title: Luật Quốc tịch Việt Nam 2008 (sửa đổi, bổ sung 2014)

text:
Căn cứ Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 1992 đã được sửa đổi, bổ sung một số điều theo Nghị quyết số 51/2001/QH10;

Quốc hội ban hành Luật quốc tịch Việt Nam.

CHƯƠNG I: NHỮNG QUY ĐỊNH CHUNG

Quốc tịch Việt Nam thể hiện mối quan hệ gắn bó của cá nhân với Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, làm phát sinh quyền, nghĩa vụ của công dân Việt Nam đối với Nhà nước và quyền, trách nhiệm của Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam đối với công dân Việt Nam.

Ở nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, mỗi cá nhân đều có quyền có quốc tịch. Công dân Việt Nam không bị tước quốc tịch Việt Nam, trừ trường hợp quy định tại Điều 31 của Luật này.
 Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là Nhà nước thống nhất của các dân tộc cùng sinh sống trên lãnh thổ Việt Nam, mọi thành viên của các dân tộc đều bình đẳng về quyền có quốc tịch Việt Nam.

Trong Luật này, các từ ngữ dưới đây được hiểu như sau:
 Quốc tịch nước ngoài là quốc tịch của một nước khác không phải là quốc tịch Việt Nam.
 Người không quốc tịch là người không có quốc tịch Việt Nam và cũng không có quốc tịch nước ngoài.
 Người Việt Nam định cư ở nước ngoài là công dân Việt Nam và người gốc Việt Nam cư trú, sinh sống lâu dài ở nước ngoài.
 Người gốc Việt Nam định cư ở nước ngoài là người Việt Nam đã từng có quốc tịch Việt Nam mà khi sinh ra quốc tịch của họ được xác định theo nguyên tắc huyết thống và con, cháu của họ đang cư trú, sinh sống lâu dài ở nước ngoài.
 Người nước ngoài cư trú ở Việt Nam là công dân nước ngoài và người không quốc tịch thường trú hoặc tạm trú ở Việt Nam.

Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam công nhận công dân Việt Nam có một quốc tịch là quốc tịch Việt Nam, trừ trường hợp Luật này có quy định khác.

Người có quốc tịch Việt Nam là công dân Việt Nam.
 Công dân Việt Nam được Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam bảo đảm các quyền công dân và phải làm tròn các nghĩa vụ công dân đối với Nhà nước và xã hội theo quy định của pháp luật.
 Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam có chính sách để công dân Việt Nam ở nước ngoài có điều kiện hưởng các quyền công dân và làm các nghĩa vụ công dân phù hợp với hoàn cảnh sống xa đất nước.
 Quyền và nghĩa vụ của công dân Việt Nam đồng thời có quốc tịch nước ngoài đang định cư ở nước ngoài được thực hiện theo quy định của pháp luật có liên quan.

Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam bảo hộ quyền lợi chính đáng của công dân Việt Nam ở nước ngoài.

Các cơ quan nhà nước ở trong nước, cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài có trách nhiệm thi hành mọi biện pháp cần thiết, phù hợp với pháp luật của nước sở tại, pháp luật và tập quán quốc tế để thực hiện sự bảo hộ đó.

Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam có chính sách khuyến khích và tạo điều kiện thuận lợi để người gốc Việt Nam định cư ở nước ngoài giữ quan hệ gắn bó với gia đình và quê hương, góp phần xây dựng quê hương, đất nước.
 Nhà nước có chính sách tạo điều kiện thuận lợi cho người đã mất quốc tịch Việt Nam được trở lại quốc tịch Việt Nam.

Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam tạo điều kiện cho trẻ em sinh ra trên lãnh thổ Việt Nam đều có quốc tịch và những người không quốc tịch thường trú ở Việt Nam được nhập quốc tịch Việt Nam theo quy định của Luật này.

Việc kết hôn, ly hôn và hủy việc kết hôn trái pháp luật giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài không làm thay đổi quốc tịch Việt Nam của đương sự và con chưa thành niên của họ (nếu có).

Việc vợ hoặc chồng nhập, trở lại hoặc mất quốc tịch Việt Nam không làm thay đổi quốc tịch của người kia.

Một trong các giấy tờ sau đây có giá trị chứng minh người có quốc tịch Việt Nam:
 Giấy khai sinh; trường hợp Giấy khai sinh không thể hiện rõ quốc tịch Việt Nam thì phải kèm theo giấy tờ chứng minh quốc tịch Việt Nam của cha mẹ;
 Giấy chứng minh nhân dân;
 Hộ chiếu Việt Nam;
 Quyết định cho nhập quốc tịch Việt Nam, Quyết định cho trở lại quốc tịch Việt Nam, Quyết định công nhận việc nuôi con nuôi đối với trẻ em là người nước ngoài, Quyết định cho người nước ngoài nhận trẻ em Việt Nam làm con nuôi.

Vấn đề phát sinh từ tình trạng công dân Việt Nam đồng thời có quốc tịch nước ngoài được giải quyết theo điều ước quốc tế mà Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là thành viên, trường hợp chưa có điều ước quốc tế thì được giải quyết theo tập quán và thông lệ quốc tế.
 Căn cứ vào quy định của Luật này, Chính phủ ký kết hoặc đề xuất việc ký kết, quyết định gia nhập điều ước quốc tế để giải quyết vấn đề phát sinh từ tình trạng công dân Việt Nam đồng thời có quốc tịch nước ngoài.

CHƯƠNG II: CÓ QUỐC TỊCH VIỆT NAM

Mục 1: QUY ĐỊNH CHUNG

Người có quốc tịch Việt Nam bao gồm người đang có quốc tịch Việt Nam cho đến ngày Luật này có hiệu lực và người có quốc tịch Việt Nam theo quy định của Luật này.
 Người Việt Nam định cư ở nước ngoài mà chưa mất quốc tịch Việt Nam theo quy định của pháp luật Việt Nam trước ngày Luật này có hiệu lực thì vẫn còn quốc tịch Việt Nam Người Việt Nam định cư ở nước ngoài chưa mất quốc tịch Việt Nam mà không có giấy tờ chứng minh quốc tịch Việt Nam theo quy định tại Điều 11 của Luật này thì đăng ký với cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài để được xác định có quốc tịch Việt Nam và cấp Hộ chiếu Việt Nam.Chính phủ quy định chi tiết khoản này.

Người được xác định có quốc tịch Việt Nam, nếu có một trong những căn cứ sau đây:
 Do sinh ra theo quy định tại các điều 15, 16 và 17 của Luật này;
 Được nhập quốc tịch Việt Nam;
 Được trở lại quốc tịch Việt Nam;
 Theo quy định tại các điều 18, 35 và 37 của Luật này;
 Theo điều ước quốc tế mà Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là thành viên.

Trẻ em sinh ra trong hoặc ngoài lãnh thổ Việt Nam mà khi sinh ra có cha mẹ đều là công dân Việt Nam thì có quốc tịch Việt Nam.

Trẻ em sinh ra trong hoặc ngoài lãnh thổ Việt Nam mà khi sinh ra có cha hoặc mẹ là công dân Việt Nam còn người kia là người không quốc tịch hoặc có mẹ là công dân Việt Nam còn cha không rõ là ai thì có quốc tịch Việt Nam.
 Trẻ em khi sinh ra có cha hoặc mẹ là công dân Việt Nam còn người kia là công dân nước ngoài thì có quốc tịch Việt Nam, nếu có sự thỏa thuận bằng văn bản của cha mẹ vào thời điểm đăng ký khai sinh cho con. Trường hợp trẻ em được sinh ra trên lãnh thổ Việt Nam mà cha mẹ không thỏa thuận được việc lựa chọn quốc tịch cho con thì trẻ em đó có quốc tịch Việt Nam.

Trẻ em sinh ra trên lãnh thổ Việt Nam mà khi sinh ra có cha mẹ đều là người không quốc tịch, nhưng có nơi thường trú tại Việt Nam thì có quốc tịch Việt Nam.
 Trẻ em sinh ra trên lãnh thổ Việt Nam mà khi sinh ra có mẹ là người không quốc tịch, nhưng có nơi thường trú tại Việt Nam, còn cha không rõ là ai thì có quốc tịch Việt Nam.

Trẻ sơ sinh bị bỏ rơi, trẻ em được tìm thấy trên lãnh thổ Việt Nam mà không rõ cha mẹ là ai thì có quốc tịch Việt Nam.
 Trẻ em quy định tại khoản 1 Điều này chưa đủ 15 tuổi không còn quốc tịch Việt Nam trong các trường hợp sau đây:
a) Tìm thấy cha mẹ mà cha mẹ chỉ có quốc tịch nước ngoài;
b) Chỉ tìm thấy cha hoặc mẹ mà người đó chỉ có quốc tịch nước ngoài.

Mục 2: NHẬP QUỐC TỊCH VIỆT NAM

Điều 19. Điều kiện được nhập quốc tịch Việt Nam
 Công dân nước ngoài và người không quốc tịch đang thường trú ở Việt Nam có đơn xin nhập quốc tịch Việt Nam thì có thể được nhập quốc tịch Việt Nam, nếu có đủ các điều kiện sau đây:
a) Có năng lực hành vi dân sự đầy đủ theo quy định của pháp luật Việt Nam;
b) Tuân thủ Hiến pháp và pháp luật Việt Nam; tôn trọng truyền thống, phong tục, tập quán của dân tộc Việt Nam;
c) Biết tiếng Việt đủ để hòa nhập vào cộng đồng Việt Nam;
d) Đã thường trú ở Việt Nam từ 5 năm trở lên tính đến thời điểm xin nhập quốc tịch Việt Nam;
đ) Có khả năng bảo đảm cuộc sống tại Việt Nam.
 Người xin nhập quốc tịch Việt Nam có thể được nhập quốc tịch Việt Nam mà không phải có các điều kiện quy định tại các điểm c, d và đ khoản 1 Điều này, nếu thuộc một trong những trường hợp sau đây:
a) Là vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ hoặc con đẻ của công dân Việt Nam;
b) Có công lao đặc biệt đóng góp cho sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam;
c) Có lợi cho Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
 Người nhập quốc tịch Việt Nam thì phải thôi quốc tịch nước ngoài, trừ những người quy định tại khoản 2 Điều này, trong trường hợp đặc biệt, nếu được Chủ tịch nước cho phép.
 Người xin nhập quốc tịch Việt Nam phải có tên gọi Việt Nam. Tên gọi này do người xin nhập quốc tịch Việt Nam lựa chọn và được ghi rõ trong Quyết định cho nhập quốc tịch Việt Nam.
 Người xin nhập quốc tịch Việt Nam không được nhập quốc tịch Việt Nam, nếu việc đó làm phương hại đến lợi ích quốc gia của Việt Nam.
 Chính phủ quy định cụ thể các điều kiện được nhập quốc tịch Việt Nam.

Hồ sơ xin nhập quốc tịch Việt Nam gồm có các giấy tờ sau đây:
a) Đơn xin nhập quốc tịch Việt Nam;
b) Bản sao Giấy khai sinh, Hộ chiếu hoặc giấy tờ khác có giá trị thay thế;
c) Bản khai lý lịch;
d) Phiếu lý lịch tư pháp do cơ quan có thẩm quyền của Việt Nam cấp đối với thời gian người xin nhập quốc tịch Việt Nam cư trú ở Việt Nam, Phiếu lý lịch tư pháp do cơ quan có thẩm quyền của nước ngoài cấp đối với thời gian người xin nhập quốc tịch Việt Nam cư trú ở nước ngoài. Phiếu lý lịch tư pháp phải là phiếu được cấp không quá 90 ngày tính đến ngày nộp hồ sơ;
đ) Giấy tờ chứng minh trình độ Tiếng Việt;
e) Giấy tờ chứng minh về chỗ ở, thời gian thường trú ở Việt Nam;
g) Giấy tờ chứng minh bảo đảm cuộc sống ở Việt Nam.
 Những người được miễn một số điều kiện nhập quốc tịch Việt Nam quy định tại khoản 2 Điều 19 của Luật này thì được miễn các giấy tờ tương ứng với điều kiện được miễn.
 Chính phủ quy định cụ thể các giấy tờ trong hồ sơ xin nhập quốc tịch Việt Nam.

Người xin nhập quốc tịch Việt Nam nộp hồ sơ cho Sở Tư pháp nơi cư trú. Trong trường hợp hồ sơ không có đầy đủ các giấy tờ quy định tại khoản 1 Điều 20 của Luật này hoặc không hợp lệ thì Sở Tư pháp thông báo ngay để người xin nhập quốc tịch Việt Nam bổ sung, hoàn chỉnh hồ sơ.
 Trong thời hạn 5 ngày làm việc, kể từ ngày nhận đủ hồ sơ hợp lệ, Sở Tư pháp gửi văn bản đề nghị cơ quan Công an tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương (sau đây gọi chung là cấp tỉnh) xác minh về nhân thân của người xin nhập quốc tịch Việt Nam.Trong thời hạn 30 ngày, kể từ ngày nhận được đề nghị của Sở Tư pháp, cơ quan Công an cấp tỉnh có trách nhiệm xác minh và gửi kết quả đến Sở Tư pháp. Trong thời gian này, Sở Tư pháp phải tiến hành thẩm tra giấy tờ trong hồ sơ xin nhập quốc tịch Việt Nam.Trong thời hạn 10 ngày làm việc, kể từ ngày nhận được kết quả xác minh, Sở Tư pháp có trách nhiệm hoàn tất hồ sơ trình Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh.Trong thời hạn 10 ngày làm việc, kể từ ngày nhận được đề nghị của Sở Tư pháp, Chủ tịch Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh có trách nhiệm xem xét, kết luận và đề xuất ý kiến gửi Bộ Tư pháp.
 Trong thời hạn 20 ngày, kể từ ngày nhận được đề xuất của Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh, Bộ Tư pháp có trách nhiệm kiểm tra lại hồ sơ, nếu xét thấy có đủ điều kiện nhập quốc tịch Việt Nam thì gửi thông báo bằng văn bản cho người xin nhập quốc tịch Việt Nam để làm thủ tục xin thôi quốc tịch nước ngoài, trừ trường hợp người xin nhập quốc tịch Việt Nam xin giữ quốc tịch nước ngoài hoặc là người không quốc tịch. Trong thời hạn 10 ngày làm việc, kể từ ngày nhận được giấy cho thôi quốc tịch nước ngoài của người xin nhập quốc tịch Việt Nam, Bộ trưởng Bộ Tư pháp báo cáo Thủ tướng Chính phủ trình Chủ tịch nước xem xét, quyết định.Trường hợp người xin nhập quốc tịch Việt Nam xin giữ quốc tịch nước ngoài, người xin nhập quốc tịch Việt Nam là người không quốc tịch thì trong thời hạn 20 ngày, kể từ ngày nhận được đề xuất của Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh, Bộ Tư pháp có trách nhiệm kiểm tra lại hồ sơ, nếu xét thấy người xin nhập quốc tịch Việt Nam có đủ điều kiện được nhập quốc tịch Việt Nam thì báo cáo Thủ tướng Chính phủ trình Chủ tịch nước xem xét, quyết định.
 Trong thời hạn 30 ngày, kể từ ngày nhận được đề nghị của Thủ tướng Chính phủ, Chủ tịch nước xem xét, quyết định.

Người không quốc tịch mà không có đầy đủ các giấy tờ về nhân thân, nhưng đã cư trú ổn định trên lãnh thổ Việt Nam từ 20 năm trở lên tính đến ngày Luật này có hiệu lực và tuân thủ Hiến pháp, pháp luật Việt Nam thì được nhập quốc tịch Việt Nam theo trình tự, thủ tục và hồ sơ do Chính phủ quy định.

Mục 3: TRỞ LẠI QUỐC TỊCH VIỆT NAM

Điều 23. Các trường hợp được trở lại quốc tịch Việt Nam
 Người đã mất quốc tịch Việt Nam theo quy định tại Điều 26 của Luật này có đơn xin trở lại quốc tịch Việt Nam thì có thể được trở lại quốc tịch Việt Nam, nếu thuộc một trong những trường hợp sau đây:
a) Xin hồi hương về Việt Nam;
b) Có vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ hoặc con đẻ là công dân Việt Nam;
c) Có công lao đặc biệt đóng góp cho sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam;
d) Có lợi cho Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam;
đ) Thực hiện đầu tư tại Việt Nam;
e) Đã thôi quốc tịch Việt Nam để nhập quốc tịch nước ngoài, nhưng không được nhập quốc tịch nước ngoài.
 Người xin trở lại quốc tịch Việt Nam không được trở lại quốc tịch Việt Nam, nếu việc đó làm phương hại đến lợi ích quốc gia của Việt Nam.
 Trường hợp người bị tước quốc tịch Việt Nam xin trở lại quốc tịch Việt Nam thì phải sau ít nhất 5 năm, kể từ ngày bị tước quốc tịch mới được xem xét cho trở lại quốc tịch Việt Nam.
 Người xin trở lại quốc tịch Việt Nam phải lấy lại tên gọi Việt Nam trước đây, tên gọi này phải được ghi rõ trong Quyết định cho trở lại quốc tịch Việt Nam.
 Người được trở lại quốc tịch Việt Nam thì phải thôi quốc tịch nước ngoài, trừ những người sau đây, trong trường hợp đặc biệt, nếu được Chủ tịch nước cho phép:
a) Là vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ hoặc con đẻ của công dân Việt Nam;
b) Có công lao đặc biệt đóng góp cho sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam;
c) Có lợi cho Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.6. Chính phủ quy định cụ thể các điều kiện được trở lại quốc tịch Việt Nam.

Hồ sơ xin trở lại quốc tịch Việt Nam gồm có các giấy tờ sau đây:
a) Đơn xin trở lại quốc tịch Việt Nam;
b) Bản sao Giấy khai sinh, Hộ chiếu hoặc giấy tờ khác có giá trị thay thế;
c) Bản khai lý lịch;
d) Phiếu lý lịch tư pháp do cơ quan có thẩm quyền của Việt Nam cấp đối với thời gian người xin trở lại quốc tịch Việt Nam cư trú ở Việt Nam, Phiếu lý lịch tư pháp do cơ quan có thẩm quyền của nước ngoài cấp đối với thời gian người xin trở lại quốc tịch Việt Nam cư trú ở nước ngoài. Phiếu lý lịch tư pháp phải là phiếu được cấp không quá 90 ngày tính đến ngày nộp hồ sơ;
đ) Giấy tờ chứng minh người xin trở lại quốc tịch Việt Nam đã từng có quốc tịch Việt Nam;
e) Giấy tờ chứng minh đủ điều kiện trở lại quốc tịch Việt Nam theo quy định tại khoản 1 Điều 23 của Luật này.
 Chính phủ quy định cụ thể các giấy tờ trong hồ sơ xin trở lại quốc tịch Việt Nam.

Người xin trở lại quốc tịch Việt Nam nếu cư trú ở trong nước thì nộp hồ sơ cho Sở Tư pháp nơi cư trú, nếu cư trú ở nước ngoài thì nộp hồ sơ cho cơ quan đại diện Việt Nam ở nước sở tại. Trong trường hợp hồ sơ không có đầy đủ các giấy tờ quy định tại Điều 24 của Luật này hoặc không hợp lệ thì cơ quan tiếp nhận hồ sơ thông báo ngay để người xin trở lại quốc tịch Việt Nam bổ sung, hoàn chỉnh hồ sơ.
 Trong thời hạn 5 ngày làm việc, kể từ ngày nhận đủ hồ sơ hợp lệ, Sở Tư pháp gửi văn bản đề nghị cơ quan Công an cấp tỉnh xác minh về nhân thân của người xin trở lại quốc tịch Việt Nam.Trong thời hạn 20 ngày, kể từ ngày nhận được đề nghị của Sở Tư pháp, cơ quan Công an cấp tỉnh có trách nhiệm xác minh và gửi kết quả đến Sở Tư pháp. Trong thời gian này, Sở Tư pháp phải tiến hành thẩm tra giấy tờ trong hồ sơ xin trở lại quốc tịch Việt Nam.Trong thời hạn 5 ngày làm việc, kể từ ngày nhận được kết quả xác minh, Sở Tư pháp có trách nhiệm hoàn tất hồ sơ trình Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh.Trong thời hạn 5 ngày làm việc, kể từ ngày nhận được đề nghị của Sở Tư pháp, Chủ tịch Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh có trách nhiệm xem xét, kết luận và đề xuất ý kiến gửi Bộ Tư pháp.
 Trong thời hạn 20 ngày, kể từ ngày nhận đủ hồ sơ hợp lệ, cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài có trách nhiệm thẩm tra và chuyển hồ sơ kèm theo ý kiến đề xuất về việc xin trở lại quốc tịch Việt Nam về Bộ Ngoại giao để chuyển đến Bộ Tư pháp.Trong trường hợp cần thiết, Bộ Tư pháp đề nghị Bộ Công an xác minh về nhân thân của người xin trở lại quốc tịch Việt Nam.
 Trong thời hạn 20 ngày, kể từ ngày nhận được văn bản đề xuất của Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh hoặc của cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài, Bộ Tư pháp có trách nhiệm kiểm tra lại hồ sơ, nếu xét thấy người xin trở lại quốc tịch Việt Nam có đủ điều kiện được trở lại quốc tịch Việt Nam thì gửi thông báo bằng văn bản cho người đó để làm thủ tục xin thôi quốc tịch nước ngoài, trừ trường hợp người xin trở lại quốc tịch Việt Nam xin giữ quốc tịch nước ngoài hoặc là người không quốc tịch.Trong thời hạn 10 ngày làm việc, kể từ ngày nhận được giấy xác nhận thôi quốc tịch nước ngoài của người xin trở lại quốc tịch Việt Nam, Bộ trưởng Bộ Tư pháp báo cáo Thủ tướng Chính phủ trình Chủ tịch nước xem xét, quyết định.Trường hợp người xin trở lại quốc tịch Việt Nam xin giữ quốc tịch nước ngoài, người xin trở lại quốc tịch Việt Nam là người không quốc tịch thì trong thời hạn 15 ngày, kể từ ngày nhận được văn bản đề xuất của Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh hoặc của cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài, Bộ Tư pháp có trách nhiệm kiểm tra lại hồ sơ, nếu xét thấy người xin trở lại quốc tịch Việt Nam có đủ điều kiện được trở lại quốc tịch Việt Nam thì báo cáo Thủ tướng Chính phủ trình Chủ tịch nước xem xét, quyết định.
 Trong thời hạn 20 ngày, kể từ ngày nhận được đề nghị của Thủ tướng Chính phủ, Chủ tịch nước xem xét, quyết định.

CHƯƠNG III: MẤT QUỐC TỊCH VIỆT NAM

Mục 1: QUY ĐỊNH CHUNG

Được thôi quốc tịch Việt Nam.
 Bị tước quốc tịch Việt Nam.

 Theo quy định tại khoản 2 Điều 18 và Điều 35 của Luật này.
 Theo điều ước quốc tế mà Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là thành viên.

Mục 2: THÔI QUỐC TỊCH VIỆT NAM

Công dân Việt Nam có đơn xin thôi quốc tịch Việt Nam để nhập quốc tịch nước ngoài thì có thể được thôi quốc tịch Việt Nam.
 Người xin thôi quốc tịch Việt Nam chưa được thôi quốc tịch Việt Nam, nếu thuộc một trong những trường hợp sau đây:
a) Đang nợ thuế đối với Nhà nước hoặc đang có nghĩa vụ tài sản đối với cơ quan, tổ chức hoặc cá nhân ở Việt Nam;
b) Đang bị truy cứu trách nhiệm hình sự;
c) Đang chấp hành bản án, quyết định của Tòa án Việt Nam;
d) Đang bị tạm giam để chờ thi hành án;
đ) Đang chấp hành quyết định áp dụng biện pháp xử lý hành chính đưa vào cơ sở giáo dục, cơ sở chữa bệnh, trường giáo dưỡng.
 Người xin thôi quốc tịch Việt Nam không được thôi quốc tịch Việt Nam, nếu việc đó làm phương hại đến lợi ích quốc gia của Việt Nam.
 Cán bộ, công chức và những người đang phục vụ trong lực lượng vũ trang nhân dân Việt Nam không được thôi quốc tịch Việt Nam.
 Chính phủ quy định cụ thể các điều kiện được thôi quốc tịch Việt Nam.

Hồ sơ xin thôi quốc tịch Việt Nam bao gồm:
a) Đơn xin thôi quốc tịch Việt Nam;
b) Bản khai lý lịch;
c) Bản sao Hộ chiếu Việt Nam, Giấy chứng minh nhân dân hoặc giấy tờ khác quy định tại Điều 11 của Luật này;
d) Phiếu lý lịch tư pháp do cơ quan có thẩm quyền của Việt Nam cấp. Phiếu lý lịch tư pháp phải là phiếu được cấp không quá 90 ngày tính đến ngày nộp hồ sơ;
đ) Giấy tờ xác nhận về việc người đó đang làm thủ tục nhập quốc tịch nước ngoài, trừ trường hợp pháp luật nước đó không quy định về việc cấp giấy này;
e) Giấy xác nhận không nợ thuế do Cục thuế nơi người xin thôi quốc tịch Việt Nam cư trú cấp;
g) Đối với người trước đây là cán bộ, công chức, viên chức hoặc phục vụ trong lực lượng vũ trang nhân dân Việt Nam đã nghỉ hưu, thôi việc, bị miễn nhiệm, bãi nhiệm, cách chức hoặc giải ngũ, phục viên chưa quá 5 năm thì còn phải nộp giấy của cơ quan, tổ chức, đơn vị đã ra quyết định cho nghỉ hưu, cho thôi việc, miễn nhiệm, bãi nhiệm, cách chức hoặc giải ngũ, phục viên xác nhận việc thôi quốc tịch Việt Nam của người đó không phương hại đến lợi ích quốc gia của Việt Nam.
 Trường hợp công dân Việt Nam không thường trú ở trong nước thì không phải nộp các giấy tờ quy định tại các điểm d, e và g khoản 1 Điều này.
 Chính phủ quy định cụ thể các giấy tờ trong hồ sơ xin thôi quốc tịch Việt Nam.

Người xin thôi quốc tịch Việt Nam nếu cư trú ở trong nước thì nộp hồ sơ cho Sở Tư pháp nơi cư trú, nếu cư trú ở nước ngoài thì nộp hồ sơ cho cơ quan đại diện Việt Nam ở nước sở tại. Trong trường hợp hồ sơ không có đầy đủ các giấy tờ quy định tại Điều 28 của Luật này hoặc không hợp lệ thì cơ quan tiếp nhận hồ sơ thông báo ngay để người xin thôi quốc tịch Việt Nam bổ sung, hoàn chỉnh hồ sơ.
 Trường hợp người xin thôi quốc tịch Việt Nam cư trú ở trong nước thì trong thời hạn 5 ngày làm việc, kể từ ngày nhận đủ hồ sơ hợp lệ, Sở Tư pháp có trách nhiệm đăng thông báo về việc xin thôi quốc tịch Việt Nam trên một tờ báo viết hoặc báo điện tử ở địa phương trong ba số liên tiếp và gửi đăng trên Trang thông tin điện tử của Bộ Tư pháp; trường hợp người xin thôi quốc tịch Việt Nam cư trú ở nước ngoài thì trong thời hạn 5 ngày làm việc, kể từ ngày nhận đủ hồ sơ hợp lệ, cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài có trách nhiệm đăng thông báo về việc xin thôi quốc tịch Việt Nam trên Trang thông tin điện tử của mình.Thông báo trên Trang thông tin điện tử phải được lưu giữ trên đó trong thời gian ít nhất là 30 ngày, kể từ ngày đăng thông báo.
 Trong thời hạn 5 ngày làm việc, kể từ ngày nhận đủ hồ sơ hợp lệ, Sở Tư pháp gửi văn bản đề nghị cơ quan Công an cấp tỉnh xác minh về nhân thân của người xin thôi quốc tịch Việt Nam.Trong thời hạn 20 ngày, kể từ ngày nhận được đề nghị của Sở Tư pháp, cơ quan Công an cấp tỉnh có trách nhiệm xác minh và gửi kết quả đến Sở Tư pháp. Trong thời gian này, Sở Tư pháp phải tiến hành thẩm tra giấy tờ trong hồ sơ xin thôi quốc tịch Việt Nam.Trong thời hạn 5 ngày làm việc, kể từ ngày nhận được kết quả xác minh, Sở Tư pháp có trách nhiệm hoàn tất hồ sơ trình Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh.Trong thời hạn 5 ngày làm việc, kể từ ngày nhận được đề nghị của Sở Tư pháp, Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh có trách nhiệm xem xét, kết luận và đề xuất ý kiến gửi Bộ Tư pháp.
 Trong thời hạn 20 ngày, kể từ ngày nhận đủ hồ sơ hợp lệ, cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài có trách nhiệm thẩm tra và chuyển hồ sơ kèm theo ý kiến đề xuất về việc xin thôi quốc tịch Việt Nam về Bộ Ngoại giao để chuyển đến Bộ Tư pháp.Trong trường hợp cần thiết, Bộ Tư pháp đề nghị Bộ Công an xác minh về nhân thân của người xin thôi quốc tịch Việt Nam.
 Trong thời hạn 20 ngày, kể từ ngày nhận được văn bản đề xuất của Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh hoặc của cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài, Bộ Tư pháp có trách nhiệm kiểm tra lại hồ sơ, nếu xét thấy người xin thôi quốc tịch Việt Nam có đủ điều kiện được thôi quốc tịch Việt Nam thì báo cáo Thủ tướng Chính phủ trình Chủ tịch nước xem xét, quyết định.
 Trong thời hạn 20 ngày, kể từ ngày nhận được đề nghị của Thủ tướng Chính phủ, Chủ tịch nước xem xét, quyết định.

Hồ sơ xin thôi quốc tịch Việt Nam của những người thuộc một trong các trường hợp sau đây không phải qua thủ tục xác minh về nhân thân:
 Người dưới 14 tuổi;
 Người sinh ra và định cư ở nước ngoài;
 Người đã định cư ở nước ngoài từ 10 năm trở lên;
 Người đã được xuất cảnh theo diện đoàn tụ gia đình.

Mục 3: TƯỚC QUỐC TỊCH VIỆT NAM

Công dân Việt Nam cư trú ở nước ngoài có thể bị tước quốc tịch Việt Nam, nếu có hành vi gây phương hại nghiêm trọng đến nền độc lập dân tộc, đến sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam hoặc đến uy tín của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
 Người đã nhập quốc tịch Việt Nam theo quy định tại Điều 19 của Luật này dù cư trú ở trong hoặc ngoài lãnh thổ Việt Nam cũng có thể bị tước quốc tịch Việt Nam, nếu có hành vi quy định tại khoản 1 Điều này.

Trong thời hạn 15 ngày, kể từ ngày phát hiện hoặc nhận được đơn, thư tố cáo về hành vi quy định tại khoản 1 Điều 31 của Luật này, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh, cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài có trách nhiệm xác minh, nếu có đầy đủ căn cứ thì lập hồ sơ kiến nghị Chủ tịch nước tước quốc tịch Việt Nam của người có hành vi đó.Tòa án đã xét xử đối với bị cáo có hành vi quy định tại khoản 1 Điều 31 của Luật này lập hồ sơ kiến nghị Chủ tịch nước tước quốc tịch Việt Nam của người có hành vi đó. Chính phủ quy định cụ thể các giấy tờ trong hồ sơ kiến nghị tước quốc tịch Việt Nam.
 Hồ sơ kiến nghị tước quốc tịch Việt Nam được gửi đến Bộ Tư pháp. Trong thời hạn 30 ngày, kể từ ngày nhận được hồ sơ kiến nghị của Ủy ban nhân dân cấp tỉnh, cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài hoặc của Tòa án, Bộ Tư pháp có trách nhiệm chủ trì phối hợp với Bộ Công an, Bộ Ngoại giao và các bộ, ngành khác có liên quan thẩm tra hồ sơ kiến nghị tước quốc tịch Việt Nam và báo cáo Thủ tướng Chính phủ trình Chủ tịch nước xem xét, quyết định.
 Trong thời hạn 20 ngày, kể từ ngày nhận được đề nghị của Thủ tướng Chính phủ, Chủ tịch nước xem xét, quyết định.

Mục 4: HỦY BỎ QUYẾT ĐỊNH CHO NHẬP QUỐC TỊCH VIỆT NAM

Người đã nhập quốc tịch Việt Nam theo quy định tại Điều 19 của Luật này, dù cư trú ở trong hoặc ngoài lãnh thổ Việt Nam mà cố ý khai báo không đúng sự thật hoặc giả mạo giấy tờ khi xin nhập quốc tịch Việt Nam thì Quyết định cho nhập quốc tịch Việt Nam có thể bị hủy bỏ, nếu được cấp chưa quá 5 năm.
 Việc hủy bỏ Quyết định cho nhập quốc tịch Việt Nam của vợ hoặc chồng không làm thay đổi quốc tịch Việt Nam của người kia.

Trong thời hạn 15 ngày, kể từ ngày phát hiện hoặc nhận được đơn, thư tố cáo về hành vi quy định tại khoản 1 Điều 33 của Luật này, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh có trách nhiệm xác minh, nếu có đầy đủ căn cứ thì lập hồ sơ kiến nghị Chủ tịch nước hủy bỏ Quyết định cho nhập quốc tịch Việt Nam của người có hành vi đó.Tòa án đã xét xử đối với bị cáo có hành vi quy định tại khoản 1 Điều 33 của Luật này lập hồ sơ kiến nghị Chủ tịch nước hủy bỏ Quyết định cho nhập quốc tịch Việt Nam của người có hành vi đó.Chính phủ quy định cụ thể các giấy tờ trong hồ sơ kiến nghị hủy bỏ Quyết định cho nhập quốc tịch Việt Nam.
 Hồ sơ kiến nghị về việc hủy bỏ Quyết định cho nhập quốc tịch Việt Nam được gửi đến Bộ Tư pháp.Trong thời hạn 15 ngày, kể từ ngày nhận được hồ sơ kiến nghị của Ủy ban nhân dân cấp tỉnh hoặc của Tòa án, Bộ Tư pháp có trách nhiệm thẩm tra hồ sơ kiến nghị hủy bỏ Quyết định cho nhập quốc tịch Việt Nam và báo cáo Thủ tướng Chính phủ trình Chủ tịch nước xem xét, quyết định.
 Trong thời hạn 20 ngày, kể từ ngày nhận được đề nghị của Thủ tướng Chính phủ, Chủ tịch nước xem xét, quyết định.

CHƯƠNG IV: THAY ĐỔI QUỐC TỊCH CỦA NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN VÀ CỦA CON NUÔI

Khi có sự thay đổi về quốc tịch do nhập, trở lại hoặc thôi quốc tịch Việt Nam của cha mẹ thì quốc tịch của con chưa thành niên sinh sống cùng với cha mẹ cũng được thay đổi theo quốc tịch của họ.
 Khi chỉ cha hoặc mẹ được nhập, trở lại hoặc thôi quốc tịch Việt Nam thì con chưa thành niên sinh sống cùng với người đó cũng có quốc tịch Việt Nam hoặc mất quốc tịch Việt Nam, nếu có sự thỏa thuận bằng văn bản của cha mẹ.Trường hợp cha hoặc mẹ được nhập, trở lại quốc tịch Việt Nam thì con chưa thành niên sinh sống cùng với người đó cũng có quốc tịch Việt Nam, nếu cha mẹ không thỏa thuận bằng văn bản về việc giữ quốc tịch nước ngoài của người con.
 Sự thay đổi quốc tịch của người từ đủ 15 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi theo quy định tại khoản 1 và khoản 2 Điều này phải được sự đồng ý bằng văn bản của người đó.

Khi cha mẹ hoặc một trong hai người bị tước quốc tịch Việt Nam hoặc bị hủy bỏ Quyết định cho nhập quốc tịch Việt Nam thì quốc tịch của con chưa thành niên không thay đổi.

Trẻ em là công dân Việt Nam được người nước ngoài nhận làm con nuôi thì vẫn giữ quốc tịch Việt Nam.
 Trẻ em là người nước ngoài được công dân Việt Nam nhận làm con nuôi thì có quốc tịch Việt Nam, kể từ ngày được cơ quan nhà nước có thẩm quyền của Việt Nam công nhận việc nuôi con nuôi.
 Trẻ em là người nước ngoài được cha mẹ mà một người là công dân Việt Nam, còn người kia là người nước ngoài nhận làm con nuôi thì được nhập quốc tịch Việt Nam theo đơn xin nhập quốc tịch Việt Nam của cha mẹ nuôi và được miễn các điều kiện quy định tại khoản 1 Điều 19 của Luật này.
 Sự thay đổi quốc tịch của con nuôi từ đủ 15 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi phải được sự đồng ý bằng văn bản của người đó.

CHƯƠNG V: TRÁCH NHIỆM CỦA CÁC CƠ QUAN NHÀ NƯỚC VỀ QUỐC TỊCH

Quyết định cho nhập quốc tịch Việt Nam, cho trở lại quốc tịch Việt Nam, cho thôi quốc tịch Việt Nam, tước quốc tịch Việt Nam, hủy bỏ Quyết định cho nhập quốc tịch Việt Nam.
 Quyết định việc đàm phán, ký điều ước quốc tế về quốc tịch theo quy định của Luật này và Luật ký kết, gia nhập và thực hiện điều ước quốc tế.

Thống nhất quản lý nhà nước về quốc tịch.
 Đàm phán, ký điều ước quốc tế hoặc trình Chủ tịch nước quyết định việc đàm phán, ký điều ước quốc tế về quốc tịch theo quy định của Luật này và Luật ký kết, gia nhập và thực hiện điều ước quốc tế.
 Chỉ đạo công tác phổ biến, giáo dục pháp luật về quốc tịch.
 Quy định mức phí, lệ phí giải quyết các việc về quốc tịch.
 Thanh tra, kiểm tra việc thực hiện pháp luật về quốc tịch.
 Thực hiện hợp tác quốc tế về quốc tịch.

Bộ Tư pháp chịu trách nhiệm trước Chính phủ thực hiện quản lý nhà nước về quốc tịch, ban hành các mẫu giấy tờ để giải quyết các việc về quốc tịch, thống kê nhà nước các việc đã giải quyết về quốc tịch để báo c�o Thủ tướng Chính phủ trình Chủ tịch nước.
 Bộ Ngoại giao phối hợp với Bộ Tư pháp hướng dẫn các cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài giải quyết các việc về quốc tịch, thống kê nhà nước các việc về quốc tịch do cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài giải quyết để gửi đến Bộ Tư pháp.
 Các bộ, cơ quan ngang bộ trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn của mình có trách nhiệm phối hợp với Bộ Tư pháp trong việc thực hiện quản lý nhà nước về quốc tịch.
 Ủy ban nhân dân cấp tỉnh có trách nhiệm xem xét và đề xuất ý kiến về các trường hợp xin nhập quốc tịch Việt Nam, xin trở lại quốc tịch Việt Nam, xin thôi quốc tịch Việt Nam, tước quốc tịch Việt Nam và hủy bỏ Quyết định cho nhập quốc tịch Việt Nam theo quy định của Luật này; hằng năm, thống kê các việc đã giải quyết về quốc tịch Việt Nam để báo cáo với Bộ Tư pháp.
 Cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài có trách nhiệm xem xét và đề xuất ý kiến về các trường hợp xin trở lại quốc tịch Việt Nam, xin thôi quốc tịch Việt Nam, tước quốc tịch Việt Nam; hằng năm, thống kê các việc đã giải quyết về quốc tịch Việt Nam để báo cáo với Bộ Ngoại giao và Bộ Tư pháp.

Bộ Tư pháp có trách nhiệm thông báo cho người xin nhập, xin trở lại, xin thôi quốc tịch Việt Nam, người bị tước quốc tịch Việt Nam, bị hủy bỏ Quyết định cho nhập quốc tịch Việt Nam về kết quả giải quyết các việc về quốc tịch có liên quan và đăng trên Trang thông tin điện tử của Bộ Tư pháp.

Văn phòng Chủ tịch nước có trách nhiệm gửi đăng Công báo nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam quyết định cho nhập, cho trở lại, cho thôi, tước quốc tịch Việt Nam, hủy bỏ Quyết định cho nhập quốc tịch Việt Nam.

CHƯƠNG VI: ĐIỀU KHOẢN THI HÀNH

Điều 42. Điều khoản chuyển tiếp
Kể từ ngày Luật này có hiệu lực thi hành, hồ sơ các việc về quốc tịch đã được tiếp nhận trước đó được tiếp tục giải quyết theo quy định của Luật quốc tịch Việt Nam năm 1998 và các văn bản quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành.

Điều 43. Hiệu lực thi hành
Luật này có hiệu lực thi hành từ ngày 01 tháng 7 năm 2009.

Luật này thay thế Luật quốc tịch Việt Nam ngày 20 tháng 5 năm 1998.

Điều 44. Quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành
Chính phủ quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành các điều, khoản được giao trong Luật; hướng dẫn những nội dung cần thiết khác của Luật này để đáp ứng yêu cầu quản lý nhà nước.

Luật này đã được Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khóa XII, kỳ họp thứ 4 thông qua ngày 13 tháng 11 năm 2008.

Văn bản luật hợp nhất


title: Mấy việc xảy ra ở Huế trước và sau thất thủ

text:
<div class="prose" style="text-align:justify;">
Tiên quân tôi lúc ngoài hai mươi tuổi chính mình gặp hai cuộc biến loạn lớn là thất thủ Hà Nội và thất thủ kinh thành Huế. Cuộc thất thủ trước xảy ra vừa khi người đương du học ở đó; cuộc thất thủ sau nhằm lúc người tới Huế đi thi hương. Hai cuộc loạn này và những việc xảy ra trước và sau khi vua Tự Đức băng, tiên quân tôi đều có chép trong một tập bút ký. Tập bút ký chép bằng giấy loại, để tại nhà bấy lâu và tôi đã đọc qua nhiều lần. Năm 1908 cho đến năm 1916, nhà tôi bị tình nghi, nhiều lúc nghe đồn sẽ có quan đến soát nhà, thành thử có nhiều sách vở bị đốt cho đến tập bút ký này cũng không khỏi. Hiện bây giờ, những đoạn chép về hai cuộc thất thủ đã bị xé đốt mất; chỉ những đoạn linh tinh nhắc lại sự nội loạn lúc bấy giờ mà không nói chạm tới người Pháp thì hãy còn. Gặp số “Tràng an” đặc biệt này, tôi tưởng là một dịp tốt cho tôi kính dịch những đoạn ấy mà đăng lên – vì chép bằng chữ Hán – ngõ hầu khỏi mất một cái di tích của tiên nhân và cũng có ích về sự kiến văn cho độc giả.

</i>

1/ CÁC CON NUÔI VUA TỰ ĐỨC

Vua Dực Tôn kén nuôi ba người con trai, đều là con của mấy ông hoàng đệ. Một là Hoàng trưởng tử, vốn con của Kiến Thụy công Hồng Y, về sau là cha đẻ ra vua Thành Thái. Hoàng trưởng tử lập lên chưa mấy ngày, bị Nguyễn Văn Tường, Tôn Thất Thuyết truất bỏ; đến sau vua Thành Thái lên ngôi, tôn là Cung Huệ hoàng đế. Hai là Hoàng đệ nhị tử, vốn con của Kiên Quốc công Hồng Cai, tức là đức Đồng Khánh, được lập lên bởi ông Nguyễn Hữu Độ hiệp với nhà nước Bảo hộ, sau cơn kinh thành thất thủ; miếu hiệu là Cảnh Tôn Thuần hoàng đế. Ba là Hoàng đệ tam tử, cũng con của Kiên Quốc công, do Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết lập lên, niên hiệu là Kiến Phước; miếu hiệu là Giản Tôn Nghị hoàng đế, lập chưa đầy một năm thì băng hà.

2/ SÁU THÁNG BA VUA

Xưa nay những tay quyền thần làm việc phế lập, trong sử vẫn thường có; nhưng một lần đã quá lắm rồi; trong sáu tháng mà đến hai lần phế lập thì lại còn quá hơn nữa!

Số là, lúc đức Dực Tôn đau ngặt, biết mình không thể sống được nữa, bèn tự tay làm tờ di chiếu, cho Hoàng trưởng tử nối ngôi mà chọn ba ông đại thần: Trần Tiễn Thành, Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết phụ chánh.

Đến chừng đem tuyên tờ di chiếu, trong có một đoạn nói rằng “Hoàng trưởng tử nay đã khôn lớn, tánh hơi ưa dâm, cũng rất chẳng tốt; nhưng nước có vua lớn là phúc của xã tắc, bỏ đi hầu lấy ai ư?” Hoàng trưởng tử nghe mấy lời ấy, lấy làm không bằng lòng, thầm xin với ba ông đại thần bỏ bớt tám chữ ấy đi (tức là tám chữ “tánh hơi ưa dâm, cũng rất chẳng tốt”, nguyên văn bằng chữ Hán là “tánh phả hiếu dâm, diệc đại bất thiện”) rồi sẽ thông lục ra các tỉnh. Trần Tiễn Thành làm thinh, không trả lời, còn Tường và Thuyết thì nhất định không nghe. Hoàng trưởng tử giận lắm, đến nỗi nói ra miệng rằng thề thế nào cũng trả thù. Tường và Thuyết nghe được điều đó, cũng giận dữ, liền xướng lên cái thuyết phế lập. Trần Tiễn Thành thấy Tường và Thuyết có thế lực lớn nên cũng phải chiều theo. Đó rồi họ lấy ba tội tâu cùng lưỡng Cung, phế Hoàng trưởng tử mà lập Lãng Quốc công Hồng Dật. Ba tội là: 1/ đòi bỏ bớt lời di chiếu; 2/ ở tang mà mặc áo lục; 3/ đem 20 người ở tiềm để vào ở trong Nội, sức thượng thiện mỗi bữa dọn cơm phải có đồ ăn cho ngon.

Đương lúc ba đại thần ngồi tại Tả vu bàn việc phế lập có đủ mặt bách quan, nhưng không có một ai dám dị nghị.

Bấy giờ ở viện Đô sát, quan Ngự sử đến hơn ba mươi người, cũng họp nhau ở viện bàn cách đối phó. Thế nhưng phần nhiều người chỉ làm thinh, hoặc thầm thì với nhau, không ai nói ra vì chi cả. Duy có Phan Đình Phùng hăng hái nói rằng: “Tiên đế gởi gắm cho ba đại thần lập tân quân lên và phụ chánh, nay ba đại thần tự ý mình phế lập như thế, bọn ta có trách nhiệm phải nói, lẽ nào ngồi yên mà ngó sao?” Khi ấy cả viện đều ngỏ ý tán đồng, chỉ nhường Phan đứng đầu làm người nói thay cho cả viện. Phan cứng cát nhận lời.

Bọn họ bèn rủ nhau đi vào triều. Vào đến trong cửa Nhật Tinh, Phan đi trước hết, ngó lại chỉ còn có mười lăm người, trong lòng đã lấy làm lạ. Khi vào đến Đại cung môn, Phan nhìn lại lần nữa, thấy không còn có một người nào, càng bao xiết nỗi ngạc nhiên! Dù thế mặc lòng, Phan Đình Phùng cứ đi thẳng tới. Đến Tả vu, cúi mình chào ba vị đại thần rồi dõng dạc nói: “Đức Đại hành gởi gắm ba ngài lập tân quân và phụ chánh, nay cung xa án giá mới ba bốn ngày mà các ngài đã toan việc thay đổi, tôi e có chỗ trái với lời di chiếu chăng. Vả việc phế lập là việc lớn, tôi xin ba ngài nghĩ lại rồi hãy làm”. Nguyễn Văn Tường vừa cười nhạt vừa nói: “Ông cả gan, chẳng sợ chết à?” Phan Đình Phùng thưa rằng: “Việc đáng nói thì nói, có chết tôi cũng chẳng dám sợ!” Nhưng Tôn Thất Thuyết nạt to lên rằng: “Chúng ta phế người ám, lập người minh, có phụ gì Tiên đế? Vả việc này là việc lớn của nhà nước, Phan Đình Phùng muốn ngăn trở, há chẳng là có tội sao?” Phan chưa kịp thưa lại thì Tôn Thất Thuyết đã kêu quan hầu mình hiệp với các lính thị vệ cảnh tất kéo Phan ra trói vào gốc cây ngô đồng ngoài Đại cung môn. Đến chiều mới thả ra. Sau Lãng Quốc công lên ngôi, có chỉ xuống cách chức Phan Đình Phùng. Phan bèn đem vợ con về Nghệ.

Phụ lời bàn – Đức Dực Tôn đã cho Hoàng trưởng tử nối ngôi, người sẽ ở trên thần dân, lẽ đáng trong di chiếu kiếm lời tốt mà vẽ vời cho mới phải. Sao đã chẳng có lời gì tỏ ra cái đức tốt đáng khen, lại gia cho một câu xấu, thì thần dân nghe thấy thế, còn ai chẳng ngã lòng? Cho nên Hoàng trưởng tử xin bỏ bớt tám chữ ấy đi, là tình; mà hai ông Tường, Thuyết không cho, cũng bởi ý tôn trọng tờ di chiếu, là lý. Tình lý tranh nhau, từ đó sinh ra hiềm khích mà rồi có sự biến loạn luôn luôn, thật cũng tại đức Dực Tôn không khéo vậy.

Lãng Quốc công là con út vua Thiệu Trị, và em vua Tự Đức. Hoàng trưởng tử bị phế rồi, còn có Hoàng nhị tử, Hoàng tam tử, sao không lập mà lập em, sự đó thật không hiểu được. Huống chi em vua Dực Tôn còn có nhiều người. Lãng Quốc công là em út, sao lại được nối ngôi vua, sự đó càng không hiểu được hơn nữa. Hồi đó có tiếng đồn rằng Lãng Quốc công có lo lót cùng ông Tường ông Thuyết, hứa hễ làm vua được sẽ tặng cho mỗi ông một vạn nén bạc. Việc đó mờ ám không thể tin được, nhưng cũng có làm sao người ta mới đồn.

Lãng Quốc công đã lập lên, kể từ năm sau sẽ xưng là Hiệp Hòa nguyên niên. Hai ông Tường và Thuyết cậy mình có công ủng lập, mọi việc đều ôm lấy mà làm, chẳng thèm ngó đến ai. Trần Tiễn Thành tuy là phụ chánh đứng đầu triều cũng không làm gì được.

Lúc đó có hai người trong hoàng phái: Hồng Phi, Tham tri bộ Lại, con trai ngài Tùng, và Hồng Sâm, Tham biện Nội các, con trai ngài Tuy, thấy việc nước càng ngày càng trái, vua chúa không quyền, nghĩ mình lá ngọc cành vàng, lẽ đâu làm thinh ngồi ngó, bèn cùng nhau đứng chung một tờ mật sớ xin giết hai kẻ hung (Tường và Thuyết) để làm sạch chung quanh vua.

Bấy giờ Trần Tiễn Thành nhân có việc, cáo về ba ngày ở nhà riêng tại phố Gia Hội. Vua xem tờ sớ rồi, phê vào ngoài cái tráp đựng sớ rằng “Giao Trần Khanh phụng duyệt”, nghĩa là bảo đưa tờ sớ cho ông Trần Tiễn Thành xem. Rồi sai thái giám Trần Đạt đệ tráp sớ đi xuống Gia Hội.

Khi ấy đã chiều cả. Trần Đạt vừa ra đến cửa Nhật Tinh thình lình gặp Nguyễn Văn Tường vào trực. Tường hỏi Đạt cắp tráp đi đâu. – Vì lệ thường, hễ có dụ chỉ của vua ban ra, thì phải có một người bưng tráp một người che lọng. Cho nên Tường gặp thì biết ngay là có thánh chỉ. – Trần Đạt thưa rằng ngài ngự sai xuống Gia Hội, giao tráp cho ông Trần Tiễn Thành. Nguyễn Văn Tường đã có ý ngờ, dựt lấy tráp mà xem, thấy trên có chữ ngự phê, lòng càng bối rối. Tường nói ngay với Trần Đạt rằng: “Ta đây cũng là phụ chánh, sao lại không đưa cho ta xem?” Nói vậy rồi Tường mở tráp, xem tờ sớ, liền đổi sắc mặt, không nói không rằng gì hết, bảo lính hầu mình đưa Trần Đạt về giam tại bộ Binh, sức canh giờ nghiêm ngặt, không cho tẩu lậu ra ngoài một tăm hơi gì. Tráp sớ ấy liền trao cho Tôn Thất Thuyết xem, và tức thì Tường cũng tới ngay dinh Thuyết. Thuyết xem sớ xong, thét lên một tiếng. Tường ghé tai nói nhỏ, rồi Thuyết làm thinh. Liền khi đó, hai người mật định mưu kế cùng nhau, chẳng hề có ai dự biết.

Đêm đó, hai người sai vời nhóm các quan tại bộ đường bộ Binh, ông Thuyết đứng tuyên bố rằng Kim thượng mưu giết đại thần, có bằng cớ rõ ràng, không thể làm vua được nữa. Rồi có người thảo sớ, lấy ký các quan, tâu cho lưỡng Cung hay. Sang đầu canh ba, khiến Trương Văn Để đem 50 lính trấn phủ xuống Gia Hội giết Trần Tiễn Thành. Trương đến nơi, cho một người vào gõ cửa. Cửa mở, ở ngoài truyền rằng “Có chỉ ra đòi quan lớn”. Rồi họ kéo nhau vào, đồng thanh hỏi “Quan lớn đâu?” Người nhà đáp rằng “Quan lớn ở trên lầu”. Trương Văn Để ở dưới sai viên Đội dẫn lính lên lầu, thấy Trần đương nằm trong màn, viên Đội hô lên rằng “Quan lớn mưu làm loạn, tội đáng chết!” Trần chưa kịp nói lại thì chúng đã chém đầu và chặt làm ba khúc, rồi xuống lầu đi mất.

Một mặt sai Trương Văn Để đi làm như vậy, còn một mặt thì sai Ông Ích Khiêm đem lính trấn phủ vào trong Nội làm cái việc mà bấy giờ họ kêu là “túc thanh cung cấm”.

Ông Ích Khiêm dẫn 50 lính trấn phủ khiêng một cái võng vào điện Càn Thành. Khi đó vua ngủ vừa thức giấc dậy, nghe tiếng xôn xao, thất kinh hỏi việc gì. Ông Ích Khiêm nói rằng: “Vâng ý chỉ lưỡng Cung và Triều mạng mời đức ông đi ra ngoài”. Vua xớ rớ chưa biết nói thế nào thì họ đã a lại lăn vua vào trong võng, khiêng ra Dục Đức đường. Ở đó đã có để sẵn trên bàn một thanh gươm, một sợi giây lụa, một bình thuốc độc, gọi là “tam ban triều điển”. Thấy vua, Ông Ích Khiêm lạy và khóc rằng: “Triều mạng có ba vật đó, xin đức ông chọn lấy một”. Vua ngập ngừng nói: “Ta có tội gì mà các người dám làm ngặt ta?...” Ông Ích Khiêm nói: “Chúng tôi chỉ biết làm theo Triều mạng, ngoài ra không biết gì nữa”. Chặp lâu, thấy vua không chịu tự xử cho rồi, Ích Khiêm bèn kêu lính truyền rằng: “Đức ông đã không chịu tự xử, thôi thì bọn mày cứ việc hạ thủ đi!” Được lệnh, bọn lính đè vua xuống, chận tay chận chân, lấy thuốc độc đổ vào tai, một lúc thì vua chết. Chết rồi, lưỡi le ra ngoài mồm dài đến hai tấc. Những điều ấy bấy giờ có quan chuyên trách ghi chép lấy, về sau đến triều Đồng Khánh, sử quán đem tâu lên, được chỉ cho biên vào sử.

Sáng hôm sau, Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết suất bách quan đi rước Hoàng tam tử và tôn vương tức vị tại Tịch điền, liền đón vào ở trong Nội. Lại một hôm sau nữa, đặt lễ đại triều ở điện Cần Chánh, triều thần vào lạy mừng đăng quang, lấy sang năm làm Kiến Phước nguyên niên.

Đêm đó Hồng Phi ở bộ Lại, nghe có biến, biết mình thế nào cũng không khỏi, nhảy xuống sông mà chết. Còn Hồng Sâm, nhân không phải phiên trực mình, về nhà riêng bên kia sông. Hồng Sâm vốn không nghe biết gì hết, thình lình thấy lính trấn phủ đến nhà bắt xiềng lại đưa qua giam trong ngục. Đêm sau, Tường và Thuyết sai lính trấn phủ vào ngục giết đi. Cả anh em bà con hai Hồng đều bị an trí ra các tỉnh. Ngài Tuy Lý cũng bị an trí ở Quảng Nghĩa. Đến vua Cảnh Tôn lên ngôi, ngài Tuy mới được tha về, và hai Hồng đều được khai phục nguyên hàm.

Lúc đó có ai không biết dán một bài thơ ở ngoài cửa Đông Nam, thơ rằng:

Lại có một bài họa vận chỉ nhớ được một câu:

Bài trước, câu 5 là nói Ông Ích Khiêm, lúc đó đã đổi tên là Quý Nghĩa, sau việc ấy liền thăng Tham tri, phong tước Kiên trung Nam. Câu 6 là nói Trương Văn Để, Để cũng được thăng Tham tri. Câu 7 là nói ngài Tuy Lý.

3/ TRONG NGOÀI GHÉT NHAU

Đương lúc phế Hoàng trưởng tử và lập Lãng Quốc công, lời dụ đưa ra các tỉnh, hàng Đốc Vũ đều tuân phụng, chẳng ai dám dị nghị một lời nào. Duy có Nguyễn Hữu Độ, Tổng đốc Hà Ninh không cho việc làm như thế là phải, tư tờ về Viện Cơ mật, gạn hỏi nhiều lần. Tường, Thuyết giận lắm mà không biết làm sao. Vì bấy giờ Bắc Kỳ đã bị quân Pháp chiếm cứ, quan ta đã bị quan Pháp bảo hộ, dù có thế lực đến đâu cũng chẳng làm gì được. Hai người bèn tính thi hành kế ám sát. Có viên suất đội lành nghề kiếm. Tường Thuyết hậu đãi cho, bảo ra Hà Nội giết Nguyễn Hữu Độ. Không ngờ khi đến Hà Nội rồi, viên suất đội trở đầu hàng với Nguyễn Hữu Độ, thổ lộ hết tình thực trong triều. Nguyễn Hữu Độ mừng lắm, liền thâu viên suất đội làm tay chân. Rồi hai đằng sanh ra hiềm khích với nhau. Kế đó quân Pháp vào đánh cửa Thuận An, rồi xin ở Mang Cá; người buổi đó nói là bởi Nguyễn xúi người Pháp làm như thế để đánh đổ Tường Thuyết đi, cho mình về Kinh lập chánh phủ mới.

4/ NGƯỜI PHÁP LẬP VUA

Sau Kinh thành thất thủ các tỉnh đều dấy nghĩa binh, đâu đâu cũng xưng là “cần vương” cả. Hồi đó nước Pháp mới lập điều ước Thiên Tân với Tàu, trong có một điều rõ ràng nói rằng bảo hộ nước Việt Nam. Bây giờ dù lấy được thành trì, nhưng lấy làm thuộc địa thì trái với điều ước Thiên Tân mất. Vả lại người trong nước dậy lên như thế, cũng chẳng dễ nào một lúc dẹp cho yên. Nghĩ như thế, người Pháp bèn quyết nghị lập vua lại, để thu phục lòng người.

Lúc bấy giờ quân Pháp chiếm giữ trong thành, các quan ta đi tan tác hết cả, muốn lập vua lại thì biết bàn tính với ai? Có Nguyễn Hữu Độ, năm vừa rồi thay Trần Đình Túc làm Tổng đốc Hà Nội, có cảm tình tốt với người Pháp. Các quan Tây bèn đem Nguyễn về Kinh, nhờ Nguyễn để thâu nhóm các quan ta. Khi Nguyễn về Kinh xong, tuyên bố ý chỉ nước Bảo hộ muốn lập vua lại, và mời mấy vị cựu thần ở Huế hội nghị. Khi ấy bọn Phan Đình Bình và Nguyễn Hữu Thường bấp bén lại ra. Họ bèn tôn Kiên Giang quận công là con thứ ba đức Dực Tôn lên ngôi, ấy là vua Đồng Khánh, miếu hiệu Cảnh Tôn Thuần hoàng đế.

Phan Đình Bình là ông ngoại vua Thành Thái. Đương lúc người Pháp bàn việc lập vua, Phan có nói rằng: “Hoàng trưởng tử đã bị quyền thần phế truất, bách cho chết đi; nay con trai của ngài đã sáu bảy tuổi, nếu người ấy được lập là phải lắm”. Nhưng Nguyễn Hữu Độ thì lại nói rằng: “Ba người con đức Dực Tôn, người lớn đã bị phế và chết rồi, người thứ ba (tức là vua Kiến Phước) lại chết non, nay còn người thứ hai đã khôn lớn, lập người này lên để hiệu lệnh trong nước mới mong được việc. Đến như con trai của Hoàng trưởng tử, còn măng sữa quá, e lập không tiện chăng”. Người Pháp cho Nguyễn bàn là phải, bèn lập vua Cảnh Tôn. Nhưng lời bàn của Phan Đình Bình, vua Cảnh Tôn chưa hề biết đến, cho nên lúc đó luận công, thăng Nguyễn Hữu Độ làm Cần chánh đại học sĩ, phong tước Vĩnh Lại quận công, mà Phan Đình Bình cũng được làm Văn Minh điện đại học sĩ và phong tước Phò Nghĩa tử.

Đến năm Đồng Khánh thứ hai, Tôn Thất Phan, Thượng thơ bộ Hộ, vì có hiềm khích với Phan Đình Bình, bèn mật tâu cùng vua rằng: “Bình hồi đầu vốn không có ý lập vua đâu. Hồi đó nếu bên Bảo hộ nghe lời Bình, bệ hạ làm gì có ngày nay được?” Vua Cảnh Tôn nghe, cả giận, hạ Phan Đình Bình nơi ngục trấn phủ, không cho ăn uống mà chết. Việc ấy, Hồ Lệ và Phạm Hữu Dung đều có dâng sớ can, bị vua giáng trích ra ngoài. Đến vua Thành Thái lên ngôi, mới truy phong Phò Quốc công cho Phan Đình Bình.
</div>

Bài báo
Bút ký


title: Xung quanh việc kinh thành Huế thất thủ

text:
NHÂN GIẶC GIÃ LÀM GIÀU

Ngày nay trong thế giới có người nhân gặp chiến tranh mà làm giàu to. Tức như hồi đại chiến nhiều kẻ phát tài vì buôn bán đầu cơ chỉ một món hàng phẩm tím.

Lúc Kinh thành thất thủ cũng có lắm kẻ làm giàu, nhưng nhờ cách khác.

Người ta nói hồi đạo ngự chạy ra có chở theo mấy trăm đài vàng bạc châu báu. Khi đi ngang miệt gần Kim Luông, có tin báo quân Pháp đuổi theo, quan binh hoảng hốt, bỏ bớt những đài ấy lại. Rồi những người ở gần đó sáng ra gặp được đem về làm của, về sau có mấy nhà trở nên cự phú.

Một viên quản trong đội Phấn nghĩa tên là quản Dụng cũng là một người điệu những đài vàng bạc đi theo đạo ngự. Ông ấy giấu lại một đài và chôn ở nơi nào đó. Sau ba bốn năm, quản Dụng trở về đào lên, lấy của ấy cho vay mua ruộng, trở nên giàu lớn. Nhưng đến bây giờ con cháu đã suy tàn.

Việc quản Dụng này, ở Huế có nhiều người vẫn nhắc đến.

ĐÁNH GIẶC MÀ ĐI COI

Đời thừa bình đã lâu, không ai biết giặc giã là gì, nên trong lúc ông Thuyết đánh Tây, có nhiều đàn ông đàn bà rủ nhau đi coi, vì họ tưởng cũng như đánh giặc trong tuồng hát bội.

Cho đến các bà chúa, các cung nữ hồi đó cũng đi coi, người ta thấy đứng sắp hàng dựa bờ sông Gia Hội.

Một người trong đám đi coi kể chuyện lại: Lúc đầu, vào hồi rờ rờ đất, súng ta ở bên thành bắn qua, người ấy thấy bao nhiêu đạn rơi xuống sông hết, nên vẫn cứ đứng coi không sợ. Sau đến súng bên kia bắn, thấy đạn đi trên trời vun vút, sợ quá, người ấy bỏ về không coi nữa.

Có người còn nhận ra được hai tiếng đạn khác nhau: đạn của ta kêu đùng! hoét … hoét! Đạn của Tây kêu đùng! veo … veo … veo …

THỌ XUÂN VƯƠNG VỚI CUỘC THẤT THỦ

Ngài Thọ Xuân vương hồi đó đã trên 80 tuổi mà còn mạnh.

Hồi 10 giờ sáng ngày 23 ngài mới biết Tây vào thành rồi, liền đi với mấy người con cháu về nhà quê lánh nạn. Ngày 25, ông Nguyễn Văn Tường tìm biết được chỗ ngài ở, viết thơ mời ngài về. Ngày 27, ngài có vào hội thương với ông De Champeaux rồi xin phép vào thăm Hoàng thành.

Thuở đó, đức ông đi ra thường có đem theo những gối, tráp, bình phong, v. v… Khi ở trong Hoàng thành ra cửa Hiển nhân, lính Tây đứng gác đó, thấy những đồ ấy của ngài thì tịch thu lấy hết, vì tưởng rằng đồ lấy trộm trong các miếu ra và vì hồi đi vào họ không để ý. Sau ngài ra nói với ông De Champeaux mới lấy lại được.

Trong lúc không có vua, chánh phủ Pháp tôn ngài làm chức Nhiếp lý quốc chánh. Bao nhiêu giấy má gởi đi các tỉnh đều đóng ấn Thọ Xuân Vương thảy cả. Ngài nhiếp lý quốc chánh cho đến khi đức Đồng Khánh lên ngôi.

Trong lúc ngài làm Nhiếp lý, người Pháp bảo ngài nếu muốn dọn vào trong Nội mà ở họ cũng cho, và bên Tòa còn xin sai lính sang gác cửa phủ ngài nữa, nhưng ngài đều từ chối.

Có kẻ nói: Hồi đó giá ngài Thọ Xuân muốn làm vua thì được ngay, chỉ ngài không chịu làm.

MỘT NGƯỜI BỒI BỊ GIẾT BỞI TAY MỘT VIÊN ĐỘI PHẤN NGHĨA

Vào khoảng trước thất thủ, những người bồi bếp ở với các quan Tây tại Huế phần nhiều là người Sài Gòn, chớ người đàng ngoài này rất ít. Ấy là tại lúc đó ở đây người ta đối với người Pháp đương có ác cảm, rồi ác cảm luôn tới những kẻ làm ăn với họ. Tuy vậy, hạng bồi bếp bấy giờ vẫn được gọi bằng “cậu”, họ đi ra vẫn hách dịch chẳng vừa.

Có người thuật chuyện rằng:

Cậu Tám người Sài Gòn, và Phó người Huế, và Cang người Quảng Nam, ba người đều là bồi bếp, kéo nhau đi chơi lúc 9 giờ sáng ngày 23 tháng 5, sau khi quân ta đã vỡ chạy, quân Tây đã nhập thành. Ba người đi chơi như thế, vì tưởng bên Tây đã thắng, đi ra để làm phách bắt nạt thiên hạ chơi.

Ba người đều bận đồ cụt trắng, đầu bịt khăn điều. Phải biết màu điều thuở đó là màu riêng của ông Hoàng bà Chúa, mà họ bịt khăn điều thì ai cũng cho là xấc.

Họ đi giữa đường phố Gia Hội là phố rất sầm uất lúc bấy giờ.

Thình lình một đội lính Phấn nghĩa thua chạy, xuống khỏi cầu Gia Hội rồi đốt cầu đi – vì cầu thuở đó còn là bằng săng. Họ chạy đến giữa phố thì gặp ba người.

Cang và Phó ở Huế đã lâu thuộc các đường hẻm nên vừa thấy bọn kia thì thoát thân trốn được. Duy cậu Tám ở Sài Gòn mới ra, ngớ nghết nhè giữa đường mà chạy hoài, sau bị đuổi kịp, cậu chạy tách ra ngõ sông.

Trong bọn lính Phấn nghĩa, một viên đội phóng theo cậu Tám một cây mác. Không trúng. Cậu Tám, chẳng lành chớ, cúi lượm cây mác phóng lại viên đội cũng không nhằm. Thế rồi viên đội cầm cây mác ấy chạy xuống bến, bắt cậu Tám chặt đầu tại đó.

Sau ba ngày, cái đầu và thây cậu Tám nổi lình bình dựa bờ sông, làm cái bến đó bị bỏ hèn lâu, không ai đến tắm hay gánh nước.

Cũng không rõ đầu và thây cậu Tám sau rồi trôi đi đâu hay là có ai chôn cho không. Nhưng sau một vài tháng, cậu Năm Khang và cậu Sáu Sĩ, bồi của ông De Champeaux và cậu Đỏ, con nuôi của ông ấy, ba người đều là người Sài Gòn cả, nghĩ cậu Tám là là bạn đồng nghiệp lại đồng châu với mình, bèn bỏ tiền ra thuê người đi tìm viên đội giết cậu Tám để trả thù, nhưng tìm không được. Họ chung nhau làm lễ vớt vong, và chiêu hồn đắp nấm cho cậu Tám.

Tên Cang, hiện nay đương còn, bờ trên 70 tuổi, nhập tịch vào một làng gần Huế, làm tri bộ.

THÁI ĐỘ TÔN THẤT THUYẾT TRƯỚC NGÀY HĂM BA

Ta xem sách hay là nghe kể chuyện lại cũng thấy cái thái độ ông Thuyết trước khi làm càn ngày hăm ba rất là lúng túng mà vô lý.

Một ông cụ 76 tuổi ở Huế kể chuyện:

Hơn một tháng trời trước ngày ấy, nhân người Pháp có yêu cầu thêm những khoản gì đó, trong triều mở cuộc hội nghị để bàn nên đối phó làm sao. Hội nghị mở mấy lần mà ông Thuyết không chịu đến. Đình thần cho đi mời mấy tin, ông cũng cứ nói mình có bệnh không thể vào.

Sau đình thần cậy ngài Thọ Xuân vương viết thơ mời ông Thuyết, thơ nói khẩn khoản lắm mà ông Thuyết vẫn mần ngơ.

Chịu không được, đức Từ Dũ phải có dụ chỉ ra truyền cùng ông Thuyết: Hễ ông không chịu vào hội nghị thì đình thần cứ việc phụng chỉ tiếp nhận hết thảy những khoản người Pháp yêu cầu, về sau ông không được nói chi hết.

Lời dụ chỉ ấy ra mấy ngày thì ông Thuyết cử sự. Người ta cho rằng bấy giờ ông cảm thấy sự cô độc: cả triều theo một phe, còn có một mình ông đi một thế, cho nên ông tức mà làm liều.

MỘT BÀ ĐẦM ĐÒI BẮN ÔNG NGUYỄN VĂN TƯỜNG

Trước khi ông Tôn Thất Thuyết bỏ Kinh thành chạy, có truyền thả những tù phạm trong ngục Trấn phủ ra, cho chúng nó đi đánh giết người Pháp.

Một tên tù trong bọn chúng không biết làm thế nào đã lọt được vào trong đồn Mang Cá mà giết mất một ông quan Ba.

Sau đó mấy ngày, khi ông Nguyễn Văn Tường đã ở Kim Luông trở về Huế, thương thuyết quốc sự với các quan Pháp; ông đương ngồi thảo giấy tờ trong tòa Sứ thì một bà đầm chạy xộc xộc vào, chĩa súng sáu ra đòi bắn ông.

Những người Tây cùng ngồi với ông Tường vừa thấy thì xúm nhau, kẻ dựt súng kẻ dằng tay bà ấy lại. Còn ông Tường thì tái mặt, chẳng biết bà ấy đòi giết mình vì cớ gì.

Sau hỏi ra thì bà đầm đó là vợ ông quan Ba ở Mang Cá đã bị chết bởi tay tên tù bữa trước.

Nhờ ông De Champeaux hòa giải, bảo rằng việc gì sẽ có hai nhà nước xử đoán, bà không được tự tiện làm ngang. Khi ấy bà mới chịu thôi.

THƠ ÔNG NGUYỄN VĂN TƯỜNG

Người ta truyền tụng một bài thơ của của ông Nguyễn Văn Tường làm trong lúc thất thủ Kinh đô, đại ý để tỏ tâm sự mình sao không chạy theo vua Hàm Nghi mà ở lại. Thơ bằng chữ Hán vốn tám câu mà chỉ nhớ được bốn câu, tức là nửa bài sau:

(Dịch nghĩa: Đạo ngự đi chui rúc trong núi non hẻo lánh nghĩ đáng thương xót thật. Song lòng tôi thì lại quyến luyến chốn sân rồng. Việc này phải hay quấy mặc đời sau. Người ta phải nghĩ: Xã tắc với quân vương, bên nào khinh, bên nào trọng?)

THUYẾT NAM PHÂN THUYẾT, TƯỜNG TRIỆU BẤT TƯỜNG

Người mình xưa nay vốn sẵn tính hay chế diễu. Nay gặp một việc tai hại, người chết nhà tan, mà các quan chịu không có sức gì cứu dân, quần chúng không những căm tức, còn tìm cách chế diễu nữa. Nhất là chế diễu hai quan phụ chánh Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết.

Trong các câu hài hước còn truyền tụng có câu này nghe cũng hay hay: Thuyết nan phân thuyết, Tường triệu bất tường. Tên là Thuyết mà không biết phân thuyết; chế Tôn Thất Thuyết kém bề ngoại giao. Tên là Tường (lành) mà chẳng có điềm lành; có ý diễu Nguyễn Văn Tường sau bị đi đày, v.v…

HỮU QUÂN HỒ HIỂN ĐÒI CHÉM NGUYỄN VĂN TƯỜNG

Người ta nói trong đêm 22 rạng mặt 23, ông Thuyết dậy quân đánh người Pháp thì ông Tường đã lẻn lên Kim Luông, ở trong nhà Chung đạo. Khi đạo ngự đức Hàm Nghi và đức Từ Dũ đi ngang Kim Luông, ông Tường mặc áo rộng ra đón xa giá đức Từ Dũ, can xin ngài đừng đi và mời vào nhà Chung.

Đức Từ Dũ có troàn thế nào thì không biết, nhưng vừa khi ông Tường tâu dứt tiếng thì ông Hồ Hiển, vốn chức Hữu quân, quản Cấm binh, sung bộ giá đại thần, tuốt gươm ra, chỉ vào mặt ông Tường mà nói rằng: “Nguyễn Văn Tường, ông là phụ chánh, nước nhà vua chúa đến nỗi nước này mà ông lại ở đây sao? Tôi chém đầu ông nếu ông dám gàn đạo ngự lại !” Ông Tường nghe thấy thế, thui thủi bỏ đi.

Bởi sự đó, ông Nguyễn Văn Tường căm ông Hồ Hiển.

Sau khi ở Kim Luông trở về Huế, trước khi bị đày, ông Tường còn dự việc nước được ít lâu. Trong thời kỳ ấy, ông Tường làm hết cách để trả thù ông Hồ Hiển.

Lấy cớ ông Hồ Hiển đi theo luôn ông Tôn Thất Thuyết, ông Tường khiến làm án ông Hồ Hiển, tịch cả gia sản và bắt giam đến vợ con. Sau còn thả các con ông Hồ Hiển ra, lạc hạn cho, bắt phải đi tìm ông Hồ Hiển trở về cho kỳ được. Nhưng ông Hồ Hiển đi biệt tích, về sau cũng không nghe tin tức ông ở đâu.

HĂM BA THÁNG NĂM CÓ QUỐC TẾ

Ở gần cửa Nhà đồ, phía trong thành, có một cái đàn nhỏ bằng gạch quét vôi trắng. Trước đàn hai hàng dương liễu cao vút, trên đàn và chung quanh đàn cỏ mọc um sùm. Đó là đàn Âm hồn nhà nước xây lên để tế chung những người bị thiệt mạng trong ngày Kinh đô thất thủ. Mỗi năm gần đến ngày 23 tháng 5, nha Hộ thành phái lính đến quét dọn qua loa. Tối 22 sang 23, hồi 4 giờ sáng, bộ Lễ cho đưa ba mâm hào soạn, trầu rượu, trầm trà vân vân lên tế. Thường có một quan Đô thống hoặc Chưởng vệ bên võ khâm mạng đi tế, lại thuộc bộ Lễ chấp sự.

Trong lúc tế có đọc một bài văn bằng chữ nho, có đoạn sau như vầy:

嗟  嗟  諸  靈
莫  莫  致  為
或  從  王  事
或  止  邦  幾
風  塵  乍  動
兵  火  橫  羅
骷  髏  隊  裡
魂  魄  安  依
天  地  愁  為
草  木  堪  悲
言  念  及  此
倍  却  凄  其
玆  遵  常  典
特  用  菲  儀
精  誠  所  格
靈  爽  有  知
尚  饗

Phỏng dịch: Thương thay các vong linh vì ai xui khiến! Hoặc theo việc quan, hoặc ở trong thành, gặp cơn gió bụi, giao lửa nghênh ngang. Xương khô chất đống, hồn phách biết nương đâu. Trời đất cũng sầu, cây cỏ xiết thương. Càng nói đến càng nghĩ đến càng thêm thê thảm. Nay theo lệ thường đưa các tế nghi, lòng thành đã thấu, linh thiêng hãy chứng cho, xin hưởng.

Bài báo


title: Thời sự trong tuần lễ

text:
Kỳ 1
 Kỳ 2
 Kỳ 3
 Kỳ 4
 Kỳ 5
 Kỳ 6
 Kỳ 7
 Kỳ 8
 Kỳ 9
 Kỳ 10
 Kỳ 11
 Kỳ 12
 Kỳ 13
 Kỳ 14
 Kỳ 15
 Kỳ 16
 Kỳ 17
 Kỳ 18
 Kỳ 19
 Kỳ 20
 Kỳ 21
 Kỳ 22
 Kỳ 23
 Kỳ 24
 Kỳ 25
 Kỳ 26

Bài báo


title: Thời sự trong tuần lễ/Kỳ 1

text:
Từ số nầy giở đi, Sông Hương thêm một mục gọi là “Thời sự trong tuần lễ”.

Theo thể lệ báo chí, một tờ báo văn học như Sông Hương chỉ đăng những tin tức thuộc về văn học. Nhưng vì chiều lòng bạn đọc, chúng tôi phải thêm mục nầy.

Có nhiều bạn đọc gởi thư yêu cầu chúng tôi thêm mục Thời sự, lấy cớ rằng mình không thể mua nhiều thứ báo được, chỉ mua một mình Sông Hương mà thôi, nếu Sông Hương không có mục ấy thì mình cũng người đọc báo mà mọi việc xảy ra hiện thời đều không được biết gì cả.

Lời nói nghe có lý lắm, chúng tôi phải vui lòng làm theo.

Kỳ này chúng tôi đăng sơ mấy việc trong nước, kỳ sau sẽ đăng việc nước ngoài.

Trong mục này nếu có tin về chính trị, ấy chỉ là tin thôi, chứ không phải nghị luận về chính trị. Vậy xin bạn đọc đừng thấy vậy mà gởi bài nghị luận về chính trị, chúng tôi không đăng đâu. Hãy nhớ Sông Hương chuyên về văn học mà thôi.

HOÀNG THƯỢNG ĐỐI VỚI NẠN DÂN BỊ LỤT Ở BẮC KỲ

Vừa rồi ở Bắc Kỳ, ba con sông Nhị, Lô và Đáy bị vỡ đê, làm các miền như Bắc Ninh, Hải Dương, Việt Trì, Sơn Tây ngập lụt lớn lắm, dân sự mấy vùng đó đang trải qua một cơn đồ khổ. Thứ năm tuần trước, quan Thượng bộ Lại có thông tin cho chúng tôi hay rằng vì cái tai nạn ấy Hoàng thượng có đánh điện tín ra cậy quan Thống sứ Bắc Kỳ vì Ngài hỏi thăm hết thảy nạn dân; và Ngài có gởi ra 1500 đồng bạc để chu cấp cho họ.

ỦY BAN KHỞI THẢO NGUYỆN VỌNG CỦA TRUNG KỲ

Viện Dân biểu Trung Kỳ nhờ bản báo đăng tin này:

Muốn cho có một ủy ban thay mặt cho cả các giới để thảo quyển nguyện vọng của dân. Chúng tôi tạm thời xin mời các giới ở toàn kỳ đến họp tại Viện Dân biểu ở Huế hôm 20 Septembre 1936, hồi 8 giờ sáng, để cử một ủy ban chánh thức.

NGÀY HỌP HỘI ĐỒNG THƯỜNG NIÊN VIỆN DÂN BIỂU TRUNG KỲ NĂM NAY

Theo lời phiếu tấu của bộ Lại ngày 28/8/1936 vừa rồi, bộ ấy đã thương đồng với quan Khâm sứ định chiêu tập hội đồng thường niên viện Nhân dân Đại biểu Trung Kỳ vào ngày 10 Octobre cho đến ngày 17 Octobre, tức là ngày 25 tháng 8 đến ngày mồng 3 tháng 9 ta. Lễ khai mạc cử hành vào lúc 9 giờ mai ngày 10 Octobre và bế mạc vào 3 giờ chiều ngày 17 Octobre. Năm nay các đại biểu cũng sẽ vào thỉnh an Hoàng thượng, lễ ấy làm vào buổi sáng ngày 9 Octobre, do quan thượng thư bộ Lại dẫn kiến. Về các vấn đề đem bàn tại Viện trong kỳ nhóm này, tức là bản nghị sự nhật trình, thì bộ Lại và tòa Khâm còn sẽ duyệt định sau.

CUỘC XỔ SỐ ĐÔNG PHÁP NĂM 1936 LẦN THỨ HAI

Vừa rồi chánh phủ Đông Pháp đã quyết định cuộc xổ số năm 1936 lần thứ hai.

Lần nầy có khác mấy lần trước. Vé số có cho đến 800.000 vé, chia làm 4 lô, mỗi lô 200.000 vé, mở 4 lần tại 4 nơi đô thành xứ Đông Pháp: Hà Nội, Sài Gòn, Huế và Nam Vang.

Lô thứ nhất mở ngày 23 Octobre 1936 tại Nam Vang; số vé bán từ 000.001 đến 200.000.

Lô thứ nhì mở ngày 17 Novembre 1936 tại Hà Nội; số vé bán từ 200.001 đến 400.000.

Lô thứ ba mở tại Sài Gòn vào ngày 19 Décembre 1936; số vé bán từ 400.001 đến 600.000.

Lô thứ tư mở ở Huế vào ngày 20 Janvier 1937; số vé bán từ 600.001 đến 800.000.

Giá mỗi vé vẫn 1$00. Tất cả những vé ở 4 lô nầy khi đã mở từng lô một rồi mà vé nào dù trúng số hay không cũng vẫn được dự vào cuộc mở đặc biệt ba số độc đắc của ba lô tại Huế.

Kỳ mở đặc biệt này vào hôm 20 Janvier 1937, ngay sau khi mở xong cuộc xổ số thường.

Như vậy, những người mua vé bất cứ vé ở lô nào cũng cứ giữ lấy cẩn thận vì may ra vé của mình mở kỳ thường không trúng, mà trúng vào kỳ mở đặc biệt những số 100.000 $, 40.000 $, và 20.000 $ này chăng.

Số vé trúng của từng lô một (lô thường) như sau này:

1 vé trúng 4.000 $

8 vé trúng 1.000 $

80 vé trúng 100 $

400 vé trúng 50 $

4.000 vé trúng 10 $

Tổng cộng có 4.489 vé trúng trong 200.000 vé.

Kỳ mở đặc biệt số độc đắc có:

1 vé trúng     100.000 $

1 vé trúng       40.000 $

1 vé trúng       20.000 $

Mấy hôm nay những vé về lô thứ nhất mở ở Nam Vang đã bắt đầu bán. Còn những vé về lô thứ nhì mở tại Hà Nội sẽ bán từ ngày 1er Octobre 1936. Những vé thuộc lô thứ ba mở tại Sài Gòn sẽ bán từ 1er Décembre 1936.

Về cách thức mở số đã định như sau này:

Về các lô từng kỳ một thì các số trúng 4.000 $; 1.000 $; 100 $ đều mở riêng từng số một, chỉ có các số trúng 50 $ và 10 $ thì chỉ mở mấy con số sau cùng.

Về cuộc mở ba số lớn 10 vạn, 4 vạn và 2 vạn thì nhất định là mở riêng từng số một.

Các cuốn vé số về các kỳ xổ số này chỉ đóng mỗi quyển có 10 vé thôi, chứ không phải 20 vé như các kỳ trước. Các vé trong mỗi quyển vé đóng từ 6 đến 15, 16 đến 25, 26 đến 35, v.v… chứ không đóng từ 0 đến 9 như trước.

Lần này vé in có nhiều màu khác nhau: 200.000 vé lần thứ nhất in màu đỏ, chia ra 8 vạn tại Nam Kỳ, 6 vạn tại Bắc Kỳ, 2 vạn tại Trung Kỳ, 2 vạn tại Cao Miên và 3 nghìn tại Ai-lao, 2 nghìn tại Quảng Châu Loan. Còn hơn 1 nghìn sẽ để ở sở Tài chánh phòng có đâu thiếu thì gởi đi.

Vé in những 2 số ở hai bên giống nhau, khi cắt đôi ra, người có vé vẫn không mất số của mình. Trúng rồi, lĩnh tiền tiêu rồi mà mình vẫn còn hy vọng chờ mở kỳ đặc biệt.

Vé lô thứ nhất màu đỏ, mở ở Phnompenh;

Vé lô thứ nhì màu xanh, mở ở Hà Nội;

Vé lô thứ ba màu tam tài mở ở Sài Gòn;

Vé lô thứ tư màu vàng, mở ở Huế.

BÁO GIỚI TRUNG KỲ ĐỐI VỚI ỦY BAN ĐIỀU TRA CỦA CHÍNH PHỦ BÌNH DÂN PHÁP

Ngày 7-9-1936, tiếp được bức thơ triệu tập của ông Phạm Văn Quảng, Viện trưởng Viện Dân biểu Trung Kỳ, các đại biểu báo giới Trung Kỳ có mặt tại Huế khai hội tại Viện Dân biểu để thảo luận ba vấn đề sau này:

 Những đều yêu cầu thiết thực và cần kíp của báo giới.
 Những đều yêu cầu thiết thực và cần kíp của quốc dân.
 Cử một ủy ban báo giới Trung Kỳ để đi dự cuộc hội nghị Toàn kỳ ngày 20-9-1936 để thảo luận và cử đại biểu đi dự cuộc Đông Dương đại hội sau này.

Hiện có mặt những ông Phan Khôi, Hoài Thanh (báo Sông Hương); Lê Thanh Cảnh, Hoài Nam, Phan Văn Trang, Lê Thanh Tuyên, Trần Đình Nô (Tràng An báo); Nguyễn Xương Thái (báo Tiếng dân); Đào Duy Anh, Cao Văn Chiễu, Nguyễn Quốc Tuý, Trương Cao Đông, Trần Đang, Lê Hồng Tiệm, Đoàn Văn Phong, Nguyễn Xuân Nghi, họa sĩ Kim San, Nguyễn Khoa Văn.

Viện Dân biểu có ba ông Phạm Văn Quảng, Nguyễn Đan Quế, Lê Thanh Cảnh.

Hội nghị bầu ông Phan Khôi làm chủ tịch, ông Nguyễn Khoa Văn làm thư ký.

Hội nghị khai mạc từ bốn giờ chiều đến chín giờ rưỡi tối mới giải tán.

Quyết nghị án của hội nghị yêu cầu những điều sau nầy:

 Thi hành điều luật báo giới 29 Juillet 1881, và hủy hết thảy những điều luật khác đã hạn chế quyền ngôn luận ở Đông Dương.
 Yêu cầu quan thuế tự trị.
 Giải phóng cho đồng bạc Đông Dương.
 Chánh phủ Pháp đã chi xuất một số tiền 1.000.000.000 quan để cho thuộc địa vay. Xin trích một phần trong số trên ấy để giúp cho nông dân Trung Kỳ canh khẩn làm ăn.
 Thi hành luật bảo hộ lao động và tuần lễ 40 giờ, kiểm sát sự sống của công nhân đồn điền và cho tự do lập công đoàn.
 Bớt thuế thân, thuế điền chánh ngạch, và bỏ các khoản phụ nạp và tư ích.
 Bỏ độc quyền rượu và muối để cho nghiệp hộ tự do làm ăn và nạp thuế thẳng với chánh phủ. Cho dân được tự do trồng thuốc, trữ thuốc, khỏi khai báo, và chỉ chịu đánh thuế khi đem ra bán.
 Bãi bỏ kỳ thi sơ học yếu lược. Học phí các trường tổng, huyện, xin giao cho ngân sách Trung Kỳ chịu. Cho mở trường tư tự do, không hạn tuổi trong các lớp tiểu học, lập thêm trường kỹ nghệ trong xứ, lập một trường đại học hoàn bị ở Hà Nội.
 Hợp Trung Kỳ và Bắc Kỳ lại làm một, dưới quyền một chánh phủ, mà chánh phủ ấy phải chịu trách nhiệm trước một nghị viện do toàn dân cử lên, có quyền lập pháp và kiểm sát ngân sách của nhà nước.Còn sự sản sinh ra chánh phủ ấy thì tùy chánh phủ Pháp với Nam Triều định liệu.
 Xin lập một nền hiến pháp cho toàn quốc để bảo vệ những quyền lợi cho nhân dân như sau nầy:
a) Tự do ngôn luận và xuất bản,
b) Tự do hội hiệp, kết xã, lập hội,
c) Tự do đi lại trong nước và ra nước ngoài,
d) Tam quyền phân lập.

Hội nghị có cử một ủy ban gồm 11 người để tham dự đại hội nghị ngày 20 Septembre sắp tới đây. Những người được cử như sau này: Huỳnh Thúc Kháng, Phan Khôi, Hải Triều, Lê Thanh Cảnh, Đào Duy Anh, Cao Văn Chiều, Nguyễn Xương Thái, Trương Cao Động, Nguyễn Quốc Tuý, Hoài Nam, Nguyễn Quý Hương.

Trước khi giải tán, hội nghị yêu cầu ông Viện trưởng Phạm Văn Quảng xin phép chánh phủ cho mở một cuộc hội nghị công khai ngày 20 September 1936 cho tất cả nhân dân tham dự, để cho cuộc thảo luận sau nầy được đầy đủ ý kiến.

Đến chín giờ rưỡi tối, hội nghị giải tán.

Biên bản làm ngày 8-9-1936

Bài báo