được.

Như 是 否 (thị phủ) là “phải” và “chăng” mà cũng có thể nói “phải chăng?” 可 否 (khả phủ) là “nên” và “chăng” mà cũng làm ra lời hỏi được, nghĩa là “nên chăng?” Chữ  否 (phủ) trong câu nầy đối với chữ 有 (hữu), nghĩa là: cũng có tên khác hay là chẳng có?

Chữ 品 (phẩm) đây nghĩa cũng như “thứ” (ordre).

Chữ 綱 (cang) là cái giềng lưới.

其 說 (kỳ thuyết) tức là 三 綱 之 說 (tam cang chi thuyết). Chữ 其 (kỳ) đây là adjectif démonstratif cũng như chữ  此 (thử). Người ta thường nói 其 人 (kỳ nhân), 其 時 (kỳ thời), 其 事 (kỳ sự) cũng như 此 人 (thử nhân), 此 時 (thử thời), 此 事 (thử sự).

有 之, 自 漢 儒 始 (hữu chi, tự Hán nho thủy) phải hiểu là 自 漢 儒 始 有 之 (tự Hán nho thủy hữu chi), tức là 始 有 此 說 (thủy hữu thử thuyết). Chữ 之 thế cho 此 說 (thử thuyết). Để chữ 有 之 (hữu chi) lên trên bởi ý của câu cốt trọng ở đó; hễ là trọng thì để trên.

Chữ 言 (ngôn) ở câu đáp 3 cũng như nói qui signifie.

Chữ 云 (vân) nghĩa cũng như chữ 曰 (viết).

Hai tay hai chân và cái đầu hợp lại, kêu bằng 五 體 (ngũ thể). Bởi vậy có cái expression rằng 五 體 投 地 (ngũ thể đầu địa) nghĩa đen là năm thể gieo xuống đất, tức là “lạy” vậy.

III. Văn pháp

Chữ 何 (hà)

Chữ 何 (hà) luôn luôn là interrogatif, nhưng có nhiều nghĩa, thuộc về mấy mối tiếng khác nhau, đại khái có bốn cách đặt.

1/ đặt trước tiếng nom, như 何 人 (hà nhân?): người nào? 何 年 (hà niên?): năm nào? khi ấy nó là adjectif, như chữ quel, quelle.

2/ đặt với tiếng verbe, như:

a) 何 謂 (hà vị), đã học rồi; khi ấy nó giống với chữ comment?

b) 夫 子 何 爲 (phu tử hà vi?): phu tử làm chi? (câu trong Luận ngữ), khi ấy nó giống với chữ que pronom interrogatif.

c) 牛 何 之 (ngưu hà chi?): con bò đi đâu? (câu trong Mạnh Tử), khi ấy nó giống với chữ ou nghĩa là quel endroit. (chữ 之 trong câu nầy nghĩa là “đi”, “qua”, verbe, cũng như chữ 往 vãng);

3/ đặt trước một proposition để làm lời hỏi. Như 何 必 曰 利 (Hà tất viết lợi?): Sao phải nói rằng lợi? 何 待 來 年 (Hà đãi lai niên?): Sao phải đợi năm sau? (hai câu nầy đều ở Mạnh Tử). 必 曰 利 ( tất viết lợi) và 待 來 年 (đãi lai niên) đều là một proposition, đặt chữ 何 lên trên làm lời hỏi để tỏ ý không cần và lấy làm lạ. Khi ấy nó cũng như chữ pourquoi?

4/ đặt sau một proposition để làm lời hỏi. Khi ấy nó ít đứng một mình mà thường đi với một hư tự khác, như 何 也 ? (hà dã) 何 哉 ? (hà tai) 何 如 ? (hà như). Đặt cách nầy thì nghĩa nó hoặc giống với pourquoi hoặc giống với comment, tùy theo từng chỗ.

REMARQUE. Tóm lại có một điều nên nhớ là về điều thứ hai, chữ 何 luôn luôn phải đặt trước verbe chứ không được đặt sau, bởi vì nó là lời hỏi thì phải đảo. Vậy như “mầy muốn gì?” thì phải nói 汝 何 欲? (Nhữ hà dục) chớ hễ nói 汝 欲 何 (nhữ dục hà) là trật vậy.

Chữ 何 còn có nghĩa là họ Hà, nom de famille, về nom propre.

IV. Thành ngữ dùng vào Quốc văn

世 介 (thế giới): Theo nghĩa gốc thì 世 thế là đời (générations), 介 giới là bờ cõi; 世 thế nói về đời nọ sang đời kia, 介 giới nói về xứ nọ sang xứ kia; vậy thì 世 介 thế giới nghĩa cũng như 宇 宙 võ trụ. Song đã lâu người ta không còn hiểu như vậy nữa, mà chỉ hiểu như là thế gian vậy thôi.

盛 怒 (thạnh nộ): Giận dữ lắm. Thạnh 盛 là thạnh vượng, đối với suy (衰), đây đem chữ Thạnh 盛 hình dung chữ nộ, chỉ nghĩa là giận dữ lắm.

不 早 則 晚 (bất tảo tắc vãn): Chẳng sớm thì muộn. Vãn 晚 nghĩa là buổi chiều, cũng có nghĩa là muộn.

無 所 可 否 (vô sở khả phủ): không có điều gì là nên, là chăng. Nói về người không biết biện biệt sự phải quấy, coi cái gì cũng như cái ấy.

互 相 水 火 (hỗ tương thủy hỏa): Đối đãi lẫn nhau giữa nước với lửa. Ý nói hai bên cừu địch hãm hại nhau, như nước thì làm cho lửa tắt đi, và lửa thì làm cho nước sôi trào, tan ra thành hơi.

無 所 不 至 (vô sở bất chí): Không điều gì là chẳng đến. Chỉ người bậy bạ quá thể, dù việc gì cũng làm được.

VI. Tập đặt

Hôm nay tập đặt chữ 何 vừa mới học trong bài văn pháp trên đây. Hãy dịch những câu này ra chữ Hán:

1. Mầy nói gì?  2. Nó muốn gì? 3. Con chó ăn gì? 4. Mầy biết gì? 5. Mầy sanh ở năm nào? 6. Đây là ruộng của người nào? 7. Câu ấy ra ở sách nào? 8. Mùa xuân từ đâu đến? 9. Cái thuyết ấy bắt đầu từ hồi nào? 10. Mầy từ đâu đến đây? 11. Mầy sao không nói? 12. Nó sao về muộn thế? 13. Con chim sao mà bay được?

Những câu trên đây chia làm bốn sắp, tập đặt chữ 何 theo bốn cách đặt.

Sắp thứ nhất: những câu 1, 2, 3, 4, tập đặt chữ  何 như chữ que pronom interrogatif.

Sắp thứ nhì: những câu 5, 6, 7, tập đặt chữ 何 như chữ quel, quelle.

Sắp thứ ba: những câu 8, 9, 10, tập đặt chữ  何 như chữ où

Sắp thứ tư: những câu 11, 12, 13, tập đặt chữ  何 như chữ pourquoi

Người học xem đó đã hiểu rồi thì đặt đi, xong, coi theo dưới nầy mà biết trúng hay trật:

1. 汝 何 言？  2. 彼 何 欲？ 3. 犬 何 食？ 4. 汝 何 知？

5. 汝 生 於 何 年？ 6. 此 乃 何 人 之 田？ 7. 此 句 (cú là câu) 出 於 何 書 (thơ là sách)?

8. 春 從 何 來？ 9. 此 說 何 自 始？ 10. 汝 從 何 至 此？

11. 汝 何 不 言？ 12. 彼 何 晚 歸 ? 13. 鳥 何 以 能 飛 (phi là bay)?

1-2-3-4 là tập đặt chữ 何 như chữ que (trong câu que voulez-vous?) 5-6-7 là tập đặt chữ 何 như chữ quel.

Những câu 1, 2, 3, 4 đều là verbe transitif, nên chữ 何 ở liền trên verbe; còn ba câu 8, 9, 10, ba verbe 來，始，至 đều là intranstitif, nên phải có những chữ préposition 從 (tùng cũng như 自) và 自 phụ theo. Những préposition ấy hoặc đứng trước hoặc đứng sau chữ 何 đều có thể được.

Bài báo


title: Hán văn độc tu 1936-1937/Bài học thứ 19

text:
I. Lối văn tự sự

韓 信 微 時 (Hàn Tín vi thời): Nói về Hàn Tín thuở còn hèn (đó là cái đề)

1/ 韓 信, 淮 陰 人 也 (Hàn Tín Hoài Âm nhân dã): Hàn Tín là người huyện Hoài Âm vậy.

2/ 始 爲 布 依 時, 貧, 無 行, 不 得 推 擇 爲 吏  (Thủy vi bố y thời, bần, vô hạnh, bất đắc thôi trạch vi lại): Ban đầu, thuở Tín làm kẻ mặc áo vải, nghèo, vô hạnh, chẳng đặng bầu chọn quan lại.

3/ 又 不 能 治 生, 商 賈 (Hựu bất năng trị sinh, thương cổ): Lại chẳng hay làm nghề nghiệp, buôn bán.

4/ 常 從 人 寄 食 飲, 人 多 厭 之 (Thường tòng nhân ký thực ẩm, nhân đa yếm chi): Thường theo người gởi ăn uống, nhiều người chán đó.

5/ 數 從 南 昌 亭 長 寄 食 (Sác tòng Nam Xương đình trưởng ký thực): Hằng theo ăn gởi ở nhà đình trưởng làng Nam Xương.

6/ 數 月 亭 長 妻 患 之, 乃 晨 炊 蓐 食 (Sổ nguyệt, đình trưởng thê hoạn chi, nãi thần xuy nhục thực): Vài tháng, vợ đình trưởng lo đó, bèn thổi nấu hồi sáng sớm và ăn nơi nệm.

7/ 食 時 信 往, 不 爲 具 食 (Thực thời, Tín vãng, bất vị cụ thực): Lúc ăn, Tín qua, chẳng vì Tín dọn ăn.

8/ 信 亦 知 其 意, 怒, 竟 絕 去 (Tín diệc tri kỳ ý, nộ, cánh tuyệt khứ): Tín cũng biết ý của nó, giận, về sau dứt đi.

II. Cắt nghĩa thêm

Chữ 微 (vi) trong cái đề đó nghĩa là nhỏ (fin), như nói 細 微 (tế vi); lại có nghĩa là nhiệm, như nói 玄 微 (huyền vi). Nhưng ở đây nghĩa là hèn, tức là 寒 微 (hàn vi), 微 賤 (vi tiện). 微 時 (vi thời) nghĩa là thuở còn hàn vi, vi tiện.

Cùng một nghĩa ấy, có chữ 微 行 (vi hành). Ông vua hoặc ông quan lớn, lúc bình thường đi ra có xe ngựa, lính hầu. Nhưng khi không muốn đi như thế mà giả dạng làm một người thường đi ra để cho không ai biết, thì nói   微 行 (vi hành).

Câu 韓 信, 淮 陰 人 也 (Hàn Tín Hoài Âm nhân dã), chỗ dấu phết, lẽ đáng có chữ 乃  (nãi) tức là verbe être. Nhưng, theo trước kia đã học rồi, trong Hán văn, gặp những câu ngắn như thế nầy, đều có thể bỏ verbe être được.

淮 陰 人 (Hoài Âm nhân), lẽ đáng nói 淮  陰 之 人 (Hoài Âm chi nhân), nhưng chữ 之 ấy cũng bỏ nốt, theo luật đã học ở một bài trước.

Chữ 也 (dã) trong câu là một hư tự, như terme affirmatif, thường để thế cho verbe être. Nhưng nó cũng có thể bỏ được nữa. Vì trong câu đó nếu không có chữ 也 (dã) cũng vẫn thành câu.

布 依 (bố y) nghĩa là áo vải, tức là người mặc áo vải. Đó là một cái expression chỉ người dân trắng, hoặc còn là học trò, chưa có chức tước gì.

無 行 (vô hạnh) là người có hạnh kiểm xấu.

Chữ 推 có hai âm: khi đọc là suy, nghĩa là suy cầu, suy lý; khi đọc là thôi, nghĩa là đẩy, là tôn lên, là xô ra. Đây đọc theo âm sau. 推 擇 (thôi trạch) là một verbe kép.

Đời xưa những người làm việc quan đều gọi là  吏 (lại) cả. Sau mới chia ra: nhưng người có chức vụ chính như các quan tỉnh, phủ, huyện mới gọi là 官 “quan”, còn những người giúp việc ở dưới quyền quan đều gọi là 吏 (lại). Chữ 吏 (lại) ở đây theo nghĩa xưa, tức fonctionnaire.

Trong câu 2 có hai verbe: 爲 (vi) và 得 (đắc), cũng đều lấy chữ 韓 信 (Hàn Tín) ở câu trên làm sujet; và những chữ adjectif 貧 (bần), 無 行 (vô hạnh) cũng đi theo chữ 韓 信 (Hàn Tín).

又 (hựu) là lại, nghĩa cũng như de plus.

治 (trị) là verbe; 生 (sinh) là nom; 治 生 (trị sinh) nghĩa là làm cái nghề nghiệp để mà sống, tức như ta nói “làm ăn”.

Chữ 賈 có ba âm: khi đọc là “cổ”, nghĩa là ngồi mà bán hàng; khi đọc là “giá”, đồng nghĩa với chữ 價 giá; khi đọc là “Giả”, nom de famille.

商 (thương) là đi buôn; 賈 (cổ) là ngồi một chỗ mà buôn.

Câu 3 có một verbe 能 (năng) cũng theo một sujet 韓 信 (Hàn Tín).

寄 (ký) là gởi, 寄 食 飲 (ký thực ẩm) là cũng như ta hay nói “ăn chực, uống chực”. Trong câu này chữ 寄 (ký) là verbe, cũng lấy 韓 信 (Hàn Tín) làm sujet. Còn chữ 從 (tòng) coi cũng như một  préposition. 從 人 (tòng nhân) cũng như nói 於 人 (ư nhân).

Chữ 多 (đa) chỉ phần nhiều trong những người bị Tín đến ăn chực. Chữ 厭 (yếm) là verbe. Chữ 之 (chi) thế lại sự ăn chực của Hàn Tín.

Chữ 數 có ba âm: khi đọc là “số” nghĩa là  nombre; khi đọc là “sổ” nghĩa là vài hay và, như chữ quelques; lại nghĩa là đếm, compter, như khi đọc là “sác”, nghĩa là hằng, plusieurs fois.

南 昌 (Nam Xương) tên một làng; 亭 長 (đình trưởng) cũng là lý trưởng.

Câu 5 có một verbe 寄 (ký), cũng lấy  韓 信 (Hàn Tín) làm sujet. Chữ 從 (tòng) ở đây cũng như chữ 於 (ư). Câu nầy có thể đổi là 戳 寄 食 於 南 昌 亭 長  (Sác ký thực ư Nam Xương đình trưởng).

Chữ 數 (sổ) mới vừa học ở trên. 亭 長  妻 (đình trưởng thê) tức là 亭 長 之 妻 (đình trưởng chi thê) mà đã bỏ chữ 之. 患 (hoạn) là verbe. Chữ 乃 (nãi) đây giống chữ àlors.

晨 (thần) là lúc sáng sớm. 晨 炊 蓐 食 (thần xuy nhục thực) phải hiểu là 炊 於 晨, 食 於 蓐 (xuy ư thần, thực ư nhục), nghĩa là thổi nấu ở lúc tảng sáng và ăn trên nệm. Chữ 蓐 食 (nhục thực) để hình dung ra sự ăn vội vã lắm: ai nấy mới vừa ngủ dậy là ăn ngay ở chỗ nằm. Làm như thế để khi Hàn Tín đến nơi là ăn xong cả.

Câu 6 có ba verbe: 患 (hoạn), 炊 (xuy) và 食 (thực). Hai verbe sau cũng như verbe trước, lấy chữ 亭 長 妻 (đình trưởng thê) làm sujet.

Chữ 爲 có hai âm: khi đọc “vi” nghĩa là là, là làm; khi đọc “vị” nghĩa là vì, giống chữ pour. Ở đây nói 不 爲 具 食 (bất vị cụ thực) tức là 不 爲 信 具 食 (bất vị Tín cụ thực) đã bỏ chữ 信 (Tín).

Trong câu 7 có một verbe 具 (cụ), cũng lấy 亭 長 妻 (đình trưởng thê) làm sujet. Hai chữ 信 往 (Tín vãng) trong câu đó coi như một proposition phụ.

Chữ 亦 (diệc) trong câu 8 có ý là: làm như thế có ý gì, chẳng những bọn người nhà đình trưởng biết mà thôi, Tín cũng biết nữa. Chữ 其 (kỳ) chỉ vợ đình trưởng. 絕 去 (Tuyệt khứ) nghĩa là đi không trở lại, đi luôn. Chữ 竟 (cánh) cũng như nói enfin.

Câu 8 có ba verbe: 知 (tri), 怒 (nộ) và 去 (khứ); hai verbe sau cũng như verbe trước, lấy chữ 信 (Tín) làm sujet.

Đây là một đoạn văn lấy ở bài Hoài Âm hầu liệt truyện, tức là cái truyện của Hàn Tín, trong sách Sử ký của Tư Mã Thiên. Lối văn tự sự chép như thế nầy là hay lắm. Kỳ sau sẽ tiếp.

III. Chuyện giải trí

Chữ 此 thử, nghĩa là ấy, thuộc về hai mối tiếng, khi thì là adjectif démonstratif, khi thì là pronom démonstratif.

Nó là một chữ quen lắm. Ai mới học qua chữ Hán cũng coi nó là chữ rất thường, vì gặp thấy luôn luôn.

Trong các sách xưa, sách nào cũng có chữ 此 thử cả. Người ta ai cũng tưởng như thế. Nhưng không ngờ: duy có sách Luận ngữ, cả sách không có một chữ 此 thử nào hết.

Trong một tập bút ký của người Tàu có chép sự phát kiến ấy như thế này:

Thuở nhà Thanh, vua Khang Hy đi chơi miền Giang Nam. Một hôm vua cải trang đi dạo phố. Tới một cái ngõ hẻm, vua thấy trên bức tường có dán miếng giấy, đề bốn chữ 此 路 不 通 (thử lộ bất thông), dưới có một đứa trẻ đứng trông lên.

Vua hỏi đứa trẻ:

– Có biết bốn chữ đó không?

– Thưa ông, tôi biết được ba chữ dưới mà thôi, còn chữ trên tôi không biết. – Đứa trẻ trả lời.

– Sao chữ dễ vậy mà không biết?

– Tôi chưa học.

– Mầy đã học sách gì?

– Tôi chỉ mới học xong sách Luận ngữ.

– Mầy học xong sách Luận ngữ rồi mà không biết cái chữ thứ nhất ấy dư?

– Thưa ông, chữ thứ nhì là chữ 路 “lộ”, tôi biết nó vì trong Luận ngữ có chữ 子 路 “Tử Lộ”; chữ thứ ba là chữ 不 “bất”, Luận ngữ có nhiều lắm; chữ thứ tư là chữ 通 “thông”, vì Luận ngữ có câu 天 下 之 通 喪 (thiên hạ chi thông tang). Duy có chữ thứ nhất, trong sách Luận ngữ tôi học rồi mà không có, cho nên tôi không biết.

Vua nghe vậy, lấy làm lạ, vì chính vua cũng không ngờ trong sách Luận ngữ lại không có chữ “thử”.

Về đến hành cung, vua lật đật mở cả bộ Luận ngữ ra xem từ đầu đến cuối, quả nhiên không tìm thấy một chữ 此 thử nào hết.

Liền đó, vua truyền lệnh đòi các quan Hàn lâm đi theo đạo ngự vào hỏi. Câu hỏi của vua là: “Trong sách Luận ngữ có hết thảy là bao nhiêu chữ 此 thử?”

Các ông Hàn lâm nghe hỏi đều lấy làm lúng túng, không biết thế nào mà trả lời. Rút cục, ông thì nói có bảy tám chục chữ, ông thì nói có hai ba chục chữ.

Vua bật cười to lên. Rồi bảo họ mỗi người cử ra một câu có chữ 此 thử trong sách Luận ngữ thử xem. Thì ra mấy ông Hàn lâm ngó mặt nhau, không ai đọc lên được một câu nào hết!

Vua bèn kể chuyện gặp thằng bé ngoài đường cho họ nghe. Và bảo cho họ biết thật trong sách Luận ngữ không hề có một chữ 此 thử nào.

Nhân câu chuyện đó ta thấy ra trong sự học, cần nhất là biết chú ý. Cũng vì ai nấy không chú ý cho nên mới không hay rằng trong sách Luận ngữ không có chữ 此 thử.

Tuy vậy, có ông Cố Viêm Võ đã biết sự đó trước khi câu chuyện trên này xảy ra.

Trong sách Nhật tri lục của ông có nói rằng: “Trong sách Luận ngữ nói 斯 ty 70 chỗ mà không hề nói 此 thử; trong sách Đàn cung nói 斯 ty 52 chỗ mà nói 此 thử chỉ có một chỗ; trong sách Đại học nói 此 thử đến 19 chỗ. Coi đó thì biết tiếng và chữ mỗi đời một thay đổi”.

Bài báo


title: Hán văn độc tu 1936-1937/Bài học thứ 20

text:
I. Lối văn tự sự

韓 信 微 時 (Hàn Tín vi thời): Nói về Hàn Tín thuở còn hèn (tiếp theo)

1/ 信 釣 於 城 下 (Tín điếu ư thành hạ): Tín câu ở dưới thành.

2/ 諸 母 漂 有 一 母 見 信 飢, 飯 信, 竟 漂, 數 十 日 (Chư mẫu phiếu, hữu nhất mẫu kiến Tín ky, phạn Tín, cánh phiếu, số thập nhật): Các bà giặt lụa, có một bà thấy Tín đói, cho Tín ăn cho đến khi xong việc giặt lụa, vài mươi ngày.

3/ 信 喜 謂 漂 母 曰 : 吾 必 有 以 重 報 母 (Tín hỉ, vị phiếu mẫu viết: Ngô tất hữu dĩ trọng báo mẫu): Tín mừng, bảo phiếu mẫu rằng: Tôi quyết sẽ có cái gì để mà hậu đáp bà.

4/ 母 怒 曰 : 大 丈 夫 不 能 自 食, 吾 哀 王 孫 而 進 食, 豈 望 報 乎 ? (Mẫu nộ viết: đại trượng phu bất năng tự thực, ngô ai vương tôn nhi tiến thực, khởi vọng báo hồ): Phiếu mẫu giận, nói rằng: Đại trượng phu chẳng hay làm lấy mà ăn, ta thương vương tôn mà cho ăn, há mong trả ơn dư?

5/ 淮 陰 少 年 有 侮 信 者, 曰 : 若 雖 長 大, 好 帶 刀 劍, 中 情 怯 耳 (Hoài Âm thiếu niên hữu vũ Tín giả, viết: Nhược tuy trưởng đại, hiếu đới đao kiếm, trung tình khiếp nhĩ!): Bọn thiếu niên ở huyện Hoài Âm có kẻ khinh Tín, nói rằng: “Mầy tuy cao lớn, ưa đeo giáo gươm, trong tình thực chỉ hèn nhát mà thôi”

6/ 眾 辱 之 曰 : 信 能 死, 刺 我, 不 能 死, 出 我 胯 下 (Chúng nhục chi viết: Tín năng tử, thích ngã; bất năng tử, xuất ngã khóa hạ): Giữa đám đông kẻ thiếu niên làm nhục đó, nói rằng: “Tín hay chết thì đâm ta đi; bằng chẳng hay chết thì hãy ra dưới háng ta”.

7/ 於 是 信 熟 視 之, 俛 出 胯 下 蒲 伏 (Ư thị Tín thục thị chi, phủ xuất khóa hạ bồ bặc): Khi ấy Tín nhìn kỹ đó, cúi xuống rúc dưới háng lom khom.

8/ 一 市 人 皆 笑 信, 以 爲 怯 (Nhất thị nhân giai tiếu Tín, dĩ vi khiếp): Người một chợ đều cười Tín lấy làm hèn nhát.

II. Cắt nghĩa thêm

Phía bắc thành huyện Hoài Âm có con sông Hoài.

Lẽ đáng nói 釣 魚 (điếu ngư): câu cá, nhưng nói 釣 (điếu) cũng đủ rồi, không cần nói 魚 (ngư).

漂 (phiếu) là giặt tơ lụa, làm cho trắng.   母 (mẫu) là mẹ, nhưng cũng dùng để xưng đàn bà có tuổi. Chữ 母 (mẫu) đây nghĩa là “bà”, hay “mụ già”.

飯 (phạn) là cơm, nom, đây dùng như verbe, nghĩa là cho ăn cơm.

竟 (cãnh) đây là xong, là rồi.

Câu 2 nghĩa là: Ở sông Hoài đó có những mụ giặt lụa, trong đó có một mụ thấy Tín đói, cho Tín ăn cơm, mà cho ăn luôn luôn trong một thời kỳ mụ ấy giặt lụa tại đó đến vài mươi ngày.

Chữ 漂 母 (phiếu mẫu) thành ra như nom propre.

Chữ 必 (tất) về futur mà có ý chắc chắn lắm nên phải cắt nghĩa “quyết sẽ”.

Theo tiếng ta hay tiếng Pháp, câu 3 sau chữ  有 (hữu) trước chữ 以 (dĩ) lẽ đáng có chữ gì để chỉ nghĩa “cái gì” thì mới đủ ý. Nhưng Hán văn không cần có chữ ấy. Câu đó, nếu thêm chữ 所 (sở) vào lại trật. Verbe chính trong câu này là chữ 有 (hữu), không phải chữ 報 (báo).

丈 夫 (trượng phu) là người đàn ông, 大  丈 夫 (đại trượng phu) là người đàn ông có tư cách lớn lao, đáng mặt nam nhi.

自 食 (tự thực) nghĩa là mình làm lấy mà ăn, đáng lẽ nói 自 食 其 力 (tự thực kỳ lực) mà nói tắt đi.

王 孫 (vương tôn) cũng như nói “công tử”  公 子, lời tôn hót, đúng với tiếng ta gọi bằng “cậu”.

進 (tiến) là verbe infinitif; 食 (thực) là nom. Chính nghĩa chữ 進 (tiến) đây là offrir. 報 (báo) là nom. Chữ 豈 (khởi) thường đi với chữ 乎 (hồ) hoặc chữ 哉 (tai), làm thành terme interrogatif, affirmatif.

若 (nhược) là mầy, cũng như 爾 (nhĩ), 汝 (nhữ). Chữ 爾 (nhĩ) nguyên là 而 已 (nhi dĩ) mà nói tá đi, vì 而 已 (nhi dĩ) nói mau thành 爾 (nhĩ), cho nên nghĩa nó đồng với 而 已 (nhi dĩ): mà thôi.

Câu 6, 辱 (nhục) là verbe, lấy kẻ 少 年  (thiếu niên) câu trên làm sujet; chữ 眾 (chúng) là adverbe. Chữ 之 (chi) chỉ Hàn Tín. Chữ 刺 (thích) chữ 出 (xuất) đều là impératif.

Câu 7, chữ 之 (chi) là kẻ thiếu niên; 俛 出 (phủ xuất) là verbe kép, cùng với chữ  是 (thị) đều lấy chữ 信 (Tín) làm sujet. 蒲 伏 (bồ bặc) là adverbe.

Chữ 熟 視 (thục thị) trong câu đó có ý tứ lắm. Vì Tín nhìn kỹ kẻ thiếu niên, thấy không xứng đáng cho mình giết nên mới đành cúi xuống mà rúc qua háng.

III. Văn pháp

Chữ 誰 (thùy) và chữ 孰 (thục)

1/ Chữ 誰 (thùy) là pronom interrogatif, giống như chữ qui trong tiếng Pháp; nó có ba cái vị trí ở trong câu.

Một là làm sujet. Như Kinh Thi nói: 誰 能 執 熱 (Thùy năng chấp nhiệt): Ai hay cầm vật nóng? Luận ngữ nói: 誰 能 出 不 由 戶  (Thùy năng xuất bất do hộ): Ai hay ra chẳng bởi cửa?

Hai là làm complément

a/ Complément direct thì nó đứng liền với verbe; như Luận ngữ nói: 吾 誰 欺 欺 天 乎 (Ngô thùy khi, khi thiên hồ): Ta dối ai? Dối Trời ư?

b/ Complément indirect  thì nó thường đi kèm với préposition 與 (dữ) mà đứng trên verbe; như nói 微 斯 人, 吾 誰 與 歸 (Vi tư nhân, ngô thùy dữ quy): Chẳng phải người ấy, ta về với ai? (Câu này ở Cổ Văn, chữ 微 vi đó giống chữ 非 phi, nghĩa là chẳng phải).

Ba là làm complément của nom, như Luận ngữ nói: 是 誰 之 過 與 (Thị thùy chi quá dư): Ấy là lỗi của ai dư?

Trong ba điều đó có điều thứ hai nên để ý mà nhớ. Cũng như chữ 何 (hà), lời hỏi thì phải đảo lên: nói 吾 誰 欺 (ngô thùy khi), 吾 誰 與 歸 (ngô thùy dữ quy) mới được, nếu nói 吾 欺 誰 (ngô khi thùy), 吾 歸 與 誰 (ngô quy dữ thùy) là trật vậy.

Ngoài ra cũng có khi dùng như adjectif, giống chữ quel, quelle; tức là khi nói 誰 人 (thùy nhân) thì nghĩa cũng như 何 人 (hà nhân): “người nào?”

2/ Chữ 孰 (thục) cũng như chữ 誰 (thùy), khác nhau là nó chỉ làm sujet chứ không làm complément được như chữ  誰 (thùy).

Vậy không thể nói 吾 孰 欺 (ngô thục khi) hay là nói 是 孰 之 過 (thị thục chi quá) được.

Một điều khác nữa là chữ 誰 (thùy) chỉ là pronom thế cho người, chứ còn chữ 孰 (thục) thế được cả cho người lại cho sự vật nữa. Bởi vậy trong sách Luận ngữ mới nói: 是 可 忍 也, 孰 下 可 忍 也 (Thị khả nhẫn dã, thục bất khả nhẫn dã): Điều ấy mà đành lòng được, thì điều gì mà chẳng đành lòng được. Chữ 孰 (thục) đó không có thể đổi ra chữ 誰 (thùy).

IV. Tập đặt chữ 誰 (thùy).

Hãy đặt những câu này:

1/ Ai là cha mầy? 2/ Ai ngồi ở trong xe? 3/ Ai nói chuyện với cha anh?

4/ Mầy sẽ theo ai? 5/ Hai người ấy, ông sẽ lựa ai? 6/ Con không yêu cha mẹ thì yêu ai?

7/ Nầy là sách của ai? 8/ Lời nói ấy là lời của ai?

Sắp thứ nhất, những câu 1, 2, 3, tập đặt chữ  誰 làm sujet.

Sắp thứ nhì, những câu 4, 5, 6, tập đặt chữ 誰 làm complément direct.

Sắp thứ ba, những câu 7, 8, tập đặt chữ 誰 làm complément của nom.

Dịch xong, coi theo đây mà biết mình dịch trúng hay trật:

1/ 誰 爲 爾 父？ 2/ 誰 坐 於 車 中？ 3/ 誰 與 兄 談 ? (đàm 談 là nói chuyện)

4/ 汝 將 誰 從 ?  5/ 此 兩 人, 君 將 誰 擇 ?  6/ 子 不 愛 父 母 則 誰 愛 乎 ? (quân 君 là ông, coi như pronom, 2e personne singulier; pluriel thì nói 諸 君; chữ 擇 trạch là lựa)

7/ 此 爲 誰 之 書 ?  8/ 此 言 爲 誰 之 言 ?

Bài báo


title: Hán văn độc tu 1936-1937/Bài học thứ 21

text:
I. Lối văn tự sự

韓 信 微 時 (Hàn Tín vi thời): Nói về Hàn Tín thuở còn hèn (tiếp theo)

1/ 及 項 梁 渡 淮, 信 仗 劍 從 之 (Cập Hạng Lương độ Hoài, Tín trượng kiếm tòng chi): Kịp khi Hạng Lương qua sông Hoài, Tín nương gươm theo đó.

2/ 居 麾 下, 無 所 知 名 (Cư huy hạ, vô sở tri danh): Ở dưới cờ, không chỗ biết danh.

3/ 項 梁 敗, 又 屬 項 羽 (Hạng Lương bại, hựu thuộc Hạng Võ): Hạng Lương bị thất bại, Tín lại thuộc về Hạng Võ.

4/ 羽 以 爲 郎 中 (Võ dĩ vi lang trung): Võ dùng Tín làm chức lang trung.

5/ 數 以 策 干 羽, 羽 不 用 (Sác dĩ sách can Võ, Võ bất dụng): Tín hằng lấy chước cầu Hạng Võ, Võ chẳng dùng.

6/ 漢 王 入 蜀, 信 亡 楚 歸 漢, 未 得 知 名  (Hán vương nhập Thục, Tín vong Sở quy Hán, vị đắc tri danh): Hán vương vào đất Thục, Tín trốn Sở về Hán, chưa được biết danh.

7/ 爲 連 敖, 坐 法 當 斬 (Vi liên ngao, tọa pháp đương trảm): Tín làm chức liên ngao, phạm phép đáng chém.

8/ 其 輩 十 三 人 皆 已 斬, 次 至 信 (Kỳ bối thập tam nhân giai dĩ trảm, thứ chí Tín): Bọn của hắn ta mười ba người đều đã bị chém, thứ đến Tín.

9/ 信 乃 仰 視, 適 見 騰 公, 曰 : 上 不 欲 就 天  下 事 乎, 何 爲 斬 壯 士 (Tín nãi ngưỡng thị, thích kiến Đằng công, viết: Thượng bất dục tựu thiên hạ sự hồ? Hà vi trảm tráng sĩ?): Tín bèn ngước xem, thấy ông Đằng công, nói rằng: Bề trên chẳng muốn làm yên thiên hạ ư? Làm sao chém kẻ tráng sĩ?

10/ 騰 公 奇 其 言, 釋 而 不 斬 (Đằng công kỳ kỳ ngôn, thích nhi bất trảm): Đằng công lấy làm lạ lời nói của Tín, tha mà chẳng chém.

II. Cắt nghĩa thêm

Hạng Lương là chú Hạng Võ, một vị tướng mạnh của nước Sở bấy giờ, dấy binh đánh nhà Tần; qua sông Hoài tức là kéo binh đi đánh Tần.

Chữ 仗 (trượng), nghĩa là đem thân nương vào cái gì. Mang gươm là lấy thân nương vào cây gươm, cho nên nói 仗 劍 (trượng kiếm). Tín mang gươm đi theo Hạng Lương, chữ 之 (chi) chỉ Hạng Lương.

Chữ 麾 (huy) là cây cờ lớn của ông tướng cai một đạo quân. Ở dưới cờ, tức là làm bộ thuộc của ông tướng ấy. Đây nói Tín làm bộ thuộc của Hạng Lương, mà không có dịp nào cho ai biết tên tuổi.  Trong câu, verbe chính là chữ 居 (cư), còn chữ 知 (tri) là verbe infinitif.

Theo Sử ký, Hạng Lương thất trận, chết, Hạng Võ nối Lương làm tướng, cho nên Tín lại thuộc Hạng Võ.

Câu 4 lẽ đáng nói 以 信 爲 郎 中 (dĩ Tín vi lang trung), nhưng đã lược bớt chữ 信 (Tín).

Chữ 干 (can) nghĩa là cầu, verbe trong câu này. Chữ 數 (sác) học rồi, nghĩa là plusieurs fois. Chữ 策 (sách) là kế sách, mưu chước. 數 以 策 干 羽 (Sác dĩ sách can Võ) nghĩa là Hàn Tín nhiều lần bày ra mưu nọ chước kia cầu cho Hạng Võ biết mình có tài để dùng mình. Nhưng Hạng Võ chẳng dùng.

漢 王 (Hán vương) tức là Lưu Bang, cũng tức là Bái Công, lúc đó đã được phong Hán vương, về sau gọi là Hán Cao Tổ. Vì Hạng Võ không dùng nên Tín trốn bỏ bên Sở mà về bên Hán, tức là về với Hán vương Lưu Bang. Khi Tín mới về bên Hán, cũng vẫn chưa được biết tên tuổi gì.

Chữ 坐 (tọa) nghĩa là ngồi; nhưng có nghĩa riêng là phạm phép. Tức như một người phạm phép mà lại lây đến nhiều người, gọi rằng 連 坐 (liên tọa). 坐 法 當 斬 (tọa pháp đương trảm) nghĩa là Tín phạm tội mà theo phép thì phải chém. Trong khi đó, Tín đương làm chức liên ngao là một viên quan nhỏ coi việc đãi khách.

Câu 8, chữ 其 (kỳ) chỉ Hàn Tín. Không phải một mình Tín phạm phép, cả bọn Tín có đến 13 người nữa cũng đều bị tội chém và đã chém xong, đến phiên Tín chém sau hết. Trong khi Tín đương quỳ xuống cho người ta chém bèn ngước mắt nhìn lên thì vừa thấy ông Đằng công là một vị quan coi việc hành hình. Chữ  適 (thích) là vừa, học rồi, adverbe, phụ nghĩa cho chữ 見 (kiến).

曰 (viết) là verbe lấy 信 (Tín) làm sujet. Từ chữ 上 (thượng) nhẫn xuống là lời Tín nói.

Chữ 上 (thượng) nghĩa là trên. Sách Sử ký bắt đầu dùng nó làm nom de personne để chỉ nhà vua, rồi các sử đời sau quen dùng như thế. Chữ 上 (thượng) đây chỉ Hán vương.

Chữ 就 (tựu) là tới, đây nghĩa là nên, thành tựu. Nói 就 事 (tựu sự) cũng như nói 成 事 (thành sự).

壯 士 (tráng sĩ) là kẻ sĩ hùng tráng, Tín tự khoe mình làm cho Đằng công chú ý. 奇 (kỳ) là lạ, đây dùng như verbe. 奇 其 言 (kỳ kỳ ngôn) tức là 以 其 言 爲 奇 (dĩ kỳ ngôn vi kỳ). Kề chữ 釋 (thích) đáng lẽ có chữ 之 (chi) để chỉ Hàn Tín, nhưng lược bớt.

III. Văn pháp

Chữ 者 (giả)

Chữ 者 là pronom, dùng thay vì người hay thay vì sự vật đều được cả.

Khi thay vì người thì có ba cách đặt như vầy:

1/ Để chữ adjectif lên trên nó, như: 賢 者 (hiền giả): kẻ hiền; 人 者 (nhân giả): kẻ nhân.

2/ Để chữ verbe lên trên nó, như: 行 者 (hành nhân): người đi; 居 者 (cư giả): người ở.

Những khi ấy chữ 者 (giả) hiệp với tiếng adjectif hoặc với tiếng verbe ở trên nó mà thành ra một tiếng nom kép.

3/ Để cuối một propostion mà làm sujet cho proposition ấy; như câu trong Luận ngữ:

不 好 犯 上 而 好 作 亂 者, 未 之 有 也 (Bất hiếu phạm thượng nhi hiếu tác loạn giả, vị chi hữu dã): Cái người (者 giả) chẳng ưa phạm người trên mà ưa làm loạn là chưa hề có đó vậy.

Lại như câu trong Mạnh Tử:

嬖 人 有 臧 倉 者 阻 君 (Bế nhân hữu tang thương giả trở quân): Trong đám người hầu cận có kẻ (者 giả) tên là Tang Thương ngăn vua.

Thay vì sự vật cũng có ba cách đặt.

1/ Để chữ adjectif lên trên nó, như nói: 木 有 直 者, 曲 者, 長 者, 短 者 (Mộc hữu trực giả, khúc giả, trường giả, đoản giả): Cây có cây thẳng, cây cong, cây dài, cây ngắn.

2/ Để chữ verbe lên trên nó, như nói: 馬 有  立 者, 齕 者, 飲 者, 溲 者 (Mã hữu lập giả, hột giả, ẩm giả, sưu giả): Ngựa có con đứng, con nhai, con uống, con đái.

(Chữ 者 giả thay vì sự vật phải tùy theo tiếng nom nào nó đã thay mà cắt nghĩa.  Vậy như câu trên, chữ 者 giả thay cho chữ 木 mộc thì cắt nghĩa là cây; câu dưới,  chữ 者 giả thay cho chữ 馬 mã thì cắt nghĩa là con).

3/ Để cuối một proposition, không chỉ hẳn về sự vật gì, mà làm sujet cho proposition ấy, như câu trong Mạnh Tử:

人 之 所 以 異 於 禽 獸 者 幾 希 (Nhân chi sở dĩ dị ư cầm thú giả ky hi): Cái điều làm cho người ta khác với cầm thú chỉ có mảy mún. (禽 cầm; 獸 thú; 幾 希 ky hi: mảy mún, ít lắm).

Ngoài ra, chữ 者 thường dùng để sau một proposition đặng thuyết minh điều gì. Khi ấy nó thường đi với chữ 所 (sở) hoặc 所 謂 (sở vị). Luật đó trước kia đã học. Nay nói thêm rằng có khi không có chữ 所 謂 (sở vị) ở trên, là cũng phải hiểu như có. Vậy như nói: 仁 者 人 也 (nhân giả nhân dã) phải hiểu là 所 謂 仁 者 (sở vị nhân giả), v.v…

REMARQUE  ─ Những chữ 者 (giả) hiệp với verbe thành ra nom kép, như 居 者 (cư giả), 行 者 (hành giả) đều đổi ra 居 人 (cư nhân), 行 人 (hành nhân) được, nhưng khi nói 作 者 (tác giả, auteur) lại không đổi ra 作 人 (tác nhân) được, là vì tùy theo verbe. Những verbe neutre như 居 (cư), 行 (hành), 飲 (ẩm), 食 (thực), tự nó trọn nghĩa rồi thì chữ 者 (giả) theo sau nó đổi ra chữ 人 được, nhưng verbe actif như 作 (tác) phải có complément mới trọn nghĩa thì chữ 者 theo sau nó không đổi được làm chữ 人.

IV. Giải trí

Theo học thuyết nhà Nho, ngũ hành 五 行 là một lẽ gốc, cho nên đem nó phân phối với nhiều sự vật. Như về không gian thì phối với tứ phương; về thời gian thì phối với tứ thời; về nhân thân thì phối với ngũ tạng, v.v…Nhưng hỏi ra sở dĩ tại sao mà phối như vậy và phối như vậy để làm gì, thì không có sách nào cắt nghĩa nghe cho tường tận cả.

Phối với ngũ phương: đông thuộc mộc, tây thuộc kim, nam thuộc hỏa, bắc thuộc thủy, trung ương thuộc thổ.

Phối với tứ thời: xuân thuộc mộc, hạ thuộc hỏa, thu thuộc kim, đông thuộc thủy, thổ vượng tứ quý (tứ quý là bốn tháng cuối cùng của bốn mùa: tháng ba là xuân quý, tháng sáu là hạ quý, tháng chín là thu quý, tháng chạp là đông quý).

Phối với ngũ tạng: tâm thuộc hỏa, can thuộc mộc, tỳ thuộc thổ, phế thuộc kim, thận thuộc thủy.

Ngũ hành còn phối với nhiều cái khác nữa, nhưng ta hẵng biết sơ qua mấy cái đó.

Lẽ nầy hay đem ứng dụng trong nghề làm thuốc, và ta có thể nói nó là lẽ gốc của y học Trung Hoa.

Đại khái như người bệnh đau về tỳ đương lúc mùa đông thì các ông lang có thể nói rằng: bệnh nầy sợ ra giêng trở nặng. Hỏi tại sao, thì họ cắt nghĩa rằng: tỳ thuộc thổ, mà xuân thuộc mộc, tháng giêng là đầu xuân, như thế là mộc lại khắc thổ, cho nên bệnh nặng.

Nói nghe cũng thông, nhưng chỉ thông ở mấy cái danh từ đó thôi, chứ theo khoa học mà nói cho tách bạch đâu ra đó thì không thể nào nói được. Nếu nó có lý thật thì cái lý huyền diệu quá sức hiểu của chúng ta!

Chúng tôi muốn kể cho các bạn nghe một câu chuyện buồn cười về chữ Hán mà phải giảng qua cái lẽ trên đó, thành ra cái trò cười mà cũng có ích.

Số là trong bạch thoại Tàu dùng chữ 東 西 (đông tây) mà thế cho chữ 物 (vật): khi mua vật gì không nói 買 物 (mãi vật) mà nói 買 東 西 (mãi đông tây).

Có một ông vua đời Minh thấy vậy lấy làm lạ, bèn đem hỏi một vị Hàn lâm:

– Tại sao không nói 買 物 (mãi vật) mà nói  買 東 西 (mãi đông tây)?

Quan học sĩ tâu rằng:

– Nam thuộc hỏa, bắc thuộc thủy, mà theo sách Mạnh Tử nói: 昏 暮 叩 人 之 門 戶 求  水 火 無 不 予 者 (Hôn mộ khấu nhân chi môn hộ cầu thủy hỏa vô bất dữ giả), nghĩa là: Đêm tối gõ cửa ngõ người ta mà xin nước hoặc lửa thì không ai mà chẳng cho. Thế thì nam bắc là vật hời hợt lắm, cho nên không cần mua mà chỉ phải mua đông tây thôi.

Vua nghe, cho là bặt thiệp, có tài ứng đối. Song le, theo thật mà nói thì câu trả lời ấy là xuyên tạc chứ không đúng.

Trong tiếng Tàu kêu 東 西 (đông tây) bất cứ vật gì, chứ không phải duy có vật nên bỏ tiền ra mua thì mới gọi là 東 西 (đông tây). Song bởi tại câu hỏi của vua là hỏi luôn chữ 買 東 西 (mãi đông tây) thành ra quan học sĩ trả lời như vậy nghe mới có lẽ.

Đó, người ta ứng dụng cái nguyên lý ngũ hành ra đến việc như thế!

Bài báo


title: Hán văn độc tu 1936-1937/Bài học thứ 22

text:
I. Lối văn tự sự

韓 信 微 時 (Hàn Tín vi thời): Nói về Hàn Tín thuở còn hèn (tiếp theo)

1/ 騰 公 與 信 語, 大 悅 之, 言 於 上 (Đằng công dữ Tín ngữ, đại duyệt chi, ngôn ư thượng): Ông Đằng công cùng Tín nói chuyện, cả với vua.

2/ 上 拜 爲 治 粟 都 尉, 未 之 奇 也 (Thượng bái vi Trị túc đô húy, vị chi kỳ dã): Vua dùng Tín làm Trị túc đô húy, chưa lạ đó vậy.

3/ 信 數 與 蕭 何 語, 何 奇 之 (Tín sác dữ Tiêu Hà ngữ, Hà kỳ chi): Tín hằng cùng Tiêu Hà nói chuyện, Hà lấy làm lạ đó.

4/ 至 南 鄭, 諸 將 行 道 亡 者 數 十 人 (Chí Nam Trịnh, chư tướng hành đạo vong giả sổ thập nhân): Đến Nam Trịnh, các tướng đương đi đường mà trốn ấy đến vài mươi người.

5/ 信 度 何 已 數 言 其 於 上, 上 不 我 用, 即 亡 (Tín đạc Hà dĩ sác ngôn kỳ ư thượng, thượng bất ngã dụng, tức vong): Tín lường Hà  đã từng nói mình với vua, vua chẳng dùng ta rồi, bèn bỏ trốn.

6/ 何 聞 信 亡, 不 及 以 聞, 自 追 之 (Hà văn Tín vong, bất cập dĩ văn, tự truy chi): Hà nghe Tín trốn đi, chẳng kịp đem tâu vua nghe, tự mình đuổi theo đó.

7/ 人 有 言 於 上 曰 : 丞 相 何 亡 (Nhân hữu ngôn ư thượng viết, thừa tướng Hà vong): Có người nói với vua rằng: quan thừa tướng là Tiêu Hà đi trốn.

8/ 上 大 怒, 如 失 左 右 手 (Thượng đại nộ, như thất tả hữu thủ): Vua cả giận, như mất tay bên tả bên hữu.

9/ 居 一 二 日, 何 來, 謁 上, 上 且 怒 且 喜, 罵 何 曰 : 若 亡, 何 也 (Cư nhất nhị nhật, Hà lai yết thượng, thượng thả nộ thả hỉ, mạ Hà viết: nhược vong, hà dã?): Ở một vài ngày, Hà đến ra mắt vua, vua vừa giận vừa mừng, mắng Hà rằng: Mầy đi trốn, sao vậy?

10/ 何 曰 : 臣 不 敢 亡 也, 臣 追 亡 者 (Hà viết: thần bất cảm vong dã, thần truy vong giả): Hà thưa rằng: Tôi chẳng dám đi trốn đâu; tôi đuổi theo kẻ đi trốn.

II. Cắt nghĩa thêm

Trong câu 1, chữ 悅 (duyệt) nghĩa là vui lòng; chữ 大 (đại) là adverbe, phụ nghĩa cho chữ 悅 (duyệt); chữ 之 (chi) chỉ Hàn Tín. Ba chữ ấy nghĩa là: Đằng công rất lấy Hàn Tín làm vui lòng. 言 於 上 (ngôn ư thượng), sau chữ 言 (ngôn) đáng lẽ có chữ 信 (Tín) hoặc chữ 之 (chi) mà đã lược đi.

粟 (túc) là thóc; 治 粟 都 尉 (Tri túc đô húy) là một chức quan coi việc lương phạn. Dùng như thế là không phải tài của Tín, cho nên Tín không trổ tài ra được mà vua chưa lấy làm lạ.

Vua chưa lấy Tín làm lạ mà Hà lấy làm lạ, chỗ nầy để tả Tiêu Hà biết người hơn Hán vương, và Hán vương dùng được Hàn Tín là nhờ có Tiêu Hà.

Hồi đó Hán vương đương kéo quân đi, đến Nam Trịnh thì xảy ra sự các tướng đi trốn. Các tướng đi đường thì đông mà những kẻ đi trốn chỉ vài chục người; như thế nên hiểu chữ 者 (giả) là chỉ một phần của chữ 諸 將  (chư tướng).

Chữ 度 đọc là độ, nghĩa là chế độ hoặc độ lượng, nhưng đây biến ra nhập thanh, đọc là đạc, nghĩa là tính, là lường.

Câu 5 nghĩa là: Tín nghĩ bụng (度 đạc) bấy lâu Hà chắc đã nhiều lần (sác 數) nói về mình với vua rồi, mà vua chẳng dùng ta (cho làm tri túc đô húy, chưa phải là dùng), nên cũng liều (tức 即) đi trốn như các tướng khác.

Chữ 以 聞 (dĩ văn) là một verbe kép, có nghĩa riêng dùng chỉ khi đem một việc gì nói cho vua biết, bằng với chữ 奏 (tấu). Đã không tâu cho vua biết vả lại lấy đích thân quan thừa tướng đuổi theo một người, là sự phi thường lắm: chữ 自 (tự) tỏ ra được cả hai nghĩa ấy. Chữ 之 (chi) trong câu 自 追 之 (tự truy chi) cũng chỉ Hàn Tín.

Câu 7, chữ 人 有 (nhân hữu) mà cắt nghĩa là “có người” là vén khéo đi, chứ đáng lẽ phải cắt: trong đám người (đi theo vua) có kẻ nói với vua rằng, v.v… Thế thì sau chữ 上 (thượng) trước chữ 曰 (viết) có thể thêm một chữ 者 (giả), nhưng không thêm cũng được.

Hán vương tin cậy và trọng dụng Tiêu Hà lắm, nếu mất Hà đi thì cũng như mất cả hai tay trái và mặt, bởi vậy nên vua cả giận.

Câu 9, trong lúc nầy quân đã đóng lại một nơi, không đi nữa, cho nên nói 居 一 二 日 (cư nhất nhị nhật). Lai 來 và yết 謁 là  hai verbe, lấy 何 (Hà) làm sujet. 怒 (nộ), 喜 (hỉ) và 罵 (mạ) là ba verbe, lấy 上 (thượng) làm sujet.

Hán vương, theo sử nói, có tính hay mắng bầy tôi, đến đối với quan thừa tướng mà cũng không chừa. Cái ý mắng trong câu nầy là ở chữ 若 (nhược); 若 (nhược) là mầy, cũng như 爾 (nhĩ) 汝 (nhữ) mà còn khinh hơn 爾 (nhĩ) 汝 (nhữ) nữa.

Câu 10, chữ 也 (dã) bao giờ cũng là lời quả quyết, đây nó ăn lên chữ 不 (bất), cho nên cắt nghĩa: “chẳng … đâu”.

IV. Văn pháp

Chữ 諸 chư

Chữ 諸 (chư) có ba cách dùng:

1/ Chữ 諸 (chư) đứng trước nom thì là article pluriel, như 諸 天 (chư thiên) là các tầng trời; 諸 父 (chư phụ) là các cha;  諸 公 (chư công) là các ông; nó giống chữ les trong tiếng Pháp.

2/ Khi nào sau verbe intransitif đáng đặt chữ  於 (ư) để liên lạc với complément, mà trên chữ 於 (ư) lại cần phải có chữ 之 (chi) để thay cho nom nào ở trên nữa, thì không nói 之 於 (chi ư) mà nói 諸 (chư). Như câu trong sách Luận ngữ:

子 曰 : 孰 謂 微 生 高 直？或 乞 酸 焉，乞  諸 其 鄰 而 與 之 (Tử viết: Thục vị Vi Sinh Cao trực? Hoặc khất hê yên, khất chư kỳ lân nhi dữ chi): Đức Phu tử nói rằng: Ai bảo Vi Sinh Cao là ngay? Có kẻ xin dấm nơi anh ta, anh ta xin dấm nơi (hai chữ nầy là dịch chữ chư) hàng xóm mình mà cho đó. (Người ta xin dấm nơi mình, mình có thì cho, không thì thôi, thế mới là ngay chứ. Cái này, Vi Sinh Cao không có dấm mà cho, lại đi xin hàng xóm mà cho, lấy của người để làm ơn cho kẻ khác, sao gọi là ngay được?)

Trong câu đó đáng lẽ nói 乞 之 於 (khất chi ư) (chữ 之 để thế lên chữ 酸 hê) mà không nói, nói 諸 (chư).

3/ Khi nào cuối câu hỏi đáng dùng chữ 與 (dư là vay) mà trên nó cần phải có chữ 之 để thế cho nom nào ở trên thì ít nói 之 與 (chi dư) mà nói 諸 (chư). Như câu trong sách Luận ngữ:

子 貢 (cống) 曰: 有 美 玉 於 新，韞 櫝 而 藏 諸? 求 善 價 而 沽 諸?  (Tử Cống viết: hữu mỹ ngọc ư tân, uẩn độc nhi tàng chư? Cầu thiện giá nhi cô chư?): Tử Cống nói rằng: Có ngọc tốt ở đây, cất trong củi mà giấu đó vay (chư 諸)? hay là cầu giá lành mà bán đó vay (chư 諸)?

Trong câu trên đó đáng lẽ nói 藏 之 與 (tàng chi dư?) 沽 之 與 (cô chi dư?) (chữ 之 để thế lại chữ 玉 ngọc) mà không nói, nói 諸 chư.

(Chi ư 之 於 nói mau cũng thành chư 諸; chi dư 之 與 nói mau cũng thành chư 諸; có lẽ vì cớ ấy mà người đời xưa mới dùng mà thế. Nhưng điều đó là do soạn giả đề chừng mà nói, chớ trong các sách Tàu nói về văn pháp, chưa thấy sách nào nói đến điều ấy).

IV. Văn liệu

Văn liệu là gì, − đã cắt nghĩa trong một bài học trước.

重 聽 (Trọng thính): Nói về người chưa đến nỗi điếc, nhưng mà nói chậm nghe; như ta nói: nặng tai.

風 聞 (Phong văn): Nghe thoảng; nghe đồn. Nghe một tin gì chẳng phải bởi ai báo cho, như gió đưa đến. − (Hãy phân biệt 聽 thính với 聞 văn: văn là entendre, thính là écouter).

牛 飲 (Ngưu ẩm): Nói về kẻ uống rượu nhiều, bưng cả ve mà nốc, uống như trâu bò uống nước.

守 歲 (Thủ tuế): Đêm ba mươi cuối năm âm lịch, theo tục xưa, người ta thường thức luôn, kêu bằng "thủ tuế", có ý là thức để giữ năm cũ ở lại.

Bài báo


title: Hán văn độc tu 1936-1937/Bài học thứ 23

text:
I. Lối văn tự sự

韓 信 微 時 (Hàn Tín vi thời): Nói về Hàn Tín thuở còn hèn (tiếp theo và hết)

1/ 上 曰 : 若 所 追 者 誰 何 ? (Thượng viết: nhược sở truy giả thùy hà?): Vua rằng: cái người mày đuổi theo là ai nào?

2/ 曰 : 韓 信 也 (Viết: Hàn Tín dã): Hà rằng: Ấy là Hàn Tín vậy.

3/ 上 復 罵 曰 : 諸 將 亡 者 以 十 數, 公 無 所  追, 追 信, 詐 也 (Thượng phục mạ viết: Chư tướng vong giả dĩ thập sổ, công vô sở truy, truy Tín, trá dã): Vua lại mắng rằng: Trong các tướng, kẻ đi trốn lấy chục mà kể, ông không đuổi theo ai, mà đuổi theo Tín, là dối.

4/ 何 曰 : 諸 將 易 得 耳, 至 如 信 者 國 士 無  雙, 王 必 欲 長 王 漢 中, 無 所 事 信, 必 欲 爭  天 下, 非 信 無 可 與 計 事 者, 顧 王 策 安 所 決  耳 (Hà viết: Chư tướng dị đắc nhĩ, chí như Tín giả quốc sĩ vô song; vương tất dục trường vương Hán trung, vô sở sự Tín; tất dục tranh thiên hạ, phi Tín vô khả dữ kế sự giả, cố vương sách an sở quyết nhĩ?): Hà nói: Các tướng dễ đặng mà thôi; đến như Tín là trong hàng quốc sĩ không hai; nếu vua quyết muốn làm vua luôn luôn ở đất Hán trung thì không chỗ cần dùng Tín; còn nếu quyết muốn giành thiên hạ thì chẳng phải Tín, không ai có thể cùng tính việc: có điều không biết cái chước của vua sẽ quyết về đâu đó thôi.

5/ 王 曰 : 吾 亦 欲 東 耳, 安 能 鬱 鬱 久 居 此  乎 (Vương viết: Ngô diệc dục đông nhĩ, an năng uất uất cữu cư thử hồ): Vua rằng: Ta cũng muốn xuống phương đông mà thôi, đâu có thể uất uất ở lâu chốn nầy ư?

6/ 何 曰 : 王 計 必 欲 東, 能 用 信, 信 即 留, 不  能 用, 信 終 亡 耳 (Hà viết: Vương kế tất dục đông, năng dụng Tín, Tín tức lưu; bất năng dụng, Tín chung vong nhĩ): Hà rằng: Nếu cái kế hạch của vua là quyết muốn xuống phương đông, và hay dùng Tín, thì Tín liền ở lại; còn nếu không hay dùng thì rốt cuộc Tín cũng đi trốn mà thôi.

7/ 王 曰 : 吾 爲 公 以 爲 將 (Vương viết: ngô vị công dĩ vi tướng): Vua rằng: Ta vì ông dùng Tín làm tướng.

8/ 何 曰 : 雖 爲 將, 信 不 必 留 (Hà viết: Tuy vi tướng, Tín bất tất lưu): Hà rằng: Tuy làm tướng, Tín quyết chẳng ở lại.

9/ 王 曰 : 以 爲 大 將 (Vương viết: dĩ vi đại tướng): Vua rằng: dùng làm đại tướng.

10/ 何 曰 : 幸 甚 (Hà viết: hạnh thậm): Hà rằng: Thế thì may lắm.

11/ 於 是 漢 王 以 韓 信 爲 大 將 (Ư thị Hán vương dĩ Hàn Tín vi đại tướng): Khi ấy rồi Hán vương dùng Hàn Tín làm đại tướng.

II. Cắt nghĩa thêm

Chữ 所 …  者 (sở … giả) đã học ở một bài văn pháp trước.

Chữ 誰 何 (thùy hà) là pronom interrogatif; có thể dùng một chữ 誰 (thùy) cũng đủ nghĩa, nhưng thêm chữ  何 (hà) cho mạnh ý hơn.

Câu 2 đáng lẽ nói: 臣 所 追 者, 韓 信 也 (Thần sở truy giả, Hàn Tín dã), nhưng đã lược đi, thành ra trong câu này không có verbe.

Chữ 復 (phục) là lại; 復 罵 (phục mạ) nghĩa là đã mắng một lần rồi, còn mắng một lần nữa.

諸 將 亡 者 (chư tướng vong giả) đáng lẽ nói 諸 將 之 中 亡 者 (chư tướng chi trung vong giả)… nghĩa là: Trong hành các tướng, những người (giả 者) đi trốn…

Chữ 數 nguyên âm là số, nombre, biến làm khứ thanh, đọc là sổ, compter, biến làm nhập thanh, đọc là sác, plusieurs fois.

Chữ 所 (sở) vốn nghĩa là ce que, nhưng có khi là ce qui. Chữ 所 (sở) trong câu 3 dùng thế cho người, nên cắt nghĩa là “ai”.

Trên kia vua xưng Tiêu Hà bằng 若 (nhược), “mầy”, tỏ ra ý mắng.  Trong câu này bỗng đổi xưng bằng 公 (công), “ông”, tiếng “ông” ấy là kêu lấy, cho nên cũng là tỏ ý mắng. (Người mình nhiều khi giận đầy tớ, gọi nó bằng “ông”, cũng một ý ấy).

Câu 4, đáng lẽ trên chữ 易 得 (dị đắc) có chữ 乃 (nãi), dưới nó có chữ 者 (giả) thì mới đủ verbe và thành câu, nhưng đã lược đi. 諸 將 乃 易 得 者 (Chư tướng nãi dị đắc giả) nghĩa là: Các tướng chỉ là (乃 nãi) người (者 giả) dễ tìm được mà thôi.

Chữ 耳 (nhĩ) thường dùng thay cho chữ   而 已 (nhi dĩ) vì nhi dĩ nói mau thành nhĩ, nghĩa nó như ne … que trong tiếng Pháp.

Chữ 者 (giả) sau chữ 信 (Tín) trong câu 4 giá không có cũng được, nhưng thêm nó vào để chọi với chữ 諸 將 (chư tướng) ở trên và càng nẩy thân phận của Tín ra. 如 信  者 (Như Tín giả) cắt nghĩa là: người như Tín.

Dưới 至 如 信 者 (chí như Tín giả) đáng lẽ có chữ 乃 (nãi) và 國 士 無 雙 (quốc sĩ vô song) làm attribut của chuẩn động từ 乃 (nãi), nhưng đã lược đi.

長 (trường) là dài, adjectif; nhưng đây nghĩa là luôn luôn, adverbe, phụ nghĩa cho verbe 王 (vương), chữ nầy vốn là nom, đây dùng như verbe.

事 (sự) là việc, nom, đây cũng dùng như verbe, nghĩa là dùng hay cần dùng.

爭 天 下 (tranh thiên hạ) là nói giành thiên hạ (nước Tàu) với Hạng Võ.

非 信 (phi Tín): chẳng phải Tín, cũng như nói: ngoài Tín ra.

Chữ 顧 (cố) là đoái, quay đầu lại, verbe, nhưng đây dùng làm liên tự, nghĩa như chữ pourtant.

Chữ 安 (an) nghĩa là bình an, mà đây nghĩa là đâu, giống như chữ 焉 (yên).

Câu 4 nghĩa là: Các tướng là hạng người dễ tìm thấy, họ có đi trốn bao nhiêu cũng không cần đuổi theo. Đến như Tín có tài không ai bằng, vua nếu tính việc làm vua luôn ở Hán Trung, thôi thì không cần dùng hắn làm chi; còn muốn giành thiên hạ về mình thì ngoài Tín ra, không có người nào cùng lo việc ấy được cả. Có điều không biết vua quyết bề nào đó thôi: giành thiên hạ hay làm vua Hán Trung?

東 (đông) là phương đông, nom, đây dùng làm verbe.

此 (thử) là ấy, này, tức chỗ nầy, chỉ Hán Trung.

鬱 鬱 (uất uất) là cái bộ dạng bất đắc chí,  và 久 (cữu) đều là adverbe, phụ nghĩa cho verbe 居 (cư).

Câu 5, chữ 安 (an) ăn xuống chữ 乎 (hồ), terme interrogatif. Chữ 安 (an) nếu đổi làm chữ 豈 (khởi) là “há” cũng được.

Chữ 終 (chung) nghĩa như enfin.

Câu 7 tỏ ra ý Hán vương không thích Tín lắm, chỉ nể mích lòng thừa tướng mà dùng đó thôi.

Câu 8, Hà biết Tín tự phụ mình có tài lớn lắm, nếu chỉ cho làm tướng, Tín sẽ không thèm làm.

Câu 9, cố tả cho ra Hán vương tín nhiệm Tiêu Hà.

III. Văn pháp

Chữ 莫 mạc

Người ta rất hay lầm nghĩa của chữ nầy. Cho đến trong tự điển thích nghĩa cũng không đúng. Tức như Tân tự điển, dưới chữ 莫 mạc, thích nghĩa là: “vô dã, vật dã, bất khả dã”; nói nôm ra, chữ 莫 mạc nghĩa là không, là chớ, là chẳng nên, ‒ thì thật còn sót ý của nó nhiều.

Nay theo những câu có chữ 莫 mạc trong các sách mà định nghĩa nó lại, thì thấy chữ 莫 mạc hơi giống các chữ aucun, personne, nul trong tiếng Pháp. Vậy ta nên cắt nghĩa nó là “chẳng ai” hoặc “chẳng gì”.

Theo văn pháp, ta tạm cho nó là pronom négatif. Bởi là pronom nên nó luôn luôn làm sujet trong câu.

Khi cắt nghĩa là chẳng ai, vì nó chỉ về người. Như câu trong Mạnh Tử: 莫 之 爲 而 爲, 莫  之 致 而 致 (Mạc chi vi nhi vi, mạc chi trí nhi trí): Chẳng ai làm đó mà làm, chẳng ai xui đến mà đến.

Khi cắt nghĩa là chẳng ai, vì nó chỉ về sự vật. Như câu trong Trung dung: 莫 見 乎 隱, 莫  顯 乎 微 (Mạc hiện hồ ẩn, mạc hiển hồ vi): Chẳng gì dễ bày ra hơn chỗ kín, chẳng gì dễ rạng ra hơn chỗ nhiệm.

Một mình chữ 莫 mạc thì nó là négatif, mà khi nó đi với chữ 不 (bất), nói 莫 不 (mạc bất), hai négatif đi với nhau, thì lại thành ra positif. Như câu trong Trung dung: 人 莫 不 飲 食 也 (Nhân mạc bất ẩm thực dã): Người ta chẳng ai chẳng uống ăn vậy. Thế nghĩa là ai cũng uống cũng ăn cả, thành ra positif vậy.

Bài báo


title: Hán văn độc tu 1936-1937/Bài học thứ 24

text:
I. Những câu vấn đáp

1/ 何 謂 六 經 (Hà vị lục kinh): Gì gọi là lục kinh?

易, 詩, 書，禮，樂, 春 秋，是 謂 六 經 (Dịch, Thi, Thư, Lễ, Nhạc, Xuân Thu, thị vị lục kinh): Kinh Dịch, kinh Thi, kinh Thư, kinh Lễ, kinh Nhạc, kinh Xuân thu, ấy gọi là sáu kinh.

2/ 作 (tác là làm) 六 經 者 誰 也 ? (Tác lục kinh giả, thùy dã?): Cái người làm ra sáu kinh ấy là ai?

六 經 作 者 非 一 但 刪 定 之 者 乃 孔 子 也 (Lục kinh tác giả phi nhất, đản san định chi giả nãi Khổng Tử dã): Tác giả của sáu kinh chẳng phải một người; có điều cái người san định nó là Khổng Tử vậy.

3/ 世 人 亦 有 名 爲 五 經，何 耶 ? (Thế nhân diệc hữu danh vi ngũ kinh, hà gia?): Người đời cũng có kêu là năm kinh, sao vay?

據 儒 家 言，秦 時 焚 書，樂 經 因 之 而 亡, 故 惟 存 五 經 也. (Cứ nho gia ngôn, Tần thời phần thư, Nhạc kinh nhân chi vương, cố duy tồn ngũ kinh dã): Cứ theo lời nhà nho, thuở nhà Tần đốt sách, kinh Nhạc nhơn đó mà mất, cho nên chỉ còn có năm kinh vậy.

4/ 孔 子 之 生 與 孟 子 孰 先 ? (Khổng Tử chi sinh dữ Mạnh Tử thục tiên?): Khổng Tử với Mạnh Tử ai sanh ra trước?

孔 子 之 生 先 於 孟 子 百 有 餘 年，二 人 不 同 時 而 同 地, 蓋 皆 魯 人 也，魯 今 之 山 東 也. (Khổng Tử chi sinh tiên ư Mạnh Tử bách hữu dư niên, nhị nhân bất đồng thời nhi đồng địa, cái giai Lỗ nhân dã, Lỗ, kim chi Sơn Đông dã): Khổng Tử sanh ra trước Mạnh Tử hơn một trăm năm; hai người chẳng đồng thời mà đồng đất, vì đều là người nước Lỗ, −  Lỗ tức là tỉnh Sơn Đông ngày nay.

5/ 孔 子 是 誰 氏 之 子 ? (Khổng Tử thị thùy thị chi tử?): Khổng Tử là con nhà ai?

孔 子 乃 叔 梁 紇 之 子；其 母 顏 氏, 名 徵 在 (Khổng Tử nãi Thúc Lương Hột chi tử; kỳ mẫu Nhan thị, danh Trưng Tại): Khổng Tử là con của ông Thúc Lương Hột; mẹ ngài là họ Nhan, tên Trưng Tại.

6/ 孔 子 刪 定 六 經 之 事，誰 能 知 而 言  之 ? (Khổng Tử san định ngũ kinh chi sự, thùy năng tri ngôn chi?): Cái việc Khổng Tử san định sáu kinh, ai có thể biết mà nói đó?

孔 子 自 言 曰﹕吾 自 衛 反 魯，然 後 樂 正，雅 頌 各 得 其 所 此 刪 定 詩 樂 之 証 也。孟 子 言 孔 子 作 春 秋；先 秦 諸 子 亦 多 言 及 此 事，故 可 信 也. − (Khổng Tử tự ngôn viết: ngô tự Vệ phản Lỗ, nhiên hậu Nhạc chính, Nhã Tụng các đắc kỳ sở, thử san định Thi, Nhạc chi chứng dã; Mạnh Tử ngôn Khổng Tử tác Xuân Thu; tiên Tần chư tử diệc đa ngôn cập thử sự, cố khả tín dã): Chính mình Khổng Tử có nói rằng: "Ta từ nước Vệ trở về nước Lỗ, vậy sau Nhạc được chánh, thơ Nhã thơ Tụng đều đặng chỗ nó". Ấy là cái chứng ngài san định kinh Thi và kinh Nhạc vậy; Mạnh Tử nói Khổng Tử làm kinh Xuân Thu; các Tử về đời tiên Tần cũng có nhiều người nói đến việc ấy, cho nên có thể tin được vậy.

II. Cắt nghĩa thêm

Chữ 易 đọc hai tiếng: một là dịch, nghĩa là đổi, kinh Dịch là nom propre mà cũng lấy nghĩa ấy, bởi sách ấy nói về cái lẽ biến đổi trong võ trụ; một là dị, nghĩa là dễ, đối với 難 (nan) là khó.

Câu 2 có thể đặt là 誰 作 六 經 (Thùy tác lục kinh?) Nhưng có ý chú trọng về sự tác lục kinh nên đem để lên trên mà để chữ 誰 (thùy) là lời hỏi là xuống dưới. Đã vậy thì phải thêm vào một chữ 者 (giả) để chỉ về cái người, và cho nó làm sujet luôn thể.

Câu trả lời 2 vốn là 六 經 之 作 者 非 一 人  (Lục kinh chi tác giả phi nhất nhân) nhưng đã bỏ bớt chữ 之 và chữ 人.  Sự bỏ chữ 之 là thường, vì không có nó cũng đủ hiểu; còn bỏ chữ 人 là bởi đã có chữ 者 rồi, nếu có chữ 人 nữa thì thừa ra.

刪 (san) là dọn, bỏ bớt; 定 (định) là sắp đặt cho đâu ra đó; đây nhập hai chữ làm verbe kép. 刪 定 之 者 (san định chi giả), chữ 之 để chỉ lại lục kinh; chữ 者 nghĩa là cái người.

Câu hỏi 3, chữ 名 (danh) dùng như verbe, nghĩa là kêu tên. 何 耶 (hà gia) cũng như 何 也 (hà dã), cũng là lời hỏi.

儒 家 言 (nho gia ngôn), trên chữ 言 (ngôn) đáng lẽ có chữ 之 (chi) mà đã bỏ bớt.

Verbe 焚 (phần) đây không có sujet, vì việc vua Thủy  Hoàng nhà Tần đốt sách chôn học trò là một việc to tát trên lịch sử, không cần nói rõ cũng biết; 因 之 (nhân chi), chữ 之 (chi) chỉ lại sự đốt sách.

Câu hỏi 4 nếu cắt nghĩa đúng theo chữ thì phải nói: Sự sanh ra của Khổng Tử cùng sự sanh ra của Mạnh Tử sự nào ở trước? Nhưng tiếng An Nam không có thể nói như vậy nên mới sửa đi. Vậy dưới chữ 孟 子 (Mạnh Tử) đó còn có chữ 之 生 (chi sinh) nữa mà đã bỏ bớt. Phải hiểu trong câu ấy chữ 生 làm sujet cho verbe 先 (tiên) chứ không phải chữ 孔 子 (Khổng Tử). Trong câu trả lời cũng vậy.

Chữ 氏 (thị) đây cũng như nói famille.

Trong câu trả lời 6, dẫn lời Khổng Tử, lời nầy thấy trong sách Luận ngữ.

Kinh Thi chia làm ba phần: 1. phong 風, 2. nhã 雅 3. tụng 頌. Phong 風 là thơ phong dao chốn dân gian; Nhã 雅 là thơ nói về chánh trị chốn triều đình. Tụng 頌 là thơ phổ vào nhạc mà dâng nơi tông miếu trong lúc có việc tế tự.

得 其 所 (đắc kỳ sở) có ý nói: nhờ sắp đặt mà được đâu ra đó.

Vào khoảng đời ấy và trước đó một ít, những người có học vấn, có chủ trương một cái thuyết gì, có làm sách để đời, đều được xưng bằng 子 tử cả. Tức như Lão Tử, Trang Tử, và cho đến Khổng Tử cũng vậy.

Trong câu trả lời 6, 此 事 (thử sự) tức là 刪 定 六 經 之 事 (san định lục kinh chi sự).

故 可 信 也 (cố khả tín dã), sau chữ 故 đáng lẽ có chữ 此 事 (thử sự) nữa, song vì mới vừa nói hai chữ ấy ở câu trên đó, cho nên lược bớt đi cũng đủ hiểu.

III. Văn pháp

Chữ 各 (các) và chữ 皆 (giai)

Hồi trước chúng ta học chữ Hán, gặp chữ 各 (các) và chữ 皆 (giai) đều cắt nghĩa là “đều” cả, 各 (các) là “đều” mà  皆 (giai) cũng là “đều”. Vì tiếng ta không đủ nên phải cắt nghĩa như thế, chứ hai chữ ấy vốn có nghĩa khác nhau xa.

Chữ 各 (các) nếu cắt cho đúng nghĩa thì phải cắt là “mỗi một”. Nó có ý do số nhiều mà tách ra từng số một.

Như câu trong Tả truyện: 人 心 不 同, 各 如  其 靣 (Nhân tâm bất đồng, các như kỳ diện): Lòng người không giống nhau, đều như cái mặt của nó. Chữ 各 (các) trong câu ấy nếu nói cho tách bạch thì nghĩa nó là mỗi một cái lòng. Và cả câu nghĩa là: Cái mặt của người ta mỗi người một khác, thì cái lòng của người ta cũng không giống nhau, mỗi một cái lòng cũng như cái mặt của người ta. Vậy chữ  各 (các) giống như chacun trong tiếng Pháp.

Còn chữ 皆 (giai) có ý hiệp lại một số nhiều mà nói chung. Như câu trong Mạnh Tử: 皆 是 也 (giai thị dã): đều phải vậy; nghĩa là: Hết hết các người đã nói trên đó đều phải cả. Vậy chữ 皆 (giai) giống như chữ  tous, pronom indéfini trong tiếng Pháp.

Hai pronom ấy đều dùng làm sujet chứ không hề làm complément

REMARQUE. - Chữ 各 (các) có khi dùng như chữ chaque, nói 各 人 (các nhân) thì khi đó, nghĩa nó cũng như chữ 每 (mỗi): mỗi một người.

V. Phép chấm câu

Phép chấm câu của chữ Hán có hai lối: lối cũ và lối mới.

Lối cũ thì chấm một cách sơ lược lắm, chỉ chia ra hai thứ để dứt câu là 句 (cú) và 讀 (đậu) (chữ này nguyên âm là độc, nghĩa là “đọc”, lire, nhưng đã biến ra khứ thanh, đọc là “đậu”.

句 (cú) là câu đã dứt hẳn, như point trong chữ Tây.

讀 (đậu) là chỗ ngắt ra từng ý khi gặp câu nào có nhiều ý, như virgule của chữ Tây.

Chỗ 讀 đậu, người ta dùng chấm nhỏ mà chấm vào dưới đít chữ; còn chỗ 句 cú, dùng chấm lớn mà chấm nơi phía dưới của góc bên hữu chữ.

Theo lối An Nam ta học chữ Hán hồi trước, còn có bày thêm ra mấy cách chấm nữa. Những cách nầy cũng do Tàu mà ra, nhưng An Nam ta đem ứng dụng không toàn giống với Tàu.

1/ Dấu vòng để chỉ tên người. Người đáng trọng như các bậc vua chúa, thánh hiền, thì dùng dấu ấy. Cái vòng để hở một phần mà đặt vào giữa phía hữu của hai hoặc ba chữ tên. Tức như 文 王 Văn Vương thì cái vòng ở phía hữu của chữ 文 và chữ 王; Tả Khưu Minh 左 丘 明 thì cái vòng suốt cả phía hữu của ba chữ 左 丘 明.

2/ Dấu chấm ngươi. Cũng để chỉ tên người mà là người thường hoặc là người đáng kinh rẽ. Cái tên một chữ thì chấm vào giữa chữ; cái tên hai chữ thì chấm một chấm vào khoảng giữa của hai chữ; cái tên ba chữ thì chấm hai chấm vào khoảng giữa ba chữ.

3/ Dấu sổ chỉ tên đất và tên khác. Gặp tên đất như Huế 化 thì sổ một sổ suốt bên hữu chữ ấy; tên đất hai chữ thì sổ quá giang giữa hai chữ, ba chữ thì sổ quá giang giữa ba chữ mà cũng đều ở bên hữu.

Không phải tên đất mà là tên triều đại, như 唐 Đường, 宋 Tống, 丁 Đinh, 黎 Lê, hoặc tên một nước như 高 麗 Cao Ly, 越 南 Việt Nam thì cũng dùng dấu ấy. Cho đến tên sông tên núi cũng vậy.

Ba thứ dấu đó chẳng qua dùng để phân biệt những nom propre  chứ chẳng có gì lạ, vì chữ Hán không có viết hoa như chữ Tây thì cần phải làm như thế mới phân biệt được.

Từ ngày bên Tàu dùng lối văn bạch thoại thì họ cũng đổi luôn lối chấm câu nữa, họ dùng lối của chữ Tây mà có thay đổi một ít.

Nhưng hiện nay lối chấm câu ấy (họ gọi là tiêu điểm pháp) ở bên Tàu cũng chưa được duy nhất. Người thì dùng ngay những point, những virgule của Tây; người thì còn dùng những chấm, phết của Tàu.

Duy có về nom propre thì bất luận tên người tên đất họ đều làm dấu bằng cái sổ, nhưng cái sổ ở bên tả chữ.

Bài báo


title: Hán văn độc tu 1936-1937/Bài học thứ 25

text:
I. Những câu vấn đáp

1/ 四 書 者，何 書 也 ? (Tứ thơ giả, hà thơ dã?): Tứ thơ ấy là sách gì vậy?

大 學, 中 庸, 論 語, 孟 子, 謂 之 四 書. (Đại học, Trung dung, Luận ngữ, Mạnh Tử, vị chi tứ thơ): Sách “Đại học”, sách “Trung dung”, sách “Luận ngữ”, sách “Mạnh Tử”, gọi đó là tứ thơ.

2/ 四 書 之 名 始 於 何 時 ? (Tứ thơ chi danh thủy hà ư?): Cái tên "Tứ thơ" bắt đầu từ hồi nào?

古 無 四 書 之 名 : 大 學 中 庸 雜 在 禮 記 之 中，論 語 孟 子 同 列 爲 諸 子; 至 宋 儒 始 表 章 之。 故 四 書 之 名 始 於 宋 時 也. (Cổ vô tứ thơ chi danh: Đại học, Trung dung tạp tại Lễ ký chi trung, Luận ngữ Mạnh Tử đồng liệt vi chư tử; chí Tống nho thủy biểu chương chi; cố tứ thơ chi danh thủy ư Tống thời dã): Đời xưa không có cái tên "Tứ thơ". Lúc bấy giờ sách "Đại học" sách "Trung dung" thì lộn ở trong sách "Lễ ký", sách "Luận ngữ", sách "Mạnh Tử" thì đồng sắp hàng làm cách sách Tử; đến các nho nhà Tống mới biểu chương đó ra. Cho nên cái tên "Tứ thơ" bắt đầu từ đời Tống vậy.

3/ 然 則 大 學 中 庸 本 非 獨 立 之 書 乎 ?  (Nhiên tắc Đại học Trung dung bản phi đọc lập chi thơ hồ?): Thế thì "Đại học", "Trung dung" vốn không phải là sách đứng riêng một mình ư?

誠 然 ! 此 二 書 本 名 爲 禮 記 中 之 一 篇, 宋 儒 以 其 言 最 有 益 於 學 者, 故 取 爲 尃 書 耳. (Thành nhiên! Thử nhị thơ bổn các vi Lễ ký trung chi nhất thiên, Tống nho dĩ kỳ ngôn tối hữu ích ư học giả, cố thủ vi chuyên thơ nhĩ): Thật vậy! "Đại học", "Trung dung" vốn đều là một thiên của trong sách "Lễ ký", Tống nho cho rằng lời nói của hai thiên đó rất có ích cho kẻ học, cho nên lấy ra làm sách riêng đó thôi.

4/ 大 學 中 庸 之 作 者 爲 誰 ? (Đại học, Trung dung chi tác giả vi thùy?): Tác giả của sách "Đại học", "Trung dung" là ai?

大 學 作 者 乃 曾 子 及 其 門 人；中 庸 爲 子 思 所 作。雖 然，此 皆 宋 儒 之 言, 本 無 確 証，未 可 盡 信 也.  (Đại học tác giả nãi Tăng tử cập kỳ môn nhân; Trung dung vi Tử Tư sở tác. Tuy nhiên, thử giai Tống nho chi ngôn, bổn vô xác chứng, vị khả tận tín): Tác giả của sách "Đại học" là Tăng Tử cùng học trò người; "Trung dung" do Tử Tư làm ra. Tuy vậy, ấy đều là lời nói của Tống nho, vốn không có chứng chắc, chưa có thể tin hết được.

5/ 曾 子 子 思 是 何 時 人 ? (Tăng tử, Tử Tư thị hà thời nhân?): Tăng Tử và Tử Tư là người đời nào?

曾 子 名 參，爲 孔 門 之 高 第 ; 子 思 名 伋, 乃 孔 子 之 孫 也。 (Tăng tử danh Sâm, vi Khổng môn chi cao đệ; Tử Tư danh Cấp, nãi Khổng Tử chi tôn dã): Tăng Tử tên là Sâm, làm học trò lớp cao của cửa Khổng; Tử Tư tên là Cấp, là cháu nội đức Khổng vậy.

6/ 論 語 孟 子 爲 何 人 所 作 ? (Luận ngữ, Mạnh Tử vi hà nhân sở tác?): Sách "Luận ngữ" và sách "Mạnh Tử" là của người nào làm ra?

論 語 多 記 孔 門 師 弟 相 與 談 論 之 言，故 曰 論 語；其 書 爲 孔 子 之 弟 子 所 記，或 爲 其 弟 子 之 門 人 所 記, 皆 未 可 知。孟 子 七 篇 則 孟 子 與 其 徒 所 作 也。大 梯 古 人 著 書 不 署 名，吾 人 無 從 知 其 實 矣.  (Luận ngữ đa ký Khổng môn sư đệ tương dữ đàm luận chi ngôn, cố viết Luận ngữ; kỳ thư vi Khổng Tử chi đệ tử sở ký, hoặc vi kỳ đệ tử chi môn nhân sở ký, giai vị khả tri. Mạnh Tử thất thiên tắc Mạnh Tử dữ kỳ đồ sở tác dã. Đại để cổ nhân trứ thư bất thự danh; ngô nhân vô tùng tri kỳ thực hĩ): Sách "Luận ngữ" phần nhiều chép những lời đàm luận cùng nhau của thầy trò cửa Khổng, cho nên kêu là "Luận ngữ". Sách ấy là của học trò đức Khổng chép, hay là học trò của học trò ngài chép, đều chưa biết được. Sách "Mạnh Tử" bảy thiên thì là của Mạnh Tử cùng đồ đệ người làm ra. Đại để người đời xưa làm sách không có ghi tên, chúng ta không bởi đâu biết được sự thực của các sách ấy vậy.

II. Cắt nghĩa thêm

禮 記 (Lễ ký) tức là "kinh Lễ".

Chữ 諸 子 (chư tử) có hai nghĩa: một là các 子 Tử đời xưa, những người có lập ra học thuyết, có làm sách để đời, đã cắt nghĩa ở một bài trước; một là chỉ về sách vở của các người ấy. Chữ 諸 子 (chư tử) học hôm nay thuộc về nghĩa sau. Nghĩa nầy vốn phải nói 諸 子 之 書 (chư tử chi thơ) nhưng đã quen nói tắt như vậy.

表 章 (biểu chương) là nêu lên mà làm cho tỏ sáng ra, verbe kép.

Chữ 然 (nhiên) đã học rồi, nghĩa là phải; lại có nghĩa là nhưng mà, như chữ mais. Ở đây nó lại có nghĩa khác nữa, 然 (nhiên) đây là vậy, thế, pronom chỉ về sự vật đã nói ở thượng văn. Ấy là tách ra từng chữ mà cắt nghĩa cho rõ, chứ khi nó đã đi với chữ 則 (tắc) như ở đây thì lại thành ra conjonctif để nối hai proposition với nhau.

Đại học, Trung dung bây giờ là sách dùng riêng một mình (độc lập) mà đời xưa không phải vậy, trong đó có sự quan hệ về thời gian. Ở đây, trong câu hỏi, người hỏi vẫn biết ngày nay nó là sách độc lập, nhưng muốn hỏi về hồi xưa thử nó có phải sách độc lập không, thì không nên quên chỗ quan hệ ấy. Vậy trong câu ấy phải đặt chữ 本 (bổn). Chữ 本 đây là adverbe, phụ nghĩa cho verbe auxiliaire 非 (phi), để tỏ ra một sự mà về thời gian đã qua lâu rồi. Thêm chữ 本 (bổn), làm cho người ta hiểu rằng cái sự "Đại học" "Trung dung" thành sách độc lập ở ngày nay vẫn đành vậy rồi; nhưng hỏi đây là hỏi về thuở trước. Câu nầy nếu đặt bằng chữ Pháp thì phải đặt temps passé; trong chữ Hán verbe không temps, nên phải nhờ ở adverbe để chỉ temps.

尃 書 (chuyên thơ) chữ 尃 (chuyên) là adjectif. Phàm sách gì đứng riêng mình nó, hay là sách ấy nói tinh một việc gì, đều nói như thế.

取 爲 尃 書 (thủ vi chuyên thơ) (trên chữ  爲 vi đáng lẽ có chữ 之 chi để chỉ lại hai thiên, làm complément cho chữ 取 thủ mà đã lược đi), là proposition chính trong câu; còn 以 其 言 最 有 益 於 學 者 (dĩ kỳ ngôn tối hữu ích ư học giả) là proposition phụ.

雖 然 (Tuy nhiên) chữ 然 (nhiên) cũng là pronom thế cho sự vật, chỉ lại điều đã nói ở trên; song đã đi với 雖 (tuy)  thì cũng thành ra conjonctif để nối câu trước.

Chữ 及 (cập) trong câu 及 其 門 人 (cập kỳ môn nhân) có thể đổi làm 與 (dữ) được. Hai chữ đều là conjonction  để nối hai nom với nhau, như chữ et trong tiếng Pháp, tùy mình muốn dùng chữ nào thì dùng, nghĩa nó không khác nhau.

Chữ 盡 (tận) trong câu đáp 4 là adverbe, phụ nghĩa cho verbe 信 (tín), chỉ về trình độ trong khi tin. Chưa có thể tin hết được, cũng như nói không nên tin trọn.

第 (đệ) là thứ, là đẳng đệ. Trong chữ 高 第 (cao đệ) không có chữ gì nghĩa là học trò, nhưng quen nói như thế; thấy thế phải hiểu là học trò ở lớp cao.

Hôm nay có mấy câu đặt bằng passif 爲 所 (vi sở), song tiếng ta không cắt nghĩa là “bị” được, hãy nhận cho ra.

Sách Mạnh Tử có bảy thiên.

大 柢 (đại để) tức là chữ “đại để” mà trong tiếng ta thường nói, cũng như 大 概 (đại khái).

從 (tùng) đây cũng như 自 (tự), 由 (do), nghĩa là bởi, nhưng chữ 無 從 (vô tùng) ở đây đổi làm 無 由 (vô do) được mà không nói 無 自 (vô tự) được, ấy là theo thói quen.

Chữ 矣 (hĩ) là adverbe, luôn luôn ở cuối câu, có khi để chỉ temps passé, có khi để tỏ ý exclamatif, sau sẽ học riêng nó.

III. Văn pháp

Chữ 焉 (yên)

Chữ 焉 (yên), một chữ mà có hai nghĩa đối nhau, thật giống với chữ òu của tiếng Pháp quá. Chữ òu một nghĩa là en quel endroil, ở đâu; một nghĩa là auquel, sur lequel, ở đó; thì chữ 焉 (yên) cũng vậy.  Nó giống chữ òu nghĩa là ở đâu, khi nó đi trước verbe intransitif, khi ấy nó là terme interrogatif và dùng để thế cho chữ 於 何 (ư hà).

Như: trong Mạnh Tử nói: 其 父 歸 之, 其 子 焉 往 ? (Kỳ phụ quy chi, kỳ tử yên vãng): Cha nó về đó, con nó đi đâu? Thế thì 焉 往 (yên vãng) tức là 於 何 往 (ư hà vãng).

Lại trong Luận ngữ nói: 仲 尼 焉 學 ? (Trọng Ni yên học): Đức Trọng Ni (tên tự đức Khổng) học ở đâu? Thế thì 焉 學 (yên học) tức là 於 何 學 (ư hà học).

Chữ 焉 (yên) ấy bởi nó là lời hỏi cho nên luôn luôn đứng trước verbe. Nó giống chữ òu nghĩa là auquel khi nó đi liền sau verbe intransitif, để chỉ lại nom nào ở trên và trong nó gồm có ý chữ 於 (ư) nữa; khi ấy nó dùng để thế cho chữ 於 此 (ư thử). Như:

Sách Trung dung nói: 今 夫 水 … 魚 鱉 生  焉 (Kim phù thủy … ngư biếc sinh yên): Nay ôi nước... cá trạnh sanh ra ở đó. Thế thì chữ 焉 (yên) ấy là thế cho chữ 於 水, 生 焉 (ư thủy, sinh yên) tức là 生 於 水 (sinh ư thủy).

Sách Luận ngữ nói: 長 沮, 桀 溺 耦 而 耕；孔 子 過 之，使 子 路 問 津 焉 (Trường Thơ, Kiệt Nịch ngẫu nhi canh, Khổng Tử quá chi, sử Tử Lộ vấn tân yên): Trường Thơ, Kiệt Nịch cặp mà cày; Khổng Tử đi ngang qua đó, khiến Tử Lộ hỏi bến đò nơi họ. Thế thì chữ 焉 (yên) ấy là thế lại chữ 於 長 沮 桀 溺，問 津 焉 (ư Trường Thơ Kiệt Nịch vấn tân yên) tức là 問 津 於 長 沮 桀 溺 (vấn tân ư Trường Thơ, Kiệt Nịch).

Nó còn mấy nghĩa nữa, song hẵng biết hai nghĩa thường dùng đó, sau sẽ học thêm.

REMARQUE – Chữ 焉 (yên) về nghĩa thứ nhất đổi làm chữ 安 (an) được, như 焉 往 (yên vãng) đổi ra 安 往 (an vãng) được. Nhưng nghĩa thứ nhì lại không đổi được ra chữ 安 (an).

Bài báo


title: Hán văn độc tu 1936-1937/Bài học thứ 26

text:
I. Những câu vấn đáp

1/ 五 味, 何 味 ? 五 色 何 色 ? (Ngũ vị hà vị? Ngũ sắc hà sắc?): Ngũ vị là những vị gì? Ngũ sắc là những sắc gì?

辛, 甘, 酸, 苦, 鹹, 五 味 也。青, 黃, 赤, 白, 黑, 五 色 也 (Tân, cam, toan, khổ, hàm, ngũ vị dã; Thanh, hoàng, xích, bạch, hắc, ngũ sắc dã): Cay, ngọt, chua, đắng, mặn, là ngũ vị (năm mùi) vậy. Xanh, vàng, đỏ, trắng, đen, là ngũ sắc (năm sắc) vậy.

2/ 何 謂 八 音? (Hà vị bát âm?): Gì gọi là bát âm (tám thứ tiếng)?

古 人 所 用 以 爲 樂 器 之 物 有 八, 八 者 所 發 之 音, 謂 之 八 音, 即 匏, 土, 革, 木, 石, 金, 絲, 竹, 是 也。 (Cổ nhân sở dụng dĩ vi nhạc khí chi vật hữu bát, bát giả sở phát chi âm, vị chi bát âm, tức bào, thổ, cách, mộc, thạch, kim, ty, trúc, thị dã): Cái vật của người đời xưa dùng để làm nhạc khí có tám thứ; cái tiếng của tám thứ ấy phát ra, gọi là bát âm, tức là: bào, thổ, cách, mộc, thạch, kim, ty, trúc, phải vậy.

3/ 易 有 八 卦, 其 名 爲 何? (Dịch hữu bát quái, kỳ danh vi hà): Kinh Dịch có bát quái (tám quẻ), tên nó là gì?

八 卦 者﹕乾 一, 兌 二, 離 三，震 四, 巽 五, 坎 六, 艮 七, 坤 八, 是 也。 (Bát quái giả, kiền nhất, đoài nhị, ly tam, chấn tứ, tốn ngũ, khảm lục, cấn thất, khôn bát, thị dã): Tám quẻ ấy là: quẻ Kiền thứ nhứt, quẻ Đoài thứ nhì, quẻ Ly thứ ba, quẻ Chấn thứ tư, quẻ Tốn thứ năm, quẻ Khảm thứ sáu, quẻ Cấn thứ bảy, quẻ Khôn thứ tám; phải vậy.

4/ 八 卦 之 象 若 何 ? 其 用 可 得 而 言 歟 ? − (Bát quái chi tượng nhược hà? Kỳ dụng khả đắc nhi ngôn dư?): Cái tượng của bát quái như thế nào? Sự dùng của nó có thể nói ra được dư?

據 易 言﹕乾 爲 天, 坤 爲 地, 巽 爲 風，震 爲 雷, 離 爲 火，坎 爲 水，艮 爲 山，兌 爲 澤, 此 八 卦 之 象 也。若 其 爲 用 甚 玄, 不 能 以 一 言 畢 之 矣!  (Cứ dịch ngôn, Kiền vi thiên, Khôn vi địa, tốn vi phong, chấn vi lôi, ly vi hỏa, khảm vi thủy, cấn vi sơn, đoài vi trạch, thử bát quái chi tượng dã; nhược kỳ vi dụng thậm huyền, bất năng dĩ nhất ngôn tất chi hĩ!): Theo lời kinh Dịch: Kiền là trời, Khôn là đất, Tốn là gió, Chấn là sấm sét, Ly là lửa, Khảm là nước, Cấn là núi, Đoài là chằm: ấy là cái tượng của tám quẻ vậy. Đến như sự làm dùng của nó rất huyền diệu, chẳng có thể lấy một lời mà nói hết được vậy!

5/ 三 代 是 何 時 代 ? 距 今 幾 何 年 ? (Tam đại thị hà thời đại? Cự kim kỷ hà niên?): Tam đại là thuộc về thời đại nào? Cách nay bao nhiêu năm?

三 代 是 夏, 商, 周 三 朝, 屬 於 上 古 時 代, 距 今 已 三 千 年 餘 上 矣。 (Tam đại thị Hạ, Thương, Châu tam triều, thuộc ư thượng cổ thời đại; cự kim dĩ tam thiên dư niên hĩ): Tam đại ấy là Hạ, Thương, Châu ba triều, thuộc về thời đại thượng cổ, cách nay đã hơn ba ngàn năm rồi.

6/ 吾 人 與 三 代 相 隔 太 遠, 乃 儒 者 屢 稱 之, 何 耶 ? (Ngô nhân dữ tam đại tương cách thái viễn, nãi nho giả lũ xưng chi, hà gia?): Chúng ta với tam đại cách nhau xa quá, thế mà nhà nho hằng xưng đó, sao vay?

儒 者 以 爲 三 代 多 聖 (thánh) 君 賢 相 (tướng), 其 時 天 下 常 得 太 平，故 言 治 者 必 稱 三 代. − (Nho giả dĩ vi tam đại đa thánh quân hiền tướng, kỳ thời thiên hạ thường đắc thái bình, cố ngôn tri giả tất xưng tam đại): Nhà nho lấy làm thuở tam đại nhiều vua thánh, tướng hiền, lúc ấy thiên hạ thường được thái bình, cho nên kẻ nói chuyện trị an ắt xưng tam đại.

II. Cắt nghĩa thêm

Chữ 樂 có ba âm: 1. nhạc; 2. lạc, nghĩa là vui; 3. nhạo, nghĩa là ưa thích. Nhạc là musique, nhạc khí là instruments de musique.

匏 (bào) là bầu, như cái đờn bầu của ta; bên Tàu đời xưa cũng dùng bầu làm cái sinh 笙 cái vu 竽 là hai thứ nhạc khí. Thổ  土 là cái nhạc khí gì dùng đất mà làm, như bên Tàu đời xưa có cái nhưỡng 壤. Cách 革 là da thuộc rồi, như các thứ trống. Mộc 木 là cây, như cái sanh phách. Thạch 石 là nhạc khí làm bằng đá, như cái khánh 磬. Kim 金 là đồ nhạc bằng đồng, như cái chập chỏa. Ty 絲 là tơ, tức các thứ giây đờn. Trúc 竹 là tre, như ống tiêu, ống sáo.

Bát quái có hai cách sắp. Một cách sắp như đây, ấy là theo "phép dịch hậu thiên", của Văn Vương; còn một cách sắp: Kiền, Khảm, Cấn, Chấn, Tốn, Ly, Khôn, Đoài, ấy là theo "phép dịch tiên thiên", của Phục Hy. Phục Hy ở trước Văn Vương đến hàng ngàn năm.

象 (tượng) nghĩa là con voi. Ở đây 象 (tượng) nghĩa là cái biểu tượng, tiếng nôm không có tiếng gì dịch ra được hết; nếu dịch ra tiếng Pháp là symbole.

歟 (dư) là lời hỏi dùng ở cuối câu, cũng như chữ 耶 (gia). Nguyên đời xưa dùng chữ 與 (dữ) mà đọc là dư để chỉ nghĩa ấy; đến sau người ta thêm 欠 (khiếm) một bên để phân biệt với 與 (dữ) là cùng. Tiếng ta cũng dùng dư hoặc ư mà làm lời hỏi.

澤 (trạch) chỉ về chỗ nước tụ lại, như các cái hồ lớn và biển. Tiếng "chằm" ấy là tiếng xưa của ta, nay ít thấy dùng. Như Biển Hồ ở Cao Miên, ấy là một cái chằm đó.

Chữ 若 (nhược) đây nghĩa là đến như; muốn đổi làm chữ 至 (chí, nghĩa là đến) cũng được.

玄 (huyền) là abstrait, đối với chữ 著 (trứ) hoặc 察 (sát) là concret, tiếng ta cũng không có tiếng để dịch được.

距 (cự) là cách nhau, nói về không gian hay thời gian đều được cả. Tiếng nom là 距 離 (cự ly), distance.

幾 (ky) ở đây đọc kỷ. 幾 何 (kỷ hà) là bao nhiêu. Lại có một tiếng nữa: 若 干 (nhược can), cũng đồng một nghĩa. Nhưng 若 干 (nhược can) lại có khi có nghĩa khác, giống như chữ certain trong khi nói un certain nombre.

Nhân đây nói luôn: Nhiều người không hiểu tại sao Tàu lại dịch chữ géomètrie ra là kỷ hà học. Họ thấy chữ 幾 何 (kỷ hà) nghĩa là “bao nhiêu”, rồi họ tưởng dịch như vậy ắt có nghĩa gì. Không ngờ Tàu dịch đó chỉ là dịch âm hai chữ gé-ô mà thôi. Géo, Tàu đọc như 幾 何. Hiện nay nhiều nhà học giả đúng đắn đã bỏ cái danh từ ấy đi mà không dùng nữa, vì cho là dịch âm có hai vần thì không đủ mà lại dễ làm cho hiểu lầm. Họ bèn dùng chữ 形 學 (hình học) thế cho 幾 何 學 (kỷ hà học).

Chữ 乃 (nãi) ở đây cắt nghĩa là “thế mà”; khác với nghĩa thường của nó là “bèn”, hay “là”.

相 (tương) là nhau, đây biến làm khứ thanh, đọc là “tướng”, nghĩa là ông quan lớn đứng đầu triều giúp vua.  Tướng văn thì là chữ tướng 相 này;  còn tướng võ thì chữ 將, chữ này cũng nguyên là bình thanh mà biến làm khứ thanh.

Bài báo


title: Hịch tướng sĩ

text:
Dụ chư tỳ tướng hịch văn, bản phiên âm Hán-Việt
 Hịch tướng sĩ (1914), Phan Kế Bính dịch thơ song thất lục bát
 Hịch tướng sĩ (1919), Trần Trọng Kim dịch xuôi
 Hịch tướng sĩ (không rõ năm), Ngô Tất Tố dịch xuôi
 Hịch tướng sĩ lời truyền thống thiết (2006), do thành viên Lam Hồng của Wikisource dịch thơ song thất lục bát


title: Hà Tiên thập vịnh

text:
Tác phẩm
 Kim Dữ lan đào
 Bình San điệp thúy
 Tiêu Tự thần chung
 Giang Thành dạ cổ
 Thạch Động thôn vân
 Châu Nham lạc lộ
 Đông Hồ ấn nguyệt
 Nam Phố trừng ba
 Lộc Trĩ thôn cư
 Lư Khê ngư bạc

Tập thơ


title: Kim Dữ lan đào

text:
Kim Dữ lan đào (thơ chữ Hán) của Tác gia:Mạc Thiên Tứ trong tập thơ Hà Tiên thập vịnh
 Kim Dữ lan đào (thơ chữ Nôm) của Tác gia:Mạc Thiên Tứ trong tập thơ Hà Tiên thập cảnh khúc vịnh


title: Bình San điệp thúy

text:
Bình San điệp thúy (thơ chữ Hán) của Tác gia:Mạc Thiên Tứ trong tập thơ Hà Tiên thập vịnh
 Bình San điệp thúy (thơ chữ Nôm) của Tác gia:Mạc Thiên Tứ trong tập thơ Hà Tiên thập cảnh khúc vịnh


title: Tiêu Tự thần chung

text:
Tiêu Tự thần chung (thơ chữ Hán) của Tác gia:Mạc Thiên Tứ trong tập thơ Hà Tiên thập vịnh
 Tiêu Tự thần chung (thơ chữ Nôm) của Tác gia:Mạc Thiên Tứ trong tập thơ Hà Tiên thập cảnh khúc vịnh


title: Giang Thành dạ cổ

text:
Giang Thành dạ cổ (thơ chữ Hán) của Tác gia:Mạc Thiên Tứ trong tập thơ Hà Tiên thập vịnh
 Giang Thành dạ cổ (thơ chữ Nôm) của Tác gia:Mạc Thiên Tứ trong tập thơ Hà Tiên thập cảnh khúc vịnh


title: Thạch Động thôn vân

text:
Thạch Động thôn vân (thơ chữ Hán) của Tác gia:Mạc Thiên Tứ trong tập thơ Hà Tiên thập vịnh
 Thạch Động thôn vân (thơ chữ Nôm) của Tác gia:Mạc Thiên Tứ trong tập thơ Hà Tiên thập cảnh khúc vịnh


title: Đông Hồ ấn nguyệt

text:
Đông Hồ ấn nguyệt (thơ chữ Hán) của Tác gia:Mạc Thiên Tứ trong tập thơ Hà Tiên thập vịnh
 Đông Hồ ấn nguyệt (thơ chữ Nôm) của Tác gia:Mạc Thiên Tứ trong tập thơ Hà Tiên thập cảnh khúc vịnh


title: Nam Phố trừng ba

text:
Nam Phố trừng ba (thơ chữ Hán) của Tác gia:Mạc Thiên Tứ trong tập thơ Hà Tiên thập vịnh
 Nam Phố trừng ba (thơ chữ Nôm) của Tác gia:Mạc Thiên Tứ trong tập thơ Hà Tiên thập cảnh khúc vịnh


title: Lộc Trĩ thôn cư

text:
Lộc Trĩ thôn cư (thơ chữ Hán) của Tác gia:Mạc Thiên Tứ trong tập thơ Hà Tiên thập vịnh
 Lộc Trĩ thôn cư (thơ chữ Nôm) của Tác gia:Mạc Thiên Tứ trong tập thơ Hà Tiên thập cảnh khúc vịnh


title: Lư Khê ngư bạc

text:
Lư Khê ngư bạc (thơ chữ Hán) của Tác gia:Mạc Thiên Tứ trong tập thơ Hà Tiên thập vịnh
 Lư Khê ngư bạc (thơ chữ Nôm) của Tác gia:Mạc Thiên Tứ trong tập thơ Hà Tiên thập cảnh khúc vịnh


title: Hà Tiên thập cảnh khúc vịnh


title: Nam Phố trừng ba (thơ chữ Nôm)

text:
Dòng Nam vững rạng khách dầu chơi
Hai thức như thêu nước với trời
Bãi khói dưới không hương lại bủa
Hồ gương trong có gấm thêm rơi
Sóng chôn vảy ngạc tình chi xiết
Nhạn tả thơ trời giá mấy mươi
Một lá yên ba dầu lỏng lẻo
Đong trăng lường gió nước vơi vơi

Thơ Nôm


title: Lộc Trĩ thôn cư (thơ chữ Nôm)

text:
Lâm lộc ai rằng thú chẳng thanh
Nửa kề nước biếc, nửa non xanh.
Duỗi co chẳng túng kiền khôn hẹp,
Cúi ngửa vì vâng đức giáo lành.
Lưu loát hưởng dư ơn nước thạnh
Ê hề sẵn có của trời dành.
Đâu no thì đó là an lạc,
Lựa phải chen chân chốn thị thành.

Thơ Nôm


title: Lư Khê ngư bạc (thơ chữ Nôm)

text:
Bến Vược nhà ngư chật mấy từng,
Trong nhàn, riêng có việc lăng xăng.
Lưới chài phơi trải đầy trời hạ,
Gỏi rượu hê ha toại nghiệp hằng.
Nghề Thuấn hãy truyền bền trác trác,
Dấu Nghiêu còn thấy đủ răng răng.
Sao đây, mười cảnh thanh hoa lạ,
Họa cảnh đào nguyên mới sánh chăng?

Thơ Nôm


title: Kim Dữ lan đào (thơ chữ Nôm)

text:
Kim dữ này là núi chốt then,
Xanh xanh dành trấn cửa Hà Tiên.
Ngăn ngừa nước dữ khôn vùng vẫy
Che chở dân lành khỏi ngửa nghiêng.
Thế cả vững vàng trên Bắc hải,
Công cao đồ sộ giữa Nam thiên.
Nước yên chẳng chút lòng thu động,
Rồng bủa nhơn xa tiếp bách xuyên.

Thơ Nôm


title: Bình San điệp thúy (thơ chữ Nôm)

text:
Một bước càng thêm một thú yêu,
Lằn cây vít đá vẽ hay thêu?
Mây tòng khói liễu, chồng rồi chập,
Đàn suối ca chim, thấp lại cao.
Ngọc luật Trâu ông chăng phải trổi,
Ngòi sương Ma Cật đã thua nhiều.
Đến đây mới biết lâm tuyền quới,
Dám trách Sào Do lánh Đế Nghiêu.

Thơ Nôm


title: Tiêu Tự thần chung (thơ chữ Nôm)

text:
Rừng thiền sít sát án ngoài tào,
Chuông gióng chùa Tiêu tiếng tiếng cao.
Chày thỏ bạt vang muôn khói sóng,
Oai kình tan tác mấy cung sao.
Não phiền kẻ nấu sôi như vạc,
Trí tuệ người mài sắc tợ dao.
Mờ mịt gẫm dường say mới tỉnh,
Phù sanh trong một giấc chiêm bao.

Thơ Nôm


title: Giang Thành dạ cổ (thơ chữ Nôm)

text:
Trống quân Giang thú nổi oai phong,
Nghiêm gióng đòi canh ỏi núi sông.
Đánh phá mặt gian người biết tiếng,
Vang truyền lệnh sấm chúng nghiêng lòng.
Phao tuôn đã thấy yên bao vạc,
Nhiệm nhặt chi cho lọt mảy lông.
Thỏ lụn sớm hầu trưa bóng ác,
Tiếng xe sầm sạt mới nên công.

Thơ Nôm


title: Thạch Động thôn vân (thơ chữ Nôm)

text:
Quỷ trổ thần xoi nổi một tòa,
Chòm cây khóm đá dấu tiên gia.
Hang sâu thăm thẳm mây vun lại,
Cửa rộng thinh thinh gió thổi qua.
Trống rỗng bốn bề thâu thế giới,
Chang bang một dãy chứa yên hà.
Chân trời mới biết kho trời đấy,
Cân cái hèn chi rỡ ỷ, la.

Thơ Nôm


title: Đông Hồ ấn nguyệt (thơ chữ Nôm)

text:
Một hồ lẻo lẻo tiết thu quang,
Giữa có vầng trăng nổi rỡ ràng.
Đáy nước chân mây in một sắc,
Ả Hằng nàng Tố ló đôi phương.
Rạng thanh đã hứng thuyền Tô Tử,
Lạnh lẽo càng đau tiếng Nhạc Xương.
Cảnh một mà tình người dễ một
Kẻ thì ngả ngớn kẻ sầu thương.

Thơ Nôm