title: Hán văn độc tu 1932/Bài học thứ nhứt

text:
I. Học tiếng một (Những tiếng noms từ 2 nét đến 5 nét)

II. Cắt nghĩa thêm

人, người ta, có ý đối với các giống động vật khác mà nói; người, có ý đối với mình mà nói: bởi vậy mới chia hai nghĩa khác nhau.

人 là chữ đứng đầu bộ, kêu bằng bộ Nhân. Khi nó đứng bên tả chữ, biến hình thành ra 亻, thì kêu bằng bộ Nhân đứng.

母, nghĩa là mẹ, 5 nét, không nên lầm với chữ 毋 (vô, nghĩa là chớ, đừng) chỉ có 4 nét.

子 nghĩa là con, có khi gồm cả con trai con gái mà nói, có khi nói riêng về con trai mà thôi.

子 cũng làm đầu bộ, kêu bằng bộ Tử. Khi đứng bên tả chữ thì biến hình thành  孑.

女 cũng làm đầu bộ, kêu bằng bộ Nữ. Khi đứng bên tả chữ, biến hình thành ra 女.

土 nghĩa là đất mà khác với địa 地 sẽ học sau nầy nghĩa cũng là đất. 地 nói về cả trái đất; còn 土 nói về chất đất hay một ít đất. Vậy như trong câu "đất nầy không dẻo" hay là "cầm cục đất ném con chim" thì phải dùng chữ 土, không dùng chữ  地 được.

土 cũng làm đầu bộ, kêu bằng bộ Thổ. Khi đứng bên tả chữ, biến hình thành ra 土, kêu bằng bộ thổ xóc.

水 cũng làm đầu bộ, kêu bằng bộ Thủy. Khi ấy, nếu nó ở dưới chữ, có một đôi khi biến hình thành ra ⺢, và nếu ở bên tả chữ, luôn luôn biến hình thành ra 氵. Tục thường kêu 氵 bằng bộ chấm thủy.

木 cũng làm đầu bộ, kêu bằng bộ Mộc. Khi ở bên tả chữ, biến hình thành ra 木.

火 cũng làm đầu bộ, kêu bằng bộ Hoả. Khi ở  bên tả chữ, biến hình thành ra 火; còn ở dưới chữ, biến hình thành ra 灬.

日 nghĩa là mặt trời nhưng cũng có nghĩa là ngày. Vì từ mặt trời mọc lên cho đến lặn là giáp một ngày.

日 cũng làm đầu bộ, kêu bằng bộ Nhựt.

月 nghĩa là mặt trăng nhưng cũng có nghĩa là tháng. Vì mỗi lần mặt trăng tròn là giáp một tháng.

月 cũng làm đầu bộ, kêu bằng bộ Nguyệt. Nhưng hãy chú ý, khéo kẻo lầm lộn với bộ Nhục ⺼ sẽ học sau nầy.

心 nghĩa là trái tim, chỉ về trái tim ở nơi ngực chúng ta; còn nghĩa là lòng, chỉ về một bộ phận vô hình trong người ta, mà cho rằng những sự tri giác là do ở đó cả.

心 cũng làm đầu bộ, kêu là bộ Tâm. Khi ở bên tả chữ, biến hình thành ra 忄, kêu bằng bộ Tâm đứng.

手 cũng làm đầu bộ, kêu bằng bộ Thủ. Khi ở bên tả chữ, biến hình thành ra ⺘, kêu bằng bộ Thủ xóc. (Tục quen kêu là bộ Tài xóc, vì thấy giống với 才 nên kêu sai, đừng theo).

刀 cũng làm đầu bộ, kêu bằng bộ Đao. Khi ở bên hữu chữ, biến hình thành ra 刂. (Vậy hễ khi thấy chữ nào có 刂 ở bên hữu, khắc biết chữ ấy thuộc về bộ Đao).

III. Phép đếm nét

Về bài học tiếng một trên đây, có nói "những chữ từ 2 nét đến 5 nét"; vậy "nét" là gì? Thế nào gọi là một nét? Và biết nó, có ích gì không?

Ta hãy trả lời trước câu hỏi cuối cùng đó rằng có ích lắm. Vì sách tự điển chữ Tàu lấy số nét của mỗi chữ mà sắp thứ lớp trước sau, cho nên phải học cho biết đếm nét trước rồi sau mới tra tự điển được.

Cứ từ khi đặt ngòi bút xuống giấy đưa đi một lần rồi giở lên, thì kể là một nét.

Vậy chữ 人 có 2 nét; chữ  父 có 4 nét.

Nhưng chữ 母 cũng chỉ có 5 nét mà thôi. Vì cái  và cái  mỗi cái tuy có hai chiều, song khi viết cũng đưa ngòi bút đi chỉ có một lần, cho nên cũng kể là một nét.

Trong chữ 弓, cái   có hai chiều, và cái  có đến bốn chiều, nhưng khi viết đưa ngòi bút đi một lần, cũng kể là một nét, nên chữ 弓 cũng chỉ có 3 nét.

Hãy nhớ rằng tuy có mấy chiều mặc dầu mà hễ đưa ngòi bút đi một lần, thì cũng kể là một nét.

Tiện đây cũng kể luôn những nét bút có những danh hiệu gì:

 chấm ;  ngang;  sổ ;  phết;  mác: ấy là những nét đơn, có một chiều.

 sổ đá;  sổ xóc;  quai vác;  mấu;  giằng;  khum;  bạt;  ngúc ngoắc: ấy là những nét kép, có hai chiều.

 mấu đá;  mấu lật;  lưỡi câu;  liễu leo: ấy là những nét có ba chiều.

 cổ cò ;  cổ ngựa: ấy là những nét có bốn chiều.

IV. Phép viết

Mới tập viết chữ Hán, có một điều rất khó, là nếu không có người chỉ cho là hay lộn nét trước nét sau.

Có người lại tưởng cứ viết cho thành chữ thì thôi, lộn nét trước nét sau cũng vô hại. Ấy là tưởng quấy. Sự viết lộn như thế tỏ ra mình là tay học trò nhà quê đã đành, còn có hại nữa: hại vì hễ lộn nét trước nét sau thì không khi nào viết tốt và viết mau được. Vậy nên buộc phải viết cho đúng phép.

Muốn viết đúng phép, hãy cứ theo những nguyên tắc (principe) nầy:

1. Tả trước hữu sau.− Hễ chữ nào có hai bộ phận, mà hai bộ phận chia làm tả hữu thì tả trước hữu sau. Như chữ 人 , viết cái phết  trước rồi cái mác  sau.

2. Trên trước dưới sau. − Hễ chữ nào có hai bộ phận, mà hai bộ phận chia làm trên dưới thì trên trước dưới sau. Như chữ  父, cái 20px ở trên thì viết trước, cái 乂 ở dưới thì viết sau. (Nhớ trong khi viết 20px và 乂 cũng phải giữ nguyên tắc tả trước hữu sau.

3. Ngang trước sổ sau hay là ngang trước phết sau. − Mỗi khi gặp cái ngang và cái sổ giao nhau như 十, hay là cái ngang cái phết giao nhau, như 20px thì viết cái ngang trước. Vậy như chữ 土, theo luật ấy mà viết cái 十 rồi thì lại theo luật trên trước dưới sau viết cái ngang ở dưới, mà thành ra chữ 土. Lại như chữ 友, theo luật ấy mà viết cái 20px rồi cũng lại theo luật trên trước dưới sau và tả trước hữu sau viết thêm cái 又 nữa mà thành ra chữ 友.

Ấy là nói khi cái ngang cái sổ hoặc cái ngang cái phết giao nhau. Nhưng khi hai cái không giao nhau là như 20px hay 20px cũng vậy. Vậy chữ  工 chữ  石 cũng theo luật ấy.

Luật ngang trước sổ sau hay là ngang trước phết sau cũng cai trị luôn đến những chữ nhiều ngang giao nhau với sổ hoặc phết nữa. Nghĩa là phải viết trước những cái ngang ấy cho hết đã rồi mới đến sổ hoặc phết. Vậy như chữ  手 , chữ  井 , chữ  夫 , chữ 天 đều phải viết cái sổ và cái phết sau những cái ngang.

4. Giữa trước, hai bên sau. − Chữ nào có ba bộ phận (kể theo chiều đứng) thì viết bộ phận giữa trước. Vậy như chữ 水, chữ 山 thì viết cái  và cái  trước rồi lại theo luật tả trước hữu sau mà viết tiếp.

5. Ngoài trước trong sau. − Chữ nào có hình khuôn ở ngoài thì cái khuôn ấy viết trước. Vậy như chữ 日, chữ 月, hãy viết cái 20px và cái 20px trước rồi mới theo luật trên trước dưới sau mà viết hai cái ngang vắn ở trong.

Ngoại trừ. − Trong bài học tiếng một trên đó có vài chữ không khép vào nguyên tắc nào được thì phải theo lời dặn riêng.

Như chữ 火, viết cái 20px trước rồi cái 人 sau; chữ  心, cái chấm bên tả trước rồi đến cái , rồi đến hai chấm, thành ra  心.

Cách học "Bài học thứ nhứt" nầy

Bài học thứ nhứt hôm nay đây, như trên đó, một bài mà thành bốn.

I. - Học tiếng một, toàn những chữ thuộc về nom cả, là để cho dễ hiểu; toàn những chữ ít nét cả, là để cho dễ nhớ.

Hết thảy có ba chục chữ, trong một tuần lễ, mỗi ngày học năm chữ, như thế là vừa. Xin chớ bảo rằng ít, bởi vì cứ học như vậy luôn bốn năm tuần lễ, chữ đến dư trăm, rồi lại sợ nhớ không hết.

Bên tả kể qua: hàng đầu là nguyên văn chữ Hán; hàng giữa là tiếng đọc chữ ấy (prononciation) (có khi đến hai tiếng, như nhân, nhơn, là theo giọng đọc của người mình có nơi khác nhau, nhưng tiếng trước đúng vận hơn); hàng cuối cùng là nghĩa của chữ ấy (vì muốn cho tiện sự sơ học nên mỗi chữ dầu có nhiều nghĩa mấy đi nữa cũng chỉ lấy hai nghĩa là cùng).

Phải học 30 chữ nầy trong một tuần lễ cho thuộc nhập tâm cả chữ lẫn nghĩa. Điều đó xin người học phải chú ý lắm mới được, vì trong những bài học sau nầy gặp những chữ nào trước đã có rồi thì không còn chua âm và nghĩa nữa đâu. Như thế, nếu không thuộc lòng thì sẽ thấy bất tiện cho mình lắm.

Học cách nào cho thuộc lòng được, dưới đây sẽ nói rõ.

II. - Cắt nghĩa thêm, sự nầy là nhằm những điều nào người học cần phải biết hơn hết mà nói đến; và nhứt là điều nào mà sau nầy sẽ dạy trong những bài học thì bây giờ bảo trước đi cho khỏi ngớ nghết về sau. Như sự chỉ chữ nào làm đầu bộ đó, cốt tập quen hầu sau có dạy cho cách tra tự điển, là một sự hệ trọng lắm.

Chúng ta học một mình, không có thầy, như vầy, thì sự tra tự điển là sự rất cần cho ta trong lúc học đã khá; vậy bây giờ phải lo dự bị để sau đủ sức làm việc ấy.

Đầu bộ là gì?

Chữ Hán có hết thảy là 214 bộ, cũng như a, b, c, d là chữ cái của chữ tây, rồi mấy ngàn mấy vạn chữ khác đều do đó mà ra. Và một bộ thì có một chữ hoặc một nét hoặc nhiều nét làm đầu bộ.

Trong khi ta học tiếng một, gặp chữ nào làm đầu bộ thì chỉ ra, ấy là một sự ích lợi và cần yếu lắm. Tuy vậy, không phải hễ chữ làm đầu bộ thì đều chỉ ra cả đâu, như chữ  父, chữ 石, chữ  山 cũng làm đầu bộ lại không nói đến. Là vì những chữ ấy không có cái gì đặc biệt đáng ghi nhớ nên không nói đến cũng được. Ở đây, khi chỉ ra những chữ nào làm đầu bộ, là khi những chữ ấy có sự biến hình.

Như 人 biến hình làm 亻, 水 biến hình làm 氵, 心 biến hình làm 忄, 火 biến hình làm 灬 v.v.... thì mới cần chỉ ra cho biết.

III. - Phép đếm nét để cho biết mà tra tự điển sau nầy, đành rồi; song còn có một sự ích lợi nữa là hễ biết chữ nào mấy nét thì viết sẽ khỏi quấy.

Vậy người học hãy cứ theo phép đếm nầy mà đếm 30 chữ đã học rồi đó cho quen. Cứ tay vừa viết, miệng vừa đếm, làm hoài nhiều lần như vậy cũng sẽ giúp cho sự nhớ mặt chữ nữa.

IV. - Phép viết là sự dạy rất hệ trọng trong bài học nầy.

Muốn cho nhớ thuộc lòng 30 chữ đã học đó, người học phải theo phép viết đây mà viết đi viết lại 30 chữ ấy. Trong khi viết cũng dùng luôn phép đếm nét, tay viết miệng đếm, như vừa nói ở trên. Viết bằng bút chì hay bằng phấn cũng được, miễn cho thành chữ. Cứ tập hoài như vậy, kỳ cho đến khi ngó vào sách nào bất luận, thấy những chữ học rồi thì đọc được liền, kêu tên và biết nghĩa nó được liền, ấy là thuộc lòng đó.

Người học phải chịu khó và bền chí luyện tập như vậy trong vài tháng thì đã quen, rồi mỗi ngày một dễ; chớ đừng mong dùng phương pháp nào khác dễ nhớ chữ cho khoẻ hơn, vì chúng tôi lịch nghiệm cả rồi, thật không có phương pháp nào hơn nữa.

Bài báo


title: Hán văn độc tu 1932/Bài học thứ hai

text:
I. Học tiếng một (Những tiếng noms từ 3 nét đến 7 nét)

川 là tiếng kêu chung hết thảy các sông ngòi, nơi có nước rạch đất ra mà chảy thường. Vậy như những cái hồ (lac) dầu lớn mấy cũng không gọi là 川 được.

川 nguyên viết là ⼮ và ⼮ làm đầu bộ, cho nên khi muốn tra chữ 川 thì phải tìm ở bộ ⼮ (bộ Xuyên).

地 khác với 土, hãy xem lại chữ 土 nơi bài học thứ nhứt.

瓜 là tiếng kêu chung các thứ dưa, và loại bầu bí cũng thuộc vào đó. (Khéo kẻo lầm lộn với chữ 爪).

犬 cũng làm đầu bộ, kêu bằng bộ Khuyển. Khi ở bên tả chữ, biến hình thành ra ⺨.

牛, tục thường cắt nghĩa là trâu, là lầm. Theo sách cho đúng thì 牛 là bò; còn 水 牛 mới là trâu. Kêu 水 牛, vì con trâu có đặc tánh giỏi lội nước.

牛 cũng làm đầu bộ, kêu bằng bộ Ngưu. Khi ở bên tả chữ, biến hình thành ra 牜.

爪 là móng, khi chỉ về của người, như móng tay; là vuốt, khi chỉ về của vật, như vuốt cọp.

爪 cũng làm đầu bộ, kêu bằng bộ Trảo. Khi đứng trên đầu chữ, biến hình thành ra ⺤.

毛 là lông nơi mình con thú, tiếng Pháp kêu là poil;  羽 là lông nơi cánh con chim, tiếng Pháp là plume.

肉 cũng làm đầu bộ, kêu bằng bộ Nhục. Khi ở dưới chữ và bên tả chữ đều biến hình thành ra ⺼. (Khéo kẻo lầm lộn với bộ 月).

衣 cũng làm đầu bộ, kêu bằng bộ Y. Khi ở bên tả chữ, biến hình thành ra 衤, kêu bằng Y rách.

足 cũng làm đầu bộ, kêu bằng bộ Túc. Khi ở bên tả chữ, biến hình thành ra ⻊, kêu bằng Túc xóc.

II. Văn pháp Nom kép và nom bình hành

Tiếng nom có đơn có kép. Đơn là mỗi chữ một nghĩa, như sáu chục chữ trong hai bài học chúng ta đã học đây, mỗi chữ chỉ nghĩa một sự vật gì. Còn kép là nối hai chữ để chỉ ra một nghĩa,  hoặc có khi nối đến ba chữ.

Khi nối hai nom làm một để chỉ ra một nghĩa thì phải kể như một chữ. Vì nó chỉ nghĩa một sự vật mà thôi. Như 夫 子 là thầy, 天 子 là vua, 夫 人 là bà (madame), 女 子 là con gái, 女 士 là con gái có học... đều kể như một chữ cả.

Người ta làm thành (former) những nom kép ấy bởi hai cách: một là theo thói quen từ đời xưa; một là dùng hai chữ có ý nghĩa quan hệ với nhau mà ráp lại.

Như 夫 子: 夫 là chồng, 子 là con, chẳng có ý nghĩa gì dính dấp với một bậc người đáng tôn trọng mà ta kêu bằng thầy hết; nhưng từ xưa có thói quen kêu như vậy rồi dùng luôn đến bây giờ. Hoặc giả hồi đầu có ý nghĩa thế nào đó mà bây giờ mất hẳn đi, không truy ra được.

夫 人 cũng vậy, 夫 là chồng, 人 là người, vốn chẳng có ý nghĩa gì về người đàn bà làm vợ hết; nhưng theo thói quen, đời xưa dùng chỉ về vợ quan lớn, đời nay dùng chỉ về vợ mọi người.

Những chữ như vậy ít lắm; phần nhiều nom kép làm thành bởi cách thứ hai.

Như 天 子 chỉ nghĩa vua, có ý nói vua là con của Trời, tỏ ra là tôn quý lại thân thiết với Trời nữa.

女 子: chữ 子 chỉ nghĩa con (enfant), còn chữ 女 chỉ nghĩa gái để phân biệt với trai.

女 士: chữ 士 chỉ nghĩa người có học, nhưng nó thường chỉ riêng về bên nam mà thôi, nay muốn chỉ rõ là người con gái có học nên để lên trên nó một chữ 女.

Ba nom kép mới kể đó đều làm thành theo cách thứ hai: lấy hai chữ có ý nghĩa quan hệ với nhau mà ráp lại.

Cũng có khi hai nom đi liền nhau mà không phải nom kép, vì nó mỗi chữ có một nghĩa chớ không phải hai chữ cùng một nghĩa.

Muốn biện biệt nom kép và không phải nom kép, hãy chú ý điều này:

Khi gặp hai nom đi liền nhau mà cắt xuôi theo, không có nghĩa, ấy là nom kép: như 天 子, nếu nói là trời con, 夫 人, nếu nói là chồng người, thì thật không có nghĩa gì hết. Còn cắt xuôi theo mà có nghĩa: như 父 母 là cha, mẹ, 山 水 là non, nước, 手 足 là tay, chưn, ấy là không phải nom kép.

Những nom nầy gọi là nom bình hành (parallèle), vì nó đi song song với nhau, không những hai chữ mà có khi đến ba bốn chữ nữa.

Người ta làm thành những nom bình hành theo ba ý: một là hai chữ nào đối với nhau; hai là hai chữ nào đồng loại với nhau, ba là hai chữ nào nghịch nhau. Ý thứ nhứt như chữ 天 地 (đối nhau); ý thứ nhì như chữ 牛 羊 (đồng loại với nhau); ý thứ ba như chữ 水 火 (nghịch nhau).

Trong tiếng Pháp, khi hai nom ghép thành một (nom composé), thường có cái ngang nối (trait d'union) ở giữa; còn khi hai nom đi liền nhau mà nghĩa rời ra, phải có dấu phết (virgule) ngăn ra. Nhưng trong Hán văn không có như vậy, cho nên sự phân biệt nom kép và không phải nom kép là rất cần.

III. Học tiếng đôi

a) Theo bài văn pháp trên đó, đã biết nom kép là gì rồi, vậy nay hãy học thêm cho biết một ít nom kép ấy, mà cũng lấy ra từ sáu chục chữ đã học rồi kia. Kêu bằng học tiếng đôi vì nom kép ghép bởi hai tiếng.

友 人 : Người bạn.

女 工 : Công việc đàn bà con gái làm.

火 山 : Núi lửa. (Núi có phun ra lửa).

天 井 : Chỗ miếng đất trống thấy trời nơi hai cái lầu − lầu trước và lầu sau − cách nhau. (Chú ý: không cắt nghĩa là cái "giếng trời" được).

女 兄 : Chị (Anh gái tức là chị).

手 巾 : Khăn tay (khăn cầm tay).

手 工 : Việc làm bằng tay.

力 士 : Người có sức mạnh.

才 子 : Theo nghĩa nguyên là người học giỏi, có tài riêng về văn chương. Còn theo nghĩa người mình hiểu thì là người có tài đặc biệt về nghề gì, như nghề đờn.

天 工 : Thợ trời. Chỉ nghĩa là Trời tạo thành muôn vật một cách tinh xảo cũng như tay thợ vậy.

石 田 : Ruộng có những đá sỏi, không cày cấy được.

水 母 : Con sứa.

角 巾 : Khăn đầu rìu (Bịt khăn cho hai đầu mối xừng lên như hai cái sừng, nên gọi là 角 巾).

水 田 : Ruộng có nước; ruộng sâu.

天 足 : Cái chưn con gái để tự nhiên. (Phụ nữ Tàu thuở trước đều bó chưn; bây giờ không bó, để tự nhiên, kêu cái chưn tự nhiên là 天 足).

b) Theo bài Văn pháp trên đó, lại cũng đã biết có khi hai nom đi liền nhau mà không phải nom kép; và muốn đặt ra một cái danh từ cho dễ nhớ, chúng ta đã gọi là nom bình hành. Mà nom bình hành cũng là tiếng đôi, ta phải học qua một ít cho biết.

山 川 : Núi (và) sông.

田 土 : Ruộng (và) đất. (Theo ta, đất thấp, cấy được gọi là 田; đất cao để gieo gọi là 土 ).

舟 車 : Thuyền (và) xe. Đồ dùng về việc giao thông.

土 木 : Chỉ về việc kiến trúc, việc làm nhà. Bởi trong việc ấy cần dùng nhứt là đất và cây gỗ nên lấy hai chữ 土 木 để chỉ nghĩa nó. (Chú ý: Không cắt nghĩa là đất và cây được; tiếng ta cũng phải nói: việc thổ mộc).

父 兄 : Cha (và) anh. Chỉ nghĩa là những người bề trên trong nhà.

水 火 : Nước (và) lửa. Khi thì chỉ nghĩa là vật cần dùng hằng ngày, khi thì là sự xung khắc nhau, khi thì là sự tai hại: tùy câu mà hiểu.

刀 尺 : Con dao (và) cái thước. Chỉ nghĩa việc may vá, việc chế ra y phục. Con dao (hay cái kéo) cái thước là công cụ của thợ may, nên lấy để đại biểu cho nghề may.

旦 夕 : Buổi sáng (và) buổi chiều. Chỉ nghĩa trong một ngày.

手 足 : Tay (và) chưn. Thường dùng để ví dụ với anh em. Như nói: 兄 弟 (đệ) 如 (như) 手 足: anh em như tay chưn.

才 力 : Tài (và) sức.

口 舌 : Miệng (và) lưỡi. Khi thì chỉ nghĩa là khéo nói, khi thì chỉ nghĩa là rầy lộn với ai, khi thì chỉ nghĩa là mang tiếng chịu lời: tùy câu mà hiểu.

爪 牙 : Vuốt (và) nanh. Chỉ nghĩa những người phò tá cho ai mà đắc lực lắm, như làm cái vuốt cái nanh cho con thú dữ.

衣 巾 : Áo (và) khăn.

土 地 : Nói phiếm về đất, chớ không chỉ rõ ra đất nào. Như ta nói đất đai.

耳 目 : Tai (và) mắt. Khi thì chỉ nghĩa làm kẻ nghe ngó giùm cho người khác, khi thì chỉ nghĩa bị người khác nghe ngó vào mình: tùy câu mà hiểu.

Cách học bài thứ hai nầy

Bài nầy đại khái cũng học như cách học bài thứ nhứt. Ba chục chữ đó cũng phải theo phép đếm nét và phép viết như đã dạy trong bài trước mà học cho thuộc lòng.

Hôm nay duy có bài Văn pháp là trọng yếu hơn hết. Không cần đọc thuộc lòng, nhưng phải hiểu thật đúng và nhớ gắt lấy những cái đại cương. Bởi vì những bài Văn pháp trước sau liên lạc với nhau, có hiểu và nhớ bài trước thì bài sau mới dễ học.

Muốn cho nhớ gắt, hãy làm theo cách nầy:

Sau khi đọc đi đọc lại (không những coi, mà phải đọc, vì có đọc lên mới vỡ nghĩa) bài Văn pháp nầy và hiểu thật lung rồi, thì xếp tập báo lại rồi tự mình theo đó mà làm thành một bổn đề cương (Résumé), chép vào cuốn sổ tay của mình. Đoạn lại mở ra mà so sánh, nếu có sai thì sửa. Khi nào bổn đề cương được hoàn toàn thì cứ nhớ nội đó là đủ.

Hôm nay thêm học tiếng đôi, cũng ba chục tiếng mà thành ra đến sáu chục chữ. Tuy vậy đều là chữ học rồi hết, không khó sự nhớ chữ, chỉ lo nhớ nghĩa mà thôi.

Trong khi học tiếng đôi cũng cần phải tập viết hoài cho càng nhớ gắt mặt chữ hơn nữa.

Bài báo


title: Hán văn độc tu 1932/Bài học thứ ba

text:
I. Học tiếng một (Những tiếng noms từ 6 nét đến 10 nét)

II. Cắt nghĩa thêm

江  河 đều nghĩa là sông, thường dùng để dưới một nom propre nào đặng chỉ tên con sông ấy, như 香 (hương) 江 , 珥 (nhĩ)  河. (Khác nhau với 川 chỉ gồm các sông).

海 theo tiếng Pháp là mer, 洋 là océan.

陸 khi nào đi với 海, nói 海 陸, thì là đất liền; khi nào đi với 水, nói 水 陸, thì là trên cạn.

丘 đọc là Khưu Vi là tên đức Khổng Tử, người mình húy mà đọc ra Kỳ; nhưng tại sao đọc Khưu ra kỳ, trại xa như vậy thì không rõ. Lại bởi sự kiêng tên đó người ta cũng có viết 丘 ra 邱.

阜 cũng làm đầu bộ, kêu bằng bộ Phụ. Luôn luôn ở bên tả chữ, biến hình thành ra 阝 kêu bằng phụ gáo, vì hình nó như cái gáo.

雨 cũng làm đầu bộ, kêu bằng bộ Võ. Luôn luôn ở trên đầu chữ, biến hình thành ra ⻗ , kêu bằng võ đầu.

婦 khi đối với 夫 mà nói: 夫 婦, thì là vợ; khi đối với 姑 mà nói: 姑  婦, thì là dâu; khi đối với 男 mà nói: 男  婦, thì là đàn bà.

姪 là cháu đối với bác, chú, cô mà xưng, khác với 孫 là cháu đối với ông bà nội mà xưng. 姪 hoặc cũng có viết ra  侄.

門 là cửa ngoài để đi vào sân; còn 戶 (hộ) là cửa trong để đi vào nhà. Vậy mà tục ta hay cắt nghĩa 戶 là cửa ngõ, không phải; 門 là cửa ngõ mới phải.

家 là nhà, hiểu về nghĩa trừu tượng (abstrait). 室 là nhà trong, chỗ đàn bà ở. Bởi vậy 家 cũng có nghĩa là chồng, ý nói người chồng làm chủ cả nhà; 室 cũng có nghĩa là vợ,  ý nói người vợ coi nội nhà trong (Hai chữ nầy thuộc về bộ 宀, kêu là bộ Miên, nhưng tục ta quen kêu bộ Giằng đầu).

屋 là cái nhà, hiểu về nghĩa cụ thể (concret). Bởi vậy, khi muốn nói "làng nầy có mấy cái nhà" hay là nói "nhà tranh nhà ngói" thì đều phải dùng chữ 屋, không được dùng chữ 家.

III. Văn pháp Nom liên thuộc

Nhắc lại bài Văn pháp tuần trước. Tiếng một là mỗi chữ một nghĩa, cũng gọi là nom đơn. Còn tiếng đôi là hai chữ đều là nom cả mà đi liền nhau, chia ra ba thứ:

1. Nom kép: hai nom đi liền nhau mà chỉ có một nghĩa.

2. Nom bình hành: hai nom đi liền nhau mà có hai nghĩa rời ra, kêu tên hai sự vật.

(Hai thứ ấy học ở bài Văn pháp trước đã biết rõ rồi; còn một thứ nữa, hôm nay học trong bài nầy).

3. Nom liên thuộc: hai nom đi liền nhau mà một nom nầy thuộc về một nom kia.

Trong văn pháp chữ Pháp có chỗ nói về complément d'un nom, thì trong văn pháp chữ Hán, thứ nom liên thuộc nầy cũng giống như vậy.

Kêu bằng complément d'un nom, như nói l'ami du père, l'eau du fleuve, thì trong chữ Hán nói: 父 友, 江 水 ấy tức là nom liên thuộc đó.

父 友, 江 水 không phải chỉ có một nghĩa, cho nên không phải nom kép; lại không phải có hai nghĩa rời ra, cho nên cũng không phải nom bình hành. Kêu bằng nom liên thuộc bởi vì hai chữ liên nhau mà chữ 友 thuộc về chữ 父 (bạn của ai? của cha), chữ 水 thuộc về chữ 江 (nước của đâu? của sông).

Muốn làm hai nom dính nhau (ami với père, eau với fleuve) thì trong Pháp văn dùng chữ de; vậy trong Hán văn có dùng chữ gì không?

Có. Người ta dùng chữ 之 (chi) vào giữa hai nom để nối nó lại và chỉ nghĩa nom nầy thuộc về nom kia. Bởi vậy, 父 友 tức là 父 之 友, 江 水 tức là 江 之 水.

Chữ 之 trong khi ấy giống như chữ de trong Pháp văn. Có điều khác nhau là trong Pháp văn cái complément ở sau (père ở sau ami, fleuve ở sau eau), còn Hán văn, cái complément ở trước (父 ở trước 友, 江 ở trước 水).

Vậy nhưng chữ 之 ấy, người ta phải bỏ đi luôn luôn, chỉ khi nào có sự cần đặc biệt thì mới để.

Số là 父 之 友 mà bỏ chữ 之 đi, nói 父 友; số là 江 之 水 mà bỏ chữ 之 đi, nói 江 水. Như vậy có lẽ nó lộn với hai thứ tiếng đôi kia là nom kép và nom bình hành chăng. Nhưng mà không lộn được.

Có cách để phân biệt nom liên thuộc cho khỏi lộn với hai thứ nom trên đó, là cứ hễ khi gặp hai nom đi liền nhau, mình thử đặt chữ 之 vào giữa mà có nghĩa thì mới là nom liên thuộc; còn không thì không phải. Như 夫 人, nếu thêm 之 vào thành ra 夫 之 人, 牛 羊, nếu thêm 之 vào thành ra 牛 之 羊, thì không nghĩa chi hết, không phải là nom liên thuộc.

Trừ ra có một ít nom kép có thể để chữ 之 vào được là như 天 子, có thể nói 天 之 子.

IV. Học tiếng đôi

Cũng như bài học tiếng đôi trước, nhưng hôm nay học tiếng đôi về nom liên thuộc.

Nom kép và nom bình hành thường là những chữ sẵn có; còn nom liên thuộc thì tùy khi mình đặt, muốn để nom nào thuộc về nom nào theo sự mình cần nói. Tuy vậy cũng học qua ít nhiều chữ, là có ý tập quen để sau tự đặt lấy.

井 水 (tức là 井 之 水 ): Nước giếng.

手 心 (»     » 手  »  心 ): Lòng bàn tay.

足 心 (»     » 足 »  心 ): Lòng bàn chơn.

人 身 (»     » 人 »  身 ): Thân thể người ta.

牛 耳 (»     » 牛 »  耳 ): Tai trâu (bò).

海  風 (»     » 海 »  風 ): Gió biển.

山 石 (»     » 山 »  石 ): Đá núi.

房 門 (»     » 房 »  門 ): Cửa buồng.

海 門 (»     » 海 »  門 ): Cửa biển.

犬 牙 (»     » 犬 »  牙 ): Răng chó.

羊 肉 (»     » 羊 »  肉 ): Thịt dê.

牛 角 (»     » 牛 »  角 ): Sừng bò.

人 力 (»     » 人  »  力 ): Sức người.

天 心 (»     » 天 »  心 ): Lòng trời.

林 木 (»     » 林 »  木 ): Cây rừng.

Cách học bài thứ ba nầy

Cố nhiên như hai bài trước, ba chục tiếng một hôm nay cũng phải theo phép đếm nét và phép viết mà học cho thuộc lòng.

Bài Văn pháp bữa nay nên nhập với bài trước mà làm chung một cái đề cương (résumé) sau khi đã hiểu thật đúng. Làm cái đề cương nầy hoàn thành rồi thì cứ đó mà nhớ.

Theo bài Văn pháp hôm nay, đã biết nom liên thuộc do mình đặt ra được, vậy hãy bắt đầu tập làm việc ấy đi.

Nom liên thuộc, ta đã biết tới gốc nó là có chữ 之; vậy ta hãy tập đặt mỗi cái nom liên thuộc có chữ 之, để cho nhuần lòng và thuận miệng, nhưng phải biết chữ 之 ấy thế nào cũng phải bỏ.

Bắt chước theo bài học tiếng đôi trên đây: muốn nói nước (của) giếng thì nói 井 之 水, muốn nói gió (của) biển thì nói 海 之 風, rồi suy ra mà đặt những chữ khác.

Tốt hơn là trong khi làm việc này nên viết ra trên giấy theo như cách tập dịch: một bên viết quốc ngữ, một biên viết chữ Hán.

Vậy có mấy cái đề để dịch đặt sẵn sau đây, người học hãy cứ đó mà dịch theo. Còn như sự thử lại coi dịch có trúng không thì tưởng người học tự làm lấy cũng được, vì trong bài nầy dạy đã kỹ lắm, không có thể lầm. Điều nên nhớ thứ nhứt là cái complément bao giờ cũng ở đằng trước, ngược với tiếng Lang Sa.

Đề dịch: 1. Sừng của dê. - 2. Lông của chó. - 3. Lòng của người. - 4. Cây lúa của ruộng. - 5. Cây của núi. - 6. Lông của bò. - 7. Da của heo. - 8. Gió của  núi. - 9. Sắc của trời. - 10. Tài của miệng. - 11. Sắc của gái. - 12. Anh của chồng. - 13. Hình của núi. - 14. Nhà của cha. - 15. Sắc của mặt trăng.

Bài báo


title: Hán văn độc tu 1932/Bài học thứ tư

text:
I. Học tiếng một (Adjectifs qualificatifs)

II. Cắt nghĩa thêm

Đây là ít nhiều tiếng adjectif qualificatif mà lấy tinh những chữ có nghĩa đối nhau cho dễ nhớ. Như 大 đối với 小, 高 đối với 低 v.v…

Chữ Hán cũng như chữ Pháp, có sens propre là nghĩa đen và có sens figuré là nghĩa bóng. Như 深 sâu, 淺 cạn, nghĩa đen là nói về nước, bởi vì nó thuộc bộ chấm thuỷ, có chữ 水 (氵 cũng kể là 水) đứng một bên; nhưng cái gì không phải nước mà có ý sâu cạn thì cũng nói 深 淺 được. Muốn chỉ nghĩa cái lòng người sâu, khó lường, thì cũng dùng chữ 深 để qualifier cho cái lòng; muốn chỉ nghĩa sự biết cạn xợt, không tới nơi tới chốn, thì cũng dùng chữ 淺 để qualifier cho sự biết.

遠 , 近 , 速 , 遲 , bốn chữ ấy đều thuộc về bộ 辵 (bộ Xước, ta kêu bằng bộ Quai xước), 辵 nghĩa là chốc lại đi, chốc lại đứng, cho nên bốn chữ đó, nghĩa đen của nó: xa, gần, mau, chậm, đều nói về sự đi đứng hết. Nhưng dùng sang nghĩa bóng thì dầu không phải sự đi đứng cũng nói được.

Bất kỳ adjectif nào cũng có nghĩa đen nghĩa bóng hết; biết đại khái như sáu chữ trên đó đặng sau nầy có gặp những chữ khác sẽ mau hiểu.

Hôm nay có những chữ thuộc về những bộ học rồi, nên nhắc lại cho nhớ: 低 về bộ Nhân; 深 về bộ Thủy; 狹 về bộ Khuyển; 明 暗 về bộ Nhựt; 利 về bộ Đao.

Lại có mấy chữ thuộc về bộ chưa có học tới: như 遠 近 v.v... đã nói trên kia rồi; còn: 薄 về bộ Thảo. (艸 mà biến hình ra ⺾ luôn luôn ở trên đầu chữ, tục kêu là Thảo đầu. 艸 nghĩa là cỏ, ấy là chữ đời xưa, đời nay viết thành 草 ).

邪 về bộ Ấp. (邑 mà biến hình ra ⻏, luôn luôn ở bên hữu chữ. 邑 nghĩa là xóm).

鈍 về bộ Kim (金 mà biến hình ra 釒, thường ở bên tả chữ. 金 nghĩa là loài kim, là vàng).

(Trên đây kể sơ những chữ đầu bộ đại khái, chớ không thể kể hết được, sau đến chừng tra tự điển được sẽ biết nhiều hơn).

III. Văn pháp Adjectif đặt đôi và đặt với nom cách nào

Adjectif cũng có đơn có kép. Đơn là như 30 tiếng học hôm nay, mỗi tiếng một nghĩa: 大 là lớn; 小 là nhỏ v.v...

Có khi đặt đôi, cho hai adjectif đi liền nhau, thành ra kép. Khi ấy kể như một adjectif, nhưng phải hiểu nó vẫn có hai ý.

Như nói 高 明, trong đó có hai ý: cao và sáng; 廣 大, trong đó có hai ý: rộng và lớn.

Dùng một adjectif qualifier cho một nom thì phải để adjectif trước nom. Như nói núi cao thì phải nói 高 山; nói sông lớn thì phải nói 大 川.

Nhưng khi dùng adjectif đôi hoặc kép qualifier cho nom thì lại phải đặt chữ 之 vào giữa, như:

高 明 之 家 : Cái nhà cao sáng (nghĩa là cái nhà cao sang quyền quý, thiên hạ trông vào tỏ sáng lắm).

正 直 之 人 : Cái người ngay thẳng.

Chữ 之 này cũng giống như chữ 之 dùng trong tiếng nom liên thuộc đã học ở bài văn pháp trước.

IV. Học tiếng đôi

Hôm nay, theo như văn pháp mới vừa nói đó, lấy một ít adjectif ghép với một ít nom thành ra tiếng đôi để học cho quen cách đặt và cũng cho nhớ mặt chữ:

巧 手 : Tay khéo

拙 工 : Thợ vụng

長 爪 : Móng tay dài

短 刀 : Dao ngắn

利 口 : Miệng sắc (miệng khéo nói)

明 月 : Trăng tỏ

美 女 : Gái đẹp

暗 室 : Buồng tối

醜 婦 : Người đàn bà xấu (bộ tướng xấu)

厚 皮 : Da dày

曲 木 : Cây cong

遠 山 : Núi xa

邪 心 : Lòng vạy (Lòng không ngay).

V. Những thành ngữ dùng vào Quốc văn

Hôm nay bắt đầu học những tiếng nào đã trở nên thành ngữ (expression) trong chữ Hán mà cũng đã dùng vào tiếng ta rồi hoặc có thể dùng vào được. Trong những thành ngữ ấy phần nhiều là chữ học rồi; chữ nào chưa học sẽ có chua âm.

Có nhiều cái thành ngữ nói luôn miệng mà không biết nó vốn là chữ Hán. Hễ đã không biết vậy thì tất nhiên không hiểu nghĩa cho đến nơi. Cho nên, học mục nầy, ích về Hán văn phần rồi; mà về quốc văn lại còn có ích hơn nữa.

常 (thường) 川 = Thường xuyên: Cái gì luôn luôn không ngớt; có ý là như con sông chảy thường.

心 田 = Tâm điền: Chỉ cái lòng. Do cái lòng người ta mà sanh ra việc nầy việc kia cũng như bởi ruộng sanh ra vật sản, cho nên nói tâm điền.

心 地 = Tâm địa: Cũng như tâm điền. (Hai tiếng nầy đều là nom kép).

目 擊 (kích) = Mục kích: Thấy tận mắt. Kích là đánh. Lấy mắt đánh vào cái gì, nghĩa là thấy chắc lắm.

大 家 = Đại gia: Nhà nhiều đời có người làm nên, có nền nếp và danh giá.

江 山 = Giang sơn: Chỉ về đất của nước. Đất của nước nào cũng có núi và sông, cho nên lấy núi sông làm đại biểu.

光 (quang) 明 正 大 = Quang minh chánh đại: Nói về người hay việc có tánh chất tỏ sáng ngay thẳng, lớn lao, trái với sự thầm tối, xiên xẹo, nhỏ nhen.

青 (thanh) 天 白 (bạch) 日 = Thanh thiên bạch nhựt: Giữa nơi có trời xanh, mặt nhựt trắng, ý nói là chỗ ai nấy đều thấy, không giấu gím ai.

VI. Tập đặt

Làm như đã chỉ trong số trước, tập dịch Quốc ngữ ra chữ Hán, mà hôm nay thì lấy adjectif với nom ghép nhau. Cốt nhứt là phải nhớ cái luật adjectif đứng trước nom. Vậy hãy dịch theo những cái đề sẵn dưới đây:

1. Cái tai lớn. - 2. Cái đuôi dài. - 3. Cái gò cao. - 4. Cái giếng sâu. - 5. Cái dao bén. - 6. Con mắt sáng. - 7. Cái ghế nhỏ. - 8. Nước cạn. - 9. Sắc đẹp. - 10. Người ngay. - 11. Ngày dài. - 12. Cái sừng cong. - 13. Cái áo vắn. - 14. Cái miệng hẹp. - 15. Cái hình xấu.

Bài báo


title: Hán văn độc tu 1932/Bài học thứ năm

text:
I. Học những tiếng về pronom (Adjectifs qualificatifs)

II. Cắt nghĩa thêm

Về pronom personnel, chữ Hán cũng lôi thôi như tiếng Việt Nam ta, nghĩa là những tiếng dùng mà xưng mình hay xưng người không có nhứt luật như tiếng Pháp. Nói rõ ra: tiếng Pháp xưng mình là moi, je, nous, xưng người là tu, vous, xưng sau lưng người là il, elle, ils, elles, bất kỳ đối với ai cũng dùng được hết; nhưng tiếng Nam, nói với ai và nói về ai, cũng phải tùy địa vị họ và địa vị mình mà xưng hô, không nói càn ngang được, thì chữ Hán cũng vậy.

Tiện đây ta nên biết sự ấy cho càng rõ ràng hơn thì có ích hơn.

Hiện nay người Tàu chia chữ họ ra làm hai thứ: 1. Văn ngôn (文 言), viết theo lối nói đời xưa chớ không theo lối nói đương thời; 2. Bạch thoại (白 話), viết theo lối nói đương thời; nói thế nào, viết thế ấy.

Theo Bạch thoại thì pronom personnel được nhứt luật. Nghĩa là về ngôi thứ nhứt: số một nói ngã, số nhiều nói ngã môn (們); ngôi thứ hai: số một nói nễ (你), số nhiều nói nễ môn; ngôi thứ ba: số một nói tha (他), số nhiều nói tha môn. Nói rằng "được nhứt luật", bởi vì đối với ai mà xưng mình và xưng người cũng cứ như vậy chớ không tùy địa vị mà thay đổi. Vậy thì pronom personnel của Bạch thoại Tàu cũng được tiện lợi như tiếng Pháp.

Nhưng Văn ngôn thì lại không như thế. Pronom personnel của văn ngôn thì lại tùy địa vị mà xưng hô như tiếng Nam ta: đáng ông kêu ông, đáng bà kêu bà, đáng quan lớn kêu quan lớn... lại còn xưng mình, khi tao, khi tôi, khi con... không đồng nhau.

Chúng ta học đây, không phải học Bạch thoại mà là học Văn ngôn. Đã vậy thì sự phải theo cách dùng pronom personnel của văn ngôn là sự tự nhiên lắm.

Theo Văn ngôn, khi đối với cha mẹ, con phải xưng cha mẹ là 大 人, xưng mình là 兒 (nhi, nghĩa là con); bạn hữu đối với nhau, thường xưng bạn là 兄, xưng mình là 弟. Như vậy thành ra những chữ 吾, 我, 爾, 汝, tuy liệt vào pronom personnel đó mà phải đợi lúc đáng dùng mới dùng, chớ không dùng luôn luôn được.

Bởi vậy, những chữ pronom học hôm nay là học lấy đại lược; chớ không phải rằng bao nhiêu tiếng xưng hô đã gồm hết vào trong đó đâu.

Thật ra thì cũng duy có những chữ ta học hôm nay đó mới gọi được là pronom personnel; chớ còn những chữ như 大 人, 兒, 兄, 弟 đều là nom cả mà mượn dùng như pronom, cho nên không kể vào đây được; đợi sau sẽ học tới.

Nãy giờ nói đó là theo Văn ngôn từ ngang đời Khổng Tử về sau; chớ truy nguyên ra, lên đời xưa nữa, trước Khổng Tử, thì pronom personnel lại vốn là nhứt luật. Coi như trong kinh Thơ, tôi xưng mình trước mặt vua cũng xưng là 予, và xưng vua cũng bằng 爾 , 汝 thì đủ biết. Lại hồi đó cũng không phân số một và số nhiều nữa: lắm khi dùng chữ 爾 mà chỉ về đông người.

予 và 余 đồng âm đồng nghĩa, hai chữ như một.

等, 輩, 儕, 曹 cũng đều là tiếng nom, nghĩa là bọn; đây đem để dưới pronom làm ra số nhiều.

Sáu chữ dùng chỉ ba ngôi số một đó, chữ nào đem để trên chữ 等 chữ 輩 làm thành số nhiều đều được cả. Duy chữ 儕 chữ 曹 nên dùng có hạn, như mấy chữ có trên đó mà thôi, không nên dùng lạm; nếu ai nói 君 曹 hay 彼 儕 là trật, vì theo thói quen, không hề nói vậy bao giờ.

Chữ 之 hôm nay là pronom, cùng một chữ mà khác nghĩa với chữ 之 như chữ de đã học hôm trước. Dưới đây sẽ cắt nghĩa nó luôn với chữ 其.

Còn từ chữ 者 sắp xuống, hôm nay chỉ nên biết nó là pronom thế thôi; đợi sau phải học riêng từng chữ mới rõ nghĩa nó và biết cách dùng được.

III. Văn pháp

Những pronom personnel nầy, đời xưa có phân biệt, mà từ lâu nay người ta đã làm lộn xộn hết phần nhiều, không phân biệt nữa.

Như về ngôi thứ nhứt: theo sách xưa thì chữ 吾 thường thường làm sujet trong câu, đứng trước verbe, và cũng làm như adjectif possessif, như những chữ mon, ma, mes, trong tiếng Pháp; còn chữ 我 làm complément, đi sau verbe. Về ngôi thứ hai: chữ 汝 làm sujet trong câu, đứng trước verbe, còn chữ 爾 làm complément, đi sau verbe, và cũng làm như adjectif  possessif, như những chữ ton, ta, tes, trong tiếng Pháp. Ấy vậy mà đã lâu rồi, người ta dùng tràn đìa đi, không còn giữ luật ấy nữa.

(Chỗ nầy đáng lẽ dẫn những câu sách xưa làm chứng, song sợ làm khó cho người học, thôi thì cứ biết vậy là đủ, đợi sau sẽ hay).

Vì cớ đã làm lộn xộn đó cho nên năm chữ (sáu mà kể năm vì hai chữ dư kể một) ở ngôi thứ nhứt và ngôi thứ hai, chữ nào công dụng (fonction) của nó cũng như nhau, nghĩa là chữ nào cũng làm sujet, làm complément, lại làm như adjectif possessif được hết (bên số nhiều cũng vậy).

Duy có ngôi thứ ba, vốn có ba chữ 彼, 之, 其 công dụng khác nhau, đời xưa phân biệt cho tới đời nay, không hề lộn xộn. (Vì vậy mà ở đây để chữ 之 chữ 其 riêng ra ở dưới).

Chữ 彼 làm sujet và làm complément như năm chữ trên kia được, nhưng không hề làm như adjectif possessif bao giờ.

Chữ 之 luôn luôn thế cho một nom nào ở trước, như le, la, les (pronom) trong tiếng Pháp, nhưng không hề làm sujet bao giờ.

Chữ 其, theo tiếng Pháp thì nó chính là adjectif possessif, nhưng ở đây cũng sắp vào pronom cho tiện hơn.

Số là Hán văn không có adjectif possessif, khi nào muốn chỉ một vật nào thuộc về của ai thì để một pronom personnel ở trên, để nom chỉ vật ấy ở dưới, rồi ở giữa nó để một chữ 之. (chữ 之 nầy tức chữ 之 như chữ de, đã học rồi).

Như "vợ của tôi" thì nói 余 之 妻; "cái áo của mầy" thì nói 爾 之 衣; "tổ tiên của chúng ta" thì nói 吾 儕 之 祖 先 (tổ tiên).

Tuy vậy, cũng như luật "nom liên thuộc" đã học tuần trước, luôn luôn người ta bỏ chữ 之 ấy đi. Trừ ra khi nào có sự cần thì mới để lại. (Tại sao? Sau sẽ cắt nghĩa).

Vậy hãy nhớ: "Vợ của tôi" thì nói  余 妻; "áo của mầy" thì nói 爾 衣  v.v...

Hai ngôi thứ nhứt và thứ nhì thì vậy; nhưng đến ngôi thứ ba lại khác. Người ta không nói 彼 妻 (vợ của nó), 彼 衣 (áo của nó), 彼 等 之 祖 先 (tổ tiên của chúng nó) được, mà phải nói: 其 妻, 其 衣, 其 祖 先 .

Vậy thì chữ 其 là chữ để thay cho 彼 之 .... Khi nào muốn nói 我 之 ...... thì bỏ 之 mà nói nội 我 .... ; khi nào muốn nói 爾 之 .... thì bỏ 之 mà nói nội 爾 ... . Nhưng khi nào muốn nói 彼 之 .... thì chẳng những bỏ 之 mà cũng bỏ luôn cả 彼 nữa, nói 其 ........

IV. Tập đặt

Từ hôm bắt đầu học đến nay, kể ra đã biết sơ được ba mối tiếng rồi: nom, adjectif và pronom; còn chữ thì đã thuộc được dưới hai trăm chữ. Nội chừng nấy đó đã đủ ráp lại đặt câu rất vắn được rồi.

Ta nên biết trước điều nầy. Theo tiếng Pháp, những câu vắn vắn đặt với verbe Avoir hay verbe Être thì thế nào cũng phải có verbe mới được; không, thì không thành câu. Nhưng chữ Hán khác hẳn. Những câu đặt với hai verbe ấy thì không cần có verbe cũng thành câu. Bởi vậy chúng ta hôm nay chưa học đến verbe mà cũng có thể đặt câu được.  Nay nói trước về verbe Être. Như muốn nói: "Cái áo của tao dài, cái áo của mầy vắn", thì tiếng Pháp thế nào cũng phải dùng verbe Être, nhưng chữ Hán không cần, chỉ nói: 我 之 衣 長, 爾 之 衣 短, là đủ, (Bắt đầu tập đặt, ta khoan bỏ chữ 之 đã, nên để nó cho nghĩa được rõ hơn).

Vậy hãy theo những đề sẵn dưới nầy mà dịch ra chữ Hán. Những đề dưới nầy đều là câu đáng có verbe Être mà bỏ đi.

1. Vợ của tôi đẹp; vợ của bạn tôi xấu. - 2. Nước sông Hương cạn; nước sông Nhĩ Hà sâu. - 3. Núi cao mà gò thấp. - 4. Nhà của cha tôi cao; nhà của anh tôi thấp. - 5. Con dao của nó bén; con dao của em nó cùn.

Dịch xong rồi, coi lại, nếu giống như dưới nầy, ấy là dịch đúng.

1. 我 之 妻 美; 我 友 之 妻 醜. 2. 香 江 之 水 淺; 珥 河 之 水 深. 3. 高 山 而 阜 低. 4. 我 父 之 屋 高; 我 兄 之 屋 低. 5. 其 刀 利, 其 弟 之 刀 鈍.

Chữ 而 (nhi) dùng để nối hai danh từ cho liền nhau, cũng như chữ et trong tiếng Pháp; có khi nó cũng có nghĩa là nhưng mà, có ý trái với trên như chữ mais.

Bài báo


title: Hán văn độc tu 1932/Bài học thứ sáu

text:
I. Học những tiếng về verbe

II. Cắt nghĩa thêm

Hán văn, mỗi chữ không nhứt định là thuộc về mối nào: một chữ mà khi thì là nom, khi thì là adjectif, khi thì là verbe... tùy mình dùng nó làm gì, thì nó làm nấy. Tuy vậy, mỗi chữ đều theo nguyên nghĩa của nó mà thuộc về một mối nào đó, ấy là mối chính của nó. Như những chữ học hôm nay, theo nguyên nghĩa nó ắt là về mối verbe. Ấy cũng như những chữ nom hôm trước theo nguyên nghĩa là nom; những chữ adjectif theo nguyên nghĩa là adjectif.

Lấy ví dụ và cũng học thêm một chữ nữa: chữ 生 (sanh). 生 là sanh ra, đẻ ra, ấy là verbe, mối chính của nó. Nhưng khi nói  一 (nhứt) 生 , nghĩa là một sự sống, tức là một đời người, thì lại thành ra nom. Nó đi với chữ 動 (động) nói 生 動, nghĩa là vif hay vivant, thì là adjectif.

Có khi có chữ biến ra adverbe nữa, nhưng phần nhiều là chữ nào cũng có thể biến hóa trong ba mối đó: nom, adjectif và verbe.

(Điều nầy là điều rất hệ trọng trong Hán văn, cần phải biết sớm; nhưng đợi đến hôm nay học đến verbe mới nói ra được).

步, theo nghĩa về nom thì hai lần cất chưn là một bước (一 步); theo nghĩa về verbe thì đi thủng thẳng từng bước là bộ.

行 cũng có nghĩa như bộ, như marcher, mà cũng có nghĩa như aller, partir. Cũng là đi mà khác nhau với chữ 去 (khứ). Khi nào nói 去 là có ý như tiếng Pháp nói quitter hay là s'en aller.

愛 là yêu, như aimer, khác với 恤 hay 憐 (lân), 憫 (mẫn) đều nghĩa là thương, như avoir pitié. Sự yêu là cốt ở tánh trời, phát ra từ trong lòng, ấy là ái; còn sự thương là bởi ngó thấy cái thảm trạng trước mắt mà mủi lòng, ấy là lân, mẫn, tuất. Chữ Hán chữ Pháp đã phân biệt như vậy thì tiếng ta, yêu và thương cũng phải phân biệt.

III. Văn pháp Verbe intransitif

Chúng ta học trong tiếng Pháp, đã biết verbe transitif và intransitif là gì rồi, thì trong chữ Hán, verbe cũng có hai thứ ấy.

Hễ verbe transitif thì dính liền với complément direct, như nói 子 愛 父 (con yêu cha), 我 開 門 (tôi mở cửa): chữ 愛 dính liền chữ 父, chữ 開 dính liền chữ 門, không có chữ gì xen vào giữa nó hết.

Còn verbe intransitif thì cần có những chữ dưới nầy để làm dính complément indirect với verbe:

1. chữ 自 (tự là từ) để chỉ nghĩa từ đâu. Nó giống với chữ de trong tiếng Pháp. Vậy như nói: 出 自 北 (bắc là phương bắc) 門 = Ra từ cửa bắc.

2. chữ 於 (ư là nơi), để chỉ nghĩa ở đâu, đến đâu. Nó giống với chữ à. Vậy như nói: 入 於 幽 (u là tối) 谷 (cốc là hang) = vào nơi hang tối.

Chữ 於 ấy hoặc nói là 于 (vu) cũng được, hai chữ cùng một nghĩa.

3. chữ 爲 (vị là vì, là cho), để chỉ nghĩa vì ai, cho ai. Nó giống với chữ pour. Vậy như nói: 父 爲 子 隱 (ẩn là giấu) = cha vì con giấu, tức là cha giấu cho con.

4. chữ 由 (do là bởi), để chỉ nghĩa bởi đâu, bởi ai. Nó giống với chữ par. Vậy như nói: 誰 能 (năng là hay, là có thể) 出 不 (bất là chẳng) 由 戶 = ai có thể đi ra chẳng bởi cửa? Lại như nói: 爲 (vi là làm) 仁 (nhân là nhân từ) 由 己 = Làm điều nhân bởi mình.

5. chữ 以 (dĩ, là lấy, là dùng, là bằng) để chỉ nghĩa lấy gì, bằng gì. Nó giống với chữ avec hay là chữ en. Vậy như nói: 投 (đầu là gieo, là ném; đây là tặng cho) 我 之 桃 (đào là trái đào); 報 (báo là trả) 之 以 李 (lý là trái lý) = tặng ta bằng trái đào, ta trả lại bằng trái lý; hay là lấy trái đào tặng ta, ta lấy trái lý trả lại.

Hãy nhớ mấy điều ngoại lệ (exception) dưới nầy:

1. Trong năm chữ đó có hai chữ 自 và 於, nhiều khi có thể bỏ đi được. Như nói 出 家 chỉ những người ra khỏi nhà mà đi tu, song không nói 自; nói 入 山, chỉ những người vào nơi núi mà ở ẩn, song không nói 於.

2. Chữ 於 có khi dùng để thay cho chữ 自, đáng lẽ nói 出 自 mà lại nói 出 於. Như trong sách Trang Tử có câu rằng: 莊 (Trang là kính, đây là nom propre, họ) 子 出 於 山 = Trang tử ra khỏi núi.

Làm thế nào biết được một verbe nào đó là intransitif, để đặt những chữ préposition theo sau nó?  Cái đó thì không có luật nào hết, chỉ nhờ lâu thành quen. Có một điều nên để ý, là nên đem chữ Hán gióng với tiếng ta mà tìm thử nó là transitif hay intransitif, chớ không nên đem mà gióng với tiếng Pháp, vì trong sự đó chữ Hán giống với tiếng ta hơn là tiếng Pháp vậy.

Như ta nói nhớ nhà, verbe nhớ là transitif, thì chữ Hán cũng nói 思 家, verbe 思 là transitif; vậy không nên gióng với tiếng Pháp nói penser à mà bắt chước nói theo thành ra 思 於 家 thì trật.

IV. Những thành ngữ dùng vào Quốc văn

坐 臥 不 安 = Tọa ngoạ bất an: Ngồi nằm chẳng yên. Nói về có sự gì lo lắng lắm.

出 入 自 由 = Xuất nhập tự do: Ra vào tự do. Chỗ nào nhứt là nơi cửa nào tha hồ cho công chúng ra vào, người ta hay yết thị bằng bốn chữ ấy. (Tục Nam kỳ có tiếng "thả cửa", cũng bởi ý đó).

出 入 不 禁 = Xuất nhập bất cấm: Cũng như xuất nhập tự do. Bất cấm nghĩa là chẳng cấm ngăn chi hết.

進 步 = Tấn (tiến) bộ: Bước tới, đi tới. Đối với 退 步 = thối (thoái) bộ: bước thụt lùi.

起 點 = Khỉ (khởi) điểm: Điểm là cái chấm (point). Khởi điểm là cái chấm bắt đầu. Ví với làm một việc gì mà mới gây đầu ra. Cái danh từ nầy gốc ở kỷ hà học (Géomètrie): Theo kỷ hà học, các đường (lignes) đều bắt đầu từ cái chấm (point), cho nên nói như vậy.

分 門 割 戶 = Phân môn cát hộ: Chia cửa rẽ ngõ. Nói về một đảng nào về sau mỗi người chia rẽ ra.

別 立 門 戶 = Biệt lập môn hộ: Riêng lập cửa ngõ cho mình, không chịu theo ai. (Chữ  別  nghĩa là chia, rẽ).

V. Tập đặt

Hãy dịch những đề nầy ra chữ Hán mà khoan coi những câu chữ Hán đã dịch ra ở dưới; khi dịch rồi, hãy coi đó mà biết trúng hay trật.

1. Mẹ bồng con. - 2. Mẹ tôi bồng con nó. - 3. Cha tôi đi ra cửa. - 4. Vợ nó ngồi nơi đất. - 5. Con trâu tắm nơi sông. - 6. Xe đi nơi (trên) cạn, thuyền đi nơi (dưới) nước. - 7. Gió thổi áo của tôi. - 8. Vợ nhớ chồng của mình. - 9. Tôi thấy cây nơi núi. - 10. Tôi nghe điều đó nơi cha tôi.

Dịch như vầy là đúng:

1. 母 抱 兒 .- 2. 吾 母 抱 其 兒 .- 3. 我 父 出 門 .- 4. 其 妻 坐 於 地 .- 5. 水 牛 浴 於 江 .- 6. 車 行 於 陸, 舟 行 於 水 .- 7. 風 吹 我 衣 .- 8. 妻 思 其 夫 .- 9. 我 見 木 於 山 .- 10. 我 聞 之 於 吾 父 .

Đáp những lời hỏi về khoa Hán văn độc tu

Từ hôm mở khoa “Hán văn độc tu” đến nay, chúng tôi có tiếp được nhiều thơ từ nói về việc ấy. Những thơ khen tặng thì chúng tôi xin có một tiếng cảm ơn chung, còn những thơ có hỏi han thêm điều gì thì chúng tôi cũng xin trả lời chung trên báo và chia làm nhiều lần, mỗi lần nói vài ba khoản. Vậy hôm nay trả lời lần thứ nhứt:

1. Về sự cắt nghĩa từng chữ cho thiệt rõ, như chữ 門 phải cắt nghĩa là cái cửa có hai cánh như hình của chữ, chữ  江 chữ  河 phải cắt nghĩa gốc nó làm sao (tức là theo phép lục thơ mà cắt nghĩa) có ít nhiều độc giả muốn chúng tôi làm như thế.

Nhưng điều đó trước kia chúng tôi có nói trong một bài luận về cách học Hán văn rồi. Nếu mà học cách ấy thì thành ra học étymologie, nghĩa là học đến gốc của mỗi chữ, ích thì vẫn có ích thật, nhưng mất công nhiều lắm, không bao giờ cho biết được nhiều chữ.

Có một cớ rất khó cho sự học étymologie của Hán văn, là vì chữ Hán đời xưa với bây giờ viết khác nhau xa lắm, nếu mỗi chữ phải cắt nghĩa tận gốc thì mỗi chữ phải tìm đến nguyên hình hồi thượng cổ viết thế nào kia. Sự ấy không phải là sự tuyệt đối không có thể làm được, nhưng phải mất công rất nhiều. Thật tình ra thì cũng có chữ không tìm được nguyên hình nữa.

Bởi vậy, bây giờ chúng tôi chỉ cốt cho độc giả biết chữ  門  là khác với chữ  戶, chữ   江  chữ   河  là khác với chữ  川, như thế là đủ; còn nếu bảo cắt nghĩa nhiều hơn nữa thì càng thêm rộn.

Nhưng lại phải biết, sự học phải theo đẳng cấp. Sự học étymologie không phải là dễ, nên chúng tôi muốn để lại về sau; sau khi biết được đôi ba ngàn chữ rồi, lấy mà chứng nghiệm cùng nhau, khi bấy giờ muốn biết đến gốc nó có dễ hơn.

2. Có người bảo nên chỉ ra những chữ làm đầu bộ cho thật tường tất, hay là phải sắp những chữ làm đầu bộ lại một nơi, như thế thì tiện hơn.

Chúng tôi nghĩ rằng sự ấy không cần, cho nên chúng tôi không làm. Thuở xưa thầy dạy chữ Hán, không hề có ông nào bày ra những tự điển cho học trò, cũng chẳng hề có ai chỉ chữ làm đầu bộ. Chúng tôi cho rằng dạy như vậy sơ lược quá, nên mới chỉ chừng cho học trò biết.

Sao lại chỉ chừng chừng mà không chỉ thật rõ? Vì rằng không ích gì lắm. Duy những chữ biến hình là cần phải chỉ, còn những chữ kia đến khi lật tự điển ra sẽ thấy, có khó gì đâu? Có 214 chữ đầu bộ thì sách tự điển nào bắt đầu cũng có nêu lên hết, để bữa sau, khi tra tự điển được, mở ra thì thấy.

Bài báo


title: Hán văn độc tu 1932/Bài học thứ bảy

text:
I. Học những tiếng về verbe

II. Cắt nghĩa thêm

Chữ 往 nghĩa là từ chỗ nầy đi đến chỗ kia, cũng như aller à, partir pour, chớ không phải là passer đâu. Cắt nghĩa là qua, tiếng qua ấy tức như nói ở đây đi qua Tây, đi qua Hương Cảng v.v... Còn passer là ngang qua, trải qua, chữ Hán là 過 (quá).

Khi nói luôn hai tiếng 往 來, nghĩa là fréquenter. (Nhưng không được đúng cho lắm; muốn cho thật đúng với chữ fréquenter, phải nói: 常 常 (thường thường) 往 來 hay là 屢 屢 (lủ lủ, là hoài hoài, nhiều lần) 往 來. Lại 往 來 cũng có nghĩa là va et vient nữa.

Chữ 去 như đã giải một lần rồi, khi có ý nói từ bỏ chỗ nào mà đi mới nói 去 được, giống như chữ quitter; lại khi có ý nói đi trớt, đi cho rảnh, như s'en aller, thì cũng nói 去 được. Vậy hãy nhớ điều nầy: Khi muốn nói tôi đi Hà Nội, nghĩa là ở Sài Gòn mà đi ra Hà Nội, thì phải nói 我 往 河 內 chớ không được nói 去. Nếu nói 我 去 河 內 thì thành ra quitter Hà Nội mất.

Khi nói luôn hai tiếng 去 回 thì nghĩa là aller et retour. Nhưng trong Hán văn không hề nói như vậy, người ta nói 往 返, cũng một nghĩa ấy (Chữ khứ hồi đã thành ra một cái terme sino-annamite).

Chữ 至 là đến, nghĩa là đến sau khi đã đi, như arriver. Còn một chữ giống nghĩa với nó là chữ 到 (đáo là đến). Chớ lầm hai chữ đó mà tưởng nó giống nghĩa chữ venir; không đâu, 來 mới là vennir.

Chữ 使 là khiến ai, khiến làm việc gì, khiến đi đâu, đều nói được cả; nhưng chữ 遣 thì chỉ có nghĩa sai đi hay là khiến đi mà thôi, bởi vậy nó mới thuộc về bộ xước.

Chữ 惡 (đọc là ố) nguyên đọc là ác, nghĩa là dữ, nhưng ở đây phải đọc là ố, nghĩa là ghét. Cũng như trong bài học thứ sáu, có chữ 爲 (đọc là vị), nguyên đọc là vi, nghĩa là làm, nhưng ở đó phải đọc là vị, nghĩa là vì. (Sự biến âm nầy có theo một cái luật riêng, đợi khi biết nhiều chữ sẽ dạy; bây giờ chỉ nên cứ nhớ như thế).

III. Văn pháp Verbe passif

Cũng như tiếng Pháp, trong chữ Hán, bao nhiêu verbe actif đều làm thành verbe possif được cả.

Ta hãy nhắc lại cách đặt câu bằng verbe actif: Như nói 父 愛 子, 父 là sujet, 愛 là verbe, 子 là complément, vậy là nghĩa nó xuôi một mạch.

Cũng lấy theo ý câu đó mà đặt bằng verbe passif thì lại đảo lộn sujet và complément đi, cũng như tiếng Pháp.

Người ta dùng hai cách mà làm thành verbe passif: một là đặt với chữ  爲 (vi) 所 ; một là đặt với chữ 見 於.

Cách trên: Để sujet trước hết, rồi đến chữ 爲, rồi đến complément, rồi đến chữ 所, rồi đến verbe; vậy hãy nói: 子 爲 父 所 愛.

Cách dưới: Để sujet trước hết, rồi đến chữ 見, rồi đến verbe, rồi đến chữ 於, rồi đến complément, vậy hãy nói: 子 見 愛 於 父.

Thế thì, khi nào đọc sách gặp những câu có cái hình thức (forme) như thế, thì cứ việc nhận ngay nó là verbe passif đi; và, 爲 所 愛 hay 見 愛 於 cũng đều cho nó là một cái verbe, như être aime.

Chữ 爲 nghĩa là làm, chữ 見 nghĩa là thấy, nhưng trong khi một hiệp với chữ 所, một hiệp với chữ 於 mà làm thành verbe passif thì cái nghĩa nguyên ấy đã mất rồi, đừng theo nghĩa cũ nó nữa, chỉ nên cắt nghĩa nó là được hay bị. (Verbe passif của tiếng An Nam có hai cách đặt, một là đặt với chữ được, một là đặt với chữ bị).

IV. Những thành ngữ dùng vào Quốc văn

愛 屋 及 烏 = Ái ốc cập ô. Yêu (tiếc) cái nhà kịp đến con quạ. Con quạ đậu trên nóc nhà, muốn ném nó, song sợ bể nóc nhà không ném. Ví với vì một kẻ nào mà khoan dung cho một kẻ nào.

半 信 半 疑 = Bán tín bán nghi: Nửa tin nửa ngờ. (半, đọc là bán, nghĩa là nửa).

人 棄 我 取 = Nhân khí ngã thủ: Người bỏ, ta lấy. Cái vật người khác bỏ, mình lại lấy, ý nói mình biết lợi dụng.

生 寄 死 歸 = Sanh ký tử quy: Sống gởi thác về. Người ta do sự hư không mà sanh ra, chết đi lại về với sự hư không; nhìn cho hư không là quê hương của người ta, cho nên nói như vậy  (寄 đọc là ký, nghĩa là gởi).

得 失 參 半 = Đắc thất tham bán: Đặng mất xen nửa. Chỉ về việc gì không lưỡng toàn, đặng nửa, mất nửa. (參 đọc là tham, đây nghĩa là xen).

養 虎 貽 患 = Dưỡng hổ di hoạn: Nuôi cọp để sự lo. Ví với khoan dung kẻ ác rồi sau bị nó hại (虎 hổ là cọp; 貽 di là để lại về sau; 患 hoạn là sự lo).

V. Tập đặt

Làm 5 câu nầy thành ra verbe passif với chữ 爲 所 :

1. Tôi ghét nó. - 2. Người ta cười tôi. - 3. Gió thổi áo tôi. - 4. Cha tôi ngờ anh tôi. - 5. Con cọp ăn con bò.

Làm 5 câu nầy thành ra verbe passif với chữ 見 於.

1. Chồng bỏ vợ. - 2. Mẹ tôi yêu em tôi. - 3. Nó cười tôi. - 4. Người ta tin tôi. - 5. Cha tôi nuôi nó.

Làm xong rồi coi dưới nầy mà sửa nếu thấy mình làm trật:

1. 彼 爲 我 所 惡 . 2. 我 爲 人 所 笑 . 3. 吾 衣 爲 風 所 吹 . 4. 吾 兄 爲 吾 父 所 疑 . 5. 牛 爲 虎 所 食 .

1. 妻 見 棄 於 其 夫 . 2. 吾 弟 見 愛 於 吾 母 . 3. 吾 見 笑 於 彼 . 4. 吾 見 信 於 人 . 5. 彼 見 養 於 吾 父 .

Bài báo


title: Hán văn độc tu 1936-1937

text:
Bài học thứ 1
 Bài học thứ 2
 Bài học thứ 3
 Bài học thứ 4
 Bài học thứ 5
 Bài học thứ 6
 Bài học thứ 7
 Bài học thứ 8
 Bài học thứ 9
 Bài học thứ 10
 Bài học thứ 11
 Bài học thứ 12
 Bài học thứ 13
 Bài học thứ 14
 Bài học thứ 15
 Bài học thứ 16
 Bài học thứ 17
 Bài học thứ 18
 Bài học thứ 19
 Bài học thứ 20
 Bài học thứ 21
 Bài học thứ 22
 Bài học thứ 23
 Bài học thứ 24
 Bài học thứ 25
 Bài học thứ 26
 Mục này tạm nghỉ

Bài báo


title: Hán văn độc tu 1932/Bài học thứ tám

text:
I. Verbe đơn và kép

II. Cắt nghĩa thêm

Verbe cũng có đơn có kép; như những verbe kép ta học hôm nay đó, là ghép hai verbe đơn mà thành ra.

Đại để làm ra những verbe kép là để mà ngăn tách sự đại đồng tiểu dị (nuance) của mọi sự cử động cho khác hẳn ra. Như cầu xin là sự giống nhau, nhưng trong cách cầu xin có khác, thì phải nói thỉnh cầu hay yêu cầu để cho phân biệt trong khi mình muốn phân biệt.

Thêm một cái ví dụ nữa, như chữ 問. Vấn là hỏi, hỏi gì cũng là hỏi hết, nhưng khi muốn phân biệt, thì phải thêm một chữ nữa làm thành verbe kép để chỉ rõ ra: Hỏi có ý thăm thì nói thám  (探) vấn hay phỏng (訪) vấn; hỏi có ý gạn thì nói cật (詰) vấn hay vấn nạn (難); hỏi để coi có đúng với lời kẻ khác nói không thì nói chất (質) vấn; hỏi mà dọa nạt tra khảo như hỏi tù thì nói cúc (鞫) vấn...

Đó là nói những verbe kép nguyên có của Hán văn thì như vậy. Từ ngày có chữ Tây truyền qua, muốn dịch chữ Tây ra, để nguyên những verbe cũ không đủ dịch, người ta phải ghép thêm mà làm verbe kép mới nữa; ấy là như những chữ tổ chức, giải quyết vân vân...

Những verbe kép vẫn ghép bằng hai verbe, nhưng cũng có khi ghép bằng một verbe với một adjectif. Ấy là như những chữ 改 良 (cải lương: améliorer), 廣 告 (quảng cáo: faire la publicité), 暗 示 (ám thị: suggérer), thì chữ 良 (là lành), chữ 廣 (là rộng), chữ 暗 (là tối) đều là adjectif cả. Tuy vậy, khi nó đã đi với một verbe mà làm nên verbe kép như vậy thì phải kể nó là một verbe thôi, chớ không được kể nó là adjectif nữa.

Chữ 要 nguyên đọc là yếu mà đây đọc là yêu. Yếu là tiếng nom, nghĩa là chỗ ngặt, chỗ hiểm, cho nên hay nói rằng hiểm yếu, khẩn yếu. Nhơn ở tiếng nom nghĩa nó như vậy, nên khi làm nó ra verbe, đọc là yêu, thì nghĩa nó là đón, là bắt bí, đều có dính với nguyên ý ở bên tiếng nom.

Như nói đón đường người nào đó mà giết đi thì nói 要 之 於 路 (lộ là đường) 而 殺 (sát là giết) 之; ấy là nghĩa đón.

Lại đời xưa có người làm bề tôi mà đóng quân ở một thành kia, xin vua mình thế nọ thế khác, nếu không cho thì cử binh làm phản, như vậy kêu bằng 要 君 (yêu quân, quân là vua); ấy là nghĩa bắt bí.

要 (yêu) tức là chận chỗ ngặt và bắt bí. Bởi nó có nghĩa như vậy nên mới ghép với chữ cầu làm thành verbe kép để chỉ nghĩa xin mà có ý đòi cho kỳ được, không được không nghe.

組 là hiệp nhiều sợ tơ, sợi chỉ dóc lại thành một sợi lớn.

分 配 là chia vật gì ra nhiều phần (ấy là nghĩa phân) rồi mỗi phần lại cho nó hiệp với vật khác (ấy là nghĩa phối). Như thợ sắp chữ trong khi trả chữ, cầm một mớ chữ bằng chì trên tay, coi mỗi chữ ở hộc nào thì trả về hộc ấy, ấy là phân phối (Tiếng Pháp cũng gọi việc nầy là distribuer).

III. Văn pháp Verbe pronomial

Verbe pronominal là verbe mà cái kết quả của sự hành động lại quật lại trên người hành động, họ phải chịu lấy. Những verbe ấy trong Hán văn có dùng mấy chữ adverbe để trên verbe mà làm thành ra.

1. chữ 自 (nghĩa là mình), chung cho ba ngôi số một. Như nói: 我 自 思 (tôi nghĩ lấy tôi); 汝 不 可 (bất khả là chẳng nên) 自 棄 (mầy chẳng nên bỏ mình); 彼 不 自 知 (tri là biết) (nó chẳng biết mình).

2. chữ 相 (tương là nhau), chung cho ba ngôi số nhiều. Như nói: 吾 儕 相 信 (chúng ta tin nhau); 汝 等 相 告 (cáo là báo); (chúng bay bảo nhau); 彼 輩 相 抱 而 哭 (chúng nó ôm nhau mà khóc).

(Cũng là số nhiều mà khi trong ý mình cho tiếng pronom ấy là một unité, không rẽ nó ra, và tùy theo nghĩa của verbe nữa, thì cũng có thể nói 自 được. Như 吾 儕 自 信, 彼 等 自 知 vân vân).

3. chữ 互 (hỗ là lẫn), cũng chung cho ba ngôi số nhiều.

Phải phân biệt 相 với 互 khác nhau như vầy: Khi nào chỉ muốn tỏ ra hai bên có quan hệ với nhau thì nói 相 đủ rồi. Nhưng khi nào cũng hai bên quan hệ nhau, mà lại muốn tỏ ra bên giáp quan hệ với bên ất và bên ất quan hệ với bên giáp thì phải nói 互.

Vậy như 相 助 (trợ là giúp) thì bên giáp giúp cho bên ất mà thôi, chớ bên ất không giúp cho bên giáp, cũng nói 甲 乙 (giáp ất) 相 助 được. Nhưng khi nói 甲 乙 互 助 là khi muốn chỉ rõ ra giáp giúp cho ất, ất lại giúp cho giáp nữa.

Tuy vậy, ít khi nói một chữ 互 không mà thôi, phần nhiều nói 互 相. Như 朋 (bằng là bạn) 友 互 相 助 (bạn hữu giúp lẫn nhau); 兩 (lưỡng là hai) 人 互 相 詰 問 (hai người gạn hỏi lẫn nhau).

Lại ba ngôi số nhiều cũng có khi nói được 自 相. Là khi muốn chỉ rõ rằng trong một số nhiều ấy làm chi thì làm với nhau, chớ người ngoài không dính với. Như nói: 汝 等 自 相 殘 (tàn là hại) 殺 (Bọn nầy tự giết hại lấy với nhau); 兄 弟 自 相 爲 仇 (cừu là thù) (Anh em tự làm kẻ thù với nhau).

Một điều nên nhớ. − Người ta ít hay phân biệt và hay lầm lộn nhứt là chữ 互 với chữ 迭 (đọc là điệt), vậy tiện đây cắt nghĩa rõ mà phân biệt đi.

Như câu: 兩 人 互 相 爲 賓 (tân là khách) 主 (chủ là chủ), thế nghĩa là: hai người làm khách chủ lẫn cho nhau, người nầy làm chủ, người kia làm khách, và người nầy làm khách, người kia làm chủ. Trong câu đó nói hàm hỗn như vậy, chớ không có ý tách ra cho rõ về thời gian.

Cũng câu ấy nhưng đổi một chữ, nói: 兩 人 迭 相 爲 賓 主, thì nghĩa là: hai người đắp đổi làm khách chủ cho nhau, hết người nầy làm chủ, người kia làm khách, rồi mới đến người nầy làm khách, người kia làm chủ. Ấy là có ý chỉ rõ về thời gian vậy.

Vậy thì 互 相 nghĩa là lẫn nhau, là réciproquement; còn 迭 相 nghĩa là đắp đổi nhau, là l'un après l'autre.

IV. Những thành ngữ dùng vào Quốc văn

無 所 不 至 = Vô sở bất chí: Không có điều chi là chẳng đến. Chỉ về người bậy bạ quá thể, giống gì làm cũng được hết, không biết xấu hổ.

患 得 患 失 = Hoạn đắc hoạn thất: đã lo cho được, rồi lại còn lo nỗi mất đi. Gốc ở câu trong “Luận ngữ”: Ký hoạn đắc chi, hựu hoạn thất chi. Nói về kẻ tiểu nhân trong bụng cứ lo như vậy. (患 hoạn là lo).

畫 虎 不 成 = Hoạ hổ bất thành: Vẽ hùm chẳng nên. Gốc ở câu hoạ hổ bất thành phản loại cẩu mà bỏ hỏng ba chữ dưới; câu ấy nghĩa là: vẽ con cọp chẳng nên trở giống con chó. Ví với bắt chước cái hay mà không được trở thành ra dở.

不 進 則 退 = Bất tấn tắc thối: Chẳng tới thời lui. Nói về sự học, hễ chẳng càng ngày càng giỏi thì càng ngày càng dở.

進 退 兩 難 = Tấn thối lưỡng nan: Tới lui chi cũng đều khó hết. Nói về khi gặp cảnh khốn khó giữa đường.

難 進 易 退 = Nan tấn dị thối: Khó tới dễ lui. Nói về người ở đời có tánh cao khiết: khi tới là có chầu vời lắm mới tới; còn khi lui, hễ trái ý một cái là lui.

V. Tập dịch

Hãy dịch những câu nầy ra tiếng ta:

1. 汝 不 可 自 以 爲 是 (Thị là phải)

2. 彼 自 護 其 短

3. 吾 二 人 相 對 而 坐 於 地 上

4. 魚 (ngư là cá) 相 忘 於 江 湖 (hồ là hồ, lac)

5. 其 妻 與 其 妹  相 推 諉 (đọc là uỷ, nghĩa là nạnh hẹ).

Dịch rồi xem lại dưới nầy, chữ nào khó sẽ cắt nghĩa rõ.

1. Mầy chẳng nên cho mình là phải. (以 爲 verbe kép. Phải nhớ rằng verbe nầy có hai cách dùng: khi nói 以 爲 liền nhau; còn khi nói 以 爲 ... Tức như nói 以 黑 (hắc là đen) 爲 白 (bạch là trắng). Nó cũng như verbe lấy làm của khi nói lấy làm liền nhau, cũng có khi nói rời như lấy đen làm trắng. – 是 là phải, đối với  非 (phi) là quấy.

2. Nó tự che chỗ dở của mình. (短 là vắn, 長 là dài. Đây thành ra nom, đoản là chỗ dở, cũng như trường là chỗ hay. Cũng nói  所  短，所 長 được).

3. Hai chúng tôi đối mặt nhau mà ngồi trên đất.

4. Cá quên nhau nơi sông và hồ. Chữ 魚 đây phải hiểu là số nhiều. Câu nầy xuất sách Trang Tử, ý nói cá ở dưới nước tự nhiên mà sống, không con nào nhìn biết con nào làm chi.

5. Vợ nó và em gái nó nạnh hẹ lẫn nhau (與 là cùng, là và, như chữ et)

Bài báo


title: Hán văn độc tu 1932/Bài học thứ chín

text:
I. Verbe kép

II. Cắt nghĩa thêm

Bài học vừa rồi có nói verbe kép dùng hai verbe mà ghép lại, nhưng cũng dùng một verbe với một adjectif; hôm nay lại nói thêm: cũng có dùng một verbe với một nom.

Khi dùng một adjectif thì adjectif ấy đã trở nên như adverbe vì nó phụ nghĩa cho một verbe. Tuy vậy, cũng không kể nó là adverbe được nữa, mà phải kể nó là verbe kép, bởi nó đã hiệp với verbe kia mà làm thành ra một chữ một nghĩa. Nghiệm thế nầy thì hiểu: những verbe kép ấy nếu đem dịch ra tiếng Pháp thì cũng chỉ có một chữ, như ngược đãi là maltraiter, lợi dụng là exploiter.

Verbe kép ghép với một nom cũng vậy nữa, cũng không còn kể nom ấy là nom mà chỉ kể là một verbe kép. Theo một sự chứng nghiệm như trên đó: Kết hôn là marier, ly hôn là démarier.

Từ âm mưu trở xuống 17 tiếng là verbe kép ghép bằng một verbe một adjectif; từ kết hôn trở xuống 9 tiếng là ghép bằng một verbe một nom.

Chữ 陰 theo về tiếng nom là khí âm, giống cái, đối với 陽 (dương) là khí dương, giống đực. Còn theo về adjectif thì 陰 là tối, 陽 là sáng.

Chữ 甘 là ngọt, đối với 苦 (khổ) là đắng. 甘 lại có nghĩa là đành lòng (nghĩa nầy cũng do nghĩa trên mà ra, ý nói đối với một vật nào đó, chẳng cứ nó đắng hay ngọt thế nào, mình cũng cho là ngọt đi, thế là đành lòng đó). Đoan là đoan ước, đoan hạn, chữ  甘 端  hay dùng trong giấy má việc quan.

光 là sáng; 臨 là đến. Có khách quý đến nhà mình, mình cho là sự vinh quang rực rỡ, ấy là nói cách lịch sự, tôn trọng. Verbe nầy chỉ dùng được cho ngôi thứ hai (2e personne) mà thôi.

Ở làm khách tại nơi nào năm bảy tháng một năm, có thể dùng được chữ 小 住. Trú là ở, tiểu là nhỏ. Ở nhỏ nghiã là ở ít.

假 là không thật, đối với 真 (chân, chơn) là thật; 寐 là ngủ. Giả mị cũng như ta nói ngủ gà ngủ vịt.

訣 là từ giã trong khi biệt nhau mà tỏ ý rằng về sau khó gặp nhau nữa. 永 là dài, là đời đời. Đời đời từ giã không gặp nhau, tức là chết.

長 đây cũng như 永. 逝 là đi qua một lần mà thôi. (Như nói 水 逝, tức là nước chảy, vì nước chảy qua một lần rồi thôi, không chảy lại nữa, cho nên nói 逝). Vĩnh quyết và trường thệ đều là verbe kép để thế cho chữ 死 (tử là chết).

Vua ra mạng lịnh bổ cho ai chức quan gì, hay là ban cho ai vật gì, thì người nhận lấy phải vào lạy vua, kêu là 拜 命.

投 機 tức tiếng Pháp là spéculer.

敗 là thua. 北 vốn nghĩa là phương bắc mà cũng có nghĩa là "xây lưng lại". Đây là theo nghĩa sau, hễ thua chạy thì xây lưng lại.

III. Văn pháp Mode impératif

Ta đã biết trong Hán văn, về verbe, không có mode và temps. Hán văn chỉ dùng những chữ gọi là "hư tự", chớ không có chia ra. Tuy vậy, về mode impératif thì lại có một cái hình thức cho ta nhận thấy được, nên chỉ ra cho biết.

1. Khi một chữ verbe neutre đứng làm một câu, không sujet và complément chi hết, ấy là impératif. Như:

陽 貨 (Hóa) 謂 (vị) 孔 (Khổng) 子 曰 (viết): 來! 予 與 汝 言

(Câu nầy trong “Luận ngữ”, nghĩa là: Dương Hóa bảo Khổng Tử rằng: Hãy đến! Ta sẽ nói với mầy).

Thế thì chữ 來 là impératif.

2. Khi một chữ verbe actif đi trước chữ 之, làm thành một câu, không có sujet, ấy cũng là impératif. Như:

冉 (Nhiễm) 有 (Hữu) 曰: 既 (ký) 庶 (thứ) 矣 (hĩ), 又 (hựu) 何 (hà) 加 (gia) 焉 (yên)? 曰: 富 (phú) 之! 曰: 既 富 矣 又 何 加 焉 ? 曰: 教 之!

(Câu nầy cũng trong “Luận ngữ”. Nghĩa là: (Khi đó Khổng Tử qua tới nước Vệ. Nhiễm Hữu đánh xe, ngài thấy dân nước Vệ đông (peuplé) lắm, bèn khen rằng: Đông lắm thay!) Nhiễm Hữu nói rằng: Đã đông rồi, lại thêm gì vào đó? Ngài rằng: Hãy làm cho chúng giàu đi!  Rằng: Đã giầu rồi, lại thêm gì vào đó? - Rằng: Hãy dạy chúng đi!).

Thế thì chữ 富 và chữ 教 đó đều là impératif. (Hai chữ 之 là thế cho dân nước Vệ).

Ngoài ra, khi có để sujet thì lại thêm adverbe vào để làm ra impératif, có hai cách: một là khuyên giục; một là cấm ngăn.

Cách khuyên giục thì dùng chữ 宜 (nghi) và chữ 當 (đương). Chữ trên giống như falloir, chữ dưới giống như devoir. Có ý bảo người ta phải thế nọ thế khác.

Như: 汝 宜 自 思 (Mầy phải nghĩ lấy mình). 吾 儕 當 愛 國 (Chúng ta phải yêu nước).

Cách cấm ngăn thì dùng chữ 毋 (vô) và chữ 勿 (vật). Hai chữ đều có nghĩa là chớ, là đừng.

Như: 汝 毋 面 從 (tùng) (Mầy chớ theo trước mặt. Câu nầy trong kinh Thơ, ý nói chớ có trước mặt thì theo mà sau lưng thì nói vầy nói khác). 非 禮 (lễ) 勿 言 (Điều chi chẳng phải lễ thì chớ nói. Câu nầy ở “Luận ngữ”).

IV. Văn liệu

Hôm nay, thế cho món thành ngữ − vì sợ lâu thì nhàm đi −, lấy phần nhiều những chữ học rồi, ghép lại mỗi "lời" từ bốn chữ trở xuống để học cho biết, kêu bằng văn liệu.

Văn liệu là tài liệu để làm văn. Nó là lời người ta thường đặt nhưng chưa phổ thông bằng thành ngữ. Những văn liệu nầy chuyên để ứng dụng trong khi làm văn chữ Hán, nhưng lời nào dễ hiểu thì cũng có thể dùng vào quốc ngữ đặng.

步 月 = Bộ nguyệt: Đi dạo dưới trăng. Đáng lẽ nói bộ ư nguyệt hạ (下) mà nói tắt đi như thế.

出 洋 = Xuất dương: Lời nầy xưa kia dùng để chỉ nghĩa ra khơi, nghĩa là thuyền đi biển mà không đi theo dựa bờ, ra đến ngoài khơi lận. Hoặc nói  放 (phóng là thả) 洋 nữa, cũng là nghĩa ấy. Nhưng từ khi các nước phương Đông ta giao thông với Tây đến giờ, hai chữ nầy lại chỉ nghĩa là đi ra ngoại quốc, như nói  出 洋 遊 (du) 學 (học). Vì như nước ta, Tàu, Nhựt mà đi ra ngoại quốc thì đều phải vượt biển cả.

臥 遊 = Ngọa du: Nằm mà đi chơi hay là đi chơi bằng sự nằm. Chỉ nghĩa người ở nhà không đi đâu hết mà trong nhà có địa đồ, có sách, nằm đó mà coi thì cũng như đi chơi. (遊 du là đi chơi).

割 愛 = Cát ái: Cắt cái mình yêu hay tiếc. Ví dụ mình có vật gì, mình thích nó lắm, mà có người bạn xin đi, vì nể bạn quá mình phải tặng cho, dầu mình có yêu tiếc mấy cũng phải dứt tình.

開 山 = Khai sơn: Mở núi. Ví với người có công mở đầu một việc gì, cũng như mở núi trổ đường cho kẻ khác đi. Nói về người bắt đầu gây dựng một cái học thuyết cũng được.

吞 聲 飲 恨 = Thôn thinh ẩm hận: Nuốt tiếng uống giận. Chỉ nghĩa có sự tức giận mà nói ra không được hay là không dám nói ra. (聲 là tiếng; 恨 là giận).

行 屍 走 肉 = Hành thi tẩu nhục: Cái thây đi được, thịt chạy được. Ý nói con người ngu, vô tri mà cũng bất tài vô dụng, chỉ có cái xác thịt cử động được đó mà thôi (屍, thi là thây người chết).

V. Học vận văn

Học vận văn là để phúng tụng (đọc mà có ngân ngợi) cho quen miệng, lâu rồi cái tinh thần của thứ chữ mình học đó nó vào sâu trong óc mình, giúp cho sự tấn bộ nhiều lắm. Học thứ chữ nào cũng vậy.

Hôm nay học một bài thơ rất dễ hiểu. Mà phải đọc thuộc, đọc đi đọc lại hoài rồi tự nhiên thấy chỗ hay, bởi vậy không cần giảng nhiều.

送 (tống là đưa) 春 (xuân là mùa xuân), (ấy là cái đề).

當 日 喜 (hỉ là mừng) 春 來,
今 (kim là nay) 日 送 春 去.
來 也 (dã là vậy) 從 何 方 (phương)?
去 也 向 (hướng là tới) 何 處 (xứ là chỗ)?
問 春, 春 不 言;
留 (lưu là cầm) 春, 春 不 住.
芳 (phương là thơm) 草 遠 連 (liên là liền) 天,
便 (tiện là bèn) 是 春 歸 路 (lộ là đường)!

Giải nghĩa: Cái đề tống xuân, là đương lúc cuối tháng ba ta, hết mùa xuân, làm lời đưa nó đi. Nói như vầy:

Ngày đó mừng xuân đến,
Ngày nay đưa xuân đi.
Đến vậy, từ phương nào?
Đi vậy, tới chỗ nào?
Hỏi xuân, xuân chẳng nói;
Cầm xuân, xuân chẳng ở.
Cỏ thơm xa liền trời,
Bèn là cái đường xuân về!

của Hồ Ký Trần (胡 寄 塵) người Tàu hiện thời.

Bài báo


title: Hán văn độc tu 1932/Bài học thứ mười

text:
I. Học những tiếng về adverbe

II. Cắt nghĩa thêm

Đây là lấy ra ba chục chữ adverbe thường dùng học qua cho biết, chớ không phải bấy nhiêu chữ là hết đâu. Lại phải biết có nhiều khi dùng chữ thuộc về mối khác đem làm adverbe cũng được nữa.

Đại để về mode và temps của verbe thì trong Hán văn đều nhờ những chữ adverbe mà phân biệt. Cho đến muốn làm ra câu hỏi cũng nhờ adverbe; và, như đã học rồi, muốn làm verbe thành ra impératif cũng vậy.

Ba chữ 無, 不, 非, đều để làm cho một chữ nào hoặc nom, hoặc adjectif hoặc verbe đương là positif thành ra négatif. Nhưng hãy nhớ:

Chữ 無 thường ở trước nom, như 無 道 (đạo), 無 名 (danh).

Chữ 不 thường ở trước adjectif và verbe, như 不 高, 不 深, 不 聞, 不 見.

Chữ 非 cũng thường ở trước nom, như 非 禮, 非 義.

Chữ 甚 là lắm, là rất, cũng như chữ très; còn chữ 太 là quá, cũng như trop.

Chữ 何 thường đi với chữ 也 chữ 哉 hoặc liền hoặc đứt mà làm nên câu hỏi. Như nói: 何 也 = Sao vậy? 何 哉? = Sao thay? − Ấy là liền. Còn cũng có nói: 何 謂 也? = Nói gì vậy? và 天 何 言 哉 = Trời nói gì đâu? − Ấy là đứt, vì có xen chữ vị và chữ ngôn vào giữa.

Chữ 何 cũng đi với chữ 乎 để làm nên câu hỏi, nhưng thường là đứt chớ không hề liền bao giờ. Như nói 何 傷 (thương) 乎? = Nào hại gì đâu? Nhưng chẳng khi nào được nói 何 乎 hết.

Hôm nay hẵng biết qua những điều đáng biết như trên nầy là đủ rồi. Còn những chữ kia đợi khi khác sẽ cắt nghĩa từng chữ cho thật kỹ mới rõ cách dùng của nó.

III. Văn pháp Cách đặt những câu négatif

Những câu négatif thì phải đặt chữ 不 ở trước verbe. Nhưng phải nhớ có hai cách: một là đặt xuôi, một là đặt ngược.

Khi trong câu có tiếng nom làm complément direct thì đặt xuôi như thường, nghĩa là khi câu ấy nếu là positif mình đặt thế nào thì khi nó đổi ra négatif cũng đặt như thế.

Như 君 子 知 天 命 = người quân tử biết mạng trời, ấy là positif, thì đổi qua négatif, nói 小 人 不 知 天 命 = kẻ tiểu nhơn chẳng biết mạng trời; chỉ khác nhau là thêm một chữ 不 mà thôi.

Nhưng khi trong câu có tiếng pronom làm complément direct thì lại phải đặt ngược với khi nó là positif.

Như trong câu positif, nói 彼 知 我 = Nó biết tôi, thì đổi ra négatif phải nói: 彼 不 我 知 = Nó chẳng biết tôi, chớ không được nói 彼 不 知 我. Vì đảo cái complément lên trên verbe cho nên nói rằng đặt ngược.

Trong hai cách chỉ cần nhớ một cách dưới là đủ, tức là: Trong câu négatif, khi nào gặp pronom làm complément thì phải đảo complément lên trên verbe.

Bởi vậy trong kinh Thi nói:

子 不 我 思 = Chàng chẳng nhớ ta.

Trong “Luận ngữ” nói: 莫 我 知 也 夫 (phù)! = Chẳng ai biết ta vậy ôi!

Trong Mặc Tử có hai câu đối nhau lại càng rõ luật ấy hơn nữa:

有 聞 之, 有 見 之, 謂 之 有; 莫 聞 之, 莫 見 之, 謂 之 無 = Có nghe điều gì, có thấy điều gì, gọi đó là có; chẳng ai nghe điều gì, chẳng ai thấy điều gì, gọi đó là không.

(Chữ 莫 giống như chữ aucun, hàm có ý chữ 不 ở trong. Khi nói một chữ 莫 thì là négatif; nhưng khi nói 莫 不 thì thành ra positif. - Những chữ trong câu trên đây đều là pronom).

IV. Những thành ngữ dùng vào Quốc văn

太 過 = Thái quá: Sự gì quá lố, vượt qua mực trung bình.

不 及 = Bất cập: Sự gì ở dưới mực trung bình.

過 猶 不 及 = Quá do bất cập: Thái quá cũng như bất cập; ý nói duy có vừa mực trung bình là hơn, 猶 do là cũng như).

稍 可 = Sào khả: Hơi hơi khá, không được cho khá lắm.

未 必 = Vị tất: Chưa chắc, chưa ắt. Sự gì còn lỏng chỏng.

不 爲 已 甚 = Bất vi dĩ thậm: Chẳng làm sự quá lắm. Ví dụ có ghét ai cũng ghét có chừng, không ghét mà đến nỗi hâng hủi người ta quá. (Câu nầy xuất sách “Luận ngữ”, nói đức Khổng Tử như vậy).

不 足 與  = Bất túc dữ ngôn: Chẳng đủ cùng nói chuyện. Chỉ về người không ra chi, không đáng nói với.

不 足 有  = Bất túc hữu vi: Chẳng đủ có làm việc gì. Chỉ về người bất tài, không thể làm việc gì với họ được.

V. Làm vận văn ra tản văn

Hãy ôn lại bài thơ đã học tuần trước:

Bài thơ ấy thuộc về ngũ ngôn cổ thể. Năm chữ một câu là ngũ ngôn. Luật thể thì có niêm luật, có đối, còn cổ thể thì không; đây không theo niêm luật, không đối, nên gọi là cổ thể.

Trong số trước đã có giải nghĩa rồi. Người học hẳn hôm nay đã đọc thuộc bài thơ nầy rồi. Nhưng hiểu nghĩa cho đúng và cho đến chỗ hay của bài thơ thì e chưa có mấy ai.

Theo cách dạy của chúng tôi, cố làm cho người học hiểu thật rõ, hiểu đến chỗ hay, nhưng lại không chịu cắt nghĩa cho tường tận. Chúng tôi chỉ dùng nhiều phương thế làm cho người học tự hiểu lấy.

Bởi vậy hôm nay chúng tôi làm bài thơ ấy ra tản văn như dưới nầy:

當 春 至 之 日, 吾 喜 其 來; 今 春 盡 而 去, 吾 送 之 去. 其 來 也 從 何 方 乎? 其 去 也 向 何 處 乎? 持 此 問 春, 則 春 不 言; 留 春, 春 不 住. 只 見 芳 草 與 天 連, 吾 以 爲 是 乃 春 歸 之 路 耳！

(盡, tận là hết. - 從 đây là từ, cũng như 自. - 向 là tới cũng như vers. - 持 là cầm, nhưng ở đây nghĩa cũng như đem. - 此 thử, là điều ấy, cela. - , 只 chỉ là chỉn. - 乃 nãi, đây là là. - 耳 nhĩ, đây nghĩa là mà thôi).

Bài báo


title: Hán văn độc tu 1932/Bài học thứ mười một

text:
I. Những câu vấn đáp

1.  何 謂 三 (tam là ba) 才? − Nghĩa: Gì gọi là tam tài? (Hay là: Tam tài là gì?)

三 才 者﹕ 天，地，人 。− Nghĩa: Tam tài ấy là: Trời, đất, người ta.

2.  何 謂 三 光 (quang là sáng)? − Nghĩa: Gì gọi là tam quang (ba sự sáng)?

三 光 者﹕ 日, 月, 星 (tinh là sao). − Nghĩa: Tam quang ấy là: mặt trời, mặt trăng, các ngôi sao.

3.  何 謂 五 (ngũ là năm) 行? − Nghĩa: Gì gọi là ngũ hành?

水，木 ，火 ，土 ，金 : 是 (thị là ấy) 謂 五 行。− Nghĩa: Thủy, mộc, hỏa, thổ, kim, ấy gọi là ngũ hành.

4. 何 謂 四 (tứ, là bốn) 方 ? − Nghĩa: Gì gọi là bốn phương?

東 (đông), 西 (tây)，南 (nam), 北 , 是 謂 四 方。 − Nghĩa: Đông, tây, nam, bắc, ấy gọi là bốn phương.

5.  何 謂 宇 (vũ, võ)? 何 謂 宙 (trụ)? − Nghĩa: Gì gọi là võ? gì gọi là trụ?

上 (thượng là trên), 下 (hạ là dưới), 四 方 曰 宇 , 往 古 (cổ là xưa), 來 今 (kim là nay) 曰 宙 。− Nghĩa: trên, dưới và bốn phương là võ; đời xưa qua rồi và đời nay sẽ đến là trụ.

6. 何 謂 四 時 (thì, thời là mùa)? − Nghĩa: Gì gọi là bốn mùa?

春，夏 (hạ), 秋 (thu), 冬 (đông), 謂 四 時. − Nghĩa: Xuân, hạ, thu, đông, gọi đó là bốn mùa.

II. Cắt nghĩa thêm

Hôm nay học những câu vấn đáp nầy cốt có hai sự ích: một để cho biết cách hỏi và trả lời trong Hán văn như thế nào; một để cho biết các danh từ về thường thức, như tam tài là gì, ngũ hành là gì, v.v....

Trong những câu hỏi có 何 謂, ấy là nó gón đi; nếu nói cho đủ ý thì phải nói dài hơn nữa. Vậy như câu 何 謂 三 才 ? nếu nói dài ra thì như vầy:

所 謂 三 才 者 何 也 ?

Như thế nghĩa là: Cái điều kêu bằng tam tài, là gì?

Tách ra từng chữ thì như vầy:

所 ... 者 tức là cái điều, cũng như ce que; 謂 tức là kêu bằng, cũng như appeler; 何 也 tức là là gì, cũng như comment.

Sở dĩ phải truy nguyên ra mà hiểu đến như thế là vì nếu không hiểu đến thế thì sẽ không tài nào hiểu được chữ 者 trong câu trả lời.

Trong câu trả lời: 三 才 者﹕ 天，地，人 chữ 者 đó là thừa tiếp chữ 者 đã bị lược đi trong câu hỏi; và cũng lại nói gón nữa, nếu nói dài ra thì phải nói như vầy:

所 謂 三 才 者﹕ 天，地，人 是 也 。

Như thế nghĩa là: Cái điều kêu bằng tam tài: trời, đất, người, phải vậy. (Chữ 是 đây là phải, đối với chữ 非 là chẳng phải).

Như vậy, ta nên hiểu rằng câu hỏi và câu trả lời đó đều đã trải qua một sự gón bớt (abrégé) rồi.

Chữ 是 trong câu 是 謂 五 行 cùng câu dưới đều nghĩa là ấy, để tóm lại các cái đã nói ở trên, giống như chữ ce trong khi nói c'est hay là ce sont.

Chữ 之 trong câu 謂 之 四 時  tức là chữ 之  pronom đã học, để chỉ lại ở trên.

Chữ 才 là tài (talent), tài năng, nhưng trong khi nói tam tài thì không có thể hiểu nghĩa là gì cho đúng được. Chữ 行 trong khi nói ngũ hành cũng vậy. Tự điển cũng không thấy giải rõ.

Chữ 方 là phương, học rồi; đây lại là phương hướng, tiếng nom.

Cũng có nói 五 方, ấy là thêm một phương trung ương 中 央 nữa. Còn bốn góc: đông nam, đông bắc, tây nam, tây bắc thì gọi là tứ giáp 四 夾.

Võ, bây giờ ta hay gọi là không gian (espace); trụ là thời gian (temps).

III. Văn pháp

所 一 所 ........ 者 一 所 謂 ........ 者

Chữ 所, tục ta quen cắt nghĩa là thửa hay sửa, dầu thửa dầu sửa cũng chẳng hiểu là gì; bây giờ phải cắt nghĩa nó lại là cái điều, giống như chữ ce que trong tiếng Pháp.

Như nói:

1. 汝 所 言, 吾 已 知 之 = Cái điều mầy nói, ta đã biết (đó) rồi.

2. 我 將 行 子 所 請 = Ta sẽ làm cái điều nhà ngươi xin.

Trong hai câu đó nếu đặt bằng tiếng Pháp thì đều dùng chữ ce que được hết.

Khi một câu có hai proposition mà proposition sau để thuyết minh (explique) proposition trước, khi ấy, nếu proposition trước không dùng chữ 所 thì thôi, chớ hễ đã dùng thì phải thêm chữ 者 vào sau verbe kề chữ  所, thành ra  所 ... 者. Như nói:

1. 彼 所 欲 (dục là muốn) 得 者, 吾 財 耳  = Cái điều nó muốn được, (ấy là) của cải của ta mà thôi.

2. 人 所 恃 (thị là cậy) 以 生 者, 食 也 = Cái điều người ta cậy để mà sống, ấy là sự ăn.

Như vậy, nó muốn được gì? nó muốn được của cải; người ta cậy gì? cậy sự ăn: proposition sau là để thuyết minh proposition trước, thì phải đặt chữ 者 luôn luôn theo sau chữ 所.

(Cái thí dụ hồi nãy: 汝 所 言, 吾 已 知 之 cũng hai proposition, nhưng proposition sau không phải để thuyết minh proposition trước, cho nên không cần có chữ 者 sau chữ 言; câu nầy nếu thêm 者 vào lại trật).

Trong câu chẳng những có ý thuyết minh mà lại là giải thích rõ ràng, thì cũng theo luật ấy. Tức như những câu có dùng chữ 所 謂 để cắt nghĩa điều gì thì phải có chữ 者 theo sau.

Như “Đại học” nói:

所 謂 誠 (thành là thật) 其 意 (ý) 者，無 自 欺 (khi là dối) 也 = Cái điều gọi rằng thật ý mình, ấy là không dối mình.

“Luận ngữ” nói:

所 謂 大 臣 (thần là tôi) 者， 以 道 (đạo) 事 (sự là thờ, servir) 君，不 可 則 (tắc là thời) 止 (chỉ là thôi). = Cái điều gọi rằng đại thần, ấy là lấy đạo thờ vua, chẳng khá thì thôi.

Thế thì khi thấy trong câu trên có chữ 所, cách dưới đó có chữ 者, thì phải hiểu nhập hai chữ vào một và coi nó cũng như chữ ce que.

Chẳng những thế thôi, mà trong những câu hỏi cũng có dùng chữ 所 ... 者 nữa, như:

1.  所 以 者 何 ?  = Điều đó cớ tại làm sao?

2. 所 以 然 (nhiên là vậy, thế) 者 何 也 ? = Tại sao mà sanh ra như vậy?

IV. Văn liệu

行 田 = Hành điền: Đi dạo ruộng; đi thăm ruộng.

互 相 水 火 = Hỗ tương thủy hỏa: Thù địch và hãm hại lẫn nhau, như nước thì làm cho lửa tắt đi, lửa thì làm cho nước sôi trào và tan thành hơi.

南 面 = Nam diện: Trở mặt phương nam, chỉ nghĩa làm vua.

北 面 = Bắc diện: Xây mặt phương bắc, chỉ nghĩa làm tôi.

星 奔 = Tinh bôn: Chạy mau như sao băng. Chỉ nghĩa đi việc gì gấp lắm, hoặc việc quan cần cấp, hoặc ở ngoài nghe tin cha mẹ chết mà về.

V. Giải trí

Theo học thuyết nhà Nho, ngũ hành là một cái lẽ gốc, cho nên đem phối tứ tung: về không gian thì phối với ngũ phương, về thời gian thì phối với tứ thời, về nhân thân thì phối với ngũ tạng, mà hỏi ra sở dĩ tại sao phối như vậy, phối như vậy để làm gì, thì chẳng sách nào nói nghe cho ráo lẽ hết.

Phối với ngũ phương: Đông thuộc mộc, tây thuộc kim, nam thuộc hỏa, bắc thuộc thủy, trung ương thuộc thổ.

Phối với tứ thời: Xuân thuộc mộc, hạ thuộc hỏa, thu thuộc kim, đông thuộc thủy, thổ vượng tứ quý (tứ quý nghĩa là bốn tháng cuối cùng của bốn mùa, như tháng ba là xuân quý, tháng sáu là hạ quý...)

Phối với ngũ tạng: tâm thuộc hỏa, can thuộc mộc, tỳ thuộc thổ, phế thuộc kim, thận thuộc thủy.

Còn phối nhiều cái khác nữa, song hẵng biết sơ qua như trên đó. Người đời nay không thể tin những cái thuyết không có căn cứ ấy, tuy vậy cũng phải biết qua.

Nhơn dịp kể một chuyện nầy làm trò cười. Số là trong bạch thoại Tàu dùng chữ 東 西 mà thế cho chữ 物 (vật), khi mua vật gì, không nói 買 (mãi là mua) 物 mà lại nói 買 東 西. Có một ông vua ở về nhà Minh thấy vậy lấy làm lạ, bèn đem hỏi một vị hàn lâm:

– Tại sao không nói "mãi vật" mà lại nó "mãi đông tây"?

Quan học sĩ tâu rằng;

– Nam thuộc hỏa, bắc thuộc thủy, mà theo sách Mạnh Tử nói: Hôn mộ khấu nhân chi môn hộ, cầu thủy hỏa, vô bất dữ giả (昏 墓 叩 人 之 門 戶 求 水 火 ，無 不 與 者 = Đêm tối gõ cửa ngõ người ta mà xin nước và lửa, thì không ai mà chẳng cho) thế thì nam bắc là vật hời hợt lắm, có cần gì phải mua, bởi vậy người ta chỉ nói mua đông tây.

Vua nghe, cho là bặt thiệp, có tài ứng đối. Song le, theo thật mà nói thì câu trả lời ấy là câu xuyên tạc chớ không đúng.

Trong tiếng Tàu kêu "đông tây" bất kỳ vật gì, chớ không phải vật nào bỏ tiền ra mua thì mới nói "đông tây". Song bởi tại câu hỏi của vua là hỏi luôn ba chữ "mãi đông tây", thành ra quan học sĩ trả lời như vậy nghe cũng có lẽ.

Đó, người ta ứng dụng cái nguyên lý ngũ hành vào đến việc như thế!

Bài báo


title: Hán văn độc tu 1932/Bài học thứ mười hai

text:
I. Những câu vấn đáp

1. 世 (thế là đời) 謂 五 倫 (luân là đấng), 其 目 若 (nhược là dường, là như) 何 ? 亦 有 別 名 否 (phủ là chăng, lời hỏi)? − Nghĩa: Đời gọi ngũ luân (hay năm đấng), cái mục nó dường nào? Cũng có tên khác chăng?

君 臣，父 子, 夫  妻，兄 弟，朋 友，謂 之 五 倫，亦 曰 五 品 (phẩm). − Nghĩa: Vua tôi, cha con, chồng vợ, anh em, bậu bạn, gọi đó là ngũ luân; cũng nói rằng ngũ phẩm.

2. 何 謂 三 綱 (Cương, cang là giềng)? 其 說 何 自 始 (thỉ, thủy là đầu)? − Nghĩa: Gì gọi là tam cang? Cái thuyết của nó (hay nói cái thuyết ấy cũng được) bắt đầu từ hồi nào?

三 綱 者﹕ 君 爲 臣 綱，父 爲 子 綱，夫 爲 妻 綱，古 謂 此 (thử là ấy) 說 (thuyết); 有 之 自 漢 (Hán) 儒 (nho) 始. −  Nghĩa: Tam cang ấy là: Vua làm giềng của tôi, cha làm giềng của con, chồng làm giềng của vợ. Đời xưa không (có) cái thuyết ấy; có đó, bắt đầu từ kẻ nho nhà Hán.

3. 何 謂 五 常 (thường)? 常 者, 何 也? − Nghĩa: Gì gọi là ngũ thường? Thường ấy là gì? 仁 (nhân, nhơn), 義 (nghĩa), 禮 (lễ), 智 (trí), 信 (tín) 謂 之 五 常，常 者，言﹕ 五 者 乃 人 性 (tánh) 所 常 有，亦 爲 人 所 常 行 之 道 也. − Nghĩa: Nhân, nghĩa, lễ, trí, tín, gọi đó là ngũ thường. Thường ấy nghĩa là: năm điều đó là cái điều tánh người ta thường có, cũng là cái đạo người ta thường làm vậy.

4. 人 有 七 (thất là bảy) 情 (tình), 是 何 所 指 (chỉ)? − Nghĩa: Người ta có thất tình, ấy là chỉ về cái gì?

七 情, 是 指 喜 (hỉ là mừng), 怒 (nộ là giận), 哀 (ai là thương), 懼 (cụ là sợ), 愛 (ái là yêu), 惡 (ố là ghét), 欲 (dục là muốn) 而 言 也. − Nghĩa: Thất tình, ấy là chỉ sự mừng, sự giận, sự thương, sự sợ, sự yêu, sự ghét, sự muốn mà nói vậy.

5. 人 有 四 肢 (chi), 又 (hựu là lại) 云 (vân là rằng) 四 體 ， 又 云 五 體 ，其 同 (đồng) 異 (dị là khác) 安 在 (tại)? −  Nghĩa: Người ta có tứ chi, lại nói rằng tứ thể, lại nói rằng ngũ thể, sự đồng nhau và sự khác nhau của nó ở đâu?

人 有 兩 手 兩 足，謂 之 四 肢，亦 謂 之 四 體，是 其 同 也；手 足 加 首 爲 五 體，是 其 異 也. − Nghĩa: Người ta có hai tay hai chưn, gọi đó là tứ chi, cũng gọi đó là tứ thể: ấy là sự đồng của nó; hai tay hai chưn lại thêm cái đầu làm ngũ thể, ấy là sự khác của nó.

6. 何 謂 五 臟 ? 其 位 (vị là ngôi) 置 (trí là đặt) 何 在 乎 ? − Nghĩa: Gì gọi là ngũ tạng? Cái vị trí của nó ở đâu ư?

心, 肝 (can là gan), 脾 (tỳ là lá lách), 肺 (phế là phổi), 腎 (thận là trái cật), 是 謂 五 臟，其 位 置 皆 (dai là đều) 在 人 之 胸 (hung là ngực, ngang từ họng xuống đến trên bụng) 腹 (phúc là bụng) 中. − Nghĩa: Tim, gan, lá lách, phổi, trái cật, ấy gọi là ngũ tạng. Cái vị trí (place) của nó đều ở trong ngực và bụng của người ta!

II. Cắt nghĩa thêm

Hôm nay đổi câu hỏi có nhiều cách khác nhau.

世 đây là 世 人, người đời, làm sujet cho chữ 謂 cũng như chữ on appelle, không hệ trọng mấy.

Ta thường nói số mục (數 目). Mỗi một số đều có cái mục của nó. 目 đây là nghĩa như vậy, giống như chữ article (điều mục 條 目).

否 cũng là một tiếng négatif mà khác với  非, 不 một điều là nó làm ra interrogatif được. Như 是 否 là phải và chăng mà cũng có thể nói phải chăng? 可 否 là nên và chăng mà cũng có thể nói được nên chăng? Chữ 否 trong câu nầy đối với chữ 有, nghĩa là: cũng có tên khác hay là không có?

Chữ 品 đây nghĩa cũng như thứ (ordre).

其 說 tức là 三 綱 之 說, thế thì chữ 其 vẫn là của nó. Nhưng cho nó là adjectif demonstratif mà kể như chữ ce, cet, cette, ces cũng được; bởi vì thường hay nói 其 人，其 時，其 事 và nghĩa nó cũng chẳng khác gì 此 人，此 時，此 事.

Trong câu hỏi, nói kỳ thuyết, mà trong câu trả lời phải nói thử thuyết, không nói kỳ thuyết được, là vì cách với chữ tam cang xa quá, có ba câu nhỏ ngăn ra, không chỉ vói lên được, nên phải dùng chữ 此 (adjectif démonstratif) thì mới rõ nghĩa.

有 之, 自 漢 儒 始, phải hiểu là 自 漢 儒 始 有 之, tức là 始 有 此 說, chữ 之 thế cho 此 說. Để chữ 有 之 lên trên là bởi ý của câu cốt trọng ở đó; hễ trọng thì để lên trên.

Chữ 言 đây cũng như nói qui signifie.

Khi nào dùng chữ số để kể ra những tiếng nom ở trên chớ không chịu lắp lại những tiếng nom ấy, thì thường để dưới chữ số ấy một chữ 者. Như đây không chịu lắp lại nhân, nghĩa, lễ, trí, tín thì nói 五 者 vậy. Vậy từ 二 者 cho đến 十 者 đều nói được hết.

Chữ 乃 chưa phải là verbe mà cũng kể như verbe, trong mẹo chữ Hán kêu bằng chuẩn động tự (準 動 字) là nó với những chữ 有，無 ，非 ，似 (tợ là giống), 如, v.v... Chữ 乃 đây cũng như verbe auxiliaire être).

爲 人 所 常 行 之 道 vốn nghĩa là cái đường bị người ta thường đi, vì theo forme 爲 所 là verbe passif, song tiếng ta không thể nói được như vậy nên đổi mà nói cái đạo người ta thường làm.

Vậy thì trong câu đó, chữ 五 者 làm sujet cho verbe 乃 mà có hai cái attribut : một là 人 生 所 常 有 hai là 爲 人 所 常 行 之 道.

Chữ 所 là pronom, cũng như ce que, đã biết rồi. Nay nên biết thêm một luật nữa: khi nó đi sau chữ 何, chữ 有 thì coi cũng như adverbe de lieu. Vậy như: 汝 何 所 恃 = mầy cậy ở chỗ nào? 我 有 所 思 = Tôi có chỗ nhớ. (Lại còn chữ 所 tiếng nom, nghĩa là chỗ).

Chữ 云 cũng giống như chữ 曰.

Chữ 安 là bình an, đối với 危 học rồi. Đây nó là interrogatif, giống như chữ 焉 (yên), nghĩa là ở đâu. (Chữ 焉 sẽ học về sau). 安 hay 焉 cũng đều égale với chữ 於 何; vậy nói 安 在, tức là nói 在 於 何, nhưng câu hỏi thì phải đảo lên.

Lẽ đáng nói 在 人 之 胸 腹 之 中, nhưng đã bỏ bớt một chữ 之 dưới.

III. Văn pháp Chữ 何

Chữ 何 luôn luôn là interrogatif, nhưng có nhiều nghĩa, thuộc về nhiều mối khác nhau, đại khái có bốn cách đặt.

1. đặt trước tiếng nom, như 何 人 = người nào? 何 年 = năm nào? khi ấy nó là adjectif, như chữ quel, quelle.

2. đặt trước tiếng verbe, như:

a) 何 謂, đã học rồi; khi ấy nó giống với chữ comment.

b) 夫 子 何 爲 = phu tử làm chi? (câu trong “Luận ngữ”), khi ấy nó giống với chữ que pronom interrogatif.

c) 牛 何 之 = con bò đi đâu? (câu trong “Mạnh Tử”, (chữ 之 đây là verbe, cũng như chữ 往); khi ấy nó giống với chữ où nghĩa là quel endroit.

3. đặt trước một proposition để làm lời hỏi. Như 何 必 曰 利 = Sao lại phải nói lợi? 何 待 來 年 = Sao lại đợi năm sau? (hai câu đều ở “Mạnh Tử”). 必 曰 利 và 待 來 年 đều là một proposition, đặt chữ 何 lên trên làm lời hỏi vặn để tỏ ý không cần. Khi ấy nó cũng như chữ pourquoi.

4. đặt sau một proposition để làm lời hỏi. Khi ấy nó ít đứng một mình mà thường đi với một adverbe khác, như 何 也 ?  何 哉? 何 如? Đặt cách nầy thì nghĩa nó hoặc giống với pourquoi hoặc giống với comment, tùy theo từng chỗ.

Tóm lại có một điều nên nhớ là về điều thứ hai, chữ 何 luôn luôn phải đặt trước verbe chớ không được đặt sau, bởi vì nó là lời hỏi thì phải đảo. Vậy như mầy muốn gì? thì phải nói 汝 何 欲? chớ hễ nói 汝 欲 何 là trật đó.

IV. Thành ngữ dùng vào Quốc văn

世 介 = Thế giới: Theo nghĩa gốc thì thế là đời (générations), giới là bờ cõi, thế nói về đời nọ sang đời kia, giới nói về xứ nọ sang xứ khác, thế thì thế giới nghĩa cũng như võ trụ. Song đã lâu người ta không còn hiểu như vậy nữa, mà chỉ hiểu như là thế gian vậy thôi.

父 傳 予 繼 = Phụ truyền dữ kế: cha truyền con nối.

盛 怒 = Thạnh nộ: Giận dữ lắm. Thạnh là thạnh vượng, đối với suy (衰), đây đem hình dung chữ nộ, chỉ nghĩa là giận dữ, giận lắm.

指 天 畫 地 = Chỉ thiên hoạch địa: Chỉ trời vạch đất. Nói về người nào nói chuyện chi mà ra bộ ra tịch, xăng xái lắm. (nguyên là tiếng nom, nghĩa là cái ngón tay, cũng dùng làm verbe, nghĩa là chỉ trỏ).

不 早 則 晚 = Bất tảo tắc vãn: Chẳng sớm thì muộn. 晚 nghĩa là buổi chiều, cũng có nghĩa là muộn.

無 所 可 否 = Vô sở khả phủ: không có điều gì là nên, là chăng. Nói về người không biết biện biệt sự phải quấy, coi giống gì như giống nấy.

VI. Tập đặt chữ 何

1- Mầy nói gì? - 2. Nó muốn gì? - 3. Con chó ăn gì? - 4. Mầy biết gì?  5- Mầy sanh ở năm nào? - 6. Đây là ruộng của người nào? - 7. Câu ấy ra ở sách nào?  8- Xuân từ đâu đến? - 9. Cái thuyết ấy bắt đầu từ hồi nào? - 10. Mầy từ đâu đến đây?  11. Mầy sao không nói? - 12. Nó sao về muộn thế? - 13. Con chim sao mà bay được?

1. 汝 何 言？  2.  彼 何 欲？ 3. 犬 何 食？ 4. 汝 何 知？

5. 汝 生 於 何 年？ 6. 此 乃 何 人 之 田 ？ 7. 此 句 (cú là câu) 出 於 何 書 (thơ là sách)?

8. 春 從 何 來？ 9. 此 說 何 自 始？ 10. 汝 從 何 至 此？

11. 汝 何 不 言 ？ 12. 彼 何 晚 歸 ? 13. 鳥 何 以 能 飛 (phi là bay)?

1-2-3-4 là tập đặt chữ 何 như chữ que (trong câu que voulez-vous?). 5-6-7 là tập đặt chữ 何 như chữ quel.

Những câu 1-2-3-4 đều là verbe transitif, nên chữ 何 ở liền trên verbe; còn ba câu 8-9-10, ba verbe 來，始，至 đều là intranstitif, nên phải có những préposition 從 (tùng cũng như 自) và 自 phụ theo, những préposition ấy hoặc đứng trước hoặc đứng sau chữ 何 đều có thể được cả. (Vậy nói 春 何 從 來 và 此 說 自 何 始 cũng được).

11-12-13 là tập đặt chữ như chữ pourquoi.

Câu 12 nói 彼 何 歸 之 晚, hoặc thêm chữ 也 vào cuối câu cũng được. Chữ 之 nầy để nối 晚 với 歸, khác với chữ 之 như chữ de.

Phụ theo − Lời hỏi người học

Sự tự học Hán văn nầy ví dụ cũng như leo lên một cái dốc. Chúng tôi định cả cuộc học là một trăm bài học, mà mỗi mười bài là tới một bậc, vậy cũng như chia cái dốc ấy làm mười cấp.

Theo cái kế hoạch ấy, từ bài một đến mười, khác nào đi chỗ dốc mà "lài" chỉ duy khi bước qua bài thứ mười một, hăm mốt, băm mốt... ấy mới là leo trèo đó.

Chỗ đó là chỗ quan hệ.

Làm thế nào cho khi bước tới một cấp đó, người khóc khỏi phải rán sức quá thể hay là khỏi phải đuối hơi, như thế mới là cái phương pháp tự tu có thể thiệt hành được vậy.

Chúng tôi hết sức dự bị cho người học từ mười bài trước hầu khi bước qua bài mười một là khi leo lên cấp cho khỏi lấy làm khó. Bởi vì, theo như hai bài mười một và mười hai mới rồi thì là đã cao hơn trước bộn bề. Dầu vậy, chúng tôi cũng chưa dám chắc là đã vừa với sức người học.

Vì cớ ấy, chúng tôi xin hỏi: Theo như hai bài học thứ mười một và mười hai đó, người học có cho là vừa sức chăng? Hoặc là cao quá chăng?

Ai là kẻ chăm học, xin trả lời cho chúng tôi biết để mà sửa lại, và cũng cho biết mà dọn những bài 21, 31, 41... về sau.

Chúng tôi rất mong những người nào từ trước chưa hề biết chữ Hán nào mà đã bắt đầu học với khoa Hán văn tự tu nầy, − người ấy sẽ trả lời cho chúng tôi, thì có lẽ là đúng hơn hết.

Thơ trả lời xin viết cho: Ông Phan Khôi, 28-315, Paul Blanchy, Saigon

Đáp lời hỏi về HÁN VĂN ĐỘC TU

1. Bài học thứ tư nơi mục "Học tiếng đôi" có chữ 長 爪 mà chữ 爪 lại có cái phết nhỏ bên hữu là sai. Vậy hãy theo như trong bài học thứ hai, chữ 爪 không cái phết là phải.

2. Chữ 爪 (trảo) và chữ 瓜 (qua), nét bên hữu đó là cái mác chớ không phải cái quai vác.

3. Muốn phân biệt bộ ấp với bộ phụ thì hãy nhớ rằng bộ ấp luôn luôn ở bên hữu chữ, như chữ 都 (đô là kinh đô); còn bộ phụ luôn luôn ở bên tả chữ, như chữ 陸 (học rồi).

Bổ khuyết

Trong bài học thứ tư, nơi mục "tập đặt" có chữ đuôi và chữ ghế là hai chữ chưa học bên chữ Hán, vậy nay xin bổ khuyết: 尾 (vĩ) là cái đuôi. 几 (kỷ) là cái ghế, ấy là theo nghĩa xưa. Còn đời nay thì: 几 là cái bàn nhỏ để đổ trà; 案 (án) là cái bàn; 桌 (trác) cũng là cái bàn; 椅 (ỷ) là cái ghế có bành dựa; 凳 (đẳng) là cái ghế không bành dựa. (Bởi vậy tiếng ta có nói ghế đẳng).

Chú ý: cái 几 đời xưa là dùng để nằm nghỉ hay là để dựa trong khi mỏi chớ không phải để ngồi thường. Cho nên cũng có chữ 長 几, là cái ghế dài để nằm.

Cải chánh

Trong bài học thứ tám, nơi mục "tập dịch", câu thứ 5, có chữ 毛, là sai, xin sửa lại là chữ 互.

Trong bài học thứ mười, nơi mục "thành ngữ" có câu 不 足 與 爲, chữ 爲 ấy xin sửa lại là chữ 言; còn câu dưới nó có chữ 言 thì xin sửa lại là chữ 爲, đúng như bên Quốc ngữ.

Bài báo


title: Hán văn độc tu 1932/Bài học thứ mười ba

text:
I. Những câu vấn đáp

1. 何 謂 六 (lục là sáu) 經 (kinh)? − Nghĩa: Gì gọi là lục kinh?

易 (Dịch), 詩 (Thi), 書，禮，樂 (Nhạc), 春 秋，是 謂 六 經. − Nghĩa: Kinh Dịch, kinh Thi, kinh Thơ, kinh Lễ, kinh Nhạc, kinh Xuân thu, ấy gọi là lục kinh.

2. 作 (tác là làm) 六 經 者 誰 也 ? − Nghĩa: Cái người làm ra sáu kinh ấy là ai?

六 經 作 者 非 一 但 (đản là chỉn) 刪 (san là dọn) 定 (định) 之 者 乃 孔 子 也. − Nghĩa: Tác giả của lục kinh chẳng phải một người; có điều cái người san định nó là Khổng Tử vậy.

3. 世 人 亦 有 名 爲 五 經，何 耶 (da là vay)? − Nghĩa: Người đời cũng có kêu là ngũ kinh, sao vậy?

據 (cứ) 儒 家 言，秦 (Tần, Tờn) 時 焚 (phần là đốt) 書，樂 經 因 (nhân, nhơn) 之 而 亡 (vương, vong là mất), 故 (cố là cho nên) 惟 (duy là buôi, vuôi) 存 (tồn là còn) 五 經 也. −  Nghĩa: Cứ theo lời nhà nho, thuở nhà Tần đốt sách, kinh Nhạc nhơn đó mà mất, cho nên chỉ còn có năm kinh vậy.

4. 孔 子 之 生 與 (dữ là cùng) 孟 (Mạnh) 子 孰 (thục là ai) 先 (tiên là trước)? − Nghĩa: Khổng Tử với Mạnh Tử ai sanh ra trước?

孔 子 之 生 先 於 孟 子 百 (bách là trăm) 有 餘 (dư là thừa) 年，二 人 不 同 時 而 同 地，蓋 (cái là tượng, dáng) 皆 魯 (Lỗ) 人 也，魯，今 之 山 東 也. − Nghĩa: Khổng Tử sanh ra trước Mạnh Tử hơn một trăm năm; hai người chẳng đồng thời mà đồng đất, vì đều là người nước Lỗ, Lỗ tức là tỉnh Sơn Đông ngày nay.

5. 孔 子 是 誰 氏 (thị là họ) 之 子 ? − Nghĩa: Khổng Tử là con nhà ai?

孔 子 乃 叔 (Thúc) 梁 (Lương) 紇 (Hột) 之 子；其 母 顏 (Nhan) 氏 , 名 徵 在 (Trưng Tại) − Nghĩa: Khổng Tử là con của ông Thúc Lương Hột; mẹ ngài là họ Nhan, tên Trưng Tại.

6. 孔 子 刪 定 六 經 之 事，誰 能 知 而 言 之 ? − Nghĩa: Cái việc Khổng Tử san định sáu kinh, ai có thể biết mà nói đó?

孔 子 自 言 曰﹕吾 自 衛 反 (phản, là trở lại) 魯，然 後 樂 正，雅 頌 (tụng) 各 (các là đều) 得 其 所：此 刪 定 詩 樂 之 証 (chứng) 也。孟 子 言 孔 子 作 春 秋；先 秦 諸 子 亦 多 言 及 此 事，故 可 信 也. − Nghĩa: Chính mình Khổng Tử có nói rằng: "Ta từ nước Vệ trở về nước Lỗ, vậy sau Nhạc được chánh, thơ Nhã thơ Tụng đều đặng chỗ nó": Ấy là cái chứng ngài san định kinh Thi và kinh Nhạc vậy. Mạnh Tử nói Khổng Tử làm kinh Xuân thu; các tử về đời tiên Tần cũng có nhiều người nói đến việc ấy, cho nên có thể tin được vậy.

II. Cắt nghĩa thêm

Chữ 易 đọc hai tiếng: một là dịch, nghĩa là đổi, kinh Dịch là nom propre mà cũng lấy nghĩa ấy, bởi sách ấy nói về cái lẽ biến đổi trong võ trụ; một là dị, nghĩa là dễ, đối với 難 (nan) là khó.

Câu 2 có thể đặt rằng 誰 作 六 經 ? Nhưng có ý chú trọng về sự tác lục kinh nên đem để lên trên mà để lời hỏi là chữ 誰 xuống dưới. Nếu vậy thì phải thêm vào một chữ 者 để chỉ về cái người, và cho nó làm sujet luôn thể.

Chữ 者 khi nào để sau tiếng verbe thì nhập cả hai thành ra tiếng nom. Vậy 居 者 là người ở, 行 者 là người đi, 飲 食 者 là người hay ăn uống; ở đây nói 作 者 cũng vậy, nghĩa là người làm sách.

Những chữ 者 ấy có chữ đổi làm chữ 人 được, mà có chữ đổi không được. Vậy nói 居 人 được, nói 行 人 được, nói 飲 食 之 人 được, song không nói 作 人 được. (Luật nầy sau sẽ học rõ về bài văn pháp chữ 者).

Câu trả lời 2 vốn là 六 經 之 作 者 非 一 人 nhưng đã bỏ bớt chữ 之 và chữ 人. Sự bỏ chữ 之 là thường, vì không có nó cũng đủ hiểu; còn bỏ chữ 人 là bởi đã có chữ 者 rồi, nếu thêm 人 nữa thì dư ra.

Chữ 但 giống như chữ pourtant, để tỏ ý nghịch với trên, nhưng mà nhẹ.

刪 là dọn, bỏ bớt; 定 là sắp đặt cho đâu ra đó; đây nhập hai chữ làm verbe kép.

Chữ 之 trong câu nầy chỉ lại lục kinh. Chữ 者 sau chữ 之 cũng giống với chữ 者 trong câu hỏi, để thế cho chữ 之 人.

名 đây là verbe, nghĩa là kêu tên.

何 耶 cũng như 何 也, cũng là lời hỏi.

儒 家 言, trên chữ 言 có chữ 之 mà đã bỏ bớt.

Verbe 焚 đây không có sujet, vì việc vua Thủy Hoàng đốt sách chôn học trò là một việc lớn trên lịch sử, không cần nói rõ cũng biết, 因 之, chữ 之 là chỉ lại sự đốt sách.

Câu 4 nếu cắt nghĩa đúng theo chữ thì phải nói: Sự sanh ra của Khổng Tử cùng sự sanh ra của Mạnh Tử sự nào ở trước? Nhưng tiếng ta không có thể nói như vậy nên mới sửa đi. Vậy dưới chữ 孟 子 đó còn có chữ 之 生 nữa mà đã bỏ bớt đi. Phải hiểu trong câu ấy chữ 生 làm sujet cho verbe 先, chớ không phải chữ 孔 子. Câu trả lời cũng vậy.

Trước kia ta hay cắt nghĩa chữ 蓋 là tượng hoặc dáng. Vì sao cắt nghĩa như vậy? Vì chữ cái có ý dựng cớ một việc gì lên nhưng còn chưa chắc lắm, nên mới nói tượng và dáng, nghĩa là: tượng nó như vầy, dáng nó như vầy. Có ý rằng chỉ biết đến cái tượng cái dáng mà thôi, chớ chưa biết rõ đến cái hình, tức là còn hồ nghi vậy. Tuy vậy trong câu nào sự hồ nghi có ít thì chữ 蓋 cũng cắt nghĩa là vì được.

Chữ 氏 đây cũng như famille.

Câu Khổng Tử nói đó, thấy trong sách “Luận ngữ”.

各 khác với 皆. Cũng đều adverbe hết mà 皆 là nói về số nhiều hiệp lại, còn 各 là tách ra từng số một. Như nói 二 人 之 言 皆 是, thế nghĩa là: Lời nói của hai người đều phải hết; còn nói 二 人 各 有 其 是, thế nghĩa là: hai người mà mỗi một người đều có chỗ phải của mình. Trong chữ 皆 có ý chữ tous, trong chữ 各 có ý chữ charcun.

Kinh Thi chia làm ba phần: 1. phong (風), 2. nhã, 3. tụng. Phong là thơ phong dao chốn dân gian. Nhã là thơ nói về chánh trị chốn triều đình. Tụng là thơ phổ vào nhạc mà dâng nơi tông miếu.

得 其 所 đây ý nói: nhờ sắp đặt mà được đâu vào đó.

Khoảng đời bờ một trăm năm trước nhà Tần, theo danh từ lịch sử, kêu bằng 先 秦, nghĩa là trước nhà Tần.

Về đời Xuân thu (đời Khổng Tử), Chiến quốc (đời Mạnh Tử), những người có học vấn, có chủ trương một cái thuyết gì, có làm sách để lại, thì đều kêu bằng 子 cả. Tức như Lão Tử, Trang Tử, Mặc Tử, v.v... mà cho đến Khổng Tử, Mạnh Tử cũng vậy.

此 事 tức là 刪 定 六 經 之 事

故 可 信 也, sau chữ 故 đáng lẽ có chữ 此 事 nữa, song vì mới vừa nói hai chữ ấy ở câu trên đó, cho nên lược bớt đi cũng đủ hiểu.

III. Văn pháp Chữ 誰 và chữ 孰

Chữ 誰 là pronom interrogatif, giống như chữ qui trong tiếng Pháp; nó có ba cái vị trí ở trong câu.

Một là làm sujet. Như Kinh Thi nói: 誰 能 執 (chấp là cầm) 熱 (nhiệt là nóng) = ai hay cầm vật nóng? “Luận ngữ” nói: 誰 能 出 不 由 戶 = ai hay ra chẳng bởi cửa? Khi ấy nó luôn luôn đứng ở đầu câu.

Hai là làm complément.

a) Complément direct thì nó đứng liền trên verbe, như “Luận ngữ” nói: 吾 誰 欺 ？ 欺 天 乎 = Ta dối ai? Dối trời ư?

b) Complément indirect thì nó thường đi kèm với préposition 與 mà đứng trên verbe, như nói: 微 (Vĩ là chẳng phải, giống chữ 非) 斯 (Ty, tư, là ấy, giống chữ 此) 人，吾 誰 與 歸 = chẳng phải người ấy, ta về với ai? (Câu nầy ở Cổ văn).

Ba là làm complément của nom, như “Luận ngữ” nói: 是 誰 之 過 與 (đọc là dư)? = Ấy là cái lỗi của ai dư?

Trong ba điều đó có điều thứ hai nên để ý mà nhớ. Cũng như chữ 何, lời hỏi thì phải đảo lên, nói 吾 誰 欺，吾 誰 與 歸 mới được, chớ hễ nói 吾 欺 誰，吾 歸 與 誰 là trật vậy.

Ngoài ra, chữ 誰 đôi khi cũng có đặt như adjectif, giống chữ quel, tức như nói 誰 氏 vậy. Lại cũng có nói 誰 人, thì đồng nghĩa với 何 人.

Lại có khi nó hiệp với chữ 何, nói 誰 何, thành verbe kép, nghĩa là làm gì ai, làm gì nhau. Như nói 莫 敢 誰 何, nghĩa là chẳng ai dám làm gì ai (nhau) hết.

Chữ 孰 cũng như chữ 誰, khác nhau là nó chỉ làm sujet chớ không làm hai thứ complément được như điều thứ hai và thứ ba trên đây.

Vậy không thể nói 吾 孰 欺 hay là 是 孰 之 過 được.

Nhưng lại phải biết chữ 誰 chỉ là pronom thế cho người, chớ còn chữ 孰 thế được cả cho người lại cho sự vật nữa. Bởi vậy “Luận ngữ” mới nói: 是 可 忍 (nhẫn là đành lòng) 也，孰 不 可 忍  也 = Điều ấy mà đành lòng được, thì điều gì mà chẳng đành lòng được? Lại cũng bởi vậy câu vấn đáp 4 trên đây phải nói 孰 先 chớ không nói được 誰 先.

IV. Văn liệu 文 料

秦 火 = Tần hỏa: Lửa nhà Tần. Ấy là một danh từ thuộc về lịch sử, chỉ về việc nhà Tần đốt sách. Không cần nói rõ sự đốt sách, nói như vậy cũng đủ hiểu.

風 人 = Phong nhân; Người làm thơ. Người hay ngâm vịnh.

雅 人 = Nhã nhân: Người có vẻ nhã, không tục; đối với 俗 人 (tục nhân).

易 面 變 辭 = Dịch diện biến từ: Thay mặt đổi lời. Có ý nói: hồi trước cái mặt khác, bây giờ cái mặt khác; hồi trước nói lời khác, bây giờ nói lời khác. Đó là nói về con người phản phúc. Vậy mà thấy có người viết trên báo, dùng chữ "thay mặt đổi lời" để chỉ nghĩa đại biểu cho ai, ấy là dùng sai, đừng theo.

忍 痛 = Nhẫn thống: Nín mà chịu đau. 痛 (thống) là douleur không phải malade.

鐵 証 = Thiết chứng: Cái chứng cứ chắc lắm, cứng như sắt, không ai bẻ được. Cũng có chữ 鐵 案, là cái án như sắt, không xóa được. (鐵 là sắt).

V. Tập đặt chữ 誰

1. Ai là cha mầy? 2. Ai ngồi ở trong xe? 3. Ai nói chuyện  với anh? 4. Mầy sẽ theo ai? 5. Hai người ấy, ông sẽ lựa ai? 6. Con không yêu cha mẹ thì yêu ai? 7. Nầy là sách của ai? 8. Lời nói ấy là lời của ai?

1. 誰 爲 爾 父？ 2. 誰 坐 於 車 中？ 3. 誰 與 兄 談 (đàm là nói chuyện)? 4. 汝 將 誰 從？ 5. 此 兩 人，君 (quân là ông, coi như pronom, 2e personne singulier; pluriel thì nói 諸 君) 將 誰 擇 (trạch là lựa)?  6. 子 不 愛 父 母 則 誰 愛 乎 ？ 7. 此 爲 誰 之 書 ？ 8. 此 言 爲 誰 之 言？

Những câu 1-2-3 tập đặt chữ thùy làm sujet; 4-5-6, thùy làm complément của verbe actif; 7-8 thùy làm complément của nom.

Bài báo