title: Họa vần bài Vịnh trăng/IV

text:
Trải bấy nhiêu thu giãi mọi tình,
Ít nhiều tỏ hết, giả làm thanh.
Rửa cung sông bạc khi quáng,
Giương tán đường vàng giục canh.
Dầm chén Uyên Minh trong nội lục,
Treo thuyền Phạm Lãi chốn duềnh xanh.
Thửa nguyền muôn kiếp cao cung ấy,
Lật bên trời mặc khách tinh.

Thơ Nôm


title: Họa vần bài Vịnh trăng/V

text:
Nào chốn nào là chẳng có tình ?
Một vầng giơ sáng bốn mùa thang.
Giang sơn thành thị soi muôn dặm,
Thảo mộc côn trùng rỡ mấy canh.
Tủi bụng cô thần đầu đốm bạc,
Tỏ niềm khí phụ tuổi qua xanh.
Dầu hòa lẵng đẵng làm cao nữa,
Chẳng đoái nhau cùng một tỉnh tinh.

Thơ Nôm


title: Họa vần bài Vịnh trăng/VI

text:
Nồng lạt đà từng trải mọi tình,
Mười phần chưa nhẫn một phần thanh.
Kiền khôn dòm khắp cơ vần chuyển,
Dâu bể soi nhiều sự biến canh.
Ánh tóc thành thần thu đã bạc,
Tỏ lòng liệt nữ tuổi còn xanh.
Rất cao dầu muốn cho cao nữa,
Lãng đãng sao chưa đoái lão tinh.

Thơ Nôm
Thất ngôn bát cú


title: Họa vần bài Vịnh trăng/VII

text:
Gió gió mưa mưa nhẫn bạc tình,
Vui trăng luyện một tiết trăng thanh.
Soi trên dưới muôn muôn chốn,
Suốt xưa nay mấy mấy canh.
Người nhớ vua, nhìn sa đũa ngọc,
Kẻ trông chồng, ngẫm ruổi mây xanh.
Muôn thu ngàn kiếp lồng đến ấy,
Tả hữu cho nhiều phụ bật tinh.

Thơ Nôm


title: Họa vần bài Vịnh trăng/VIII

text:
Ngắm nghía càng lâu càng hữu tình,
Càng cao càng sáng vuỗn càng thanh.
Soi thế giới muôn bờ cõi,
Dãi lâu đài mấy khắc canh.
Vàng điểm thơ ai câu trướng vóc,
Ngọc pha rượu khách chén dòng xanh.
Mấy người dạm được hình dong ấy,
Giúp sáng chăng thì một Cảnh tinh.

Thơ Nôm


title: Họa vần bài Vịnh trăng/X

text:
Cày cạy nàng nào khéo hữu tình,
Mặt làu làu, vóc thỏ thanh thanh.
Tròn tròn, méo méo in đòi thuở,
Xuống xuống, lên lên suốt mấy canh.
Tháng tháng liếc qua lầu đỏ đỏ,
Đêm đêm liền tới trướng xanh xanh.
Yêu yêu, dấu dấu đàn ai gẩy,
Tính tính, tình tình tính tính tinh.

Thơ Nôm
Thất ngôn bát cú


title: Hoàng Giang, điếu Vũ Nương

text:
Ngàn lau san sát, cỏ xanh xanh,
Sảy nhớ ngày xưa kẻ tiết trinh.
Cách trở bấy lâu hằng giữ phận,
Hiềm nghi một phút, bỗng vô tình...
Hay lòng, phó mặc vầng cao thẳm,
Lẻ bóng tìm nơi chốn vắng thanh.
Dầu nhẫn ai ai qua đến đấy
Thương nàng hòa lại trách Trương sinh.

Thơ Nôm
Thất ngôn bát cú


title: Hòn đá tảng giặt vải mùa rét

text:
Đủng đỉnh nhà ai bên nọ đường,
Đêm đông chày nện nhẫn sơ sương.
Vang mấy chặp đưa cao thấp,
Dội đòi khi tiếng đỉnh đang.
Dặng dõi chiêm bao người ải tuyết,
Tỏ tường tâm sự khách buồng hương.
Trượng phu ắt có gan lòng sắt,
Chưa dễ hàn châm ép khiến thương.

Thơ Nôm


title: Kênh Trầm

text:
Đồn rằng huyện Ngọc có kênh Trầm,
Tuy hẹp le vui hết mấy rằm.
Gò nổi xương trâu rêu lún phún,
Bãi lè lưỡi bạng bọt lăm tăm.
Chan chan thuyền khách sào chưa nhổ,
Sịch sịch chài ai cọc hãy cằm.
Có kẻ kéo khan năm bảy lúc,
Chờ cho thấy nước bỏ đêm nằm.

Thơ Nôm
Thất ngôn bát cú


title: Khi bảng vàng đề tên

text:
Thưa sách đan trì ai bén chiêu,
Bảng vàng mừng đã thấy tên treo.
Thấp cao vòi vọi chen hàng nhạn,
Trên dưới làu làu hiện vẻ beo.
Thoáng đến mấy tầng Bồng đảo lạ,
Kẻ âu ba đợt Vũ môn nghèo.
Bảng này chẳng phụ danh đồn dậy,
Thấy hậu sinh còn nhiều kẻ theo.

Thơ Nôm
Thất ngôn bát cú


title: Khoai

text:
Nảy nảy khoai, chỉn giống lành,
Vun trồng đã cậy có xanh xanh.
Cha con đã chông đoàn dù tán,
Cháu chắt càng nhiều nhựa vuốt nanh.
Khảm kể ruộng nương, danh trửng giả,
Bữa ăn chuông vạc lộc công khanh.
Nẻo ra thì phá lấy ngôi trước,
Một đám nhà ta ai dám tranh ?

Thơ Nôm


title: Lại vịnh cảnh mùa đông

text:
Từ thuở Huyền minh chịu lệnh đông,
Vù vù đòi chốn trận kim phong.
Canh chầy ngọc lậu trong bằng tuyết,
Đêm lọt lưu tô lạnh nữa đồng.
Thượng uyển cúc tàn năm bảy lá,
La Phù mai chiếng một hai bông.
Bốn mùa mựa chửa lầu canh hết.
Thang Vũ đều làm phải đạo trung.

Thơ Nôm
Thất ngôn bát cú


title: Lại vịnh cảnh mùa hè

text:
Từ thuở Chu minh chịu lệnh hè,
Thừa lương đình viếng sáng bằng the.
Ngày chầy, đêm kíp sầu hồn bướm,
Lá rụng, hoa tàn động xác ve.
Ngoài cửa đùn đùn tan bóng trúc.
Công đường thay thảy phủ màn hòe.
Thi nhân khi ấy chi làm bạn ?
Một triện trầm hương một chén chè.

Thơ Nôm
Thất ngôn bát cú


title: Lại vịnh cảnh mùa thu

text:
Lác đác ngô đồng mấy lá bay,
Tin thu hiu hắt lọt hơi may.
Ngàn kia cách nước xo le địch,
Mái nọ bên tường đủng đỉnh chày.
Lau chổng bãi nam ngàn dặm rợp,
Nhạn về, ải bắc mấy hàng bày.
Quý Ưng, Tống Ngọc dường bao nữa,
Khi ấy nhiều người cám cảnh thay.

Thơ Nôm
Thất ngôn bát cú


title: Lại vịnh cảnh mùa xuân

text:
Từ thuở Đông hoàng chịu lấy quyền,
Thiều quang làm cảnh rạng xuân thiên.
Đường hoa chấp chới tin ong dạo,
Dặm liễu thung thăng sứ điệp truyền.
Ả Ngụy, nàng Diêu khoe đẹp đẽ,
Người thơ, khách rượu rộn mời khuyên.
Nam nhi kịp thuở trong khi ấy,
Diễu ngựa Trường Yên mới phỉ nguyền.

Thơ Nôm
Thất ngôn bát cú


title: Lại vịnh cây cau

text:
Được chốn đi về tốt lạ lùng,
Vì người dễ khiến thức khoe hồng.
Mình cài xiêm lục phe đuôi phượng,
Bóng tiểu trì thanh uốn khúc rồng.
Tiết cứng khá phen quân tử trúc,
Thói cao chẳng nhượng đại phu tùng.
Trời sinh có ý dù nên nữa,
Tàn rợp đời đời cửa tướng công.

Thơ Nôm
Thất ngôn bát cú


title: Lại vịnh Hán Cao Tổ

text:
Một mình khi ẩn núi Mang, Đường,
Năm thức mây che điềm đế vương.
Cuồn cuộn rồng bay ngàn Bái Ấp,
Đùng đùng hươu chạy bãi Hàm Dương.
Cất quân nhân nghĩa, yên đòi chốn,
Lấy đức khoan hòa trị bốn phương
Choi chói gây nên công nghiệp Hán,
Vì hay thâu đãi kẻ hiền lương.

Thơ Nôm
Thất ngôn bát cú


title: Lại vịnh Hàn Tín

text:
Thấy rồng năm thức nặng mình phù,
Nanh vuốt ra tài, mấy trượng phu ?
Mũi bác chọc đông, Tề lạnh khói,
Ngọn cờ trỏ bắc, Triệu bay lò.
Nghìn vàng tấc tấc đền ơn mụ,
Một gánh quằn quằn trả nợ vua.
Hơn nữa, Ngũ Hồ có ai cấm ?
"Cung tàng" lẩn thẩn tiếc thay cho!

Thơ Nôm
Thất ngôn bát cú


title: Lại vịnh nắng mùa hè

text:
Mai gầy liễu guộc, cỏ le te,
Biết chạy làm sao khỏi nắng hè ?
Đậu lá, võ vàng con bươm bướm,
Ấp cây, gầy guộc cái ve ve.
Thốt chi kẻ đã nằm trên gác,
Thương một người còn lội dưới khe.
Càng điểm mây mưa càng lõi lục,
Hay làm cho bõ khách màn the.

Thơ Nôm
Thất ngôn bát cú


title: Lại vịnh Tô Vũ

text:
Cờ sứ bền cầm một cán không,
Mười năm chẳng trễ tiết cô trung.
Đất Hồ sương tuyết gầy mình hạc,
Đền Hán ngày đêm nhớ mặt rồng.
Biển bắc xuân chầy, dê chẳng nghén,
Trời nam thu thẳm, nhạn khôn thông.
Kì lân tượng vẽ còn rành rạnh
Tôi Hán nào ai dám ví cùng ?

Thơ Nôm
Thất ngôn bát cú


title: Lại vịnh trăng non

text:
Ngọc đúc mười phân vuỗn chửa đầy,
Nửa vầng rầng rậng mé phương tây.
Bên loan Chức Nữ cài vòng lược,
Dấu cũ Khai nguyên bấm móng tay.
Cá ngỡ câu chìm xui bạn lánh,
Chim ngờ cung bắn bảo nhau bay.
Khi này tuy hãy còn rằng bé,
Có thuở vầng ra thiên hạ hay.

Thơ Nôm
Thất ngôn bát cú


title: Lãng ngâm

text:
Tề Khương, Tống Tử gạ nào xong!
Chàng lại hương quan, đoái thiếp cùng!
Quanh quất mối sầu khơi mấy dặm,
Sụt sùi giọt ngọc rã đôi dòng.
Khách về dễ khiến ngừng khung mặt,
Người ở càng thêm đứt mối lòng.
Mai dịch may sao tin kíp ruổi.
Kẻo lòng người thế nhớ cùng mong!

Thơ Nôm
Thất ngôn bát cú


title: Lúc đầu thu ở đất khách

text:
Một trận kim phong mới mới vây,
Mối sầu kia ắt kẻ làm bây.
Trăng kề cửa hay lòng sạch,
Gió xuyên rèm tỏ ý tây.
Chăn lạnh dậy nương con cháu vắng,
Đêm dài ngồi nhẫn khắc canh chầy.
Lòng thu bát ngát trong khi ấy,
Hầu cắt làm khuây lại chẳng khuây!

Thơ Nôm


title: Lưu Nguyễn gặp tiên trong động

text:
Khói tỏa xanh xanh bóng tịch dương,
Cỏ hoa chào khách khéo đưa đường.
Mây che cửa chim bay hết,
Suối thay cầm tiếng nhặt xoang.
Sông có bích đào non nước dẫy,
Cõi nhiều hồng hạnh tháng ngày trường.
Cánh hoa dầu chẳng người tiên rước,
Chó sủa âu là hẳn ấy làng.

Thơ Nôm


title: Lưu Nguyễn nhớ tiên nữ

text:
I
Động ngọc rành rành tượng dấu phong,
Một phen xảy nhớ, một phen trông.
Đợi chờ hằng tưởng người cung Lãng,
Thức nhắp nào khuây khách đỉnh Bồng.
Non nước lạ nghìn nhàn cá diễn,
Phượng loan đường một gối chăn chung.
Ước chi lan huệ vầy làm một,
Lại thấy buồng thung tỏ nắng thung.

II
Khách ở Thiên Thai cách mấy trùng,
Ngày ngày hằng nhớ một niềm mong.
Tưởng người ngọc nữ, thêm ngừng mặt,
Nhớ nỗi Vu Sơn dễ chạnh lòng.
Giục khách mưa sầu khoan lại nhặt,
Trêu ai mây thảm lạt thì nồng.
Nôn nao xuân lại bằng nguyền cũ,
Ngỏ nỗi đôi phương thuở chốc mòng.

Thơ Nôm
Thất ngôn bát cú


title: Lưu Nguyễn trở lại không gặp tiên nữ

text:
Ngọc Chân lại đến hỏi chưng đây,
Rầy đã rêu rêu bụi bụi đầy.
Ca khúc rền rền cách núi,
Lành doành văng vẳng khóa mây.
Thức cây chẳng phải xanh phen nọ,
Điểm khói nào còn biếc bấy chầy.
Mặt nước hoa trôi lành lạnh đấy,
Người tiên mời rượu ở đâu rầy ?

Thơ Nôm


title: Lưu Nguyễn từ biệt các tiên nữ

text:
Một niềm nhớ chúa một âu nhà,
Cửa động dùng dằng ngại bước ra.
Hương tứ phiêu, khi gió thổi,
Cố viên lạc, thuở trăng tà,
Non cao mây phủ dư ngàn dặm,
Sông thẳm sầu đeo mấy phút hoa.
Dầu nhẫn bắc nam đường có cách,
Bao nhiêu cảnh cũ mựa quên mà.

Thơ Nôm


title: Lý Ông Trọng

text:
Tầm cả tầm cao chỉn xuất quần,
Khí thiêng quang nhạc dấu mười phần.
Phò Nam, dẹp Bắc tài văn võ,
Chắn nước, dời non sức quỉ thần,
Vòi vọi Thụy Hương từ đã đặng,
Nhơn nhơn Tư mã tiếng còn răn.
Chàng Cao, gã Triệu chiêm bao rõ,
Càng sợ An Nam có thánh nhân.

Thơ Nôm
Thất ngôn bát cú


title: Màn hòe

text:
Trời hè đằng đẵng thuở ngày chầy,
Rợp rợp màn hòe bóng mới xoay.
Chói chói hoa vàng đưa gió,
Đùn đùn tàn lục giương mây.
Trong nhà tể tướng: sum họp,
Ngoài cửa công hầu: chật vây.
Thêm có cầm ve dặng dõi,
Khiến người hóng mát động niềm tây.

Thơ Nôm
Thất ngôn bát cú


title: Mây phủ cây tùng cối lúc tạnh

text:
Non tạnh mây che khuất nhà,
Thuở cây tùng cối toát ra.
Thôi mọi đỉnh cành cành ngọc,
Nở đòi ngàn đóa đóa hoa.
Xem cõi dương, đâu đảo ấy ?
Ngỡ vườn văn nẻo ấy là.
Nhàn nào thông bích hằng về đỗ ?
Nhiều chập dâng lên tiếng đạp ca.

Thơ Nôm


title: Mấy mầm liễu đỏ một thuyền chài

text:
Hai ba ngọn, một điểm mưa,
Một chiếc thuyền chài diễn nước đưa.
Khuất cụm câu buông cần nhè nhẹ.
Kề hoa mui ngỏ cửa thưa thưa.
Với then phong nguyệt mùa mùa đủ,
No miếng ngư hà bưa bữa thừa.
Mựa nói giang hồ yên mỗ thú,
Chạnh lòng ngụy khuyết tiếng chuông sơ.

Thơ Nôm


title: Mưa đêm ở Tiêu Tương

text:
Nhàn Tương thuở rụng hạt mưa,
Lã chã thâu đêm gió đưa...
Trút tiếng vàng, cao lại thấp,
Rung cành ngọc, nhặt thì thưa.
Đành hanh tai khách nằm chăng nhắp,
Lai láng lòng thơ hứng có thừa.
Sớm dậy xem rồng mọc cháu,
Nghìn hàng chổng, lạ hơn xưa!

Thơ Nôm


title: Nắng hè

text:
Cũng thì đất chở, cũng trời che,
Nóng nảy làm chi bấy hỡi hè?
Khắc khoải đã đau lòng cái quốc,
Băn khoăn thêm tức  con ve.
Người nằm trướng vóc, bồ hôi mướt,
Kẻ hái rau tần, nước bọt se.
Nào khúc Nam huân  gẩy ?
Chẳng thương bồ liễu phận le te.

Thơ Nôm
Thất ngôn bát cú


title: Nắng mùa hè

text:
Buồn nghe dặng tiếng, tiếng cầm ve,
Gióng khách chào ai bấy, hỡi hè ?
Bẻo lẻo đầu ghềnh con bố cốc,
Lênh đênh mặt nước cái đè he,
Ngày chầy phảng phất hồn hồ điệp,
Đêm nhắp mơ màng tiếng tử qui,
Nóng nảy làm chi cờ dạo cuộc,
Nam huân sao chửa lọt song the ?

Thơ Nôm
Thất ngôn bát cú


title: Ngã ba sông

text:
Dòng tuôn ba ngả lạ dường bao!
Bát ngát đòi phen mặt bích đào.
Phá phá ngàn kia lùa ngột ngột,
Phè phè bãi nọ rửa tanh tao.
Cá ăn mặt nước tan vầng thỏ,
Triều rẽ đầu non lụt bóng dao.
Xẩy thấy một thuyền trong thuở ấy,
Dường như ngư phủ lạc nguồn Đào.

Thơ Nôm
Thất ngôn bát cú


title: Người bù nhìn

text:
Thắt lưng, đội nón, thuở qua ưa,
Nhà chúa truyền cho giữ ruộng dưa.
Tay áo phất phơ thuở gió,
Mồ hôi lã chã khi mưa.
Khua loài điểu thử đi cho quạnh,
Dễ đứa điền phu làm biếng thưa.
Chực hăm hăm bờ ruộng ấy,
Bấy lâu đã được trái nào chưa ?

Thơ Nôm


title: Ngưu Lang từ biệt Chức Nữ

text:
Giã người cho khách lại Hà tây,
Khôn xiết nguồn cơn nỗi đấy đây.
Bát ngát mặt ngừng chan giọt ngọc,
Dùng dằng chân ngại bước đường mây.
Băng trông cầu Thước sầu thêm chất,
Đoái thấy doành Ngân thảm dễ xây.
Chầy kíp hẹn lành tin lại hợp,
Thu sau càng thắm nữa thu này.

Thơ Nôm
Thất ngôn bát cú


title: Nhớ người xa

text:
Sông trong, trăng lạt, vẻ sao thưa,
Gác cũ rêu đầy lấp dấu thơ.
Mưa tạnh, hoa sầu, chiều lạt mạt,
Xuân về én thảm tiếng u ơ.
Đèn tàn ruột thắt, hồn xơ xác,
Gối chiếc châu dầm giấc ngẩn ngơ.
Lá thắm thơ bày, mong bắt chước,
Nước xuôi, thơ ngược biết bao chờ ?

Thơ Nôm
Thất ngôn bát cú


title: Nhà dột

text:
Lều tiện ba gian trả nắng sương,
Thấy trời dòm xuống, biết trời thương.
Dồi dào đã được nhờ ơn nước,
Soi tới càng thêm tỏ bóng gương.
Đêm có ả trăng làm bạn cũ,
Ngày thì dì gió quét bên giường.
Lại còn một vẻ thanh quang nữa,
Ngọc lộ đầy mâm để uống thường.

Thơ Nôm
Thất ngôn bát cú


title: Núi Nam Công

text:
Đá ấy xương, cỏ ấy lông,
Trời Nam đứng giữa, gọi Nam công.
Múa vai bóng rợp dân muôn họ,
Giương cánh nâng phò nước chín trùng.
Lóng lánh kiền khôn thế giới,
Xênh xang xuân hạ thu đông.
Đành hay là giống trời sinh có,
Ngỏng cổ chầu về đất tổ long.

Thơ Nôm


title: Núi Ngọc Nữ

text:
Trấn nam minh nẻo thuở xưa,
Xuân thu đã mấy, có chồng chưa ?
Dồi thức bạc khi sương rụng,
Thoảng mùi hoa thuở gió đưa,
Gương mượn trăng soi, mầu lại tỏ,
Tóc khoe mây vén, nhặt thì thưa.
Dấu thiêng lượng rộng kiền khôn gộp,
Ngọc đá bao nhiêu chứa chẳng từ.

Thơ Nôm


title: Núi Song Ngư

text:
Sơn thủy so xem chốn hữu tình,
Chưng đây mừng thấy lạ hòa thanh.
Dăng ngang biển, chờn vờn lớn,
Cao chọc trời, ngần ngật xanh.
Muôn kiếp chầu về đền Bắc cực,
Ngàn thu chống khỏe cõi Nam minh.
Đời đời trụ thạch quyền trong nước,
Thiên hạ nào ai chẳng biết danh.

Thơ Nôm


title: Núi Thần Phù

text:
Phân cõi Nam Châu đất Ái Châu,
Bút Vương khôn mạc cảnh Thần Phù.
Muối pha bãi bạc sông sâu hoáy,
Chàm nhuộm cây xanh núi tuyệt mù.
Khói quán, mây ngàn tuôn ngùn ngụt,
Chợ quê, sóng bể dức ù ù.
Kìa ai rửa sạch trong niềm tục:
Một chiếc thuyền câu chở nguyệt thu.

Thơ Nôm
Thất ngôn bát cú


title: Núi góa

text:
Hòn đá ai đem đặt giữa đồng,
Mĩ miều thiếu nữ lựa người trông.
Da dồi phấn tuyết nhuần nhan sắc,
Đầu gội mưa xuân sạch bụi hồng.
Ngày ngắm gương ô đáy nước,
Đêm cài lược thỏ trên không.
Tới nay tuổi đã bao nhiêu tá ?
Chành chạnh bền gan chửa lấy chồng.

Thơ Nôm


title: Rau cải

text:
Nhà ta có cải vãi nơi nương,
Đất phúc sinh thành của lạ dường!
Áo đã tương xanh, tương thức lục,
Đầu chăng đội bạc, đội hoa vàng!
Ba đông xuân sắc nhân chưng tuyết,
Một tiết âm nhu chẳng quản sương.
Bàn bạc chua cay, đòi miệng thế,
Miễn là đỡ được thuở dùng mang.

Thơ Nôm
Thất ngôn bát cú


title: Sen gặp gió

text:
Chẳng bén lầm nhơ, của khác thường,
Nhìn khi gió cả lạ nhiều dường!
Vật vờ Thái Dịch nghìn tầng biếc,
Sực nức Tây Hồ mấy dặm hương.
Cá hớp nhị vàng lùa sóng,
Rùa giày nhương ngọc, động gương.
Có phen trời thanh vằng vặc,
Chổng lên hàng tán lục giương!

Thơ Nôm


title: Sông Bạch Đằng

text:
Lẻo lẻo doành xanh nước tựa dầu,
Trăm ngòi, ngàn lạch chảy về chầu.
Rửa không thay thảy thằng Ngô dại,
Dịu một lâng lâng khách Việt hầu.
Nọ đỉnh Thái Sơn rành rạnh đó,
Nào hôn Ô Mã lạc loài đâu ?
Bốn phương phẳng lặng kình bằng thóc.
Thong thả dầu ta bủa lưới câu...

Thơ Nôm
Thất ngôn bát cú


title: Tết Nguyên Đán

text:
Cơ mầu thợ hóa bốn mùa vần,
Đông cuối, ba mươi, mồng một xuân.
Rờ rỡ cửa vàng, ngày Thuấn rạng,
Làu làu phiến ngọc, lịch Nghiêu phân.
Cao vòi vọi ngôi hoàng cực,
Khắp lâng lâng phúc thứ dân.
Tôi mọn dự đòi hàng ngọc duẩn,
Non cao, kính chúc tuổi minh quân.

Thơ Nôm
Thất ngôn bát cú


title: Thành cổ

text:
Hoa cỏ đành xưa, gốc gốc già,
Biết bao thu trải mấy hè qua,
Cáo kêu eo éo ban trời tối,
Quỉ khóc đìu hiu trận nguyệt tà,
Công nghiệp ngày xưa hòn đá dựng,
Bá vương nền cũ hạt mưa sa.
Khen ai gây đặng thành đô ấy,
Ấy của tiên vương, của quốc gia.

Thơ Nôm
Thất ngôn bát cú


title: Thánh Gióng

text:
Tinh anh dấu được khí kiền khôn,
Thiên tướng vang lừng tám cõi đồn.
nghe tiếng Hùng vương bẻn nảy việc,
Mảng danh, nghịch tặc đã kinh hồn.
Vợt vàng ngựa sắt hằng di để,
Làng Gióng non Trâu miếu hãy còn.
Tự điển trời nam ngôi đệ nhất,
Âm phò quốc thế vững bằng non.

Thơ Nôm
Thất ngôn bát cú


title: Thuyền buồm ở bến xa trở về

text:
Bãi tạnh thuyền ai bóng liễu dời,
Buồm về năm nứm mé bên nơi.
Lèo ăn gió, dầu dùi thẳng,
Cánh phơi mây, mặc lộng khơi!
Thuyền tếch thênh thênh chèo nhẹ nhẹ,
Khói tan thức thức lục hơi hơi.
Có người thác hứng chưng khi ấy,
Nước Sở, sông Ngô mặc vẽ vời!

Thơ Nôm


title: Tiên nữ nhớ Lưu Nguyễn

text:
Chẳng còn nhớ đến khúc Nghê thường,
Một phút chiêm bao một phút thương.
Thuở động ngày chầy xuân vắng vẻ.
khi người đường cách nguyệt mơ màng,
Đất nhiều cỏ ngọc ngàn xanh biếc,
Nước có hoa đào sóng ngát hương.
Gió thổi đèn tàn thêm lạnh lẽo,
Thân này khôn chước hỏi Lưu lang.

Thơ Nôm
Thất ngôn bát cú


title: Tiên nữ tiễn Lưu Nguyễn/I

text:
Khách hỡi, chào ai kíp nỡ từ ?
Xui người bát ngát phải nên đưa.
Dùng dằng động ngọc vừa khi sớm,
Dìu dặt làng hoa nhẫn khắc trưa.
Đường khách dặm ngàn chàng hãy lại,
Chăn loan nửa bức thiếp còn chờ.
Non xanh nước biếc khi lành lạnh,
Cũng chớ cho hay chút nghĩa xưa.

Thơ Nôm
Thất ngôn bát cú


title: Tiên nữ tiễn Lưu Nguyễn/II

text:
Khôn cấm lòng người (luống) thắm ưa,
Đưa nhau mãi mãi mặt cùng đưa,
Ngập ngừng miệng thốt châu sa lệ,
Dìu dặt tay cầm nắng xế trưa.
Cay đắng nỗi lòng đây luống chịu,
Hiểm nghèo đường thế đấy tua ngừa.
Kíp chầy lại thấy cùng nhau họp,
Kẻo phụ duyên xưa lỗi hẹn xưa!

Thơ Nôm


title: Tiên nữ tiễn Lưu Nguyễn/III

text:
Dìu dặt xuân tiên sớm nhẫn trưa,
Cùng nhau cặn kẽ mọi lời đưa.
Sự ta chớ hở bề tơ tóc,
Đường thế tua thìn nỗi gió mưa.
Vàng đá đây còn bền nghĩa cũ,
Thảo ngay đấy hãy vẹn niềm xưa.
Nôn nao duyên lại cùng song phượng,
Ngõ kẻo chăn loan nữa đợi chờ!

Thơ Nôm


title: Tiên nữ tiễn Lưu Nguyễn/IV

text:
Trách thay tạo hóa phụ duyên ưa,
Nỡ khiến chàng về thiếp phải đưa.
Lòng nọ hãy còn sầu hãy giục,
Chân kia càng nhẹ bước càng thưa.
Nước non thiếp chẳng quên niềm cũ,
Ân ái chàng tua nhớ nghĩa xưa.
Một khúc Ly tao buồn biếng đọc,
Đôi hàng giọt ngọc đượm bằng mưa.

Thơ Nôm
Thất ngôn bát cú


title: Tiếng chuông chiều trong chùa đầy mây khói

text:
Khói lục vây thành, thế giới tiên,
Chuông đâu ban tối tỏ cơ thiền.
Pha sương một tiếng người cài cửa,
Nện nguyệt ba canh khách nổi thuyền,
Ngước mặt xem, ngờ những nước,
Cong tai mảng, mới hay chiền.
Ít nhiều nhân ngã chưng khi ấy,
Giũ lâng lâng hết mọi duyên.

Thơ Nôm


title: Tiết Trùng Dương uống rượu cúc

text:
Gặp tiết trùng dương rượu cúc vây,
Bao nhiêu tri kỉ mấy hàng cây.
Ngàn nhàn dầm chén hoa vàng luột,
Thẻ diễn nghiêng hồ tiệc ngọc chầy.
Kẻ hái giậu đông chân bén tuyết,
Người lên lầu bắc mặt trông mây.
Thù du cài tóc càng yêu nữa,
Lọ hỏi tiên ông đến cõi Tây.

Thơ Nôm
Thất ngôn bát cú


title: Tổng kết tám cảnh Tiêu Tương

text:
Một đỉnh thanh quang mở chợ xuân,
Ngư thôn tịch tịch chiếu hồng luân.
Vãn chung pha khói lừng kim giới,
Mộ tuyết rây hoa lạt thủy tân.
Mưa tưới đêm thâu khơi ánh ngọc,
Nguyệt soi thu rạng dãi bầu ngân.
Bình sa nhạn tới thêm kì lệ,
Buồm khách xa về thuận gió nhân.

Thơ Nôm
Thất ngôn bát cú


title: Trăng

text:
I
Khuôn cả treo lên khéo hữu tình,
Hòa cao, hòa sáng vuỗn hòa thanh.
Gương giơ vằng vặc soi muôn dặm,
Bóng tỏ làu làu suốt mấy canh.
Ông nọ vì đâu xe chỉ đỏ,
Nàng nào chơi đấy rẽ mây xanh.
Ngẫm xem khí tượng hình dung ấy,
Chợt ló ra thì lạt chúng tinh.

II
Thế giới đông nên ngọc mấy tầng,
Chín châu cùng thấy một vầng trăng.
Làu làu bóng sáng tư mùa có,
Dằng dặc dáng thanh, một vết chăng.
Hồ thuở thuyền chơi, lòng Phạm Lãi,
Đài khi câu rủ, thú Nghiêm Lăng.
Trong kho vô tận, đòi dùng đủ,
Ây gió thừa ra cũng của hằng.

Thơ Nôm
Thất ngôn bát cú


title: Trăng đêm ở Liên Khê

text:
Vách cách hai ngàn đóa khói thâu,
Dòng xanh nguyệt hiện, thấy cơ mầu.
Càng sực nức, hương đeo quế,
Sóng lênh lang, ngọc chứa bầu.
Miệng Thái Chân cười ngừng má phấn,
Bãi Tây Hồ rộng giỡn chân câu.
Kìa ai hơ hải thuyền ngư ẩn,
Dặng dặng ca một tiếng đâu ?

Thơ Nôm


title: Trăng non

text:
Đông lên, tây xuống, khéo như giằng,
Tỏ lòng người thế gọi là trăng.
Ánh núi cung treo chim thắc thỏm,
Dãi hồ câu thả cá thung thăng,
Hay lòng niên thiếu, hay bằng chửa ?
Biết sự nhân tình biết vững chăng ?
Méo ắt có khi, tròn có thuở,
Bốn mùa một tiết rạng khăng khăng.

Thơ Nôm
Thất ngôn bát cú


title: Trăng thu dãi doanh liễu

text:
Tám cõi trời thanh sạch khói mù,
Liễu doanh chưng thuở dãi trăng thu.
Kim phong hây hẩy xuyên mành trúc,
Ngọc thỏ làu làu ánh ải du.
Tiệc rượu nhắp sôi lầu tướng súy,
Lòng quê thêm tỏ mặt chinh phu.
Nôn nao lại thấy phòng thu vắng,
Cùng đượm xuân phong thuở Thuấn Ngu.

Thơ Nôm
Thất ngôn bát cú


title: Trăng thu dọi cây sân

text:
Thu nguyệt kề sân thuở tạnh mưa,
Ngàn cây hây hẩy gió thanh đưa,
Vàng rây mấy khóm chồi cao thấp,
Bạc điểm đòi chùm bóng nhặt thưa.
Vẫy bút thơ tiên ngâm chẳng xiết,
Đầy bầu rượu thánh hứng thêm thừa.
Này này phong cảnh hòa tri kỉ,
Lọ thốt Lan Đình lại thắm sơ.

Thơ Nôm
Thất ngôn bát cú


title: Trăng thu trên hồ Động Đình

text:
Thu cao, hồ sạch, nguyệt bằng ngày,
Đáy nước trên không một dạng tày.
Cây dựng non Yên xanh dễ thấy,
Cát in bãi Sở bạc khôn thay.
Dòng lam nghìn dặm quyến phẳng,
Hương quế ba canh gió bay.
Có khách hứng dòng tìm Phạm Lãi,
Vốc chơi, mừng thấy nguyệt bằng tay.

Thơ Nôm


title: Triệu Ẩu (Lê Thánh Tông)

text:
Cao một trượng, cả mười vầng,
Bỏ tóc ngang lưng, vú chấm sừng.
Họp chúng rừng xanh oai náo nức,
Cỡi đầu voi trắng tiếng vang lừng.
Mác dài trỏ vẫy tan đàn giặc,
Ngôi cả lăm le học họ Trưng.
Ví có anh hùng duyên định mấy,
Thì chi Đông Hán dám hung hăng ?

Thơ Nôm
Thất ngôn bát cú


title: Trời thu trăng sáng

text:
Bốn mùa no, bốn, thiếu mùa nào,
Trăng một thu chầy, vặc vặc cao.
Hây hẩy gió vàng thông ải nhạn,
Làu làu bóng ngọc suốt nhà giao.
Dãi dầm chén khách kề hiên cúc,
Nhẹ chở thuyền ai ngược động đào.
Có kẻ lòng còn ưu ái cũ,
Ngồi năm trông nhẫn, xế lầu sao.

Thơ Nôm
Thất ngôn bát cú


title: Trúc quân tử

text:
Giống lạ Giang Lăng đã được dành.
Một mai năng chiếm được cao danh.
Lòng không, chẳng vả phô niềm tục,
Khí cứng hằng thìn một tiết thanh.
Sớm còn đeo chim phượng đỏ,
Khuya chờ mọc cháu rồng xanh.
Kham chi thế gọi là quân tử.
Sương tuyết nào hề bén mình ?

Thơ Nôm
Thất ngôn bát cú


title: Trưng Vương

text:
Trợ dân dẹp loạn trả thù mình,
Chị nhủ cùng em cất nghĩa binh.
Tô Định bay hồn vang một trận,
Lĩnh Nam mở cõi vững trăm thành,
Mới rày bảo vị ra ơn rộng,
Đã đội hoa quan xuống phúc lành.
Còn nước, còn non, còn miếu mạo,
Nữ trung đệ nhất đấng tài danh.

Thơ Nôm
Thất ngôn bát cú


title: Tục thôn tiến trung

text:
Cửa che lều, khói nắng mưa,
Tục hây hấy, lễ đón đưa.
Cày thuở ruộng thu, êm cỏ lục,
Ca khi bóng nguyệt quyến mai thưa.
Người còn thói hậu, đời còn hậu,
Nhà có kho thừa, thóc có thừa.
Phủ trị biết chi là sở trọng ?
Bảo rằng: "Nhân nghĩa lấy làm sơ".

Thơ Nôm


title: Tuyết buổi chiều ở trên sông

text:
Nghi ngút ngàn Tương bóng ác thâu,
Trời hòa có tuyết cảnh thêm mầu.
Hư không vẩy khắp hoa nghìn khóm,
Thế giới đông nên ngọc một bầu.
Buồm chiếu phau phau thuyền chở nguyệt,
Áo tơi sù sụ khách ngồi câu.
Đầu Ngô, cuối Sở từng đi lại,
Viếng hỏi Quân Sơn ấy ở đâu ?

Thơ Nôm
Thất ngôn bát cú


title: Tứ thú cùng nhau nói chuyện

text:
Đêm rượu, ngày rồi, họp bốn người,
Cùng bày sở thú bảo nhau chơi.
Con trâu tớ béo, cơm người trắng,
Đon củi ngươi nhiều, cá tớ tươi.
Gặp thuở thái bình, ngươi mến tớ,
Chứa lòng ưu ái tớ cùng ngươi
Cắp cầm, con Tuyết tình cờ đến,
Bỏ nón, lùi chân khặc khặc cười.

Thơ Nôm
Thất ngôn bát cú


title: Tự thuật (Lê Thánh Tông, chữ Nôm)

text:
Lòng vì thiên hạ những sơ âu,
Thay việc trời, dám trễ đâu ?
Trống dời canh, còn đọc sách,
Chiêng xế bóng, chửa thôi chầu.
Nhân khi cơ biến, xem người biết,
Chứa thuở kinh quyền, xét nhẽ mầu.
Mựa biểu áo vàng chăng có việc!
Đã muôn sự nhiêm trước vào tâu.

Thơ Nôm


title: Tượng bà Banh

text:
Chốn long cung cảnh giới này,
Uẩy, ai đứng đấy lõa lồ thay!
Miệng cười hơn hớn hoa in nhụy.
Má đỏ hồng hồng tóc vén mây.
Ây rắp phất cờ trêu ghẹo tiểu,
Hay toan bốc gạo thử thung thầy.
Chẳng lên bảo điện ngồi thong thả,
Khéo đứng ru mà đứng mãi đây ?

Thơ Nôm
Thất ngôn bát cú


title: Viếng Lê Khôi

text:
Dẹp yên tám cõi mới buông tay,
Lồ lộ Thai tinh một đóa mây.
Tể tướng, bếp tàn, mai lạnh vạc,
Tướng quân doanh vắng, liễu chau mày.
Phong lưu phú quí ba đời thấy,
Sự nghiệp công danh bốn bể hay.
Thương ít tiếc nhiều khôn xiết chế,
Miếu đường hầu lấy cột nào thay ?

Thơ Nôm
Thất ngôn bát cú


title: Vịnh bài Hòn đá tảng giặt vải mùa rét

text:
Đằng đẵng canh chày tuyết nhiễm xâm,
Đỉnh đang đâu dội, tiếng hàn châm ?
Chày kình vưỡn ngỡ thằng đồng nện,
Cối thỏ dường đà ả quế đâm.
Thục nữ tơi bời vui cửi dệt,
Tao nhân ánh ỏi hứng thơ ngâm.
Vẳng nghe sẽ chạnh niềm ưu ái,
Màng tượng dường bằng phủ nguyện âm.

Thơ Nôm
Thất ngôn bát cú


title: Vịnh cảnh mùa đông

text:
I
Vận bốn mùa này đã có công,
Đêm dài bởi một thuở ba đông.
Song mai nguyệt tỏ thanh bằng nước,
Cửa trúc sương xâm lạnh nữa đồng.
Điểm tuyết nào non đầu chẳng bạc ?
Hóng lò, có khách mặt thêm hồng.
Một mai sang đến xuân đầm ấm,
Đường tía xem hoa diễu ngựa rong.

II
Đòi phượng lạt sạt trận hàn phong,
Da diết người thay bấy hỡi đông!
Mốc rắc rêu tiền, xanh những tuyết,
Cát pha màu bạc, giá đầy sông.
Chuông vàng ngàn khói thông về hạc,
Canh diễn lầu châu nước ngán rồng.
Chớ chớ ngại rằng mai lạnh lẽo,
Kìa kìa mai đã thức xuân nồng.

Thơ Nôm
Thất ngôn bát cú


title: Vịnh cảnh mùa hè

text:
I
Thức xuân một khí hãy còn khoe,
Phút đã nam ngoa đến tiết hè.
Đằng đẵng ngày chầy giương tán nắng,
Đùn đùn bóng rợp phủ màn hòe.
Khúc hòa Ngu Thuấn đàn cầm ngọc,
Chức thẳng Hi Hòa cửa sổ the.
Trong ấy vây nên cờ một cuộc,
Khéo đâu vang tiếng cái ve ve.

II
Nghi ngút ngàn mây tán lửa che,
Rùng người thay bấy, gọi là hè,
Hồng bay lựu, màn vây liễu,
Hương nức sen, bóng rợp hòe.
Tường nọ nhặt khoan vang tiếng cuốc,
Cành kia dắng dỏi gẩy cầm ve.
Lầu cao gió mát, người vô sự,
Khúc Nam huân văng vẳng nghe.

Thơ Nôm


title: Vịnh cảnh mùa thu

text:
I
Một nhạn hòa truyền lệnh Nhục thu,
Song thưa ngần ngật lọt hơi thu.
Vàng phô rãnh cúc khi sương rụng,
Bạc điểm ngàn lau thuở tuyết mù.
Đèn sách trên yên nghề cử tử,
Can qua ngoài ải việc chinh phu.
Thảnh thơi đêm có vầng trăng giãi,
Tỏ làu làu khắp chín châu.

II
Hơi may hây hẩy lọt chồi ngô,
Đòi trận so le nhạn khiếp thu.
Xan xát vàng, buông giậu cúc,
Phau phau bạc, phất cờ lau.
Hòe pha khóm lục chim phơi ngọc,
Nguyệt giãi dòng trong cá hớp châu.
Với hỏi kìa ai trong tuyết tĩnh,
Thửa về niềm niệm mãi sông Ngô.

Thơ Nôm


title: Vịnh cảnh mùa xuân

text:
I
Một khí trời đắp đổi vần,
Ba tháng đông lại ba tháng xuân.
Sinh thành, mọi vật đều tươi tốt,
Đầm ấm, nào ai chẳng đượm nhuần ?
Tượng mở thái hòa, Nghiêu vỗ trị,
Ơn nhiều chẩn thải Hán nuôi dân.
Đài xuân bốn bể đều vây họp,
"Tuổi tám ngàn", tôi chúc thánh quân.

II
Lật lật bình phong mở mấy lần,
Khắp hòa chốn chốn một trời xuân!
Hiu hiu gió thổi, hương lồng áo,
Phơi phới mưa sa, ngọc đượm chân.
Liễu vẽ mày xanh oanh chấp chới,
Mai tô má phấn bướm xun xoăn.
Đường chen xe ngựa tai vang nhạc,
Nào chốn nào là chẳng cõi nhân ?

Thơ Nôm


title: Vịnh Hán Cao Tổ

text:
Vế trái bảy mươi hai nốt ruồi,
Gươm thiêng ba thước tuốt cầm chuôi.
Sục rào núi Trĩ hươu chùn cổ,
Đuổi đến sông Ô, khỉ ướt đuôi.
Cho tước, chẳng quên người chực giỏ,
Phong hầu, còn nhớ kẻ cầm muôi.
Bốn trăm nghiệp Hán dài lâu bấy!
Quá Lỗ, vì chưng chút đãi buôi.

Thơ Nôm
Thất ngôn bát cú


title: Vịnh Hàn Tín (Lê Thánh Tông)

text:
Đông chinh nguyên soái nảy quyền sang,
Minh phủ nhiều công ai dám đang ?
Áo Hán vương, bình sáu nước,
Cơm Phiếu mẫu, trả nghìn vàng.
Cổ kì oai ấy còn rành rạnh,
Cung điểu ca đâu khéo tỏ tường!
Chưng thuở công danh, huy xử được,
Kiệt khen "tam kiệt", sánh Tiêu, Trương.

Thơ Nôm
Thất ngôn bát cú


title: Vịnh Hạng Vũ

text:
Học thông muôn địch dám ai đè!
Nền bá vương xưa vẫn nhắm nhe.
Mười một phen khua Tần lạnh gáy,
Bảy mươi trận đã Hán tanh mè.
Chẳng dùng Á phụ, tôi xương rắn,
Nên phải Trần Bình, chước éo le.
Chí sĩ nay dầu bàn bạc tới,
Khá hờn, khá tiếc, khá mè he.

Thơ Nôm
Thất ngôn bát cú


title: Vịnh làng Chế

text:
Bóng ác non đoài ban xế xế,
Bỗng đâu đã tới miền Tam Chế.
Mênh mang khóm nước nhuộm màu lam,
Chận ngất đỉnh non lồng bóng quế.
Chợ họp bên sông gẫm có chiều,
Thuyền bày trên đất xem nhiều thể.
Cảnh vật bằng đây họa có hai,
Vì dân khoan giản bên tô thuế.

Thơ Nôm
Thất ngôn bát cú


title: Vịnh Mị Ê

text:
Thờ chúa, thờ chồng hết tấc thương,
Một mình lọn đạo việc cương thường.
Non thiên dễ hóa hồn tinh vệ,
Nước biếc khôn nhìn mặt Phạm vương.
Dòng bạc thề cùng thu có nguyệt,
Sử xanh chép để bút còn hương.
Rầy mừng thấy tin rồng đến,
Phủ cơn dâm khắp bốn phương.

Thơ Nôm


title: Vịnh người ăn mày

text:
Góp giang sơn xách một quai,
Lượng bằng sông biển chẳng từ ai!
Vườn đào ngõ mận từng len lỏi,
Gác tía lầu son mặc nghỉ ngơi.
No biết thế tình mùi mặn nhạt,
Quản bao nhật nguyệt (ngày tháng) bữa đầy vơi!
Vương tôn thuở trước làm sao tá ?
Bái tướng phong hầu, ấy những ai ?

Thơ Nôm


title: Vịnh người chăn trâu

text:
I
Đầu ngàn, êu ểu cỏ xanh om,
Thả thả, chăn chăn, ít lại nom.
Mũi nghé lui chân đứng nhảy,
U trâu vịn cật ngồi khom.
Vang địch trúc lao xao hỏi,
Mảng ca sừng ngấp nghé nhòm.
...(Có) thuở về hòa khi hái củi,
Chẳng ngờ ác đã mái kia mom.

II
Nẻo ra thì có phu đồng bộc,
Song viết ai bằng song viết mục ?
Nhật nguyệt đôi vầng tấm nón nan,
Giang san ngàn dặm một rò trúc,
Sách xưa Hề, Thích thấy còn truyền,
Đời thịnh Thuấn, Nghiêu mừng ấy phúc,
Lục lõi tự nhiên sinh sản nhiều,
Thái bình tay vỗ ca đòi khúc.

Thơ Nôm


title: Vịnh người đánh cá

text:
I
Pha lê muôn khảm thức lom om,
Xảy thấy thằng chài đứng đấy nom.
Manh áo quàng, mang lụp xụp,
Quai chèo xách, đứng lom khom.
Ngư hà vẫy đuôi chúi ẩn,
Âu lộ hay cơ ngó nhòm.
Có kẻ làm ơn nheo nhẻo mách;
Kia kìa Phạm Lãi mái kia mom.

II
Nẻo đầu kể bốn thú nhàn cư,
Song viết ai bằng song viết ngư ?
Tám bức giang sơn thu vẹn tám,
Tư mùa phong cảnh đủ hòa tư.
Dong thuyền đợi tiên Tô tử,
Nêm chèo ca khúc Sở từ.
Nọ nọ Bàn Khê công nghiệp cả.
Xuân thu lần kể tám mươi dư.

Thơ Nôm


title: Vịnh người đi cày

text:
I
Năm canh bố cốc tiếng kêu om,
Leo lẻo canh phu sớm đã nom.
Gió ngàn xanh, xoay nón lệch,
Mưa núi lục, cúi lưng khom.
Lều Nam Dương đã khoan chân đứng,
Non Phú Xuân qua cất mặt nhòm.
Tấc đất, tấc vàng yêu bấy tá.
Mồ hôi dồn dọi thuở đầu mom.

II
Một cày, một cuốc, phận đà đành,
Song viết ai bằng song viết canh ?
Diệt, vắt, tay cầm quyền tướng súy,
Thừa lưa thóc chứa lộc công khanh.
Công A hành đến trời biếc.
Tiết Tử Lăng còn núi xanh.
Ngoài ấy có nơi hơn thú nữa,
Ruộng lành dõi được giống nhà lành.

Thơ Nôm


title: Vịnh người hái củi

text:
I
Tư bề ngần ngật bóng non om,
Sớm thấy người tiều đã tới nom.
Phong nguyệt một đòn mang lếch thếch,
Yên hà đôi bó quảy khom khom.
Ca Di khúc đã, khoan chân dạng,
Non Thạch cờ thôi, chống củi nhòm.
Có thuở xa trông vầng ác xế,
Dé chân nheo nhéo đứng đầu mom.

II
Một rìu, một búa của hôm chiều,
Song viết ai bằng song viết tiều ?
Lần nguyệt pha sương, ngày tháng Thuấn,
Tìm thông, hỏi quế, nước non Nghiêu.
Mây che đầu, ngàn tầng tán,
Suối vang tai, chín chặp thiều.
Khủng khỉnh ăn nằm đời thánh chúa,
Làm chi lần kể sự tiền triều.

Thơ Nôm


title: Vịnh thuyền người đánh cá

text:
Năm hồ chiếm được chốn câu chài,
Biếng thốt Cô Tô cũ có đài.
Mui rách dập dềnh năm bảy chiếc,
Chèo cùn nối nắm một đôi đai.
Tiệc vậy tứ hữu từng quen bén,
Cần đổi tam công tiếc chẳng hoài.
Phong nguyệt ít nhiều song viết đủ,
Khứng đâu vơ bậy, khứng cho ai ?

Thơ Nôm
Thất ngôn bát cú


title: Vịnh Tiêu Hà

text:
Vả đao bút lại bấy nhiêu lâu,
Xảy gặp cao hoàng, phúc bởi đâu?
Mình cuốn đồ thư, hình thế biết,
Tay cầm mực thước, trí mưu sâu.
Vận lương trấn ải, no quân Hán,
Phân đất phong hầu, đội tước châu.
Chư tướng, nhường cho công đệ nhất,
Tót danh tam kiệt, ở chưng đầu!

Thơ Nôm
Thất ngôn bát cú


title: Vịnh Tô Vũ

text:
Ăn chiên chẳng quản đói cùng no,
Mười tám thu dư ở đất Hồ.
Tai đắp chẳng nghe người Vệ Luật,
Lòng bền nào khuất đứa Thuyền Vu.
Sương nghiêm bao xuể thông năm muộn,
Tuyết giáo càng cao nguyệt tháng thu.
Cờ sứ một mai về đến Hán,
Công cao vòi vọi vẽ nên đồ.

Thơ Nôm
Thất ngôn bát cú


title: Vịnh Trương Lương

text:
Phò Hán công nên, liền liện ngơi,
Xích Tùng tiên tử, náu tìm chơi.
Đền phong khúm núm còn từ bệ,
Thành Cốc mơ màng đã tới nơi.
Thuyền tếch Ngũ Hồ đênh một lá,
Công hơn tam kiệt nhẫn đôi người.
Thế gian đâu có thần tiên nhỉ ?
Ơ hơ! Ông này sa chước người!

Thơ Nôm
Thất ngôn bát cú


title: Voi

text:
Trước có đầu, sau có đuôi,
Lớn hơn mọi vật, gọi là voi.
Bốn chân thoắt thoắt khi đi gấp,
Hai mắt trừng trừng thuở đứng coi.
Bành thắng trên lưng ngôi thánh đế,
Chuông buông dưới cổ đạo hiền tôi.
Đến đâu thì lấy rơm đầy đóng,
Ban nãy, ờ quên! Lại có vòi.

Thơ Nôm


title: Vụng Bàn Than

text:
Một vụng Bàn Than vành vạnh tròn,
Tư mùa nước chảy chẳng hay mòn.
Lòng bòng vó cất bên kia bãi,
Đủng đỉnh chày đâm mái nọ non.
Cắm, nhổ đầu ghềnh sào mấy cỗi,
Nhấp nhô mặt nước đá hai hòn.
Ngư ông đưa đẩy khoan thì nhặt,
Nhân nhẩn triều lên nước dẫy con.

Thơ Nôm
Thất ngôn bát cú


title: Vương Tường oán trách non sông

text:
Tắt qua dặm liễu, trải ngàn dâu,
Sầu chất non sông nặng một bầu.
Giọt ngọc hai hàng chan bể thảm,
Mày châu đôi đỉnh giát thành sầu.
Chàm pha, ngại thấy doành xanh mặt,
Mây nổi, thêm lo đá bạc đầu.
Ngư địch, tiều ca đâu dắng dỏi,
Bên tai đồng vọng tiếng thiều tâu.

Thơ Nôm
Thất ngôn bát cú


title: Vương Tường oán triều đình

text:
Vật chi muông cỏ dám lăng loàn ?
Âu hẳn trong triều ít kẻ ngoan ?
Mặt thấy thư Hồ, văn vỡ mật,
Tai nghe nhạc bắc, võ run gan.
Mỡ thơm luống để nuôi thù khấu ?
Bùn sũng nào hay đắp ải quan ?
Vực nước ví dầu tài Vệ, Hoắc,
Tanh hôi chi để lụy hồng nhan ?

Thơ Nôm
Thất ngôn bát cú


title: Vương Tường thất sủng

text:
Đền rồng tấc thước mấy lần mây,
Tay áo năm canh nước mắt đầy.
Xuân tới biếng nhìn hoa giấu mặt,
Thu về thẹn thấy liễu chau mày.
Trướng loan lạnh lẽo, hồn hồ ẩn,
Cầu Thước bơ vơ chiếc nhạn bay.
Thương nhỉ, hồng nhan nguyền khéo lỗi!
Gác Đằng nhờ gió những ai vay ?

Thơ Nôm
Thất ngôn bát cú


title: Vương Tường tự than thân

text:
Liễu mềm khôn cưỡng trận đông phong,
Than thở nào ai kẻ thấu cùng ?
Ngậm giận lòng lang cưu thói dữ,
Lại thương phận bạc lụy quần hồng.
Sầu xuân chẳng quản hoa gầy guộc,
Đeo tuyết cho nên nguyệt lạnh lùng.
Thân gái bọt bèo bao xiết kể,
Tiếc chăng ơn Hán nặng nghìn trùng.

Thơ Nôm
Thất ngôn bát cú


title: Vương Tường tự vẫn

text:
Ngậm giận tanh hôi chốn bất mao,
Suối vàng nên lụy khách thơ đào,
Quanh rường một bức khăn là rủ,
Vừng nguyệt ba canh bóng quế cao.
Gương đã lạnh lùng mờ cẩm trướng,
Châu còn thánh thót quẹn lá bào.
Khá thương tiết ngọc gan vàng ấy,
Tôi Hán ngồi xem, mặt mũi nào!

Thơ Nôm
Thất ngôn bát cú


title: Di Luân hải tấn

text:
Phiên âm Hán Việt

Hoành Sơn tây vọng thị Di Luân,
Diễu diễu bình sa tiếp hải tần.
Yên thủy sa đầu phân dịch thứ,
Phong đào giang thượng kiến quan tân.
Tề diêm trường phố yêu thương khách,
Lỗ tửu bồi bàn túy thị nhân.
Dục phỏng Ma Cô bằng ký ngữ,
Nam minh kim dĩ tức dương trần.

Thơ Việt Nam
Thất ngôn bát cú


title: Vân Đồn cảng khẩu

text:
Phiên âm Hán Việt

Cảng khẩu thê mê nhật chính huân,
Khinh chu tình phiếm vạn sơn vân.
Hải biên nữ sĩ dao ngôn tiếu,
Phong đã thuyền đầu thính bất văn.

Thơ Việt Nam
Thất ngôn tứ tuyệt


title: Phép làm văn

text:
<div class="prose" style="text-align:justify;">
Theo như bổn báo đã rao trong một số trước, bắt đầu từ kỳ nầy đăng bài nói về “Phép làm văn” rồi tiếp theo đây mỗi kỳ sẽ có một bài về mục ấy.

Đương trong lúc quốc văn mới nhóm lên, ai ai cũng có cái khuynh hướng muốn lợi dụng nó về mọi việc, mà chưa có cái thể thức nào nhứt định, chưa có cái gì làm như kim chỉ nam cho người viết văn thì cũng là một sự bất tiện lắm. Chúng tôi thấy mọi người đều ước ao rằng phải chi trong lúc nầy mà có người soạn ra những sách dạy về văn quốc ngữ thì tiện lợi cho đồng bào là dường nào !

Sự ước ao ấy vẫn chánh đáng mà cũng khí hơi cao xa. Vì một thứ chữ mới gầy dựng lên, ban đầu hết, ai cũng như nấy, cũng thấy là trong khi ứng dụng nó, khó khăn nhiều bề ; vậy thì hỏi ai có tài lực nào cho đủ mà lập ra một cái quy tắc rành rẽ, đúng đắn, hầu làm mẫu mực cho mọi người được ? Cho nên sự ước ao ấy cũng khó mà thiệt hiện ra.

Tuy vậy, chúng ta chớ nên thấy thế mà ngã lòng. Thứ chữ nào cũng vậy, mới bắt đầu gây dựng lên, chưa có thể nào hoàn toàn được, chưa có quy tắc nhứt định được, mà cần phải mỗi ngày một trưởng thành lên với thì giờ. Trong khi trải qua một khoảng thì giờ ấy, người nầy phát minh ra cái nầy, người kia sáng tạo ra cái kia, lâu ngày nhóm góp lại, cái nào được người ta công nhận, thì cái đó sẽ thành ra quy tắc. Bởi vậy, hiện lúc nầy đây, trong học giới nước ta, về phương diện văn tự, chính là lúc mà mỗi người đều có cống hiến nhiều ít cái sở đắc của mình. Bổn báo mở ra mục “Phép làm văn” chẳng qua là muốn cống hiến một vài điều sở đắc của chúng tôi mà thôi.

Độc giả đọc mục nầy, xin chớ coi như là bài học trong nhà trường dạy về khoa văn học ; song hãy coi như là cái bổn cảo của những bài học ấy còn đợi các bực cao minh chỉ chánh cho những điều lầm lỗi.

Tác giả mục nầy vốn là nhà cựu học, nhỏ lớn chưa hề được ngồi trên cái ghế của trường học kiểu kim thời. Về phép làm văn theo như khuôn phép của khoa văn học thế giới ngày nay, tác giả có sở đắc một ít, cũng chỉ nhờ công nghiên cứu lấy ở dưới bóng đèn, bên cửa sổ. Lấy cái học không gốc mà dám viết ra đây, chẳng qua là một sự đánh bạo, một sự làm thử, muốn chứa lại đây một mớ đầu đày mạt cưa để sắm sẵn cho tay thợ dựng cái lầu đài quốc văn có dùng được chút nào thì dùng.

Bởi vậy chúng tôi mong rằng sau khi đọc mục nầy trong mỗi số, độc giả có thấy chỗ nào lầm lỗi thì xin làm ơn gởi thơ đến bổn báo mà đính chánh cho. Có làm như vậy mới mong lẽ phải được tỏ bày  ra, và mỗi người một ít, mỗi ngày một chút, nhờ đó mà tiếng Việt Nam sau nầy mới có mẫu mực nhứt định, theo như bây giờ chúng ta đương ao ước.

Trên đây là lời của Tòa soạn chúng tôi bày tỏ chút lòng thành thật, trong khi mở ra làm việc quan hệ nầy. Dưới đây xin tiếp theo “mấy lời nói đầu” của tác giả.

Mới thấy ba chữ “Phép làm văn”, có người sẽ nói rằng : “Làm văn lại cần phải có phép ư ? Các bậc tiên hiền ta ngày xưa như cụ Nguyễn Du, cụ Đồ Chiểu, có hề học phép làm văn bao giờ mà các cụ cũng làm nên sách nọ sách kia, nổi danh là nhà văn học ? Khéo bày ra cho lắm trò ! Có học tập thì tự nhiên làm văn được, chớ không cần phải đặt ra phép tắc làm chi”.

Ai nói như vậy cũng có lẽ ít nhiều, chớ không phải toàn vô lý hết. Theo lối học của ta ngày xưa, thật như vậy, về sự làm văn, chưa hề có ai bày ra phương pháp để dạy ai. Cho đến bên Tàu, chừng năm bảy mươi năm về trước cũng không hề có sách dạy chuyên về phép làm văn nữa.

Ấy là theo cái cách thức người phương Đông ta, mọi sự đều nhờ ở sự sáng dạ của kẻ học, chớ còn thầy dạy, cứ dạy tràn lan cho, không nương theo phương pháp kiểu mẫu nào, việc gì cũng vậy, không phải nội một việc học chữ. Vậy mà trong rừng nho cũng có người viết văn hay, ám hiệp với phép tắc tự nhiên ; trong các nghề cũng có lắm tay thợ khéo, không kém gì nhà mỹ thuật có học hành đúng đắn.

Thật, cái hay cái khéo là nhờ ở thiên tài phần nhiều. Một người nếu không có khiếu trời cho về văn học thì dầu cả đời theo đuổi về đường ấy, hằng ngày luyện tập theo phương pháp kiểu mẫu đúng đắn, cũng chẳng hề thành ra được nhà văn hào. Đó là lẽ tất nhiên ; ngày xưa chúng ta sống là sống trong cái lẽ tất nhiên ấy mà không biết biến hóa.

Cứ phó mặc cho cái lẽ tất nhiên ấy thì một trăm người đi học may ra mới được một người có thiên tài, có khiếu làm văn, người ấy về sau sẽ thành ra nhà văn hào chắc chắn. Nhưng còn chín mươi chín người kia, có lẽ đành phải chịu dốt, hay là phải thất công gấp hai, vì đã không có khiếu, không có thiên tài, mà lại cũng không có phương pháp kiểu mẫu để cho dễ học hơn.

Nói đến đó thì đã hơi thấy mọi sự phải cần có phương pháp kiểu mẫu rồi, đã hơi thấy sự làm văn phải cần có phép rồi.

Các nước bên Âu-Mỹ, cho đến Nhựt Bổn, hay là Trung Huê ngày nay cũng vậy, về sự làm văn, họ phải dạy nhau bằng những phép tắc nhứt định, ai cũng có thể noi theo đó mà làm được.

Trong việc nầy thấy ra người các nước văn minh, về sự học vấn, họ không toàn cậy ở thiên tài mà cũng cậy ở nhân lực. Nhân lực tức là những phương pháp kiểu mẫu đó. Người ta đã nghiệm ra rằng trong nước nào mà sự giáo dục có theo phương pháp kiểu mẫu thì người có thiên tài cũng sẽ nhờ đó mà mau giỏi thêm hơn, còn những người không có thiên tài cũng sẽ nhờ đó mà không đến nỗi cả đời dốt nát. Chúng ta cũng đã nghiệm ngay trước mắt đây rồi ; những học trò tốt nghiệp ở trường tiểu học bây giờ, dầu dở đến đâu cũng viết được một bài tầm thường bằng tiếng Pháp ; còn hồi xưa học chữ Hán, có kẻ đã tốn công phu đèn sách đến mười mấy năm trời mà viết một bức thơ nhà không nổi. Ấy không phải tại chữ Hán khó hơn chữ Pháp đâu ; chỉ tại bây giờ học chữ Pháp có phương pháp kiểu mẫu mà ngày xưa học chữ Hán thì không có mà thôi vậy.

Huống chi cái quan niệm về văn học ngày nay có khác với ngày xưa. Ngày xưa duy có những người sẵn thiên tài thì mới mong làm nhà văn học, rồi những vật xuất sản của văn học cũng chỉ riêng một đám họ thưởng thức với nhau ; cái văn học ấy hình như có cái tánh chất quý tộc ở trong. Còn ngày nay văn học đã thành ra một món cần dùng cho dân chúng, hầu như hết thảy người trong xã hội cũng phải mỗi ngày sống trong văn học là mấy giờ. Cái hiện tượng ấy chẳng những thấy ra trong các nước văn minh, mà chính ở nước ta đây cũng thấy được, tức là chị hàng cá ở xó chợ, anh phu xe ở đầu đường, cũng thường mở cuốn tiểu thuyết ra mà giám thưởng trong lúc thanh nhàn.Vậy thì ta phải để riêng hạng thiên tài ra ; bây giờ đây, phải làm thế nào cho nhứt ban dân chúng đều có ít nhiều tri thức về văn học, hầu để thêm lên cái hứng vị trong khi giám thưởng, ấy là cái hứng vị của sự sống.

Muốn được như vậy phải nhờ những người có học trong nước, mỗi người góp một ít phương pháp, kiểu mẫu về văn học, lấy ra từ sự biết của mình, đem mà cống hiến cho dân chúng, thì mới được. Khi một cái phương pháp, kiểu mẫu nào được công nhận mà thành lập rồi, ai đã biết chữ cứ theo đó mà tự học lấy, viết ra sẽ thấy là thông, đọc của ai sẽ biết hay biết dở ; như vậy không cốt để làm một nhà văn học đâu, song để bổ ích cho những giờ thuộc về cái đời văn học của họ vậy.

Nãy giờ tôi nói để tỏ ra phép làm văn là cần có ; rồi đây sắp sau mới nói đến cái phép ấy là thế nào.

Những nước nào mà văn tự đã thành thục rồi, nền văn học đã vững chãi rồi, thì trong nước họ đều có các thứ sách chuyên dạy về phép làm văn. Một người học trò đến bực trung học rồi, là tất phải thông hiểu qua các sách ấy. Còn người nào rủi mà thất học, không chịu giáo dục ở nhà trường được, thì cũng có thể nhờ các sách ấy mà tự nghiên cứu lấy. Vì đã làm người dân ở các nước văn minh, thì sự nầy coi như là thường thức, ai cũng phải biết, chẳng phải là cao xa chi. Đây xin kể đại lược về các thứ sách ấy :

1. Văn pháp (Grammaire). – Sách nầy dạy về sự tổ chức và cách kết cấu của một thứ văn tự, phải học nó thì dùng chữ mới khỏi sai và nói hay viết ra mới đúng với nguyên tắc của văn tự ấy. Các bực tiền bối ta thường kêu sách nầy bằng “sách Mẹo” ; nhớ như ông Trương Vĩnh Ký đã dùng chữ quốc ngữ mà làm sách văn pháp của chữ Pháp cho người mình dễ hiểu, kêu bằng “sách Mẹo Phan Lang Sa”.

2. Luận lý học (Logique). – Sách nầy dạy người ta về sự tác dụng của tư tưởng ; có thông hiểu nó thì mới biết dùng tư tưởng theo đường phải và tránh sự lỗi lầm. Luận lý học là sách dạy về tư tưởng, chớ không chuyên dạy về phép làm văn ; song văn chương là do tư tưởng mà ra, cho nên cần phải học.

3. Tu từ học (Rhétorique). – Sách nầy chuyên dạy về sự làm văn cho đẹp, cho hay. Cái mục đích của văn chương có ba điều, là : tín, đạt, mỹ. Tín là cho đúng ; đạt là cho thông ; mỹ là cho đẹp, cho hay. Muốn đúng và thông thì nhờ ở hai thứ sách trước ; còn muốn cho đẹp cho hay thì phải nhờ ở tu từ học.

Phép làm văn ở các nước gồm trong ba thứ sách đó ; một người học mà muốn làm được văn thì phải biết qua cả ba thứ đó mới đủ phép làm văn. Trong ba thứ sách đó, luận lý học thì nước nào cũng như nước nào, vì loài người tâm lý đã đồng nhau thì sự tác dụng của tư tưởng cũng đồng nhau. Duy có hai thứ kia, văn pháp và tu từ học thì mỗi nước khác nhau một ít, bởi tại ngôn ngữ và văn tự mỗi nước đều khác.

Ở nước ta, chữ quốc ngữ mới gây dựng lên, chưa có ba thứ sách ấy bằng tiếng ta, cho nên văn quốc ngữ không lấy đâu làm mực thước cả. Trừ ra sách luận lý học, bây giờ nếu có ai thông hiểu cái học ấy rồi, đem mà viết ra bằng tiếng ta, thì thành sách liền. Duy có hai thứ kia, phải chờ đến bao giờ tiếng ta và văn ta được thành thục rồi, những cái nguyên tắc của tiếng và văn đã tìm thấy đủ hết và được nhứt định, thì bấy giờ hai thứ sách đó mới thành được.

Vậy thì ngay bây giờ đây, là lúc chúng ta đương đi tìm những cái nguyên tắc ấy. Đã thấy có người làm sách văn pháp cho tiếng ta rồi – như ông Lê Thước ; nhưng một người không đủ. Văn pháp nước nào cũng vậy, chẳng phải do một người mà thành được, phải nhờ ở đông người mỗi người cống hiến một ít.

Những bài tôi sẽ viết trong mục Phép làm văn đây, chính là tôi muốn đem cống hiến một ít của tôi. Những bài ấy sẽ nói về sự quan hệ của văn với văn pháp, hoặc với luận lý học, hoặc với tu từ học, cốt để tìm ra những cái nguyên tắc đã nói trên kia vậy.

Theo lẽ, đã gọi là “Phép làm văn”, thì những bài trong mục ấy từ đầu đến cuối phải có thống hệ, có trật tự, cho kẻ đọc có thể cứ theo đó mà lấy làm chuẩn đích cho sự làm văn được mới phải. Song sự đó tôi nhận là rất khó, hiện ngày nay chưa có thể làm được, mà đành phải thấy đâu viết đó, cốt là không trật ra ngoài cái phạm vi ba thứ sách đã nói đó mà thôi.

Vậy nên, xin độc giả coi những bài của tôi sẽ viết đây như là bổn cảo, cốt ghi lấy những điều quan hệ về phép làm văn, và nêu ra làm vấn đề cho mọi người chú ý đến mà nghiên cứu, chớ không phải là dám đem mà dạy ai đâu.

Tuy vậy, tôi cũng trông mong rằng những điều tôi sẽ cử ra đây nếu được công nhận là những nguyên tắc của tiếng và văn nước ta, thì chắc cũng sẽ có bổ ích cho sự làm văn đương thời ít nhiều, và những sách văn pháp, tu từ của ta sau nầy cũng sẽ lượm lặt ở đây được một mớ tài liệu, ấy là chỗ nguyện vọng riêng của tôi, song đâu đã dám chắc.

Những bài nầy mỗi bài sẽ đánh số là thứ nhứt, thứ nhì v.v…. nhưng làm như vậy để cho tiện sự về sau nhắc lại, chớ không phải là có trật tự liên quán với nhau. Tiếp theo đây, bài thứ nhứt sẽ nói về cách đặt các quán từ (articles).

Quán từ tức trong tiếng Pháp kêu bằng article, là những chữ dùng đặt trên danh từ (nom). Chữ “quán” nghĩa là “trùm” ; quán từ là chữ trùm trên danh từ vậy.

Bất kỳ một thứ ngôn ngữ văn tự nào, cách tổ chức và kết cấu của nó cũng đều có luật tự nhiên cả. Kêu bằng “luật tự nhiên”, vì chẳng có ai đặt ra luật ấy hết, mà chính nó còn có một cách vô hình ở trong thứ ngôn ngữ văn tự ấy.

Trong ngôn ngữ văn tự vẫn có luật, vậy thì ai đã biết thứ ngôn ngữ văn tự nào rồi, lẽ cũng biết luôn luật nữa mới phải. Nhưng vì người ta đối với cái gì đã quen quá rồi, ít hay chú ý đến, nên hoặc có người không biết mà trái luật, cho đến hoặc có người nói và viết ra trúng luật luôn luôn mà cũng không tự biết. Chúng ta đọc trong một bổn tuồng của ông Molière, thấy nói có lão Jourdain, nhờ có người bảo cho, lão mới tỉnh ngộ ra rằng mình đã làm văn xuôi luôn hơn bốn mươi năm, thì chúng ta phải tức cười nôn ruột ; song có ngờ đâu rằng chính chúng ta đây cũng có khi dật dờ như lão ! Ấy là chỉ tại ta không chú ý.

Kêu bằng sách văn pháp, chẳng phải có ông thánh nào đặt ra được sách ấy đâu, chỉ là do những người hay chú ý tìm ra được những luật tự nhiên của một thứ ngôn ngữ văn tự mà thôi. Luật tự nhiên ấy cũng gọi là những nguyên tắc. Những nguyên tắc ấy khi được công nhận rồi, thành ra sách văn pháp, dùng làm kẻ nhắc chừng cho lão Jourdain tỉnh ngộ, chớ chẳng có gì thần bí hết.

Bài nầy tôi nói về cách đặt các quán từ mà tôi lại kể lể ra xa xuôi như vậy là cốt muốn cống hiến cho độc giả một điều rất quan hệ trong sự học, ấy tức là hai chữ “chú ý”.

Người mình hay có cái tánh cẩu thả, gặp cái gì lạ, cũng bỏ qua đi, không hề chú ý ; như vậy, chẳng phải là học. Có chú ý thì mới có quan sát, có quan sát thì mới có sở đắc, ấy tức là học đó. Bằng như gặp sự gì cũng không chú ý thì đã bỏ mất cái bước đầu của sự học rồi.

Đây tôi đem trình bày những cái nguyên tắc về cách đặt các quán từ trong tiếng Việt Nam, ấy là tôi đem cống hiến cho độc giả những cái sở đắc của tôi trong sự nghiên cứu ấy. Nhưng tôi lại muốn cống hiến luôn cả cái lịch trình nghiên cứu của tôi nữa, – như vậy tôi tưởng lại còn có ích hơn – nên tôi mới lấy làm hệ trọng mà nói đến hai chữ “chú ý”.

Tôi học viết văn quốc ngữ từ hai mươi năm về trước.  Khi bắt đầu, tôi đương còn ngớ nghết, một điều tôi rất lấy làm lạ, là sao trong khi nói thì thấy mình nói gì cũng xuôi, mà trong khi viết thì thấy viết gì cũng khó. Trong những cái khó, có một cái là nhiều chữ giống nhau, muốn dùng chữ nào cũng được hết, thì mình nên dùng chữ nào ?

Sau tôi mới biết ra rằng những chữ mình nói là giống nhau ấy, thật không phải giống nhau như hệt đâu. Hễ chữ đã khác thì nghĩa cũng phải khác, có điều chỉ khác một ít, tức như tiếng Pháp kêu bằng “nuance”. Có người Pháp nói rằng trong tiếng Pháp chẳng có chữ nào là dị âm đồng nghĩa. Thật thế, trong tiếng Việt Nam ta cũng thế.

Hồi đầu tôi chú ý nhứt là hai chữ trong quán từ của ta: chữ những với chữ các. Mỗi khi tôi viết cái gì, tôi cứ tự hỏi hoài câu nầy : chỗ nầy nên dùng chữ các ư ? nên dùng chữ những ư ? Đã lâu lắm mà tôi chẳng tìm ra được câu trả lời nào cho dứt khoát, đúng đắn.

Vào khoảng năm 1920, tôi ở Hà Nội, khi nói chuyện với một nhà làm văn, tôi đem hai chữ ấy mà hỏi ông ta. Tôi hỏi : “Chữ những với chữ các giống nhau hay là khác nhau ? Nếu khác nhau thì khác ở chỗ nào ? Làm văn, khi nào nên dùng chữ những ? Khi nào nên dùng chữ các ?”

Ông ấy trả lời : “Đại để hai chữ cũng giống nhau, khi nào nói các nghe xuôi thì nói các, khi nào nói những nghe xuôi thì nói những”.

Số là ông nầy mới vừa diễn thuyết ở hội quán kia. Bấy giờ như là có trời mở trí cho, tôi hỏi tiếp ông ta một câu rằng : “Sao bữa trước, khi ông diễn thuyết, ông nói : Thưa các ngài” mà không nói “Thưa những ngài”?

Ông ta đáp : Ấy, tôi đã nói : Khi nào nói các nghe xuôi thì nói các. Nói “Thưa các ngài”, nghe xuôi hơn, thì nói “Thưa các ngài” chớ sao ?

Tuy ông nói vậy chớ hình như câu hỏi của tôi cũng đã đánh thức cho ông mạnh lắm. Đã đành rằng nói các nghe xuôi hơn ; song tại làm sao chỗ ấy nói các nghe xuôi hơn, mà còn nói những lại không xuôi ?

Kẻ học đời nay có một cái bí quyết để tìm thấy chơn lý, ấy là bất kỳ gặp sự gì cũng phải hỏi : Tại làm sao ? Nếu cứ hễ nghe các xuôi viết các, nghe những xuôi viết những, thôi thì chẳng còn có thứ ngôn ngữ văn tự nào đặt ra văn pháp làm chi nữa !

Nhờ sự bàn luận tình cờ và nhứt là nhờ ở câu hỏi cuối cùng của tôi đó mà tôi nghiên cứu lần lần, tìm ra được những nguyên tắc của cách đặt quán từ. Những nguyên tắc ấy, tìm được rồi, khi tôi viết văn, chỗ nào nên dùng chữ các, chỗ nào nên dùng chữ những, tôi thấy là nhứt định, không còn lộn xộn như trước nữa.

Tôi làm sự nghiên cứu ấy theo phương pháp quy nạp. Bắt đầu hết, nhơn hai cái danh từ “các ngài” và “những ngài” đó, tôi hiểu rằng hễ khi nào có một số nhiều nhứt định (déterminé) ở trước mặt mình, như một bọn thính giả ở trước mặt người diễn thuyết, thì phải dùng chữ các, không được dùng chữ những. Rồi tôi lập ra một cái giả thuyết như vầy : Chữ các, dùng để trên một danh từ nào số nhiều mà nhứt định, hoặc đếm được, hoặc không đếm được nhưng thấy được hay là trong ý mình chỉ ra được. Còn chữ những, dùng để trên danh từ nào số nhiều mà không nhứt định, không đếm được, không thấy được, không chỉ ra được.

Lập xong cái giả thuyết ấy, tôi bèn chú ý đến trong khi đọc các sách quốc ngữ đúng đắn, coi thử những chỗ dùng chữ các và chữ những có hiệp với cái giả thuyết ấy chăng. Tôi thấy hiệp lắm ; duy có tác giả nào không hiểu luật tự nhiên, không nhận thấy sự “nghe xuôi” mà nhà làm văn nọ nói trên đó, thì mới dùng sai mà thôi. Tôi thấy trong một cuốn sách kia có chỗ dùng cả chữ những và chữ các trên một danh từ (như nói những các người v.v.), thì tôi cho là vô nghĩa quá.

Trong những sách quốc ngữ xưa, có Truyện Kiều là đúng đắn hơn hết, tôi lấy trong đó mấy cái lệ ra để làm chứng cho cái giả thuyết của tôi :

<poem>
Trải qua một cuộc bể dâu,Những điều trông thấy mà đau đớn lòng.</poem>

Những điều đó tuy nói trông thấy mà không nhứt định là những điều nào, không đếm được, không chỉ ra cho hết được, cho nên dùng chữ những.

Kiều rằng : “Những đấng tài hoa,Thác là thể phách, còn là tinh anh.

Chữ những đấng đó cũng vậy, không nhứt định là những đấng nào, không đếm được và không chỉ rõ ra được.

Trong Truyện Kiều, khi nào dùng chữ những, cũng có ý như vậy hết ; mà trái lại, khi nào dùng chữ các thì chỉ về số nhiều nhứt định :

Kíp truyền chư tướng hiến phù,Lại đem các tích phạm đồ hậu tra.</poem>

Bọn phạm đồ ấy có số nhứt định, tức là bao nhiêu người mà Từ Hải đã sai đi bắt về, cho nên dùng chữ các để chỉ hẳn ra.

<poem>Tú Bà với Mã Giám Sanh,
Các tên tội ấy đáng tình còn sao ?

Trên câu ấy lại còn câu : “Trước là Bạc Hạnh Bạc Bà, bên là Ưng, Khuyển, bên là Sở Khanh''”. Vậy thì tóm lại bảy cái tên người ấy là số đếm được, thấy được, nên cũng dùng chữ các.

Nhơn khi do Truyện Kiều mà nghiên cứu chữ các và chữ những đó, thấy nhiều chỗ lại có chữ mấy, tôi cũng chú ý luôn. Đây cử ra hai câu :

Mấy người bạc ác tinh ma,Mình làm mình chịu kêu mà ai thương ?''

Mấy người hiếu nghĩa xưa nay.Trời làm chi đến lâu ngày càng thương !''

Tôi bèn tự hỏi : Sao trong hai câu nầy ông Nguyễn Du không đặt chữ những hay là chữ các mà lại đặt chữ mấy? Lấy nhiều câu có chữ mấy khác nữa làm chứng cho nhau, tôi mới hiểu rằng khi dùng chữ mấy như vậy là có ý chỉ một phần trong số nhiều, cũng tựa như chữ des (mot partitif) trong tiếng Pháp.

Thật vậy, như hai câu trên đây mà chữ mấy cắt theo nghĩa đó thì mới hiệp với phép luận lý. Bởi vì chẳng phải hết thảy người bạc ác tinh ma đều bị ác báo, mà trong đám đó cũng có kẻ lọt khỏi lưới trời ; chẳng phải hết thảy người hiếu nghĩa đều bị trời hành, mà trong đám đó cũng có kẻ cả đời hưởng được hạnh phước. Người làm văn nên xét đến cái lẽ ấy mà dùng chữ mấy để tỏ ra mình nói có dè dặt (parler avec réservé). Nếu hai câu trên đây mà không dùng chữ mấy, trở dùng chữ những, chữ các hoặc chữ mọi, thì sai với luận lý học nữa.

Đó mới nói về số nhiều của quán từ. Nhơn đã nghiên cứu được ba chữ về số nhiều ấy, tôi cũng nghiên cứu luôn về số một nữa. Rốt lại tôi phác họa ra cái biểu về quán từ và giải thích cách đặt như sau nầy :

</center>

Độc giả xem cái biểu in bên đây, thấy quán từ chia ra hai hạng : một hạng dùng về cách chỉ nghĩa ; một hạng dùng về cách cử loại.

Quán từ chỉ nghĩa dùng đặt trên danh từ, để tỏ ra danh từ ấy là xác định hay không xác định, thuộc về bên phẩm (qualité) của danh từ. Còn quán từ cử loại dùng đặt trên danh từ để tỏ ra bao gồm nó nhiều hay ít, thuộc về bên lượng (quantité) của danh từ.

Mỗi một hạng lại chia ra số một và số nhiều. Về cách chỉ nghĩa thì số nào cũng vậy, hễ quán từ nào chỉ ra một danh từ là xác định thì kêu là xác chỉ ; còn không xác định thì kêu là phiếm chỉ.

Về cách cử loại thì bên số một chỉ có một cách đơn cử mà thôi ; bên số nhiều cũng chia làm hai : bao gồm hết cái lượng của danh từ thì kêu là toàn cử ; một phần mà thôi thì kêu là thiên cử.

Như vậy, khi nào dùng một danh từ mà có ý xác định, nghĩa là mình muốn chỉ rõ ra : nó ở đâu, thấy khi nào, của ai… thì trên danh từ ấy phải đặt chữ cái. Như : cái đồng hồ ở trên chợ Bến Thành; cái người tôi gặp hôm qua; cái tư tưởng của Tôn Văn… (trừ ra trên danh từ về động vật thì đặt chữ con).

Vậy chữ cái là quán từ chỉ nghĩa, số một, dùng để xác chỉ.

Còn khi nào dùng một danh từ mà có ý không xác định, nghĩa là không chỉ rõ nó ở đâu, khi nào, của ai… thì trên danh từ ấy phải đặt chữ một. Như một ngày kia, một người nhà quê nọ… (Phải hiểu rằng chữ một nầy không phải thuộc về số mục, song chẳng qua là để chỉ nghĩa không xác định. Nói một người, một ngày, thế là có ý nói một người một ngày nào đó cũng được, không nhứt định người nào ngày nào).

Vậy chữ một là quán từ chỉ nghĩa, số một, dùng để phiếm chỉ.

Về số nhiều của quán từ chỉ nghĩa là chữ các chữ những, đã cắt nghĩa rất rõ trên kia rồi, đây chỉ nói tóm tắt rằng :

Chữ các là quán từ chỉ nghĩa, số nhiều, dùng để xác chỉ.

Chữ những là quán từ chỉ nghĩa, số nhiều, dùng để phiếm chỉ.

Trên đó đã giải thích xong các quán từ chỉ nghĩa ; đây sấp xuống giải thích các quán từ cử loại.

Khi nào cử ra một đơn vị (unité) thì dùng chữ mỗi, như nói : mỗi người, mỗi nhà…

Cũng có khi chữ mỗi đặt trên một số nhiều được, như nói : chia ba cái bánh cho chín người, mỗi ba người được một cái bánh. Nhưng trong khi ấy thì ba người cũng đã hiệp lại thành ra một đơn vị.

Vậy chữ mỗi là quán từ cử loại, số một, dùng để đơn cử.

Khi nào cử ra một danh từ mà ý mình muốn nói bao gồm hết cả cái lượng của danh từ ấy thì dùng chữ mọi. Như mọi người, ấy là gồm hết cả người trong loài người ; mọi sự vật, ấy là gồm hết cả sự vật trên thế giới. Như vậy là toàn cử. (Có khi trên hoặc dưới danh từ có chữ gì ngăn ra, làm cho cái phạm vi hẹp lại thì chữ mọi cũng theo mà hẹp lại. Như nói : mọi người trong nhà ấy, thì chỉ là kể nội bao nhiêu người trong nhà đó mà thôi, song cũng là toàn cử, vì không bỏ sót người nào trong nhà ấy hết).

Vậy chữ mọi là quán từ cử loại, số nhiều, dùng để toàn cử.

Chữ mấy, đã giải rõ trên kia rồi, đây nói tóm lại rằng : Chữ mấy là quán từ cử loại, số nhiều, dùng để thiên cử. (Thiên đối với toàn : toàn nghĩa là hết cả ; thiên chỉ là một phần).

Theo ý tôi, theo cái kết quả sự nghiên cứu của tôi, cái nguyên tắc của các quán từ trong tiếng ta là như vậy. Nếu nói là phải thì mấy câu dưới nầy là trái.

Mới rồi trong tờ báo kia tiêu đề rằng : “Một cái nạn xe hơi rất ghê gớm xảy ra ở Chớ Lớn chiều hôm qua”. Cái nạn xe hơi ấy đã chỉ rõ ra chỗ và thì giờ xảy ra rồi, thì sao còn dùng chữ một làm chi ? còn nếu dùng chữ một thì phải bỏ từ chữ xảy ra trở xuống.

Sắp con nít bán báo, đón những người làm việc ở trong một sở kia đi ra mà nói rằng : “Phụ nữ Tân văn, mấy thầy!” Thế là sai, phải nói các thầy mới đúng. (Tôi vẫn biết ở đây người ta kiêng chữ các thầy, vì nói lái lại, là cầy thác !)

Đợi (hay là đại) danh từ (pronom) dùng để thay cho danh từ (nom). Trong ngôn ngữ văn tự nào cũng vậy, nếu chuyên dùng danh từ mà lặp đi lặp lại hoài là bất tiện, cho nên cần phải có đợi danh từ. Mà cho tiện hơn nữa, thì đợi danh từ phải được nhứt trí, phổ thông, nghĩa là như tiếng Pháp, ba ngôi bên số một là je, tu, il; bên số nhiều là nous, vous, ils, ai dùng mà xưng mình, xưng người đều được cả, không có những cách đặc biệt khác.

Chữ Tàu mà theo văn ngôn thì đợi danh từ cũng lôi thôi lắm. Không phải ai ai cũng tự xưng là ngã được hết, mà phải theo từng địa vị của mình ; xưng người cũng vậy, phải tùy từng bậc, nếu theo đời thượng cổ mà kêu ai cũng nhữ cả là vô phép. Nhưng ngày nay người Tàu thông hành lối văn bạch thoại, thì đợi danh từ đã được nhứt trí và phổ thông, cũng tiện như tiếng Pháp : ba ngôi bên số một là ngã, nể, tha ; còn bên số nhiều là ngã môn, nể môn, tha môn. Chỉ một sự nầy, ta đủ nhìn thấy sự tấn hóa của ngôn ngữ văn tự Trung Hoa.

Tiếng Việt Nam ta thì còn đương vào thời đợi lôi thôi như văn ngôn của Tàu. Nhứt là ngôi thứ hai, thứ ba, cả bên số một và số nhiều cũng vậy, tùy người mà kêu, đáng ông thì ông, đáng bà thì bà, đáng anh thì anh..., lại còn những ông ấy hoặc ổng, bà ấy hoặc bả, anh ấy hoặc ảnh, thật là rắc rối đủ thứ. Theo cách ấy, trong khi nói, chẳng đến nỗi trở ngại gì ; nhưng trong khi viết, thật là bất tiện trăm đường.

Tiếng ta như vậy, ta quen, không lấy gì làm lạ, song người ngoại quốc họ phải lấy làm lạ lắm. Có người đã nói với tôi rằng tiếng An Nam không có đợi danh từ. Nói thế cũng không phải là quá đáng. Chẳng phải ta không có trơn, nhưng có mà những đợi danh từ ấy không thông dụng được thì cũng như không.

Lược kể đợi danh từ của tiếng ta, ba ngôi bên số một là ta, mầy, nó ; bên số nhiều là chúng ta, chúng mầy, chúng nó. Chỉ có những chữ như vậy mới kể được là đợi danh từ ; còn những chữ ông, bà, anh, chị… đều là danh từ mà mượn làm đợi danh từ đó thôi. Thế nhưng ngoài chữ ta còn có chữ tao, chữ tôi, phải tùy lúc mà dùng ; ngoài chữ chúng mầy còn có chữ bay, ngoài chữ chúng nó còn có chữ họ, song không thông dụng được, vì chẳng có thể đem mà xưng hết thảy các hạng người.

Có lẽ đời xưa người nước ta kêu nhau bằng mầy tao hết ; cũng như đời xưa bên Tàu kêu nhau bằng nhỉ, nhữ ; nhưng từ khi trong xã hội sanh ra giai cấp, bày ra lễ giáo, mới mượn những danh từ mà xưng hô nhau cho phân biệt như ngày nay. Nếu quả vậy, té ra xã hội càng văn minh thì tiếng nói lại càng lộn xộn hay sao !

Đây nhẫn lên, tôi nói để cho thấy một chỗ khuyết điểm trong tiếng ta, cái chỗ không được tiện lợi bằng tiếng Pháp tiếng Tàu, có ý mong về sau chúng ta sẽ lập ra một mối đợi danh từ cho nhứt trí và phổ thông, thì trong khi làm văn mới được tiện lợi. Nhưng hiện nay ta ở dưới cái nền nếp cũ, ta hẵng nói chuyện trong nền nếp cũ.

Tôi có thấy một vài điều trong sự đặt đợi danh từ mà tôi tưởng là nên nói, tôi kể ra sau đây.

1. Tự xưng là ta và mình. – Có người đã viết sách mà tự xưng là ta, không xưng tôi, lấy cớ rằng tôi là tiếng tự xưng của nô lệ. Như vậy thật là một sự cải cách mạnh bạo, ai có ý kiến rộng rãi một chút thì không đến nỗi phản đối. Song phần nhiều chắc không biểu đồng tình, vì theo thói quen xưa nay, duy có người nào tự coi mình là vai lớn mới tự xưng bằng ta.

Người thường cũng có khi tự xưng ta được, là khi mình xưng với mình ; khi như vậy thì lại phải xưng bằng ta, mới đúng. Những câu trong Truyện Kiều như :

Tới đây đường sá xa xuôi,Mà ta bất động, nữa người sanh nghi.''

Thân ta ta phải lo âu,Miệng hùm nọc rắn ở đâu chốn nầy.''

Giá chữ ta trong hai câu ấy mà đổi làm chữ tôi thì lại không được, vì khi có đối với ai mà nói thì mới xưng tôi.

Chữ mình cũng có khi dùng làm chủ ngữ (sujet) như chữ ta hay tôi, song phải có điều kiện mới được, không phải tùy ý muốn dùng lúc nào thì dùng.

Một là khi trong câu văn có ý bông đùa, hoặc để tỏ ra ý khinh đời mà chơi, tức là cái lối văn ngoạn thế bất cung của phái hoạt kê (diễu) đời xưa, khi ấy dùng chữ mình được. Mà dùng chữ mình vào đó lại càng nẩy ra cái ý bất cung, làm cho lời văn hoạt động thêm hơn.

Hai là khi xưng mình đó chẳng những chỉ vào tác giả mà thôi, dầu người nào khác cũng có thể bao hàm vào đó được, thì nên dùng chữ mình. Vậy như nói : “Hôm qua ông Giáp nhơn có ông Ất, mời tôi ăn cơm. Nghĩ vì mình không quen với ông Giáp, ổng mời mình chỉ vì nhơn có ông Ất, chớ chưa chắc có thành tâm cho nên tôi từ chối”. Hai chữ mình đó, nói được ; là vì chẳng những tác giả nghĩ như vậy mà thôi, dầu người nào khác lâm cảnh ấy cũng phải nghĩ như vậy.

Đến như kể lại chuyện mình đã trải qua, như một quyển du ký nọ, khi ngoài hai cái điều kiện ấy mà tôi thấy tác giả cũng cứ xưng mình luôn, thì nghe ra không được trang trọng mà lại như tuồng lố lăng nữa. Đã hay rằng mình thuật chuyện mình, có quyền xưng mình, chẳng ai cấm. Song phải nhớ rằng trong chữ mình có cái ý bất cung, vậy thì khi đối với độc giả, mình không tỏ ý bất cung, sao lại dùng cái chữ bất cung ? Do lẽ đó cái câu ví dụ vừa rồi nếu đổi hai chữ tôi làm chữ mình hết, nói rằng : “Hôm qua, ông Giáp nhơn có ông Ất, mời mình ăn cơm. Nghĩ vì mình không quen với ông Giáp nên mình từ chối”, - thì thật là lố lăng không nghe được.

2. Chữ nó dùng xưng sự vật - Chữ nó, trước kia ta chỉ dùng xưng hạng người mà ta lấy làm khinh hèn, chớ không mấy khi dùng mà xưng sự vật. Vậy nên khi trong câu trên có danh từ chỉ về sự vật mà câu dưới muốn nhắc lại, thật là khó lòng quá. Như trên nói con bò, thì dưới phải nhắc lại là con bò ấy ; trên nói cái tư tưởng gì đó, thì dưới phải nhắc lại là cái tư tưởng ấy. Chữ mà lôi thôi như vậy thì văn không tài nào cho gọn cho hay được.

Gần nay có nhiều người dùng chữ nó mà chỉ về sự vật. Như mấy bài của ông Trần Trọng Kim đăng trong tập báo nầy cũng có dùng một vài lần ; còn tôi thì tôi dùng luôn. Dùng như vậy, ban đầu thấy hơi lạ một chút, nhưng về sau quen đi, tiện lợn lắm. Tôi muốn, về ngôi thứ ba số một nên dùng chữ y chữ va chỉ về người, còn để riêng chữ nó chuyên chỉ về sự vật. Như vậy, về sự vật sẽ có một đợi danh từ nhất định ; và về người, dầu hạng người nào cũng khỏi bị kêu bằng tiếng nó, là tiếng nghe cộc cằn và có ý khinh bỉ quá. Trong sự tiện lợi lại có ngụ cái ý bình đẳng đôi chút.

3. Chúng ta và chúng tôi. - Giả như hết thảy người Pháp ở đây đối với hết thảy người An Nam mình mà tự xưng, thì theo tiếng Pháp, họ phải nói là nous ; nhưng đến khi họ muốn gồm chung người An Nam vào với họ nữa thì cũng lại nói là nous. Như vậy có hơi không được phân biệt một chút. Có lẽ tiếng ta hơn tiếng Pháp được chỗ ấy. Theo tiếng ta, gặp cái “ca” trước thì người Pháp phải xưng là chúng tôi, gặp cái “ca” sau mới xưng là chúng ta. Vậy mà thấy nhiều người dịch bài chữ Pháp ra, hễ cứ gặp chữ nous thì dịch là chúng ta hết. Thế là trái với nguyên tắc tiếng An Nam. Vì tiếng An Nam, khi một bọn người tự xưng, không đối với ai hết, thì xưng chúng ta ; còn khi có đối với một hoặc nhiều người khác mà tự xưng thì phải xưng chúng tôi.

Lại khi ngôi thứ nhất số một kẹp luôn ngôi thứ nhì mà tự xưng thì xưng là chúng ta. Như nói : Tôi (ngôi thứ nhứt) với ông (ngôi thứ nhì) chúng ta sẽ đi chơi. Còn khi ngôi thứ nhất kẹp luôn ngôi thứ ba mà xưng với ngôi khác thì phải xưng chúng tôi. Như nói : tôi (ngôi thứ nhứt) với ông X (ngôi thứ ba) chúng tôi sẽ đi chơi.

Sự phân biệt ấy là nhờ ở chữ tôi và chữ ta. Cho nên đối với cái ý kiến muốn bỏ chữ tôi đã nói trên kia, tôi thật không biểu đồng tình.

4. Chữ họ dùng ngôi thứ ba số nhiều. – Bên số nhiều, chữ bay dùng thay cho chúng mầy thì không được, nhưng chữ họ thay cho chúng nó thì có lẽ được. Bởi vì chữ họ có nghĩa bình thường, không ra ý khinh tiện. Khi tôi dịch Kinh thánh cho Hội Tin Lành, tôi dùng chữ họ để dịch chữ ils trong tiếng Pháp luôn luôn. Làm như vậy, tôi có ý bỏ chữ chúng nó là chữ nghe thô tục quá. Mà bất kỳ sang hay hèn, hễ một số nhiều người thì xưng là họ hết, có ý làm cho cái nghĩa bình đẳng ngụ trong ngôn ngữ văn tự nữa.

5. Với nhau và lẫn nhau. - Chữ nhau cũng là một đợi danh từ. Nhưng khi nói với nhau, khi nói lẫn nhau, là có nghĩa khác, vậy mà nhiều người không chú ý. Với nhau, chỉ nghĩa quan hệ giữa hai người hoặc nhiều người ; còn lẫn nhau cũng chỉ nghĩa quan hệ giữa hai người hoặc nhiều người, mà lại chỉ rõ rằng tên Giáp quan hệ với tên Ất, rồi tên Ất lại quan hệ với tên Giáp (Chữ lẫn nhau giống như chữ réciproquement tiếng Pháp).

Vậy như nói : Hai người nói chuyện với nhau, thế là chỉ nghĩa một người nói, còn người kia nghe cũng được. Còn như nói : Hai người giúp đỡ lẫn nhau, thế là chỉ rõ ra rằng người nầy giúp đỡ người kia, người kia lại giúp đỡ người nầy.

Động từ (verbe) của tiếng ta, theo tự nhiên, không có chia ra cách (mode) và thì (temps), ấy là một sự giản tiện dễ chịu lắm. Tuy vậy, ngôn ngữ là biểu hiệu của tư tưởng, trong tư tưởng đã có phân biệt sự hành động ra nhiều cách và không phải đồng một lúc, thì nói ra nơi miệng, cái ngữ khí cũng phải nhơn đó mà thay đổi. Sự phân biệt và thay đổi ấy, tiếng Pháp thì ở tại cách và thì của động từ ; còn tiếng ta, động từ không có hai cái đó, cho nên phải nhờ trợ động từ (adverbe) mà phân biệt. Điều nầy quan hệ lắm, sẽ nói riêng ở bài về trợ động từ. Đây chỉ nói một vài điều nên biết về cách đặt động từ mà thôi.

1. Động từ kép. - Động từ có đơn và kép : Đơn là một tiếng ; kép là hai tiếng. Thường thường động từ kép là bởi đơn mà sanh ra. Như ăn sanh ra ăn tham, ăn gian, ăn lời, ăn cắp v.v…; đi sanh ra đi qua, đi lại, đi theo, đi đày, v.v...

Ấy là do sự nẩy nở của văn tự bằng một cách cực chẳng đã. Bởi vì những sự hành động nào có ý giống nhau, không hơi đâu đặt thêm tiếng mới, thì người ta lấy một tiếng cũ làm cốt, rồi thêm một tiếng khác nữa thành ra động từ kép, để chỉ nghĩa cho sự hành động ấy. Vậy những động từ ấy có nghĩa khác nhau là tại cái tiếng thêm vào, mà có ý giống nhau là tại cái tiếng làm cốt.

Lấy một chữ bắt làm thí dụ : Chữ bắt có nhiều nghĩa, nhưng đại ý của nó là cưỡng bách kẻ khác theo ý mình. Do đó mà sanh ra bắt bớ, bắt buộc. Bắt bớ (arrêter), bắt buộc (obliger) có nghĩa khác nhau, nhưng cũng đều có ý cưỡng bách kẻ khác theo ý mình cả.

Tôi nói đến chỗ gốc của động từ như vậy, cốt muốn người ta nhìn thấy chỗ đó, thì trong khi dùng động từ, sẽ phân minh cái nghĩa và cái ý của nó, mà không đến nỗi lầm lộn. Vì thấy nhiều người dùng chữ bắt buộc cũng như chữ bắt bớ, tôi biết rằng tại họ chưa hiểu đến gốc.

Khi nào mình dùng một động từ mà nhân quả nó là động từ kép thì thế nào cũng phải cho một cái ngang nối (trait d’union) giữa hai tiếng. Nếu không có ngang nối thì nhiều khi có thể lầm được là hai động từ. Vả lại những động từ kép ấy tuy hai tiếng mà kỳ thiệt có một mà thôi. Thử dịch những động từ ấy ra tiếng Pháp thì biết. Như đi lại tức là fréquenter và repasser ; ăn cắp tức là voler.

2. Động từ kép có khi không liền nhau - Những động từ kép như là lấy làm, cho là, làm ra, có khi không liền nhau, là khi lọt một danh từ vào giữa động từ ấy. Như nói : Tôi lấy nghề vẽ làm thích lắm ; nó cho việc ấy là khó ; người nầy làm mình ra thông thái.

Gặp khi ấy, không được kể nội chữ lấy, chữ cho, chữ làm là động từ, mà phải kể luôn cả chữ lấy làm, chữ cho là, chữ làm ra là động từ kép. Bởi vì cũng có khi dùng được động từ ấy liền nhau như vầy : Tôi lấy làm thích lắm nên không biết chán ; nó cho là quan hệ nên phải nói với anh ; người nầy làm ra thông thái mà kỳ thiệt là dốt nát. Những khi nói như vậy, phải hiểu ngầm rằng trong mỗi một động từ đó có ẩn một danh từ hoặc đại danh từ. Như nói tôi lấy làm thích lắm, tức có ý là : tôi lấy sự gì đó làm thích lắm.

Tôi cắt nghĩa điều trên đây vì thấy nhiều người dùng những chữ ấy vào nhiều chỗ không đáng dùng, nhứt là chữ lấy làm. Nhiều khi đáng nói tôi vui mừng lắm, mà họ lại nói tôi lấy làm vui mừng lắm. Như vậy, tỏ ra rằng họ không nhận thấy chữ lấy làm là một động từ. Nói tôi lấy làm vui mừng, chỉ nghĩa là mình nghĩ trong ý mà thấy là đáng vui mừng ; còn nói tôi vui mừng, nghĩa là vui mừng tỏ ra sắc mặt.

3. Sự bớt chủ ngữ trên động từ. – Theo văn pháp thì một câu (phrase) có khi chỉ một mạng đề (proposition), mà cũng có khi gồm nhiều mạng đề. Mỗi một mạng đề có ba phần, là : chủ ngữ (sujet), động từ (verbe), và  tân ngữ (attribut). Nhưng trong khi đặt câu mà cứ mỗi một mạng đề phải có một chủ ngữ, thì thành ra lặp đi lặp lại, nhiều quá, nên có nhiều mạng đề người ta bớt chủ ngữ đi.

Cái sự bớt chủ ngữ ấy quan hệ lắm ; nếu bớt không trúng phép thì hóa ra hỏng cả câu. Đại phàm câu nào có nhiều mạng đề thì trong đó phải có mạng đề chánh (proposition principale) và mạng đề phụ (proposition subordonnée). Muốn bớt chủ ngữ thì nên bớt trong mạng đề phụ, chớ trong mạng đề chánh thì không được bớt. Vả lại, có nhiều mạng đề phụ cần phải bớt chủ ngữ đi, bằng không thì cái ý trong câu tràn lan ra, không quy trọng lại cái chỗ đáng quy trọng. Cho nên, bớt chủ ngữ trong những mạng đề phụ, chẳng những vì tránh sự lặp đi lặp lại thôi đâu, mà cũng làm cho cái ý cốt của mình đọng lại và nẩy ra trong mạng đề chánh.

Ví dụ nói : Khi tôi đi ngang qua nhà ông ấy, tôi thấy ổng ở trong nhà đi ra ; hay là nói : tôi có vào nhà ông ấy mà tôi không thấy ổng ở nhà. Thế thì nên bớt đi một chữ tôi (chủ ngữ) trong mỗi câu mà nói rằng : Khi đi ngang qua nhà ông ấy, tôi thấy ổng ở trong nhà đi ra ; và nói : Tôi có vào nhà ông ấy mà không thấy ổng ở nhà.

Đó, trong câu thứ nhứt, cái mạng đề phụ ở trước mà cái chánh ở sau, cho nên phải bớt chữ tôi trong mạng đề trước ; còn trong câu thứ nhì, cái mạng đề chánh ở trước mà cái phụ ở sau, cho nên phải bớt chữ tôi trong mạng đề sau. Nếu trái lại, bớt chữ tôi sau trong câu thứ nhất và chữ tôi trước trong câu thứ nhì, thì cả hai đều hỏng.

Bởi vì, câu thứ nhứt, mạng đề sau là mạng đề chánh, ý mình muốn tỏ ra sự có gặp ông ấy, ý ấy là ý cốt ; còn cái mạng đề trước chẳng qua là đới thuyết, để tỏ thêm cho biết gặp lúc nào chỗ nào mà thôi. Nếu để cả hai cái chủ ngữ trong hai mạng đề thì thành ra hai cái công dụng (actions) bằng nhau, không có bên khinh bên trọng, không tài nào nẩy ra cái ý chánh được. Mà còn nhè bớt cái chủ ngữ trong mạng đề chánh, thì lại thành ra giảm mất cái công dụng của nó, trái với ý cốt của mình, hóa nên hỏng câu.

Hiểu câu thí dụ thứ nhất rồi, chắc hiểu câu thứ nhì. Trong câu nầy cốt phân chứng cho người ta biết mình có vào nhà ông ấy, ý ấy là ý cốt, mạng đề ấy là mạng đề chánh, nên không thể bớt chủ ngữ của nó được.

Cách bớt chủ ngữ nầy là hay lắm, đã làm cho gọn câu, lại làm cho rõ ý nữa. Trong khi viết, mình nên có ý nhắm chỗ nào đáng dùng cách ấy thì dùng. Chỗ nào đáng dùng cách ấy mà không dùng, thật là uổng.

Theo như tiếng Pháp, thì cách đặt nầy tức là về “mode participe” gồm cả “temps présent ou passé”. Tôi thấy hình như trong ngôn ngữ ta từ xưa không quen lối nói như vậy. Hễ kể chuyện thì kể từ đầu đến cuối suôn đuồn đuột, cho nên câu văn cứ phẳng lì mà ít có biến hóa, nhiều khi lại không nẩy được ý nữa. Ví như nói : Tôi đương đi giữa đường, tôi gặp lính hỏi giấy thuế ; hay là : Tôi ăn cơm rồi, tôi sẽ đi chơi. Ấy là kiểu nói của ta đó. Tôi tưởng cái lối nói ấy vụng về lắm, ta nên bỏ đi ; gặp khi như vậy, nên bắt chước lối nói của tiếng Pháp : câu trên dùng participe présent, nói : Đương đi giữa đường, tôi gặp lính hỏi giấy thuế ; câu dưới dùng participe passé, nói : Sau khi ăn cơm, tôi sẽ đi chơi.

4. Bị động từ có hai thế đặt. - Bị động từ (verbe passif) trong tiếng ta có hai thế đặt, tùy ở điều xảy tới có vừa lòng hay không vừa lòng cho kẻ nhận lấy. Vừa lòng thì dùng chữ được ; không vừa lòng thì dùng chữ bị. Như nói : Tôi được khen ; thằng nhỏ nầy bị đánh. Được khen là sự vừa lòng ; bị đánh là sự không vừa lòng.

Sự nầy hình như cũng là một cái dấu đặc biệt của tiếng Việt Nam. Lạ lắm ! nếu vậy chẳng là đem tâm lý học mà lập ra luật bắt văn pháp phải nhận ? Mà thật vậy. Người ta nói được quan Thống đốc mời tới dinh ngài, chớ không hề nói bị mời bao giờ ; nói bị tòa án đòi, chớ không hề nói được đòi bao giờ. Như vậy, tỏ ra rằng trong tiếng Việt Nam cũng nhìn cho sự quan Thống đốc mời là sự danh dự, sự vừa lòng ; còn sự tòa án đòi là sự bất danh dự, sự không vừa lòng !

Trong văn có dùng bị động từ là sự ích lợi lắm. Vì nó đã làm cho thay đổi cách nói đi, lại gặp chỗ đáng kín ý thì nó cũng làm cho kín ý được nữa. Song lối nói của ta xưa nay cũng ít dùng bị động từ, mà hầu như cứ dùng tha động từ (verbe actif) luôn luôn. Ai không tin, hãy đem những bài bằng tiếng Pháp đã dịch ra tiếng ta mà soát lại, sẽ thấy những chỗ trong nguyên bổn dùng bị động từ thì dịch bổn đổi làm tha tha động từ. Ấy vì trong tiếng ta không quen dùng bị động từ, dịch giả lấy làm ngượng miệng mà đổi đi.

Ta nên bắt chước tiếng Pháp mà dùng bị động từ thì được tiện lợi nhiều bề. Như tiếng Pháp nói rằng : Bị áp chế, thợ nổi lên phản kháng ; ấy là gặp chỗ muốn kín ý, chỉ nói thợ bị áp chế mà thôi, chớ không nói ai áp chế. Song theo tiếng ta thì sẽ nói : Chủ áp chế thợ, thợ nổi lên phản kháng. Như vậy thì thành ra lời văn thật thà trống trải quá. Cái chỗ sở đoản của văn ta là tại chỉ dùng tha động từ mà không biết dùng bị động từ, ta nên biết mà cải lương đi.

Ba bài trước tôi nói ròng những điều quan hệ với văn pháp. Sợ nói luôn về một mặt đó, làm cho độc giả phát chán đi, nên bài nầy nói về điều quan hệ với luận lý học, ví cũng như món ăn trở bữa.

Trong khi làm văn, có chỗ thì dùng lời quả quyết, có chỗ thì dùng lời hồ nghi, ấy là sự thường. Như nói : Sắt thuộc về loài kim ; người ta không phải là cầm thú ; ngày mai tôi đi Huế…ấy là lời quả quyết. Có khi nói như vậy, e còn chưa đủ cho người khác tin, lại dùng những cách khác cho quả quyết hơn nữa như nói : Sắt không thuộc về loài kim, thì thuộc về loài gì ? Người ta có phải là cầm thú đâu ? Ngày mai thế nào tôi cũng đi Huế. Còn khi muốn tỏ ý hồ nghi thì dùng những chữ : hoặc giả ; có lẽ ; chưa biết chừng v.v. . .

Truy nguyên ra, loài người mà có cách nói như vậy, là tại sự tri thức của mình chưa đến nơi. Người ta, dầu là một bậc thánh triết đi nữa, có điều biết chắc, cũng còn có điều chưa biết chắc. Hễ biết chắc thì nói cách quả quyết, biết chưa chắc thì nói cách hồ nghi, có vậy rồi những điều chưa biết chắc đó mới có ngày biết chắc. Khổng Tử nói rằng : “Hễ biết thì nói biết, không biết thì nói không biết, ấy là biết vậy”. Ngài lại còn dạy người ta nghe cho nhiều mà phải để thiếu những chỗ nghi ngờ (đa văn khuyết nghi), tức là ý ấy.

Thuở nay tôi thấy có Jésus-Christ nói tinh một cách quả quyết mà thôi ; đố ai tìm ra được một lời nào của ngài mà đã dùng cách hồ nghi. Chẳng những dùng cách quả quyết tầm thường, mà mỗi một câu một lời của ngài, hình như ngài lại còn dùng đinh mà đóng, dùng dây mà cột cho càng thêm chắc nữa. Giảng dạy cho môn đồ, ngài hay dùng luôn câu mép nầy : “Quả thật, ta nói cùng ngươi” (En vérité, je vous le dis) ; có chỗ ngài còn lặp đi lặp lại, dùng đến hai lần “Quả thật”.

Jésus-Christ mà nói như vậy là phải, không ai có thể chiếu theo luật của luận lý học mà kiện ngài được. Bởi vì ngài đã chưng cái bằng cấp Con Đức Chúa Trời ra, chính mình Đức Chúa Trời toàn tri toàn năng, đã hóa thân ra ngài, ngài tức là ánh sáng, tức là chơn lý, thì thôi, còn hồ nghi gì nữa ? Trừ Jésus-Christ ra, hễ là người ta thì nói ra có lời quả quyết mà cũng có lời hồ nghi, vì người ta ai nấy đương còn đi tìm chơn lý mà tìm chưa ra, thì hồ nghi là lẽ tất nhiên.

Do đó mà luận lý học mới lập ra cái nguyên tắc dị đồng (les principes d’indentité et de différence). Cái nguyên tắc ấy gồm có ba luật, là luật tự đồng, luật mâu thuẫn, luật cự tam, mà tôi mới vừa giải rõ ra trong một bài đăng ở Phụ nữ tân văn số 75. Trong khi đọc bài nầy của tôi, xin độc giả chịu khó đem bài ấy - đầu đề của nó là Phản cái thuyết của ông Võ Xuân Lâm – ra mà nghiền ngẫm lại lần nữa. Trong bài ấy, tôi đã nói rằng : “Luật tự đồng làm nền cho mạng đề khẳng định (própositions affirmatives), hết thảy mạng đề khẳng định đều lập lên trên nó ; luật mâu thuẫn làm nền cho mạng đề phủ định (propositions négatives), hết thảy mạng đề phủ định đều lập lên trên nó ; luật cự tam làm nền cho mạng đề tuyển ngôn (propositions disjonctives), hết thảy mạng đề tuyển ngôn đều lập lên trên nó”. Nay tôi lại nói thêm ở đây rằng : Hết thảy những mạng đề khẳng định và phủ định đứng trên luật tự đồng và luật mâu thuẫn đó là thuộc về cách nói quả quyết ; còn hết thảy những mạng đề tuyển ngôn đứng trên luật cự tam đó là thuộc về cách nói hồ nghi.

Theo luận lý học, khi nào đáng nói cách quả quyết mà lại dùng lời hồ nghi hay là đáng hồ nghi mà lại nói cách quả quyết, đều là không được cả. Bởi vì, điều gì mà sự đồng dị của nó đã phân minh rồi, thì mình chỉ có việc khẳng định hay phủ định mà thôi, khi ấy nên dùng lời quả quyết để tỏ ra sự tri thức của mình là chơn xác. Nhưng điều gì mình chưa rõ được sự đồng dị, chưa biết khẳng định phải hay phủ định phải, thì nên dùng lời hồ nghi để tỏ ra ý cẩn thận. Nhờ sự hồ nghi hay là sự cẩn thận đó, như mình làm dấu cho nhớ, mà rồi có ngày tìm ra sự đồng dị của nó mà khẳng định hay phủ định.

Đáng quả quyết mà lại hồ nghi hay đáng hồ nghi mà lại quả quyết, cái đó có phần ít bởi tri thức mà phần nhiều bởi tư tâm. Như : hút thuốc phiện lâu ngày thì phải ghiền, ấy là do sự kinh nghiệm từ trước đến nay, bao nhiêu người hút đều ghiền cả. Đó là theo luật tự đồng, sự hút và sự ghiền đồng nhứt với nhau, thế nào mình cũng phải khẳng định. Song nếu có kẻ nói rằng : “Hút chưa chắc ghiền” ; hay là nói : “Có lẽ hút mà không ghiền” ; - ấy là đáng quả quyết mà lại dùng lời hồ nghi. Hồ nghi như vậy, chẳng phải bởi người ấy không có cái kinh nghiệm về việc đó, nhưng bởi cái tư tâm của va muốn nói thế đặng tiện cho mình hút hay là cho kẻ khác cũng hút như mình. Lấy một cái thí dụ đó mà suy ra cái khác, sẽ thấy sự đáng hồ nghi mà quả quyết cũng sai lầm như nhau.

Ta nên chú ý nhứt là những lời như là hồ nghi, mà không phải hồ nghi ; khi viết một bài văn đứng đắn, không nên dùng những lời ấy. Trong chữ Hán, người ta kêu nó là lời thiểm thước (thiểm thước chi từ). Thiểm thước nghĩa là cái nháng sáng của chớp, lòe một cái rồi mất liền, như có mà cũng như không. Thầy kiện cãi lẽ ở tòa án cùng nhà báo bút chiến với nhau, hay dùng những lời ấy mà che khuất sự thiệt.

Ở đây tôi đem một lời của ông Trần Trọng Kim ra làm chứng. Làm như vậy vì có hai điều tiện : một là việc mới xảy ra ở trong tập báo nầy, dễ nhớ ; hai là nhơn thể tôi giải quyết được một điều biện nạn trong cuộc luận chiến vừa rồi ; điều ấy bữa sau tôi sẽ khỏi trả lời cho ông Trần.

Bài trả lời cho tôi lần thứ nhứt, trong số 60, ông Trần viết rằng : “Còn như nói rằng Khổng Tử chỉ nói thái cực chớ không nói đến vô cực, thì quả thật như vậy… Song biết đâu Khổng Tử đã đi học Lão Tử lại không nghĩ đến vô cực ?. . .”

Cho được bác lại đoạn ấy, bài của tôi ở số 64 có nói rằng : ... “Theo phương pháp khoa học, cái gì chắc hãy nói, không chắc thì thôi, tôi xin tiên sanh đừng dùng hai chữ biết đâu . . . “

Trong bài ở số 74, ông Trần dùng chữ biết đâu lần nữa, rồi lại nói rằng : “Tôi vừa mới viết chữ biết đâu, chắc là Phan tiên sanh đã lắc đầu rồi. Đó chẳng qua là tôi theo cái cách tư tưởng của tôi trong khi nghị luận. Hễ điều gì tôi biết chắc chắn thì tôi nói quả quyết, điều gì tôi biết chưa được rõ lắm, hay là không chắc, thì tôi dùng chữ biết đâu, để tỏ cái thái độ hồ nghi của tôi. Có lẽ, tôi với Phan tiên sanh khác nhau ở chỗ đó. Tiên sanh nói điều gì là nói quả quyết, mà tôi thì tùy có điều quả quyết, có điều không quả quyết được, cho nên phải hồ nghi ...”

Coi đó thấy ông Trần nhận cho chữ biết đâu là cách nói hồ nghi. Không phải. Biết đâu là lời giống như hồ nghi chớ không phải hồ nghi, chính nó là lời thiểm thước.

Có thể theo phương thức toán học mà đặt ra như vầy cho dễ cắt nghĩa :

Biết đâu không = Có.

Như vậy, biết đâu không tức là có. Nói biết đâu không chẳng khác nào nói có. Muốn nói có nhưng chẳng nói có, lại nói biết đâu không, vì lời nầy có hơi lơ lửng hàm hồ, cũng khẳng định mà không có ý chằm bẳm như chữ có, lợi cho khi mình muốn khẳng định điều gì một cách lơ lửng hàm hồ. Ông Trần lẽ nào lại không biết rằng “Khổng Tử sang nhà Châu hỏi lễ nơi Lão Tử” mà thôi ? Ông biết vậy mà ông lại muốn viện cái chứng ấy để bẻ lại tôi, nên ông đã đổi chữ hỏi lễ làm chữ học, rồi dùng chữ biết đâu tiếp theo để lập chứng thì cái chứng ấy chẳng những là mong manh mà lại là ngang trái nữa.

Tôi vẫn thừa nhận rằng trong lời nói loài người phải có cách hồ nghi. Nhưng về chỗ lập chứng như vậy thì bao giờ cũng phải dùng lời quả quyết mà không dùng lời hồ nghi được ; đó là một điều trong phương pháp khoa học, cho nên tôi nói rằng “theo phương pháp khoa học”. Thế mà ông Trần lại cho chữ biết đâu ông dùng đó để tỏ ý mình biết chưa chắc, rồi ông cho tôi là “nói điều gì cũng nói quả quyết”, thì thật là rất oan cho tôi. Xin độc giả soát lại những bài của tôi mà coi, tôi dùng lời hồ nghi luôn luôn ; duy tôi không hề lập chứng để phản đối ai mà lại dùng lời hồ nghi bao giờ.

Nay chúng ta muốn phân biệt những lời hồ nghi với lời thiểm thước, hầu cho khỏi phạm điều giả dối trong khi làm văn cùng khỏi bị lừa gạt trong khi xem văn thì trước hết phải hiểu mấy điều nầy.

Trong khi nói hay viết, có hai cái ngữ điệu là thẳng và không thẳng. Như nói : Tôi nghi ngờ ; ấy là thẳng. Còn nói : Tôi không thể không nghi ngờ ; hay là : Tôi lẽ nào chẳng nghi ngờ được ư ? ấy là không thẳng.

Tóm lại, cái ngữ điệu không thẳng gồm trong hai cách đặt : Một là hai chữ tiêu cực cũng thành ra tích cực. Như nói : Không thể không làm, tức là làm ; chẳng ai chẳng có, tức là ai cũng có ; không nơi nào không đi, tức là nơi nào cũng đi. Hai là một chữ tiêu cực với một nạn từ (terme interrogatif) cũng thành ra tích cực. Như nói : Sao tôi không làm ? tức là tôi làm ; ai lại chẳng có ư ? tức là ai cũng có ; nơi nào là nơi chẳng đi ? tức là nơi nào cũng đi.

Đó, những cái ngữ điệu không thẳng ấy nhiều khi dễ thành ra lời thiểm thước lắm. Tức như chữ biết đâu không ông Trần dùng là thuộc vào hạng không thẳng thứ hai. Cho nên chữ biết đâu không là thuộc về ngữ điệu không thẳng, chớ không phải là lời hồ nghi như ông Trần đã nói.

Ta lại phải biết rằng theo tu từ học (rhétorique) thì những lời không thẳng ấy ta không thể không dùng được, vì nhờ nó làm cho câu văn có vẻ đẹp uyển chuyển khỏi cái bịnh thô hào. Song le, phải tùy chỗ mà dùng, nhứt là vào những chỗ lập chứng, thì thế nào cũng phải dùng ngữ điệu thẳng mới được. Có thì nói có, không thì nói không, ấy là đúng phép hơn.

</div>

Bài báo


title: Luật An toàn thực phẩm nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam 2010

text:
Căn cứ Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 1992 đã được sửa đổi, bổ sung một số điều theo Nghị quyết số 51/2001/QH10;

Quốc hội ban hành Luật an toàn thực phẩm.

Mục lục
 Chương I: Những quy định chung (Điều 1 - 6)
 Chương II: Quyền và nghĩa  vụ của tổ chức, cá nhân trong đảm bảo an toàn thực phẩm (Điều 7 - 9)
 Chương III: Điều kiện đảm bảo an toàn đối với thực phẩm (Điều 10 - 18)
 Chương IV: Điều kiện đảm bảo an toàn đối với thực phẩm trong sản xuất, kinh doanh thực phẩm (Điều 19 - 33)
 Chương V: Chứng nhận cơ sở đủ an toàn đối với thực phẩm trong sản xuất, kinh doanh thực phẩm (Điều 34 - 37)
 Chương VI: Nhập khẩu và xuất khẩu thực phẩm (Điều 38 - 42)
 Chương VII: Quảng cáo, ghi nhãn thực phẩm (Điều 43 - 44)
 Chương VIII: Kiểm nghiệm thực phẩm, phân tích nguy cơ đối với an toàn thực phẩm, phòng ngừa, ngăn chặn và khắc phục sự cố về an toàn thực phẩm (Điều 45 - 55)
 Chương IX: Thông tin, giáo dục, truyền thông về an toàn thực phẩm (Điều 56 - 60)
 Chương X: Quản lí nhà nước về an toàn thực phẩm (Điều 61 - 70)
 Chương XI: Điều khoản thi hành (Điều 71 - 72)

Trích đoạn

Điều 1. Phạm vi điều chỉnh

Luật này quy định về quyền và nghĩa vụ của tổ chức, cá nhân trong bảo đảm an toàn thực phẩm; điều kiện bảo đảm an toàn đối với thực phẩm, sản xuất, kinh doanh thực phẩm và nhập khẩu, xuất khẩu thực phẩm; quảng cáo, ghi nhãn thực phẩm; kiểm nghiệm thực phẩm; phân tích nguy cơ đối với an toàn thực phẩm; phòng ngừa, ngăn chặn và khắc phục sự cố về an toàn thực phẩm; thông tin, giáo dục, truyền thông về an toàn thực phẩm; trách nhiệm quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm.


title: Luật An toàn thực phẩm nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam 2010/Chương XI

text:
Điều 71. Hiệu lực thi hành

Luật này có hiệu lực thi hành từ ngày 01 tháng 7 năm 2011.

Pháp lệnh vệ sinh an toàn thực phẩm số 12/2003/PL-UBTVQH11 hết hiệu lực kể từ ngày Luật này có hiệu lực.

Điều 72. Quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành

Chính phủ quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành các điều, khoản được giao trong Luật; hướng dẫn những nội dung cần thiết khác của Luật này để đáp ứng yêu cầu quản lý nhà nước.

Luật này đã được Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khóa XII, kỳ họp thứ 7 thông qua ngày 17 tháng 6 năm 2010.
CHỦ TỊCH QUỐC HỘI
(Đã ký)

Nguyễn Phú Trọng


title: Luật An toàn thực phẩm nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam 2010/Chương I

text:
Điều 1. Phạm vi điều chỉnh

Luật này quy định về quyền và nghĩa vụ của tổ chức, cá nhân trong bảo đảm an toàn thực phẩm; điều kiện bảo đảm an toàn đối với thực phẩm, sản xuất, kinh doanh thực phẩm và nhập khẩu, xuất khẩu thực phẩm; quảng cáo, ghi nhãn thực phẩm; kiểm nghiệm thực phẩm; phân tích nguy cơ đối với an toàn thực phẩm; phòng ngừa, ngăn chặn và khắc phục sự cố về an toàn thực phẩm; thông tin, giáo dục, truyền thông về an toàn thực phẩm; trách nhiệm quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm.

Điều 2. Giải thích từ ngữ

Trong luật này, các từ ngữ dưới đây được hiểu như sau:

1. An toàn thực phẩm là việc bảo đảm để thực phẩm không gây hại đến sức khỏe, tính mạng con người.

2. Bệnh truyền qua thực phẩm là bệnh do ăn, uống thực phẩm bị nhiễm tác nhân gây bệnh.

3. Chất hỗ trợ chế biến thực phẩm là chất được chủ định sử dụng trong quá trình chế biến nguyên liệu thực phẩm hay các thành phần của thực phẩm nhằm thực hiện mục đích công nghệ, có thể được tách ra hoặc còn lại trong thực phẩm.

4. Chế biến thực phẩm là quá trình xử lý thực phẩm đã qua sơ chế hoặc thực phẩm tươi sống theo phương pháp công nghiệp hoặc thủ công để tạo thành nguyên liệu thực phẩm hoặc sản phẩm thực phẩm.

5. Cơ sở kinh doanh dịch vụ ăn uống là cơ sở chế biến thức ăn bao gồm cửa hàng, quầy hàng kinh doanh thức ăn ngay, thực phẩm chín, nhà hàng ăn uống, cơ sở chế biến suất ăn sẵn, căng-tin và bếp ăn tập thể.

6. Điều kiện bảo đảm an toàn thực phẩm là những quy chuẩn kỹ thuật và những quy định khác đối với thực phẩm, cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm và hoạt động sản xuất, kinh doanh thực phẩm do cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền ban hành nhằm mục đích bảo đảm thực phẩm an toàn đối với sức khỏe, tính mạng con người.

7. Kiểm nghiệm thực phẩm là việc thực hiện một hoặc các hoạt động thử nghiệm, đánh giá sự phù hợp với quy chuẩn kỹ thuật và tiêu chuẩn tương ứng đối với thực phẩm, phụ gia thực phẩm, chất hỗ trợ chế biến thực phẩm, chất bổ sung vào thực phẩm, bao gói, dụng cụ, vật liệu chứa đựng thực phẩm.

8. Kinh doanh thực phẩm là việc thực hiện một, một số hoặc tất cả các hoạt động giới thiệu, dịch vụ bảo quản, dịch vụ vận chuyển hoặc buôn bán thực phẩm.

9. Lô sản phẩm thực phẩm là một số lượng xác định của một loại sản phẩm cùng tên, chất lượng, nguyên liệu, thời hạn sử dụng và cùng được sản xuất tại một cơ sở.

10. Ngộ độc thực phẩm là tình trạng bệnh lý do hấp thụ thực phẩm bị ô nhiễm hoặc có chứa chất độc.

11. Nguy cơ ô nhiễm thực phẩm là khả năng các tác nhân gây ô nhiễm xâm nhập vào thực phẩm trong quá trình sản xuất, kinh doanh.

12. Ô nhiễm thực phẩm là sự xuất hiện tác nhân làm ô nhiễm thực phẩm gây hại đến sức khỏe, tính mạng con người.

13. Phụ gia thực phẩm là chất được chủ định đưa vào thực phẩm trong quá trình sản xuất, có hoặc không có giá trị dinh dưỡng, nhằm giữ hoặc cải thiện đặc tính của thực phẩm.

14. Sản xuất thực phẩm là việc thực hiện một, một số hoặc tất cả các hoạt động trồng trọt, chăn nuôi, thu hái, đánh bắt, khai thác, sơ chế, chế biến, bao gói, bảo quản để tạo ra thực phẩm.

15. Sản xuất ban đầu là việc thực hiện một, một số hoặc tất cả các hoạt động trồng trọt, chăn nuôi, thu hái, đánh bắt, khai thác.

16. Sơ chế thực phẩm là việc xử lý sản phẩm trồng trọt, chăn nuôi, thu hái, đánh bắt, khai thác nhằm tạo ra thực phẩm tươi sống có thể ăn ngay hoặc tạo ra nguyên liệu thực phẩm hoặc bán thành phẩm cho khâu chế biến thực phẩm.

17. Sự cố về an toàn thực phẩm là tình huống xảy ra do ngộ độc thực phẩm, bệnh truyền qua thực phẩm hoặc các tình huống khác phát sinh từ thực phẩm gây hại trực tiếp đến sức khỏe, tính mạng con người.

18. Tác nhân gây ô nhiễm là yếu tố không mong muốn, không được chủ động cho thêm vào thực phẩm, có nguy cơ ảnh hưởng xấu đến an toàn thực phẩm.

19. Thời hạn sử dụng thực phẩm là thời hạn mà thực phẩm vẫn giữ được giá trị dinh dưỡng và bảo đảm an toàn trong điều kiện bảo quản được ghi trên nhãn theo hướng dẫn của nhà sản xuất.

20. Thực phẩm là sản phẩm mà con người ăn, uống ở dạng tươi sống hoặc đã qua sơ chế, chế biến, bảo quản. Thực phẩm không bao gồm mỹ phẩm, thuốc lá và các chất sử dụng như dược phẩm.

21. Thực phẩm tươi sống là thực phẩm chưa qua chế biến bao gồm thịt, trứng, cá, thủy hải sản, rau, củ, quả tươi và các thực phẩm khác chưa qua chế biến.

22. Thực phẩm tăng cường vi chất dinh dưỡng là thực phẩm được bổ sung vitamin, chất khoáng, chất vi lượng nhằm phòng ngừa, khắc phục sự thiếu hụt các chất đó đối với sức khỏe cộng đồng hay nhóm đối tượng cụ thể trong cộng đồng.

23. Thực phẩm chức năng là thực phẩm dùng để hỗ trợ chức năng của cơ thể con người, tạo cho cơ thể tình trạng thoải mái, tăng sức đề kháng, giảm bớt nguy cơ mắc bệnh, bao gồm thực phẩm bổ sung, thực phẩm bảo vệ sức khỏe, thực phẩm dinh dưỡng y học.

24. Thực phẩm biến đổi gen là thực phẩm có một hoặc nhiều thành phần nguyên liệu có gen bị biến đổi bằng công nghệ gen.

25. Thực phẩm đã qua chiếu xạ là thực phẩm đã được chiếu xạ bằng nguồn phóng xạ để xử lý, ngăn ngừa sự biến chất của thực phẩm.

26. Thức ăn đường phố là thực phẩm được chế biến dùng để ăn, uống ngay, trong thực tế được thực hiện thông qua hình thức bán rong, bày bán trên đường phố, nơi công cộng hoặc những nơi tương tự.

27. Thực phẩm bao gói sẵn là thực phẩm được bao gói và ghi nhãn hoàn chỉnh, sẵn sàng để bán trực tiếp cho mục đích chế biến tiếp hoặc sử dụng để ăn ngay.

28. Truy xuất nguồn gốc thực phẩm là việc truy tìm quá trình hình thành và lưu thông thực phẩm.

Điều 3. Nguyên tắc quản lý an toàn thực phẩm

1. Bảo đảm an toàn thực phẩm là trách nhiệm của mọi tổ chức, cá nhân sản xuất, kinh doanh thực phẩm.

2. Sản xuất, kinh doanh thực phẩm là hoạt động có điều kiện; tổ chức, cá nhân sản xuất, kinh doanh thực phẩm phải chịu trách nhiệm về an toàn đối với thực phẩm do mình sản xuất, kinh doanh.

3. Quản lý an toàn thực phẩm phải trên cơ sở quy chuẩn kỹ thuật tương ứng, quy định do cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền ban hành và tiêu chuẩn do tổ chức, cá nhân sản xuất công bố áp dụng.

4. Quản lý an toàn thực phẩm phải được thực hiện trong suốt quá trình sản xuất, kinh doanh thực phẩm trên cơ sở phân tích nguy cơ đối với an toàn thực phẩm.

5. Quản lý an toàn thực phẩm phải bảo đảm phân công, phân cấp rõ ràng và phối hợp liên ngành.

6. Quản lý an toàn thực phẩm phải đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội.

Điều 4. Chính sách của Nhà nước về an toàn thực phẩm

1. Xây dựng chiến lược, quy hoạch tổng thể về bảo đảm an toàn thực phẩm, quy hoạch vùng sản xuất thực phẩm an toàn theo chuỗi cung cấp thực phẩm được xác định là nhiệm vụ trọng tâm ưu tiên.

2. Sử dụng nguồn lực nhà nước và các nguồn lực khác đầu tư nghiên cứu khoa học và ứng dụng công nghệ phục vụ việc phân tích nguy cơ đối với an toàn thực phẩm; xây dựng mới, nâng cấp một số phòng thí nghiệm đạt tiêu chuẩn khu vực, quốc tế; nâng cao năng lực các phòng thí nghiệm phân tích hiện có; hỗ trợ đầu tư xây dựng các vùng sản xuất nguyên liệu thực phẩm an toàn, chợ đầu mối nông sản thực phẩm, cơ sở giết mổ gia súc, gia cầm quy mô công nghiệp.

3. Khuyến khích các cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm đổi mới công nghệ, mở rộng quy mô sản xuất; sản xuất thực phẩm chất lượng cao, bảo đảm an toàn; bổ sung vi chất dinh dưỡng thiết yếu trong thực phẩm; xây dựng thương hiệu và phát triển hệ thống cung cấp thực phẩm an toàn.

4. Thiết lập khuôn khổ pháp lý và tổ chức thực hiện lộ trình bắt buộc áp dụng hệ thống Thực hành sản xuất tốt (GMP), Thực hành nông nghiệp tốt (GAP), Thực hành vệ sinh tốt (GHP), Phân tích nguy cơ và kiểm soát điểm tới hạn (HACCP) và các hệ thống quản lý an toàn thực phẩm tiên tiến khác trong quá trình sản xuất, kinh doanh thực phẩm.

5. Mở rộng hợp tác quốc tế, đẩy mạnh ký kết điều ước, thỏa thuận quốc tế về công nhận, thừa nhận lẫn nhau trong lĩnh vực thực phẩm.

6. Khen thưởng kịp thời tổ chức, cá nhân sản xuất, kinh doanh thực phẩm an toàn.

7. Khuyến khích, tạo điều kiện cho hội, hiệp hội, tổ chức, cá nhân trong nước, tổ chức, cá nhân nước ngoài đầu tư, tham gia vào các hoạt động xây dựng tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật, kiểm nghiệm an toàn thực phẩm.

8. Tăng đầu tư, đa dạng các hình thức, phương thức tuyên truyền, giáo dục nâng cao nhận thức người dân về tiêu dùng thực phẩm an toàn, ý thức trách nhiệm và đạo đức kinh doanh của tổ chức, cá nhân sản xuất, kinh doanh thực phẩm đối với cộng đồng.

Điều 5. Những hành vi bị cấm

1. Sử dụng nguyên liệu không thuộc loại dùng cho thực phẩm để chế biến thực phẩm.

2. Sử dụng nguyên liệu thực phẩm đã quá thời hạn sử dụng, không rõ nguồn gốc, xuất xứ hoặc không bảo đảm an toàn để sản xuất, chế biến thực phẩm.

3. Sử dụng phụ gia thực phẩm, chất hỗ trợ chế biến thực phẩm đã quá thời hạn sử dụng, ngoài danh mục được phép sử dụng hoặc trong danh mục được phép sử dụng nhưng vượt quá giới hạn cho phép; sử dụng hóa chất không rõ nguồn gốc, hóa chất bị cấm sử dụng trong hoạt động sản xuất, kinh doanh thực phẩm.

4. Sử dụng động vật chết do bệnh, dịch bệnh hoặc chết không rõ nguyên nhân, bị tiêu hủy để sản xuất, kinh doanh thực phẩm.

5. Sản xuất, kinh doanh:

a) Thực phẩm vi phạm quy định của pháp luật về nhãn hàng hóa; b) Thực phẩm không phù hợp với quy chuẩn kỹ thuật tương ứng; c) Thực phẩm bị biến chất;

d) Thực phẩm có chứa chất độc hại hoặc nhiễm chất độc, tác nhân gây ô nhiễm vượt quá giới hạn cho phép;

đ) Thực phẩm có bao gói, đồ chứa đựng không bảo đảm an toàn hoặc bị vỡ, rách, biến dạng trong quá trình vận chuyển gây ô nhiễm thực phẩm;

e) Thịt hoặc sản phẩm được chế biến từ thịt chưa qua kiểm tra thú y hoặc đã qua kiểm tra nhưng không đạt yêu cầu;

g) Thực phẩm không được phép sản xuất, kinh doanh để phòng, chống dịch bệnh;

h) Thực phẩm chưa được đăng ký bản công bố hợp quy tại cơ quan nhà nước có thẩm quyền trong trường hợp thực phẩm đó thuộc diện phải được đăng ký bản công bố hợp quy;

i) Thực phẩm không rõ nguồn gốc, xuất xứ hoặc quá thời hạn sử dụng.

6. Sử dụng phương tiện gây ô nhiễm thực phẩm, phương tiện đã vận chuyển chất độc hại chưa được tẩy rửa sạch để vận chuyển nguyên liệu thực phẩm, thực phẩm.

7. Cung cấp sai hoặc giả mạo kết quả kiểm nghiệm thực phẩm.

8. Che dấu, làm sai lệch, xóa bỏ hiện trường, bằng chứng về sự cố an toàn thực phẩm hoặc các hành vi cố ý khác cản trở việc phát hiện, khắc phục sự cố về an toàn thực phẩm.

9. Người mắc bệnh truyền nhiễm tham gia sản xuất, kinh doanh thực phẩm.

10. Sản xuất, kinh doanh thực phẩm tại cơ sở không có giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm theo quy định của pháp luật.

11. Quảng cáo thực phẩm sai sự thật, gây nhầm lẫn đối với người tiêu dùng.

12. Đăng tải, công bố thông tin sai lệch về an toàn thực phẩm gây bức xúc cho xã hội hoặc thiệt hại cho sản xuất, kinh doanh.

13. Sử dụng trái phép lòng đường, vỉa hè, hành lang, sân chung, lối đi chung, diện tích phụ chung để chế biến, sản xuất, kinh doanh thức ăn đường phố.

Điều 6. Xử lý vi phạm pháp luật về an toàn thực phẩm

1. Tổ chức, cá nhân sản xuất, kinh doanh thực phẩm vi phạm pháp luật về an toàn thực phẩm thì tùy theo tính chất, mức độ vi phạm mà bị xử lý vi phạm hành chính hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự, nếu gây thiệt hại thì phải bồi thường và khắc phục hậu quả theo quy định của pháp luật.

2. Người lợi dụng chức vụ, quyền hạn vi phạm quy định của Luật này hoặc các quy định khác của pháp luật về an toàn thực phẩm thì tùy theo tính chất, mức độ vi phạm mà bị xử lý kỷ luật hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự, nếu gây thiệt hại thì phải bồi thường theo quy định của pháp luật.

3. Mức phạt tiền đối với vi phạm hành chính quy định tại khoản 1 Điều này được thực hiện theo quy định của pháp luật về xử lý vi phạm hành chính; trường hợp áp dụng mức phạt cao nhất theo quy định của pháp luật về xử lý vi phạm hành chính mà vẫn còn thấp hơn 07 lần giá trị thực phẩm vi phạm thì mức phạt được áp dụng không quá 07 lần giá trị thực phẩm vi phạm; tiền thu được do vi phạm mà có bị tịch thu theo quy định của pháp luật.

4. Chính phủ quy định cụ thể về hành vi, hình thức và mức xử phạt các hành vi vi phạm hành chính trong lĩnh vực an toàn thực phẩm quy định tại Điều này.