title: Một bộ sách xưa hai ngàn năm đến nay vẫn còn có giá trị trên thế giới: Sử ký của Tư Mã Thiên

text:
Các nhà văn học chuyên môn thế gian đã đánh giá các sách xưa của người Tàu để lại mà có giá trị về văn học, được đứng ngang hàng với các sách xưa khác có danh trên thế giới, đâu chừng có năm bộ mà thôi. Trong năm bộ đó, bộ Sử ký của Tư Mã Thiên là một.

Bởi vậy, bộ sách ấy đã được dịch ra hầu đủ các thứ tiếng, là các thứ tiếng văn chương đứng vào bậc nhứt bậc nhì trên thế giới, như tiếng Pháp, tiếng Anh, tiếng Đức...

Người Việt Nam ta thuở trước vẫn đọc nhão sử Tàu, nhưng chẳng mấy ai biết mặt mũi bộ Sử ký của Tư Mã Thiên ra sao. Điều đó, lỗi tại cái học khoa cử: ai nấy chỉ theo đuổi một bộ sử “quan Hành” cũng đủ lấy được cử nhân, tiến sĩ, không cần tìm đến các sách gốc làm chi. Cũng có lỗi tại buổi trước, sự giao thông khó khăn, lại đồng tiền ít ỏi, nếu chẳng phải nhà giàu sang thì những sách quý ấy khó lòng mà mua được.

Cái nền sử học bằng tiếng mẹ đẻ của chúng ta sau nầy nếu được vững vàng rực rỡ thì bộ Sử ký của Tư Mã Thiên bề nào cũng sẽ được dịch ra. Không có lẽ người Pháp, người Anh, họ ở tận bên kia trời, chẳng có dính dấp một tí nào với văn hóa Trung Hoa mà họ lại cần phải dịch sách ấy ra chữ họ; còn ta, hàng mấy ngàn năm chịu ảnh hưởng của cái văn hóa ấy, mà đối với bộ sách có giá trị đặc biệt ấy, trong đó chứa không biết bao nhiêu là cái đáng biết, ta lại chịu làm như những người mù? ‒ Nhưng hiện bây giờ, thì dù ai cũng phải nhìn nhận rằng công việc biên dịch lớn lao ấy ta chưa có thể làm được.

Ta chưa có thể làm được công việc lớn lao ấy thì cái việc đem bộ sách Sử ký Tư Mã Thiên ra mà giới thiệu sơ qua cho ai nấy được biết, tưởng là việc nên làm lắm, nên làm hơn những việc thuật lại một tác phẩm nào hay một học thuyết nào của học giả bên Âu, bên Mỹ mà chẳng hề có ảnh hưởng gì đến xã hội chúng ta.

Họ Tư Mã, theo lời Tư Mã Thiên kể lai lịch trong bài "tự tự" để cuối sách Sử ký thì là một họ từ thuở nhà Châu đã đời đời nối nhau giữ việc quốc sử. Giữa chừng gặp buổi loạn, con cháu phân tán ra ở các nơi và nghiệp nhà không còn giữ được nữa. Đến đời nhà Hán, triều vua Võ Đế, Tư Mã Đàm mới lại làm chức Thái sử công. Đàm sinh ra Thiên. Thiên làm Thái sử lệnh. Cha con đều được nối dõi nghề nghiệp của tiên tổ.

Thiên đẻ ra tại đất Long Môn. Thuở nhỏ, từng phải chăn trâu cầm cày. Nhưng hồi mười tuổi đã có học qua các sách cổ. Hai mươi tuổi thì được dịp đi du lịch hầu khắp, theo như Thiên kể: "Phía nam, chơi sông Giang, sông Hoài, lên núi Cối Kê, thăm Vũ Huyệt, dòm núi Cửu Nghi, trôi nổi trên sông Ngoan, sông Tương; phía bắc, lội qua sông Vấn, sông Tứ, giảng học ở kinh đô Tề, Lỗ, xem dấu sót của Khổng Tử, tập bắn ở núi Dịch huyện Trâu, bị khổn ách ở các nơi Phồn, Tiết và Bành Thành, rồi mới đi qua Lương, Sở mà trở về". Bởi thế, người đời sau mỗi khi nhắc đến Tư Mã Thiên, đều không quên nhắc đến cuộc du lịch ấy, vì cho rằng những non nước mà người đã trải qua có ảnh hưởng với văn chương của người nhiều lắm vậy.

Bộ Sử ký ngày nay còn truyền lại, đứng tên Tư Mã Thiên, nhưng có lẽ khởi thảo từ cha người, Tư Mã Đàm, làm chưa xong mà Thiên làm nốt. Trong bài "tự tự", Thiên có nhắc lại lúc cha mình sắp chết, cầm tay con mà trối rằng: "Ta chết, mầy sẽ làm Thái sử; làm Thái sử, mầy chớ quên những điều ta muốn luận bàn!". Thiên cúi đầu khóc mà thưa rằng: "Con dù hư hèn, xin chép hết thảy những chuyện cũ mà cha đã dàn xếp, không dám để thiếu sót!".

Cha con họ Tư Mã tuy nối nhau giữ chức Thái sử nhưng sự biên tập sách Sử ký là lấy độc lực của cá nhân mà làm; chứ không phải như các sử đời sau bởi các sử thần ở sử quán họp nhiều người lại, vâng mạng vua mà biên tập. Bởi vậy, sách Sử ký có cái tính chất "tư thơ" (sách của nhà riêng) chứ không là "quan thơ" (sách của nhà vua). Cũng vì nó không phải quan thơ cho nên trong đó có chép nhiều chuyện thực ở triều đình mà lẽ ra, nếu là quan thư thì phải kị húy; vả lại, sự khen chê cũng do ý kiến tự do của tác giả, khỏi phải tranh ghé gì.

Theo lời Thiên nói, Đàm chết ba năm rồi Thiên mới nối làm Thái sử; sách Sử ký biên tập được mười năm thì Thiên gặp "cái họa Lý Lăng". Việc này là việc rất quan hệ của đời Thiên, và ta có thể nói rằng bao nhiêu cái luận điệu hăng hái, tức bực và rắn rỏi trong sách Sử ký đều là chịu ảnh hưởng việc ấy.

Số là, Lý Lăng, một thanh niên con nhà tướng ‒ cháu nội Lý Quảng ‒ bình nhật được Thiên coi trọng, cho là kỳ sĩ. Bấy giờ, Lăng đã làm một tiểu tướng, đem non năm ngàn binh đi đánh Hung Nô. Vào sâu trong đất quân địch mà lương cạn, tên hết, viện binh không đến, cực chẳng đã Lăng phải hàng. Tin về, vua Võ Đế nổi giận. Đình thần đều hạch tội Lăng. Vua hỏi đến Thiên. Thiên nói bô bô lên rằng: "Lăng là người hiếu với thân, tin với bạn, liều mình theo việc nước, nên trang quốc sĩ; nay gặp việc chẳng may, những kẻ bề tôi ở nhà giữ lấy vợ con lại theo mà mũi nhọt, nghĩ cũng đau đớn thật!...". Theo ý Thiên thì Lăng chịu nhục mà không chết là để kiếm dịp báo đáp về sau. Nghe thấy thế, vua cho là Thiên vì Lăng du thuyết, bèn ghép Thiên vào tội hủ hình.

Hủ hình tức là cái hình cắt dương vật. Thân làm sĩ phu mà bị cái hình ấy, Thiên cho là nhục nhã lắm, chết đi mới phải. Nhưng, trong bức thư gởi cho Nhiệm An, Thiên nói rằng: "Tôi sở dĩ ẩn nhẫn lây lấc sống là vì giận lòng riêng có chỗ chưa hết và hổ chết rồi mà văn thái chẳng bày tỏ ở đời sau... Sách của tôi một trăm ba chục thiên mới thảo sáng chưa xong thì vừa gặp họa, tiếc cho nó bị bỏ dở mà tôi đành chịu cực hình, không có sắc buồn. Tôi mà đã làm xong pho sách nầy, đem giấu nó vào chốn danh sơn, truyền cho người nào là người biết nó ở các nơi đô hội lớn, thì tôi đã đền được cái nhục trước rồi, dù muôn lần bị giết tôi cũng chẳng ăn năn!...". Coi đó thì biết Tư Mã Thiên đã để cả sự nghiệp một đời vào cái tác phẩm của mình và có lòng tự tin ở nó rất là vững chãi.

Sự Thiên bị án, Thiên lấy làm uất lắm. Về chỗ đó, trong bức thư trả lời cho Nhiệm An, còn có những câu nầy nữa: "Chút lòng trung của tôi rốt cục không sao bày tỏ được, bị vu hãm, Bề trên nghe theo mà y án. Nhà nghèo, của không đủ mà chuộc tội; bạn bè chẳng có ai cứu; kẻ thân cận tả hữu không nói đỡ cho một lời. Thân nầy chẳng phải gỗ đá, một mình làm quen với ngục lại, bị nhốt trong khám kín mít, còn biết cáo tố cùng ai!...". Trải qua cơn hoạn nạn, làm cho Thiên thấy rõ thế cố nhân tình, thành thử trong sách Thiên, có lắm đoạn văn bi phẫn. Những cái giọng cay đời dễ cho người đọc có đồng cảm; mà nhất là người đọc nào có đồng một tâm sự với người viết thì cái cảm lại mạnh lắm, cách hai ngàn năm mà như mới hôm qua!

Bài nầy, tôi mới giới thiệu con người Tư Mã Thiên cho bạn đọc; chúng ta phải để ý mà hiểu con người ấy rồi mới hiểu được sách của người. Bài kế đây, tôi sẽ đưa bạn đọc đi xem cái sử giới nước Tàu từ xưa cho đến đời Tư Mã Thiên là thế nào; xem xong, khi nghe tôi hô lên rằng Tư Mã Thiên là nhà cách mạng của sử giới Trung Hoa, bạn đọc sẽ không lấy làm lạ. [HẾT KỲ 1]

Các học giả Trung Hoa gần nay, như Lương Khải Siêu cùng nhiều người khác, đều khâm phục cái sử tài của Tư Mã Thiên hết sức, họ tôn cho ông là một nhà cách mạng của sử giới nước Tàu.

Vì sao mà người ta dâng cho Tư Mã Thiên cái huy hiệu ấy? Chúng ta nếu đã biết qua cái thể tài chép sử của người Tàu trước họ Tư Mã, rồi cũng phải đồng thanh công nhận sự suy tôn ấy là chẳng quá đáng tý nào.

Trước Tư Mã Thiên vào khoảng hai ngàn năm, người Tàu đã có sử rồi. Còn truyền lại đến bây giờ là những Ngu thơ, Hạ thơ, Thương thơ, Châu thơ, sách chép chuyện các vua về các đời Đường, Ngu, Tam đại. Các sách ấy ban đầu vốn là sử, về sau trải qua một lần san thuật của Khổng Tử thì nó đã thành ra kinh mà không phải sử nữa.

Từ đời Khổng Tử về sau, sự trứ thuật về sử mới thịnh hành. Thuở đó là thời đại phong kiến, mỗi nước chư hầu đều có sử. Theo lời Mạnh Tử đã kể lại: nước Tấn thì có sách Thặng, nước Sở thì có sách Đào Ngột, nước Lỗ thì có sách Xuân Thu, đều là sử cả. Xuân Thu vốn là sử của nước Lỗ, bởi đức Khổng dọn lại cũng thành ra kinh, nhưng cái bản chất sử của nó vẫn không giảm kém chút nào. Chẳng những thế thôi, nhờ cái danh vọng và cái oai quyền của đức Khổng, sách Xuân Thu về sau trở nên mẫu mực của sử, mặc dù nó là kinh.

Phụ theo Xuân Thu là sách Tả truyện và Quốc ngữ, cũng là thể sử. Ngoài ra còn có các sách như Trúc thơ kỷ niên, Thế bổn, Chiến quốc sách, Sở Hán xuân thu, đều là sử cả, chính Tư Mã Thiên đã lấy tài liệu ở đó làm ra Sử ký, nhưng đến bây giờ đã thất lạc hầu hết.

Tóm lại, các sử ở trước Tư Mã Thiên, phải lấy Xuân Thu của Khổng Tử làm đại biểu, vì sách nào cũng do một khuôn ấy đúc ra. Thế thì cái thể tài của Xuân Thu thế nào?

Xuân Thu là sách "biên niên". Cứ mỗi năm bắt đầu chép số năm theo hoàng hiệu, rồi ở dưới thì chép chuyện. Cái thể tài ấy có lẽ trước đức Khổng đã có rồi, nhưng vì sách Xuân Thu lấy cái thể tài ấy, thành ra người ta coi như đức Khổng đặt ra nó. Nó có thế lực lớn lắm, cai trị sử giới nước Tàu hơn hai ngàn năm cho đến cận đại đây mới hết.

Nó cũng cai trị lan đến sử giới nước ta nữa: các sử ta từ trước đều theo thể biên niên tất cả, chỉ từ hai sử gia gần đây là Trương Vĩnh Ký và Trần Trọng Kim mới bỏ đi mà theo lối sử của người Tây.

Sử mà làm theo thể biên niên, thật là vụng về, cổ lỗ không gì bằng. Có người đã ví nó với cuốn sổ tay của người đàn bà khéo việc tề gia nội trợ. Hôm nay, ngày mồng một, mua ba quan tiền gạo; ngày mai, mồng hai, mua một quan tiền củi; ngày mốt, mồng ba, đi đám cưới mất sáu quan... Cứ thế mà biên mãi cho đến hết tháng hay hết năm là xong một cuốn sổ. Sử mà biên niên thì cũng thế.

Nhưng, sổ biên như thế thì được, chứ sử biên như thế thì không được. Vì sử là cái gương phản chiếu của một thời đại, nên mỗi việc tất phải xâu suốt với nhau cho có đầu có đuôi, thì mới tiện cho người xem. Chỗ đáng chỉ trích nhất của thể biên niên là làm cho mỗi việc rời rạc ra. Người xem phải lật ra tìm từng năm cho hết cả một bộ sử rồi mới biết được đầu cuối của một việc, như thế là bất tiện lắm.

Sự vụng về bất tiện ấy trước mà cho đến sau Tư Mã Thiên cũng ít có người cảm thấy, chứ đừng nói tới thấy mà dám chỉ trích. Bởi trong học giới Tàu từ khi có Khổng Tử rồi, ai nấy đều coi ngài như mặt trời mặt trăng, không dám có một lời dị nghị. Mọi khuôn phép của ngài đặt ra về sự học, chỉ có tuân phụng mà thôi, chứ không có phê bình.

Tư Mã Thiên cũng không hề phê bình Khổng Tử. Chẳng những thế, người làm ra sách Sử ký, có tuyên ngôn rằng bắt chước theo sách Xuân Thu. Nhưng, nói để che miệng thế gian đó thôi, chứ kỳ thật, Sử ký của Tư Mã Thiên là đã nổi loạn nghịch cùng Xuân Thu, vì sách trên không chịu ở trong thế lực phạm vi của sách dưới.

Sử ký lập ra một thể tài riêng, người đời sau gọi là thể "kỷ truyện". Thế là từ đó, trong sử giới Trung Hoa, Tư Mã Thiên biệt ra một phái mà làm lấy thủy tổ, cũng như Khổng Tử đã làm thủy tổ của phái kia.

Tư Mã Thiên có một cái óc hiệp với cái óc của người Âu châu đời nay, là trọng cái việc của sử, chứ không trọng cái chính thống của nhà vua. Cái ý sau nầy là cái ý chính của Khổng Tử, tức như ngài chép Xuân Thu, nổi đầu biên là "Xuân Vương chánh nguyệt". Tư Mã Thiên đã làm phản cái ý ấy, nên trong sách người chẳng thèm có một câu nào đụng chạm đến sự đó.

Bởi trọng cái việc của sử cho nên cứ mỗi một việc là người chép riêng ra một thiên. Cùng một việc, năm nào xảy ra thế nào, người biết lấy năm mà lồng vào trong việc, cho nên về thời gian cũng phân minh, không rộn và không sót. Theo con mắt nhà sử học đời nay mà xét, thì, về sự đó, Tư Mã Thiên thật có trí khôn hơn Khổng Tử nhiều.

Mục lục của Sử ký như vầy:

Bản kỷ 12 thiên, chép về các đế vương.

Niên biểu 10 thiên, tức là mười cái niên biểu, để ghi việc từng năm cho dễ thấy (Đây là một sự sáng tạo rất mới của họ Tư Mã, bài sau sẽ nói rõ).

Bát thơ 8 thiên, nói về các chế độ.

Thế gia 30 thiên, chép về các nhân vật có danh tiếng xưa nay.

Liệt truyện 70 thiên, chép về các bầy tôi các đời.

Xem đó, bởi chữ kỷ trong bản kỷ ở đầu mục lục và chữ truyện trong liệt truyện ở cuối mục lục cho nên người đời sau lấy đó đặt tên cái thể sử của Tư Mã Thiên là thể kỷ truyện.

Bài sau tôi sẽ nêu ra những cái đặc sắc của sách Sử ký. [HẾT KỲ 2]

NHỮNG CÁI ĐẶC SẮC CỦA SÁCH ẤY

Theo sử học ngày nay, sách Sử ký của Tư Mã Thiên cũng còn có một vài chỗ đáng chỉ trích, là như tác giả đã đem lịch pháp và thiên văn vào sử. Vả lịch pháp là phép làm lịch, như những sự tính năm, tháng, bốn mùa, đặt tháng nhuận; thiên văn là phép tính độ số vận hành của mặt trời, mặt trăng và các ngôi sao; những sự ấy tuy có tùy tri thức của loài người mà thay đổi chứ vẫn biệt riêng ra ngoài nhân sự, thì làm sao lại cho vào sử được? Vậy mà trong sách Sử ký, ở mục Bát thơ, choán mất hai thiên để chép những chuyện ấy: Lịch thơ nói về lịch pháp, Thiên quan thơ nói về thiên văn.

Nhưng nếu chúng ta biết nghĩ thì sự chỉ trích ấy, phải cho là hà khắc. Chúng ta ở ngày nay là ngày các môn học đã phân khoa độc lập rồi, chúng ta bèn cứ theo đó mà trách cái sự hỗn độn ở hai ngàn năm trước thì sao đang? Huống chi thuở đó, sử với thiên văn, còn thuộc về một chức chưởng, chính cha con họ Tư Mã làm Thái sư mà cũng giữ việc thiên quan nữa (Trong Sử ký có câu: Thái sư công chưởng thiên quan, bất trị dân), thì trong sách của người sao không được nói đến lịch pháp và thiên văn?

Cho ai có thổi lông tìm vết đến mấy đi nữa cũng chỉ bẻ bác được một vài chỗ đó mà thôi, ngoài ra, cả sách Sử ký của Tư Mã Thiên có không biết bao nhiêu là điều đáng phục. Có những cái ngày xưa coi quen mắt, cho là thường, không ai để ý tới, mà từ khi tiếp thọ học thuật Âu châu đến nay, người ta mới thấy ra cái tài, cái thức, cái trí của tác giả thật là cô cao vĩ đại lắm, ở Á châu hai chục thế kỷ trước mà đã có được cái óc học vấn của người Âu châu bây giờ.

Ngay đây tôi hẵng nói về cái “biểu” (tableau), chính Tư Mã Thiên là người sáng tạo ra nó, đầu tiên đem ứng dụng trong sách Sử ký.

Bạn đọc Sông Hương, ông nào làm việc ở sở Hỏa xa, ở sở Thương chánh, còn lạ gì thứ đó. Phải, những cái biểu quen với các ông lắm, các ông gặp việc gì cần đến nó thì các ông tự làm ra nó được ngay, chẳng có khó gì. Nhưng phải biết: cái người đầu tiên phát minh ra những cái biểu, người ấy phải có óc thông minh sách hoạch lắm, tôi cho là ngang hàng với những cái óc phát minh sự dùng điện, dùng hơi nước.

Có người đã cho biểu ‒ cả với đồ (plan) nữa ‒ cũng phải kể là văn học, nhưng là thứ văn học không có cú đậu, nghĩa là đọc không thành câu (phrase). Nói vậy rất có lý.

Bởi vậy, tôi có thể nói một cái biểu là một bài văn không thành câu, do một “ông thánh về văn học” sáng chế ra bởi sự cực chẳng đã, vì nếu đặt thành câu thì nó lủng củng vô vị mà có lẽ đến không sao đọc được. Như thế, tôi lại có thể nói một cái biểu là một bài văn rất hay, rất thần tình, vì đã tránh được sự lủng củng cho lỗ tai mà đem đến sự song suốt cho con mắt.

Không tin thì tôi xin cử ra cho các ông một cái yết thị không thể có của sở Hỏa xa.

Đường xe lửa Hà Nội-Sài Gòn, một ngày chạy mấy chuyến, chuyến nào bắt đầu chạy lúc mấy giờ, rồi giờ nào phút nào đến ga nào, từ Hà Nội đến Sài Gòn có mấy trăm cái ga, phải kể ra cho hết. Ấy là điều mà sở Hỏa xa muốn nêu ra cho công chúng đều xem.

Giá không có ai bày ra cái biểu, người ta sẽ kể những điều ấy trong một bài yết thị bằng văn. Và bài văn ấy sẽ có câu, đọc được, đại khái như thế này:

Chuyến thứ nhất chạy từ ga Hà Nội 6 giờ sáng, 6 giờ 10 phút đến ga Văn Điển, 6 giờ 22 phút đến ga Thường Tín, 6 giờ 30 phút đến ga Lạc Đạo, 6 giờ 43 phút đến ga Vân Sơn... rồi cứ như thế mà kể hàng mấy trăm ga cho đến hết. Nhưng nào phải một chuyến mà thôi đâu, trong ngày ấy còn hai ba chuyến nữa cũng đều phải kể như thế.

Những người Tây ở sở Hỏa xa thật khôn ngoan, họ không chịu làm bài văn mà làm ra cái biểu, tức là cái biểu chỉ giờ xe chạy ta xem thấy ở các ga. Nó tiện lắm, ông muốn biết giờ nào xe đến ga nào, lấy mắt dò xem từng hàng khắc thấy.

Ấy, Tư Mã Thiên ở hai ngàn năm trước cũng đã khôn ngoan như họ. Trong sách Sử ký, gặp những trường hợp nào rắc rối mà dùng văn không thể cai trị nó được thì người dùng biểu. Gọi là “thập biểu”, vì trong sách ấy cả thảy có mười cái. Đây tôi lấy ra cái biểu thứ nhì gọi là “Thập nhị chư hầu niên biểu” để xem qua cho biết. Không lấy cái biểu thứ nhất vì nó có hơi phiền phức. Vả lại, cái biểu thứ nhì này cũng dài lắm, đóng thành một quyển sách, đây chỉ lấy mấy hàng đầu:

Thuở nhà Châu, theo chế độ phong kiến. Vua nhà Châu là Thiên tử, còn các vua chư hầu kể có mười hai. Họ vẫn theo chánh sóc nhà Châu, nhưng mỗi nước chư hầu đều kể số năm theo vua mình tức vị. Vì đó, mà trong sử có một sự rắc rối là sự kể năm không nhất luật. Cho được giá ngự sự bất nhất ấy, tác giả sách Sử ký lập ra cái biểu này.

Như trên đó là về phần một năm, năm Canh Thân. Theo biểu, năm ấy, ở nhà Chu là Cọng hòa nguyên niên, còn các nước chư hầu thì một nước có hiệu vua và số năm kể từ tức vị như ở dưới.

Nhờ cái biểu ấy, kẻ học đỡ công tìm kiếm rất nhiều. Không có nó, khi người ta muốn biết Cọng hòa nguyên niên thì Lỗ là ông vua gì, năm thứ mấy, Trần là ông vua gì, năm thứ mấy, phải tra trong sách mới biết được. Nhưng có cái biểu, xem qua thì thấy ngay.

Cái trên đây là “niên biểu”, chỉ lấy những năm gióng với nhau, cho nên có bề đơn giản. Đến các biểu khác, như “Lục quốc biểu” kể cả sáu nước, năm nào có việc gì; lại “Tần Sở chi tế nguyệt biểu”, kể đến tháng nào có việc gì, còn phiền phức hơn.

Một sự phát minh có ích như thế mà về sau ít người phỏng theo. Các sử Tàu chỉ có Hán thư của Ban Cố có bắt chước Tư Mã Thiên lập biểu, còn các sử khác không có. Ấy là cũng vì người đời sau chỉ biết chuộng văn mà không để ý đến sự giá ngự những điều rắc rối lôi thôi trong lịch sử. [HẾT KỲ 3]

NHỮNG CÁI ĐẶC SẮC CỦA SÁCH ẤY

Tư Mã Thiên có cặp con mắt xem người xem việc khác với thường tình, không lấy thành bại luận người luận việc: nhờ đó làm cho sách Sử ký của ông nảy thêm ra một cái đặc sắc nữa.

Trong sách ấy như đã lập ra những cái lệ: các vị đế vương thì liệt vào bản kỷ; các vua chư hầu cùng các đại thần thì liệt vào thế gia. Điều đó đã có nói trong một bài trước.

Đã lập lệ ra thì phải tuân theo. Nhưng một đôi khi, tác giả thình lình không tuân nữa, làm ra “biến lệ”. Mà mỗi một cái biến lệ là một cái trác thức của tác giả.

Hạng Võ chỉ lập mình làm Tây Sở Bá Vương trong 5 năm, chưa hề làm Hoàng đế cai trị cả nước Tàu; vả Võ lại là người giành thiên hạ với Hán Cao Tổ mà bị thất bại, có thể kể là người thù của nhà Hán, là “bản triều” của tác giả nữa, vậy mà trong Sử ký vẫn liệt Hạng Võ vào bản kỷ, coi như một vị đế vương chánh thức.

Hậu nho có nhiều người bẻ bác Tư Mã Thiên về chỗ đó, bảo Thiên làm như thế là tự trái với lệ của mình. Thật là trẻ con nói chuyện với người lớn!

Thiên hạ chẳng biết làm như thế là trái lệ, nhưng đã cố ý mà làm như thế. Liệt Hạng Võ vào bản kỷ, Thiên có ý bảo cho người đời biết cái ngôi Thiên tử chẳng phải là thần thánh gì, được hay mất là chẳng qua tại may hay rủi. Hạng Võ đã chiếm được một phần đất lớn trong thiên hạ, hiệu lệnh chư hầu trong 5 năm, giá gặp may một tí nữa Võ sao chẳng làm một ông vua sáng nghiệp truyền cho con cháu đời đời, nhưng vì rủi cho nên thất bại đó thôi!

Đó chỉ mới tỏ ra cái trác thức của nhà chép sử. Đến như Thiên làm quan với triều đình nhà Hán, mà dám công nhiên ủng hộ một người nghịch với bản triều như thế, lại tỏ ra là can đảm nữa.

Hạng Võ với Hán Cao Tổ ví cũng như Nguyễn Huệ Tây Sơn với đức Gia Long nhà Nguyễn ta. Sau khi Cao Hoàng nhất thống cả Nam Bắc thì hết thảy các vua chúa Tây Sơn đều phải kể là “ngụy” cả. Trước Trần Trọng Kim, các sử gia nước Nam ở vào triều Tự Đức về trước, có ai dám xưng Nguyễn Huệ là “Thái tổ Võ Hoàng đế” theo như sự thật không? Đã đành rằng luật pháp chuyên chế thuở nhà Hán không nghiêm ngặt bằng nước ta trước đây hơn một trăm năm, nhưng cái lưỡi gươm của nhà vua có bao giờ lại quên lấy đầu những kẻ tán dương người nghịch của mình? Thế mà cái lưỡi gươm ấy đã chẳng dọa nổi Tư Mã Thiên cho khỏi có sự tán dương Hạng Võ, thì Thiên chẳng là bạo dạn lắm!

Chẳng những thế thôi. Xưa nay, có nhiều nhà phê bình đều nói rằng cả sách Sử ký duy có thiên “Hạng Võ bản kỷ” là văn hay hơn hết. Nhất là khúc họ Hạng bị vây ở Cai Hạ cho đến khi thấy thế cùng tự lấy gươm cắt cổ, cách miêu tả từng câu từng chữ rất là khẳng khái lâm ly, cố làm cho nẩy ra cái bản sắc anh hùng. Thế có phải Tư Mã Thiên đã biểu đồng tình với một người thù của nhà Hán, thương hại cho người ấy có tài mà không có vận, chẳng may mà thất bại, là gì! Ai đọc Sử ký mà hiểu sâu đến những chỗ đó, tự nhiên cũng thấy cái ngôi hoàng đế của nhà Hán mất cả vẻ sang trọng tôn nghiêm! Khổng Tử không phải vua chư hầu cũng không phải đại thần mà cũng đem liệt vào thế gia, ấy lại là một cái biến lệ nữa của Sử ký.

“Thế gia” nghĩa là một nhà truyền dõi nhau nhiều đời. Các vua chư hầu thuở xưa cứ cha truyền con nối, các đại thần cũng được tập tước cho con cháu tiếp sau, bởi vậy gọi là thế gia. Đức Khổng tuy chỉ là một kẻ bố y, không có tước vị truyền dõi, nhưng ngài làm một đấng giáo chủ, con cháu vẫn giữ được nghiệp nhà, đến hồi nhà Hán kể mười đời có lẻ. Liệt Khổng Tử vào thế gia, tác giả sách Sử ký muốn nêu ra cái nghĩa “thượng hiền” cũng như “thượng quý”.

Cái lối chép sử do chủ quan như thế hình như sử học ngày nay không chuộng nữa. Nhưng ở vào thời đại phong kiến, xã hội đương sùng thượng những sự quyền quý cao sang, thì một vài cái biến lệ của họ Tư Mã đó thật không phải là không có bổ ích cho thế đạo nhân tâm.

Sau rốt, thiên “Khổng Tử thế gia” có lời tán của Thái sử công rằng: “Các vua chúa trong thiên hạ cho đến người hiền cũng đông lắm. Đương lúc còn sống thì vẻ vang, đến lúc chết rồi thì hết. Duy có Khổng Tử, một kẻ bố y, truyền dõi hơn mười đời, ở Trung Quốc từ thiên tử, vương, hầu giở xuống, hễ nói đến Lục kinh phải đều lấy ngài làm mẫu mực: thật đáng gọi là chí thánh đi thôi!” Mấy lời than khen đó đủ cắt nghĩa tại làm sao mà liệt Khổng Tử vào thế gia vậy.

Đến Trần Thiệp, một tên lính trốn thừa thời khởi loạn, xưng vương chỉ trong vài tháng mà cũng đem liệt vào thế gia. Sự này chắc tác giả dụng ý cũng như sự liệt Hạng Võ vào bản kỷ.

Trong sách Sử ký đã có chỗ nói rõ rằng: “Trần Thiệp tuy thất bại mà chết nhưng bởi các tướng do Thiệp sai đi, về sau làm mất được nhà Tần, thế thì Thiệp cũng có công thủ xướng”. Căn cứ ở lý do đó, sách Sử ký coi Thiệp cũng như một vị vua thành công đắc thắng.

Tóm lại, những cái biến lệ ấy của Sử ký có phải là công bình chăng thì chưa biết, nhưng tôi rất tin một điều là nó sẽ làm cho nhiều kẻ làm việc mà thất bại được hả lòng. Theo Tư Mã Thiên thì những tay anh hùng không cứ thành hay bại đều phải bình đẳng trong sách của người là sách Sử ký. Điều đó cũng đáng gọi là trái với cái nghĩa “định danh phận” trong sách Xuân Thu của Khổng Tử.

Bài báo


title: Những tiếng đệm bằng ang và ac

text:
Trong quốc ngữ có một thứ tiếng gọi là tiếng đệm. Tiếng đệm không có nghĩa, thường là hợp với tiếng đi trước nó mà có nghĩa.

Những tiếng đệm ráp với bất kỳ vần gì đều được cả, như đường sá với a, chợ búa với ua, lăn lóc với óc, khó khăn với ăn, chán chường với ương... không phải có hạn định với một vần nào.

Nhưng người ta đã nhận thấy một điều đáng chú ý là những tiếng đệm phần nhiều hay ráp với ang, thứ nữa với ac.

Ang và ac cùng một âm hệ, cùng một lối mở miệng trong lúc phát âm. Thế thì dùng nó làm tiếng đệm, tất nhiên phải có cớ làm sao đó mà ta chưa tìm ra được.

Cái lý do của sự thực tuy chưa tìm ra được, chớ chính cái sự thực ấy thì đã lồ lộ ra. Vậy tôi thử nêu lên đây để chờ sự nghiên cứu của lần sau, không thì của kẻ khác.

Tiếng đệm thuộc về danh từ ráp với ang như những tiếng nầy:

Tiếng đệm thuộc về động từ ráp với ang như những tiếng nầy:

Duy có những tiếng đệm thuộc về hình dung từ hay trợ động từ ráp với ang là nhiều hơn hết, như những tiếng nầy:

Lại có tiếng đệm đến bốn chữ cũng ráp với ang, như tiếng:

Lịch sự lịch sàng

Nhưng mà ít lắm.

Thứ đến những tiếng đệm ráp với ac. Theo như tôi nhớ mà kể ra dưới đây, những tiếng ấy thuộc về động từ hầu như không có, và thuộc về danh từ rất ít, cũng duy có hình dung từ là nhiều hơn.

Về danh từ chỉ có hai tiếng:

Về hình dung từ hoặc trợ động từ có những tiếng nầy:

Bài nghiên cứu này thật chẳng có công phu gì cả. Chỉ có ra sức cóp nhặt một mớ chữ sau khi biết chú ý đến một điều đáng chú ý. Ngần ấy chữ đệm mà cuối cùng ghép với ang hay ac, tôi chẳng biết đã thu thái hết chưa. Tôi chỉ mong có ai thấy sót chữ gì thì bổ vào để về sau làm tài liệu cho các nhà âm ngữ học và văn pháp học.

Bài báo


title: Ba bài thơ ngắn

text:
Hồng gai

Hồng nào hồng chẳng có gai
Miễn đừng là thứ hồng rài không hoa
Là hồng thì phải có hoa,
Không hoa, chỉ có gai mà ai chơi?
Ta yêu hồng lắm hồng ơi,
Có gai mà cũng có mùi hương thơm.

(16-3-1951, Trên đường Tuyên Hà)

Hớt tóc trong Bệnh viện Quân y

Tuổi già thêm bệnh hoạn
Kháng chiến thấy thừa ta
Mối sầu như tóc bạc
Cứ cắt lại dài ra.

(1952)

Nắng chiều

Nắng chiều đẹp có đẹp
Tiếc tài gần chạng vạng
Mặc dù gần chạng vạng,
Nắng được thì cứ nắng.

(1956)

Thơ Việt Nam
Nhân Văn - Giai Phẩm


title: Người Việt Nam với óc khoa học (về sự phân loại)

text:
Chừng mười năm nay, trong đám trí thức chúng ta đã có nhiều kẻ tự nhận mà tuyên bố lên rằng người Việt Nam thiếu óc phê bình, không có óc khoa học. Rồi coi bộ ai cũng thim thíp chịu cả, ai cũng làm thinh không cãi lại. Phải, chịu chứ còn cãi sao được: óc phê bình, óc khoa học, đến cái danh nó trong tiếng ta còn chưa có, phải dịch ở tiếng Tây ra, mà bảo cái thực nó, ta có làm sao?

Tuy vậy, chưa hề ai nói rõ ra thế nào là thiếu óc phê bình, thế nào là không có óc khoa học. Khống cáo ai, mà không chỉ ra chứng cứ, người ta chẳng tin; mình tự khống cáo lấy mình, mà không chỉ ra chứng cứ, lắm lúc mình cũng chẳng buồn tin nữa. Vả, cái điều mình tự khống cáo mà nếu mình còn chẳng tin thì cái chỗ mình tự nhận biết cũng chẳng lấy chi làm chắc chắn.

Đã thế thì không ai được nói vung ra một câu nào rồi bỏ đó. Chúng ta có quyền hỏi vặn họ: Thế nào là không có óc khoa học? Thế nào là thiếu óc phê bình?

Hơn nữa, đã đụng đến hai chữ khoa học thì không khi nào được mần ngơ với chứng cứ. Cái khẩu hiệu thứ nhất của nhà khoa học là: chứng cứ ở đâu, tương ra!

Đoạn mở vào bài này luôn thể mà nói đến óc phê bình, chứ bản ý của tôi khi cầm bút là muốn mang ra ít nhiều chứng cứ để tỏ rằng người Việt Nam chúng ta vốn không có óc khoa học, ấy vậy, đây giở xuống, tôi sẽ chuyên nói về óc khoa học mà thôi.

Tôi thấy như có cần phải giải thích cái danh từ “óc khoa học” là gì.

Nó sinh ra bởi cái danh từ “khoa học”.

Khoa học, chữ ấy dùng chỉ cái tri thức nào rất đúng và rất chắc, cũng dùng chỉ các môn học đã thành lập riêng từng môn (nên nhớ rằng ngày xưa các môn học đều nhập làm một với triết học), có điều tự, có hệ thống, kẻ học có thể cứ theo đó mà suy nghiệm hay thực hành ra đều đúng không sai, như môn số học và môn thiên văn học.

Nhờ đâu người ta lập nên khoa học? Nhờ ở sự tìm tòi, ở sự kinh nghiệm làm thành ra những trình thức, họp lại là các phương pháp mà người ta kêu rằng “khoa học phương pháp”.

Óc khoa học tức là chỉ về phần tinh thần của cái phương pháp ấy.

Óc khoa học, nói nôm và đại khái, là cái óc tỷ mỷ và có ngăn nắp, rạch ròi mà có sâu suốt, không u òa, không hẩu lốn, đối với sự vật gì cũng muốn theo từng bước một của phương pháp để tìm thấy lẽ thật của nó.

Tiếc tôi không phải nhà khoa học nên khi cắt nghĩa về cái óc khoa học chỉ có thể nói được đến thế thôi. Nhưng nếu mấy lời tôi nói đây không sai lắm thì cũng có thể lấy đó làm căn cứ để xét biết người Việt Nam ta có óc khoa học hay không vậy.

Trong những trình thức của khoa học phương pháp có một cái gọi là phân loại.

Phân loại nghĩa là chia ra các vật trong thế gian mà mình muốn chia, cho những vật tuy khác nhau mà có cùng một tánh thì ở về một loại với nhau, và loại nào riêng ra loại ấy. Nó sinh ra bởi khi người ta không chịu được sự lộn xộn mà cần có khu biệt và trật tự giữa mọi vật.

Không đợi nhà khoa học mới có cần đến sự phân loại, người thường cũng có cần đến luôn luôn hay là đã thực hành sự ấy luôn luôn mà không tự biết. Chỉ khác nhau ở chỗ: nhà khoa học theo phương pháp phân loại thì được đúng, còn người thường theo thường thức mà phân loại thì hay sai lầm.

Ví dụ: người thường thấy trên trời, mặt trời sáng về ban ngày, mặt trăng sáng về ban đêm, bèn chia ra hai sự sáng làm hai loại đối nhau; lại thấy khí trời có lúc nóng, có lúc lạnh, bèn chia ra hai khí nóng và lạnh làm hại loại đối nhau: thế là sai lầm. Nhà khoa học thì không thế, vì biết ánh sáng mặt trăng vốn chịu ánh sáng của mặt trời, cái nọ tức cái kia, không chia làm hai được; cũng như biết chỉ khí nóng mới thực có, khi khí nóng bị rút bớt thì thấy lạnh, chứ chẳng hề có khí lạnh là gì, cũng không chia làm hai được.

Theo thường thức mà phân loại khỏi sai lầm thì duy có khi nào gặp cái vật mà mình muốn phân, có sự khu biệt tự nhiên dễ thấy lắm, như người thì có nam có nữ, thú thì có đực có cái, thực vật thì có cỏ và cây… Nhưng nếu bất kỳ việc nào cũng cứ giản đơn như vậy thì ai làm chẳng được, lọ phải nhà khoa học, cần gì đến phương pháp? Người ta đã đặt ra khoa học phương pháp là để hòng cai trị những sự vật phiền phức khó phân hơn.

Hình như người Việt Nam ta từ xưa chưa hề có cái quan niệm về phân loại. Bởi sách vở của nho giáo mà ta học ở đây chưa hề có dạy ta về cái quan niệm ấy.

Bình sinh tôi rất lấy làm lạ về điều này: Trong các sách nho có một sách tên là Nhĩ nhã, nói là của Chu Công làm ra trước đây ba ngàn năm. Trong đó, về thiên Thích thú, chia các động vật ra hơi rành rẽ, có phần tương tự với tây học. Tức như bò, dê cho về loại tiết ( 絏 = nhai lại); chim về loại tố (嗉 = mổ); khỉ vượn và chuột về loại liêm (廉 gặm). Thế mà đến gần đây, khi người Tàu dịch sách Tây, về chỗ động vật phân loại, gặp các danh từ đặc biệt ấy họ lại không biết mấy chữ sẵn có trên đó mà dùng, trở đi đặt ra chữ mới rất ngây ngô mà vụng dại, là như không nói tiết mà nói phản sô! Phản sô  反 芻 đến hai chữ mà chỉ có nghĩa là “trở cỏ lại”, thiếu mất nghĩa “nhai” đi, sao bằng một chữ tiết? Thì ra đến chính người Tàu cũng còn không biết tới cái tổ truyền phân loại của mình thay, chứ đừng nói An Nam!

Đến các sách nho ta thường học mở ra thấy đầy những chữ như là tam tài, tam quang, ngũ luân, ngũ hành… còn nhiều nữa, không kể hết, mới nghe như là rành về phân loại lắm, mà kỳ thực nào có phải. Những chữ số mục tên một danh từ ấy chẳng qua bởi người ta thấy cái gì được đến đâu thì kể đến đó, chứ chẳng phải có chú ý làm một sự phân tích cho hợp với lẽ đương nhiên.

Như tam quang: Bởi người ta thấy trên trời có ba vật sáng là mặt trời, mặt trăng và sao thì kể là ba, chứ không nghĩ đến rằng đó là có vật phát quang, có vật thụ quang, đem mà sắp hàng ngang nhau là không hợp lý. Đến ngũ hành cũng thế. Thấy nói kim, mộc, thủy, hỏa, thổ, tưởng như cử ra năm vật ấy chỉ bởi thấy ba vật là cần dùng cho sự sống của loài người. Bởi vậy, đến khi người ta thấy thêm một vật nữa là cốc (các giống hạt, như thóc, đậu) cũng cần dùng không kém thì đã không ngần ngại gì mà thêm một vào đó nữa, rồi gọi là lục phủ! Nếu thực là phân loại, đâu có dễ dàng như vậy!

Theo học thuật của người nước ta trước kia lung thống hàm hồ như vậy cho nên dù không có quan niệm về phân loại cũng không đáng trách. Chúng ta nên để ý mà xem xét từ khi Âu hóa truyền sang vài mươi năm nay, người mình đã chịu ảnh hưởng khoa học nhiều ít, thử cái đầu óc lung thống hàm hồ ấy có đổi đi được chút nào chăng.

Xem các sách của người Việt Nam viết ra gần đây thấy đã có ít nhiều tác giả biết dùng cách phân loại. Nhưng tôi xin nói vội ra ở đây rằng phần nhiều họ không dùng theo phương pháp, cho nên sự phân loại của họ vẫn còn hỗn tạp.

Theo khoa học phương pháp, về phân loại có hai điều đáng coi như nguyên tắc: Một là đã phân loại thì không được để có một vật gì lọt ra ngoài các loại mình đã phân; hai là đã phân loại thì mọi vật phải riêng hẳn ra, không được để có một vật gì đã vào loại này mà cũng có thể vào loại khác.

Theo nguyên tắc đó, các nhà khoa học vẫn nhìn nhận rằng từ xưa đến nay chưa có cái phân loại nào cho hoàn toàn được cả, vì tri thức của loài người về tự nhiên hãy còn thiếu thốn quá. Tuy vậy, sự phân loại cũng không vì cớ ấy mà bị bỏ; người ta cứ cố gắng, nếu có thể hoàn toàn được đâu hay đến đó, còn hơn là chịu để mọi sự vật xô bồ với nhau trong không gian hay thời gian hỗn độn.

Hãy xem, có tiếng nhất là cái phân loại về động vật của ông Georges Cuvier đã lập nên, giáp trăm năm nay sách giáo khoa các nước đều theo đó dạy về động vật, đến nỗi thiên hạ công nhận rằng cả loài người đều mang ơn ông về việc ấy, thế mà cũng vẫn còn có chỗ chỉ trích được, lâu lâu lại có người tu chánh một vài điều.

Lại xem, vật chất trong thế gian, từ trước người ta chia ra làm ba: chất đặc, chất lỏng, chất hơi; sự phân loại đó kể cũng đã chu đáo lắm, còn có vật chất nào lọt ra ngoài ba ấy được? Thế mà về sau, người ta còn phát kiến ra một chất nữa dẻo (état colloidal), nếu có thành lập được, rồi đây trong các sách giáo khoa dạy về phổ thông tri thức sẽ bảo chúng ta rằng vật chất trong thế gian có bốn chứ không phải có ba.

Nói vậy cho biết sự phân loại có quan hệ với đường học vấn ra sao, nó khó khăn đến đâu, và mỗi khi chúng ta đem thực hành phải thận trọng dường nào mới được. Rồi xét đến cái công việc ấy của người mình gần đây, thấy lộn xộn lắm, biết rằng họ vẫn còn chưa chịu để ý.

Ông giám mục Hồ Ngọc Cẩn có xuất bản sách “Văn chương thi phú An Nam” in lần thứ hai năm 1923 tại một nhà in Hương Cảng. Sách chia làm hai quyển: quyển thứ nhất dạy về văn chương, quyển thứ nhì dạy về thi phú. Ở quyển thứ nhất, chỗ chữ “văn chương” lần đầu thấy, ông có chua là “littérature”.

Chỉ chừng nấy đã thấy sự quai mậu không thể nhịn bẻ bác được rồi. Vả “văn chương” đã là littérature thì thi phú phải có trong phạm vi nó, làm sao đứng ra ngoài được? Nếu thi phú đứng riêng một địa phận khác thì ra nó không phải văn chương hay sao? Và nếu văn chương đã sụt xuống đứng ngang hàng với thi phú, không bao gồm được thi phú, thì nó không còn là văn chương nữa, không còn là littérature. Chưa nói đến trong đó ông dạy những gì và ra sao, chỉ một chỗ gốc đã thấy hỏng rồi. Ở quyển thứ nhất, chỗ dạy viết thư từ, tác giả chia thư từ làm sáu loại: 1. thư thăm viếng, 2. thư mừng, 3. thư xin, 4. thư cám ơn, 5. thư trả lời, 6. thư giải buồn. Tôi đọc tới thấy ngay có loại thừa, loại thiếu.

Thừa là hai loại “thư mừng” và “thư giải buồn”. Cả hai đều không đứng riêng làm loại được mà phải bị bao gồm vào trong “thư thăm viếng? Vì khi kẻ khác có việc mà mình gửi thơ mừng hay khuyên giải là tùy việc vui hay buồn, chứ tổng chi cũng là thăm viếng cả. Theo phương pháp phân loại, gặp trường hợp đó, muốn được kinh tế hơn, thì phải chia một lần nữa, do loại “thăm viếng” sinh ra mấy thứ như là “mừng” và “giải buồn”, v.v…, tùy mình. Nhưng đó lại là vấn đề khác, ở đây tôi chỉ cốt biện cho rõ điều này: ngoài “thư thăm viếng” không có gì là “thư mừng”, và “giải buồn” hết. Thế thì ba loại đó chỉ một loại “thư thăm viếng” là đứng được và đủ rồi.

Nói đến thiếu. Giá phỏng tôi có một người bạn lành nghề viết báo, lại có một người bạn khác mới mở tờ báo và đang đi kiếm một viên chủ bút lành nghề, tôi bèn viết thư tiến cử người bạn thứ nhất cho người bạn thứ nhì, thì, theo sáu loại trên đó, thư của tôi sẽ vào loại nào? Có lẽ phải ghép ép uổng vào loại thứ ba: “thư xin”. Nhưng, vốn tính tôi không xin, tôi tiến cử người lành nghề này là cốt vì tờ báo chứ không vì người ấy. Thế thành ra thư ấy của tôi không nhét vào loại nào được cả, mặc dầu ông Hồ chia thư từ ra cho đến sáu loại!

Vậy muốn sự phân loại đó có thể hoàn toàn, phải chăng là nên bớt đi hai, thêm vào một, thành ra có năm loại: 1. thư thăm viếng, 2. thư xin, 3. thư gửi gắm, 4. thư cám ơn, 5. thư trả lời? Gởi gắm là thư giới thiệu người này hay phó thác việc gì cho ai, tức trong lối xích độc của người Pháp gọi là “lettre de recommandation” vậy.

Một sự phân loại còn lôi thôi hơn, còn vô lý hơn, là trong sách “Nam hải dị nhân liệt truyện” của ông cử Phan Kế Bính. Từng có người nói: Phân loại mà không rành mạch, không đâu ra đó, thì thà cứ để nguyên đừng phân chi hết còn hơn! Đối với việc ông cử Phan đã làm, tôi cũng muốn phê bình một câu giống như thế.

Cả sách chia làm tám chương, mỗi chương một loại: 1. Các bậc đại anh kiệt, 2. Các bậc danh thần, 3. Các bậc danh hiền, 4. Các bậc văn tài, 5. Các bậc mãnh tướng, 6. Các vị thần linh ứng, 7. Các vị tiên thích, 8. Các người có danh tiếng.

Ông Phan cũng quen theo lối các nhà văn ta xưa, mỗi khi dùng một danh từ có vẻ đặc biệt không hề cấp cho nó một cái định nghĩa. Thành thử các danh từ dùng mà phân loại trên đây, như cái thứ nhất, đại anh kiệt, thì không biết thế nào là đại anh kiệt!

Về loại ấy có bảy người, đầu là Trưng Vương, cuối là Gia Long đế.

Theo tánh cách họ thì Hưng Đạo Đại Vương có thể dự vào lắm, song không có. À, mà bảy người đều là đế vương cả, có lẽ vì vậy nên không sắp Trần Quốc Tuấn vào. Nhưng lại cũng không có Lê Thánh Tôn. Thì ra trước mặt ông Phan Kế Bính, Lê Thánh Tôn không đáng là đại anh kiệt của nước Nam?

Loại thứ nhì là danh thần, loại thứ ba là danh hiền, chẳng biết tác giả cứ vào đâu để phân biệt hai loại ấy? Danh thần là kẻ bầy tôi có tiếng; danh hiền là kẻ hiền có tiếng; nhưng đã là kẻ bầy tôi có tiếng không phải không gọi được là kẻ hiền; và những người ở vào loại kẻ hiền có tiếng đó không phải là chưa hề làm bầy tôi, thì sao chia ra được như thế? Bởi sự lẩn thẩn đó mà từ Lý Thường Kiệt giờ xuống chín người vào loại danh thần, nếu ai nghịch chơi, đem đổi đặt vào loại danh hiền, cũng chẳng thấy điều gì trở ngại; và từ Mạc Đĩnh Chi giở xuống bốn người vào loại danh hiền, nếu đánh tráo qua loại danh thần cũng chẳng hề chi!

Loại văn tài, từ Nguyễn Hiền đến Lê Quý Đôn tám người, không có Nguyễn Trãi hay Mạc Đĩnh Chi. Chẳng có lẽ gì khác hơn là Nguyễn Trãi mắc ở vào loại danh thần, Mạc Đĩnh Chi mắc ở loại danh hiền mất rồi! Nhưng còn sao Phùng Khắc Khoan, Lê Quý Đôn lại không ở vào loại danh thần hay danh hiền mà phải ở vào loại văn tài mới được?

Lê Phụng Hiểu và Lý Thường Kiệt, hai người có tư cách tài phẩm giống nhau, chẳng biết vì lẽ gì Lý phải ở loại danh thần, Lê phải ở loại mãnh tướng? Lý Thường Kiệt ở loại danh thần được, thì sao Nguyễn Văn Thành, Lê Văn Duyệt lại phải ở loại mãnh tướng mà không ở loại danh thần?

Buồn cười nhất là loại cuối cùng: các người có danh tiếng sao lại đứng riêng làm một loại được? Hết thảy những người ở trong bảy loại, trước loại ấy, lại không phải những người có danh tiếng cả sao? Loại này chỉ có bốn người: hai đàn ông là Ngô Soạn, Tả Ao, hai đàn bà là Từ Nhị Khanh, Nguyễn Thị Điểm. Thì ra số người có danh tiếng ở nước Nam từ xưa đến nay chỉ có bốn người ấy! Và, kêu bằng “các bậc văn tài”, ở nước Nam cũng chỉ có đàn ông được dự mà thôi, còn Thị Điểm, dù là tay viết nổi bộ “Tục Truyền kỳ mạn lục” mặc lòng, là đàn bà thì không được dự! Thế thì chẳng biết Thị Điểm lấy cái gì làm nên danh tiếng?

Tóm lại, cả sự phân loại của sách “Nam hải dị nhân liệt truyện” thật hỏng bét, chẳng có một chữ nào đứng được. Tôi chẳng biết phân loại như thế thì phân làm gì!

Sau hết vui miệng tôi nói luôn đến “Khối tình con” của ông Nguyễn Khắc Hiếu. Ông này là tay thi sĩ trời sinh, tôi không dám đem sự chia tách tỉ mỉ nhét vào óc lãng mạn của ông, tôi nói đây chỉ vì thấy là điều đáng nói.

Mục thứ nhất của tập ấy, ông đề là “thơ, vịnh”, và chia ra bốn mục con: “thơ tình, thơ cảnh, vịnh sử, vịnh Kiều”.

Sao lại đặt vịnh ngang với thơ? Có lẽ nào thơ khác vịnh khác? Khi tôi vừa thấy thì tôi hỏi ngay câu ấy trong đầu tôi. Kịp đọc đến những bài “vịnh” của ông thì thấy cũng đường luật, cũng cổ phong, cũng lục bát như thơ của ông vậy. Tôi cho rằng bởi ông có ý lập dị trong một giờ mà làm ra như thế. Nhưng làm như thế kết quả đến phá hoại cả văn thể!

Trong văn thể, thơ là một loại lớn, rồi dưới nó muốn chia ra mấy thứ tùy mình. Nay ông Tản Đà đem vịnh lên đặt ngang với thơ, thế chẳng khác thêm vào một loại nữa; nhưng sự thêm ấy nào có đáng, chỉ làm loạn trí kẻ đọc ông đó thôi.

Theo phép văn học phân loại, có thể lập cho một phần mục lục sách Khối tình con một cái biển như thế này:

Nhưng theo ông Tản Đà thì cái biển lại thành ra thế này:

Đó, vẽ ra như thế, càng thấy cái biển trên hợp lý chừng nào thì cái biển dưới bất hợp lý chừng ấy, không đợi cắt nghĩa thêm. Có theo cái biển trên thì mới khỏi trái với phép phân loại về văn học chung của thế giới.

Trên đó là những chứng cứ cử ra, về sự phân loại bất hợp lý để tỏ rằng người Việt Nam không có óc khoa học. Trong khi viết đây, tôi đương làm thầy giáo quốc văn ở một trường tư, trên bàn sẵn có ba cuốn sách nói trên, tiện cho tôi dùng làm tài liệu thì tôi dùng, chứ vốn không có ý gì chỉ trích riêng ba tác giả nó.

Khoa học phương pháp cũng không phải chỉ có một việc phân loại. Nhưng nếu chỉ lấy làm chứng cứ cho biết chắc rằng không có óc khoa học thì cử ra một việc phân loại hỏng cũng đủ lắm rồi. Tuy vậy, ngoài cái mục đích làm chứng cứ, tôi không có mục đích khác. Tôi muốn đặt vào đây một sự hy vọng.

Trong lúc nền học thuật nước ta bắt đầu độc lập, tôi thấy như ai nấy có khuynh hướng về văn học hơn khoa học, ấy là một cái hiện tượng đáng cho chúng ta không lấy làm mãn ý. Có người đã ví văn học và khoa học như hai cánh của chim, chích một không bay nổi. Chuyên chuộng văn học thì lâu ngày nó sẽ thành ra vô thực dụng, cái gương Hán học hồi trước vẫn còn treo mãi cho chúng ta. Vậy thì bổn phận của kẻ học nước ta ngày nay là phải làm sao cho khoa học tiến ngang với văn học mới được.

Vậy mà trong đám thanh niên hiện thời, những người có thể gọi là hiếu học, tôi thấy như họ đều lăm le ngồi trong tháp ngà hơn là vào buồng thí nghiệm. Có ai đem cái danh từ “phân loại” hay “classification” ra nói với họ, họ chẳng buồn nghe hay rất đỗi chẳng buồn hiểu là gì. Cái thái độ lãnh đạm đối với khoa học ấy, bao giờ cho người ta đổi đi: đó là chỗ hy vọng của tôi.

Sự phân loại ở giữa học giới phương tây là một công trình gian lao, vĩ đại mà hiển hách lắm, đến nỗi có người cả đời chỉ chuyên môn về nó mà cũng trứ danh chẳng kèm các nhà chuyên môn khác. Bởi vậy trong tiếng Pháp, để chỉ những người ấy, mới có chữ “classificateur”. Thế thì hỏi tại làm sao cái danh từ “phân loại gia” hay “nhà phân loại” lại không sản xuất và thông hành trong tiếng Việt Nam?

Bài báo


title: Tục ngữ, phong dao và địa vị của nó trong văn học

text:
<div class="prose" style="text-align:justify;">
Người ta hay nói tục ngữ luôn với phong dao. Nhưng hai thứ đó khác nhau cả về hình thức và về tinh thần. Nay hẵng xét về tục ngữ trước.

Tục ngữ hay ngạn ngữ là những câu ngắn, ghép từ bốn chữ giở lên đến mười mấy chữ là cùng, mỗi câu có một ý nghĩa dạy về luân lý thông thường, mà không rõ tác giả của nó là ai.

Thật thế, mỗi một thứ tiếng trên thế gian đều có những câu tục ngữ mà không biết ai đặt ra cũng không biết lưu hành từ đời nào. Người ta cho nó là những điều từng trải của cả một dân tộc đã được thể hiện ra bằng lời nói, và, sau khi lọc lõi, đã được công nhận là đúng rồi mới lưu truyền lại.

Không nên lẫn lộn tục ngữ với “thành ngữ”. Trong thứ tiếng nào cũng lại có những lời lập thành, tiện dụng trong khi nói hoặc viết, hình thức của nó không khác tục ngữ mà thực ra không phải tục ngữ. Những lời ấy có tên riêng là thành ngữ. Không gì tiện bằng theo cái nguyên tắc này để phân biệt hai thứ ấy: hễ câu nào có ý nghĩa về luân lý hoặc cạn hoặc sâu mới là tục ngữ; còn câu nào để diễn đạt một ý tưởng hình dung một trạng thái thì chỉ là thành ngữ mà thôi. Vậy những câu như: Bỏ chín làm mười; Nợ hư chúa Chổm; Trông như trông mẹ về chợ,... đều là thành ngữ không phải tục ngữ, vì chính nó không có dạy ta một luân lý nào.

Lại cũng không nên nhận cho “phương ngôn” tức là tục ngữ. Hai danh từ này khác nhau xa lắm, bởi nó là hai vật. Phương ngôn để chỉ những tiếng nói riêng của một xứ một miền đồi với “quốc ngữ” là tiếng nói chung của một nước. Vậy như trong tiếng ta, cha, mẹ là quốc ngữ, mà ở Bắc Kỳ cũng có gọi cha bằng bố, gọi mẹ bằng bầm, bằng u, Nam Kỳ cũng có gọi cha bằng tía, gọi mẹ bằng má thế thì những tiếng bố, bầm, u, tía, má đều kể là phương ngôn của hai xứ Bắc và Nam Kỳ. Phương ngôn chỉ là một danh từ để phân biệt về tiếng nói như vậy thì rất không đáng đem mà hiểu làm một với tục ngữ vậy.

Tục ngữ nước ta theo hình thức mà chia, có hai loại: một là những câu không vận, một là những câu có vận. Những câu không vận về phần ít, như: ngọt mật chết ruồi; nương đâu nát giậu đó; ăn trái nhớ kẻ giồng cây v.v... đại khái đều là những câu không quá mười chữ.

Những câu có vận lại chia làm hai: một là yêu vận, vận ở giữa lưng câu; một là cước vận, vận ở cuối câu. Như: ăn xưa chừa nay; ăn cây nào rào cây ấy; chó cậy gần nhà, gà cậy gần vườn: vận ở những chữ xưa, chừa, nào, rào, nhà, gà, đều ở giữa lưng câu. Lại như trèo cao té đau; chữ tài liền với chữ tai: đau ở cuối câu vần với cao, tai ở cuối câu vần với tài.

Tục ngữ dùng cước vận thuộc về phần rất ít. Hầu hết những câu có vận đều dùng yêu vận, nhất là những câu dài. Như: cha mẹ nói oan, quan nói hiếp, chồng có nghiệp nói thừa; khôn cho người ta giái, dại cho người ta thương, đừng lương ương người ta ghét.

Tục ngữ có vận, cái đó hình như cũng là một cái đặc sắc của tục ngữ nước ta. Trong tiếng Tàu hay tiếng Tây tục ngữ phần nhiều không vận mà có vận lại là phần ít.

Theo tính chất mà chia, tục ngữ có hai loại: một là quan hệ với luân lý, một là quan hệ với lịch sử. Loại trước thuộc về phần nhiều, loại sau chỉ là phần ít.

Trong loại tục ngữ quan hệ với luân lý lại có thể chia làm hai hạng: một là những câu bản lai nó là tục ngữ; một là những câu vốn là câu thơ mà về sau thành ra tục ngữ. Hạng trước tức là tục ngữ thường, không phải giải thích; chỉ giải thích hạng sau.

Trong tiếng Pháp có những tục ngữ vốn là câu thơ của thi nhân nào đó bởi truyền tụng lắm mà về sau thành ra, người ta gọi là “des vers passés en proverbes”, thì trong tiếng ta cũng vậy. Như câu chữ tài liền với chữ tai vừa kể trên và câu khi nên trời cũng chiều người nguyên là câu trong Truyện Kiều của Nguyễn Du, mà bây giờ đã trở nên tục ngữ rồi. Lại câu thương người khác thể thương thân, người ta thường nhắc đến, ai cũng tưởng là tục ngữ bản lai chứ không ngờ nó vốn là câu trong Gia huấn ca của Nguyễn Trãi. Ấy cũng như câu dẫu xây chín cấp phù đồ, không bằng làm phúc cứu cho một người, là một câu trong truyện Quan Âm Thị Kính mà ngày nay đã trở nên câu phong dao, đàn bà trẻ con dùng làm câu hát thường.

Còn những tục ngữ có tính chất lịch sử, tức là những câu được đặt ra do một việc nào đó xảy ra có quan hệ đến quốc gia xã hội, bắt đầu lưu hành ở nhất thời mà mãi về sau lưu truyền đến hậu thế. Những tục ngữ thuộc về hạng này không phải hiếm, chỉ vì sử sách thất truyền, nên bây giờ ta khó mà tìm ra lai lịch đó thôi.

Thôi kể ra đây một ít câu có quan hệ với lịch sử gần nay. Lúc Nguyễn Hữu Chỉnh ở Bắc vào Nam khuyên Nguyễn Văn Huệ đem binh ra đánh Bắc, thì người Bắc đều mắng Chỉnh là thằng cõng rắn cắn gà nhà. Lúc Nguyễn Văn Nhạc cùng Văn Huệ là em ruột đánh nhau tại Quy Nhơn, Nhạc ở trên thành nói xuống với Huệ rằng: “Nồi da xáo thịt, lòng em sao nỡ!” Người ta cho hai câu tục ngữ ấy bởi hai việc trên lịch sử ấy mà thành ra.

Tuy vậy, hai câu ấy còn có thể ngờ được rằng nó vốn có từ xưa mà trong lúc đó được đem ra dẫn dụng; chữ đến những câu này thì mới tin được rằng quả bởi thực sự đương thời mà sinh ra.

Dưới triều Chúa Nguyễn Duệ Tôn, Trương Phước Loan làm Quốc phó, nắm cả binh quyền trong tay, làm ra nhiều việc tham tàn bạo ngược, nhân dân trong xứ vì oán họ Trương mà không phục cả triều đình. Thừa dịp ấy, anh em Nguyễn Nhạc dấy binh đánh Phước Loan, nhân “bắt cóc” được Hoàng Tôn Dương đem về tôn làm minh chủ để hiệu lệnh trăm họ, nên người bấy giờ đều hướng về Tây Sơn mà không tự biết.

Mỗi khi quân hai bên kéo đi đánh nhau ở đâu, người ta bảo nhau rằng: Binh triều, binh Quốc phó; binh ó binh Hoàng Tôn, thế rồi câu ấy trở nên câu tục ngữ lưu hành trong một thời và, đến bây giờ còn chép trong sử sách (bình ó là binh không có huấn luyện kỷ luật gì, chỉ đông người la ó lên, như nói “binh ô hợp”).

Trong vòng ba mươi năm nay ở xứ ta cũng có hai việc lớn quan hệ về quốc gia, tức là vua Thành Thái bị phế và lăng vua Dực Tôn bị phạm, thì do đó đã sinh ra câu tục ngữ phế quân không Khả, đào mả không Bài. Bởi việc này gần đây có nhiều người biết rõ nên ở đây không cần tường thuật làm chi.

Những tục ngữ có tánh chất lịch sử ấy không có công dụng bằng những tục ngữ thông thường. Trong khi nói chuyện hay làm văn người ta có thể trưng dẫn những tục ngữ thông thường để làm chứng cho lời lẽ của mình được; nhưng đến tục ngữ có tánh chất lịch sử thì chỉ khi nào nhắc đến đoạn lịch sử có quan hệ với nó mới trưng dẫn được mà thôi.

Tôi muốn kết thúc đoạn trên này bằng một cái biểu phân loại cách sơ lược hầu cho tỉnh mắt độc giả:

{|
| width="25%" rowspan=4| TỤC NGỮ
| width="25%" rowspan=2| Hình thức
| width="25%"| Không vận || width="25%"| Yêu vận
|-
| Có vận || Cước vận
|-
| rowspan=2| Tánh chất
| Luân lý || Bổn lai tục ngữ
|-
| Lịch sử || Thơ biến ra tục ngữ
|}

Phong dao tức là những câu hát người ta thường hát trong khi làm cỏ, hái dâu, chèo đò, giã gạo, ru em... Nó làm bằng thể lục bát, là một văn thể riêng của tiếng Việt Nam; ngày nay muốn tìm nguồn gốc của lục bát ở đâu ra mà tìm không được, rốt cuộc chúng ta phải nhận những câu phong dao là tổ của văn thể ấy. Cái danh từ ấy do chữ Hán: phong là phong tục, dao là hát. Vậy phong dao là những câu hát mà trong đó có ghi lấy ít nhiều dấu vết của phong tục trong một nước hoặc một miền.

Phong dao cũng như tục ngữ, không rõ ai là tác giả. Phần nhiều câu phong dao chuyên một mặt tả tình. Đại khái đời xưa có những người nhân việc gì cảm xúc, bèn đặt ra câu hát để tả tâm tình của mình; mà rồi câu hát ấy lọt vào tai những người khác cũng cảm được tâm tình của họ, thành thử đắp đổi truyền miệng cho nhau và lưu hành đến ngày nay.

Thử cử ra một câu làm lệ:

<poem>Ngó lên ngó xuống thì vui,
Ngó về quê mẹ ngùi ngùi nhớ thương!
</poem>

Câu ấy chắc bởi người nào vì ở xa mẹ mà làm ra. Nhưng cái lòng nhớ thương ấy ai ai cũng có nên ai ai nghe đến câu hát cũng phải biểu đồng tình và lắp đi lắp lại, ngâm nga phúng tụng như của mình đặt ra. Vả, phong tục của một nước có chuộng điều hiếu thảo, người ta có đồng tình cho sự thương mẹ là một nết tốt thì câu ấy mới được nhận là câu hát hay mà lưu truyền lại chứ. Thế thì câu hát chẳng phải ghi dấu vết của phong tục là gì.

Trong hạng phong dao tả tình ấy, những câu nói về trai gái hay vợ chồng chiếm một phần lớn, chẳng khác trong Quốc phong của Kinh Thi bên Tàu những bài thơ tình chiếm số nhiều. Phong dao cũng có những câu dạy luân lý, nói chính trị, từ quốc gia triều đình đến sĩ nông công thương, hầu hết mọi phương diện trong xã hội, chẳng nhiều thì ít, không có một phương diện nào là thiếu sót. Lại có những câu hát trẻ con là thứ phong dao có vẻ tự nhiên và ngộ nghĩnh vô cùng. Chưa nói đến cái hay, chỉ nói cái nhiều, cũng đủ thấy chỗ đặc sắc của phong dao xứ ta.

Ngoài những câu quan hệ với phong tục, luân lý, phong dao còn có những câu giống như tục ngữ, có tính chất lịch sử nữa. Ấy là bởi thuở xưa, khi nhân dân trong nước đang tha thiết về một ý nguyện gì hay muốn kỷ niệm một việc chi, có kẻ nhân đó đặt ra câu hát mà rồi câu hát ấy được lưu truyền mãi đến ngày nay. Chính trong một câu phong dao đã gọi sự lưu truyền như thế là “ngàn năm bia miệng”! Thử kể một vài câu:

Nhông nhông ngựa ông đã về,Cắt cỏ Bồ Đề cho ngựa ông ăn.</poem>

Truyền rằng lúc vua Lê Thái Tổ khởi binh đánh đuổi người Minh, từ Thanh Hóa kéo quân ra Hà Nội, đóng binh tại bãi Bồ Đề là nơi bờ sông Nhị Hà về mạn Gia Lâm ngày nay, nhân dân hoan nghênh quân đội của ngài, vui lòng cắt cỏ nộp để ngựa ăn hàng ngày nên mới có câu hát ấy.

<poem>Lạy Trời mau thổi gió nồm
Cho thuyền chúa Nguyễn thuận buồm chạy ra!

Đó là câu hát của dân gian xứ Thanh xứ Nghệ về cuối đời Tây Sơn, vì không chịu được chánh lệnh hà khắc của Nguyễn Quang Toản nên mong vua Gia Long mau mau đem binh ra cứu vớt mình khỏi cảnh lầm than.

Thương em, anh cũng muốn vô
Sợ truông Nhà Hồ, sợ phá Tam Giang
Phá Tam Giang ngày rày đã cạn
Truông Nhà Hồ Nội tán cấm nghiêm...

Đó là câu người ta ghi nhớ công ơn ông Nguyễn Khoa Đăng, quan Nội tán dưới triều chúa Hiển Tôn, đã làm nên những việc tiện lợi cho dân được nhờ.

Có những câu phong dao tất nhiên có quan hệ về lịch sử mà vì lâu ngày sự tích thất truyền, làm cho ta đọc đến không hiểu nói gì. Như câu:

Đời vua Thái Tổ, Thái Tông,
Con bế, con bồng, con dắt, con mang.
Bò đem húc lộn bò vàng,
Hai con húc chắc đâm quàng xuống sông.
Thằng bé chạy về bảo ông:
Bò đen ta ngã xuống sông mất rồi!

Câu này thấy chép trong sách Thanh Hóa quan phong của Vương Duy Trinh, ngày nay người đàng ngoài cũng thường hay hát đến. Nhưng nghĩa nó thế nào thật chưa hề có ai cắt được ra.

Còn có một thứ câu hát lưu hành trong một thời, ý nghĩa giống như một câu sấm, như một lời tiên tri, mà về sau cũng thường hay ứng nghiệm. Những câu như thế không gọi phong dao mà gọi là “đồng dao”.

Đồng dao nghĩa là câu hát của trẻ con. Luận về đồng dao, trong một cuốn sách xưa của người Tàu có nói rằng: “Khi trong nước sắp có sự biến loạn thì ngôi sao huỳnh hoặc trên trời sa xuống biến làm đứa con nít, truyền những câu hát ám chỉ về sự biến loạn sắp xảy ra. Những con nít khác bắt chước hát theo, rồi câu hát dần dần truyền khắp...”. Ấy là lời hoang đàng, không thể tin được.

Nhưng những câu đồng dao mà về sau được ứng nghiệm thì trong sách thỉnh thoảng thấy cũng có chép.

Như lúc Hậu Lê trẻ con hay hát câu này:

Tây sang rồi Tây lại vềGiặc đến Bồ Đề rồi giặc lại tan</poem>

Câu ấy đến hồi cuối Cảnh Hưng đầu Chiêu Thống thì đã được ứng nghiệm. Anh em Tây Sơn kéo binh ra Thăng Long rồi lại kéo về, và Tôn Sĩ Nghị đem mấy muôn binh đến đóng tại bãi Bồ Đề thì bị Nguyễn Huệ đánh tan vỡ mà chạy.

Lại trước đây đây xứ ta có lưu truyền câu này:

<poem>Bao giờ sen mọc biển Đông,
Cha con nhà Nguyễn ẵm bồng nhau đi.

Thì người ta cũng cho là đã được ứng nghiệm. Nó chỉ vào việc vua Thành Thái và vua Duy Tân bị đày ra hải ngoại trong lúc đâu đâu cũng thấy có một thứ bèo mà tục kêu là “sen Nhật Bản”.

Nếu những câu đồng dao quả có ứng nghiệm thì nó cũng là một cái hiện tượng lạ giữa vũ trụ và ở trong phạm vi học vấn của chúng ta, chúng ta không có thể cho là dị đoan mà không nghiên cứu vậy.

Phần trước lược giải về tính chất của tục ngữ phong dao. Đây nhẫn sau gióng theo từng đặc điểm của văn học mà chỉ rõ ra tục ngữ phong dao cũng có đủ những đặc điểm ấy để chứng minh rằng nó chiếm một địa vị rất cao trong văn học.

Người Việt Nam ta thuở xưa không có một quan niệm chân xác về văn học; vả lại lúc bấy giờ cái công cụ dùng làm văn học là chữ Hán, không phải quốc âm; thế mà trong tục ngữ phong dao lại trình bày ra đủ các ngón kỹ thuật về văn học: há chẳng phải là một sự lạ? Cho được cắt nghĩa điều đó, nếu chẳng nói là bởi cái sức hoạt động tự nhiên của một thứ ngôn ngữ văn tự hay là bởi cái bản năng của một dân tộc thì chẳng còn biết nói làm sao.

Ngày nay mỗi lần chúng ta nhắc đến những câu tục ngữ phong dao mà chúng ta cho là hay thấm thía, là mỗi lần chúng ta lặp đi lặp lại nó không nhàm và cứ nắc nỏm khen người xưa khéo đặt, chúng ta khen hay nhưng không hiểu tại sao mà hay. Ở đây tôi có dịp giải thích rằng một câu tục ngữ, một câu phong dao mà hay, là tại nói có hàm súc ít nhiều ý nghĩa về văn học chữ không có gì khác.

Muốn thấy rõ điều đó, trước phải biết qua thế nào là cái ý nghĩa văn học.

Chúng ta nói hay viết bằng một thứ ngôn ngữ văn tự nào, là để biểu cái tình của mình, đạt cái ý của mình. Bình thường, sự biểu tình đạt ý chí cần cho vừa đủ hiểu nhau là được. Nhưng khi nào ta biểu tình đạt ý bằng một cách có lý thú hơn, xuất sắc hơn, làm cho ngoài sự hiểu nhau lại còn sinh ra mỹ cảm nữa, ấy là khi ta đã bước sang địa phận của văn hóa rồi.

Cái ý nghĩa văn học là thế đó. Nó là sự biểu tình đạt ý khác với bình thường, có lý thú, xuất sắc, làm nẩy được mỹ cảm.

Thử lấy một cái lệ chứng cho dễ hiểu. Khi ông đọc một bổn nhật ký, thấy dưới một ngày mùa đông, tác giả chép: “Hôm nay trời lạnh lắm; mặt trời lặn lúc năm giờ rưỡi chiều, thì ông có cảm tưởng ra sao?” Tôi chắc rằng ông hiểu tác giả muốn nói gì rồi, nhưng dễ thường không có một cảm tưởng gì thoáng qua trong khi ông đọc câu ấy hết, vì câu ấy không đủ sinh cho ông một cảm tưởng. Trái lại, cùng một ý muốn đạt mà câu thơ Xuân Diệu trong tập Thơ Thơ vừa xuất bản: “Hôm nay lạnh, mặt trời đi ngủ sớm” nếu ông có đọc đến, ông phải lấy làm khoái chá lắm. Hẳn ông cũng như tôi, đến câu ấy, phải ngừng lại một vài giây mà khen lao tác giả.

Thế thì rõ lắm rồi. Câu của bổn nhật ký là sự đại ý theo bình thường còn câu thơ Xuân Diệu là sự đạt ý đầy lý thú, xuất sắc, cảm được ông và tôi, chính nó là văn học.

Thâm hơn nữa, câu nhật ký là chất mà câu thơ Xuân Diệu là văn. Chất, phải nói theo sự thực, mặt trời lặn thì nói “lặn”. Còn văn, có thể nói sai sự thực, miễn không hại thì thôi, nên không nói “lặn” mà nói “đi ngủ”. Chỉ có người ta mới đi ngủ. Xuân Diệu làm mặt trời hóa ra người ta, đồng loại với ông và tôi nên chúng ta dễ cảm hơn.

Cho mặt trời đi ngủ cũng như cho con cáo biết nói, hòn núi biết gục đầu, những đóa hoa biết hôn nhau: ấy là một kỹ thuật của văn học, người ta gọi bằng nhân hóa hay nhân loại hóa.

Trong tục ngữ phong dao cũng từng có một đôi khi nhân loại hóa như vậy.

“Cơm tẻ mẹ ruột”, làm hột cơm ra một người thân thiết nhất với chúng ta: “nói như nói với đầu gối”, làm đầu gối ra một người dại.

Lại như: “Non xanh bao tuổi mà già, vì chưng sương tuyết hóa ra bạc đầu”. Khi chúng ta đọc câu phong dao này, không tưởng hòn núi là hòn núi nữa mà tưởng hòn núi là một trang thanh niên: một trang thanh niên vì đã trải qua nhiều cảnh gian nan ưu hoạn, làm cho trán nhăn tóc bạc đi, người già trước tuổi.

Văn học còn có một kỹ thuật nữa là làm cho trong một câu nói, lời ít mà ý nhiều. Tục ngữ phong dao thật đã đạt được mục đích ấy.

Như: theo thường tình, những kẻ nào đương ở trong vòng hoạn nạn khốn đốn mà khai ra sự hoạn nạn khốn đốn của mình thì thường là nói thêm, nói gian, không thật. Cái ý hơi phiền phức, dông dài, khó biểu thị lắm, nhưng tục ngữ chỉ tóm lại trong bốn chữ “tù van đĩ khóc” là đủ rồi. Lại, theo thường tình, những người giàu, những kẻ làm quan sang thì hay mần ngơ với những việc xảy ra chung quanh mình, vì sự phiền lụy đến mình, không muốn can thiệp tới. Cái ý ấy, tục ngữ cũng chỉ phát biểu bằng bốn chữ “Giầu điếc sang đui” là đủ rõ.

Văn học còn có một kỹ thuật nữa là làm cho những ý trừu tượng hóa ra vật cụ thể. Cái kỹ thuật này hệ trọng lắm. Vì cái gì cũng vậy, hễ nói là trừu tượng thì người xem phải nhọc trí lắm mới hiểu: mà đã làm nó ra cụ thể thì xem qua khắc hiểu, vả lại có phần thích thú hơn.

Như thương hại một người kia không có quyền lợi gì mà nhỡ gặp phải tai vạ lại là tai vạ lớn (như chức lý trưởng chẳng hạn). Ấy là một ý trừu tượng khó làm cho người hiểu một cách thân thiết. Tục ngữ bèn làm ra cụ thể mà nói rằng “Quyền rơm vạ đá”. Nhờ chữ “rơm” và chữ “đá” là vật có trước con mắt và sự khinh trọng của nó phản nhau, làm cho cái ý rõ rệt ra và trở nên đẹp đẽ thêm. Câu “miệng hùm gan sứa” cũng thế, cũng là một câu làm ra cụ thể do cái ý trừu tượng rằng khinh bỉ một người nào đó nói lời bạo dạn mà kỳ thật nhát gan.

Văn học còn có một kỹ thuật nữa là dùng lối phản ngữ, nghĩa là nói trái lại, vốn khen mà chê, vốn chê mà khen, tức tiếng Pháp gọi là “ironie”. Cái lối phản ngữ này thường thấy trong nhiều câu phong dao.

Như:

Ở đời Kiệt, Trụ sướng sao,
Có rừng nem béo, có ao rượu đầy.
Ở đời Nghiêu, Thuấn khổ thay,
Giếng đào mà uống, ruộng cầy mà ăn.

Mới nghe qua, như là tác giả hâm mộ đời Kiệt, Trụ và hờn ghét đời Nghiêu, Thuấn. Nhưng trái lại, tác giả nói thế chỉ để cho độc giả hiểu rằng cái khổ ấy mới thật là cái sướng, còn cái sướng ấy thật ra chỉ là cái khổ mà thôi.

Dùng phản ngữ đến như câu phong dao này mới thấy tài tình:

Đồn rằng quan tướng có danh,
Cỡi ngựa một mình chẳng phải vịn ai.
Ban khen rằng ấy mời tài,
Ban cho cái áo với hai đồng tiền.
Đánh giặc thì chạy vào tiên,
Xông vào trận tiền cổi khố giặc ra.
Giặc sợ, giặc chạy về nhà;
Giở về gọi mẹ mổ gà khao quân.

Làm một ông tướng đánh giặc, chỉ vì “cỡi ngựa một mình chẳng phải vịn ai” mà “có danh”, thì cái danh ấy nó to tát và xứng đáng là dường nào! Ông tướng đã thế thì “ban hai đồng tiền” và “mổ gà khao quân” là sự tự nhiên lắm!

Cũng chưa bằng:

Ngồi buồn đốt một đống rơm,
Khói lên nghi ngút chẳng thơm chút nào!
Khói lên thấu đến Thiên Tào,
Ngọc hoàng phán hỏi: Đứa nào đốt rơm?

Tôi không biết cái tâm tư, cái trí não của người tác giả câu này làm bằng gì mà nghĩ ra được cái điều rất nỗi oái oăm đến thế! Đốt rơm thì thơm sao được mà lại còn phải nói “chẳng thơm”! Ra gì thứ đốt rơm mà cũng động phiền đến “Ngọc hoàng phán hỏi”! Ai từng trông thấy những cuộc cách mạng không đáng gọi là cách mạng mà cũng bị pháp luật trừng trị cho thẳng tay, thì mới biết câu phong dao này dùng một lối phản ngữ có ý sâu sắc đến bậc nào!

Văn học còn có một kỹ thuật nữa là bỡn chữ, tiếng Pháp gọi là “à jeu de mots” nghĩa là dùng những chữ đồng âm dị nghĩa hoặc dị âm đồng nghĩa mà đối chọi nhau để nẩy ra một ý ngộ nghĩnh. Lối này thì trong phong dao ta hay dùng đến lắm.

Như:

Trăng bao nhiều tuổi trăng già?
Núi bao nhiêu tuổi gọi là núi non?
Đầu năm ăn quả thanh yên,
Cuối năm ăn bưởi, cho nên đèo bòng.

Tác giả khéo vận dụng những chữ: trăng già, núi non, thanh yên, bưởi, đèo bòng mà thành ra câu hay, chứ kỹ thuật trong đó không có ý nghĩa gì cho lắm.

Nhưng cũng dùng lối bỡn chữ mà như câu này thì hay đến tuyệt đích vì ngoài sự dùng chữ khéo léo còn có ý vị sâu cay:

Bà già đi chợ Cầu Đông,
Bói xem một quẻ lấy chồng lợi chăng?
Ông thầy xem quẻ đoán rằng:
Lợi thì có lợi, nhưng răng không còn!

Văn học sử ta ngày xưa chuyên trọng về mặt kinh điển và điển cố. Về mặt ấy, phong dao cũng không chịu bỏ sót, có nhiều câu cũng lấy ở kinh, truyện, sử sách mà làm ra. Như những câu:

− Ai về nhắn họ Hy, Hòa,
Nhuận năm, sao chẳng nhuận và trống canh?
− Em là con gái kẻ Đằng,
Bên Tề bên Sở, biết rằng theo ai!
− Chuổi cùn cắp nách khăng khăng,
Có ai hỏi đến thì văng ngàn vàng.

Câu thứ nhất lấy ở Kinh thư; câu thứ nhì lấy ở Mạnh Tử; câu thứ ba lấy ở Cổ văn, nguyên văn bằng chữ Hán là “Gia hữu tệ trửu, thưởng chi thiên kim”.

Trong văn học của Tàu và của ta thuở xưa vốn chưa hề có cái thể truyện ngắn hay là đoản thiên tiểu thuyết. Thể ấy có ở xứ ta mới vài mươi năm nay do văn học Pháp truyền sang. Ta nên công nhận rằng cái bài “Sống chết mặc bay” của ông Phạm Duy Tốn đăng trong Nam phong là bài thứ nhất của văn thể ấy. Ấy thế mà, lạ lắm! Trong phong dao ta cũng đã có một vài câu in hệt như văn thể ấy, chỉ khác một điều là nó có vần!

Có nhiều người còn chưa biết truyện ngắn là gì hay là hiểu lầm nó. Họ tưởng đâu kể một chuyện gì có đầu có đuôi mà viết chỉ độ vài ba trang giấy, thế là truyện ngắn đó. Không phải.

Truyện ngắn là dùng ít chữ kể lấy một việc gì hay một tình tiết gì của một người hay một xã hội hay một thời đại mà là cái có đặc sắc nhất để làm cho biểu lộ cái cá tánh của người ấy, của xã hội ấy hoặc của thời đại ấy ra. Đó là phần tinh thần của truyện ngắn: còn làm bằng tản văn hay vận văn, phần ấy chỉ là hình thức.

Nếu hiểu như thế thì trong phong dao ta đã có cái truyện ngắn này rất hay:

Em là con gái đồng trinh,
Em đi bán rượu qua dinh ông Nghè.
Ông Nghè sai lính ra ne.
− Trăm lạy ông Nghè: tôi đã có con!
− Có con thì mặc có con,
Thắt lưng cho giòn, theo võng cho mau!

Đó, tác giả chỉ lấy một ít tình tiết của một cô gái quê trong khi đi bán rượu đem kể cho ta nghe, chứ không phải là một sự tích có đầu có đuôi gì cả. Thế mà những nỗi bất bình trong xã hội Việt Nam dưới thời đại Tự Đức giở về trước, quan lại hoành hành ra sao, phụ nữ chịu áp bách ra sao, có phải đã trình bày hết thảy ra cho ta thấy không? Có ai tưởng được rằng trong những câu hát đầu đường xó chợ của dân quê mà lại có được ngòi bút tài hoa lại còn “kinh tế” nữa đến như vậy!

Sau một hồi nghiên cứu về tục ngữ phong dao, tôi thấy ra nó có cái địa vị trong văn học vững vàng mà rực rỡ, như trong bài này tôi đã nói. Vậy tôi muốn có nhiều người nghiên cứu thêm nữa, có lẽ sẽ phát kiến nhiều cái trọng yếu và quý giá hơn nữa chăng.

</div>

Bài báo


Bộ luật Hàng hải nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam 1990
 Bộ luật Hàng hải nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam 2005
 Bộ luật Hàng hải Việt Nam 2015
 Bộ luật Hàng hải Việt Nam 2015 (sửa đổi, bổ sung 2018)