title: Hán văn độc tu 1932/Bài học thứ mười bốn

text:
I. Những câu vấn đáp

1. 四 書 者，何 書 也 ? − Nghĩa: Tứ thơ ấy là sách gì vậy?

大 學 中 庸 (dung là thường), 論 (luận là bàn) 語 (ngữ là nói với ai), 孟 子 謂 之 四 書. − Nghĩa: Sách “Đại học”, sách “Trung dung”, sách “Luận ngữ”, sách “Mạnh Tử”, gọi đó là tứ thơ.

2. 四 書 之 名 始 於 何 時 ? − Nghĩa: Cái tên kêu bằng "Tứ thơ" bắt đầu từ hồi nào?

古 無 四 書 之 名 : 大 學 中 庸 雜 (tạp là lộn) 在 禮 記 之 中，論 語 孟 子 同 列 (liệt là sắp hàng) 爲 諸 子；至 宋 儒 始 表 (biểu là nêu) 章 (chương là làm cho sáng) 之。 故 四 書 之 名 始 於 宋 時 也. −  Nghĩa: Đời xưa không có cái tên kêu bằng "Tứ thơ"; lúc bấy giờ sách "Đại học" sách "Trung dung" thì lộn ở trong sách "Lễ ký", sách "Luận ngữ", sách "Mạnh Tử" thì đồng sắp hàng làm cách sách tử; đến các nho nhà Tống mới biểu chương đó ra. Cho nên cái tên "Tứ thơ" bắt đầu từ đời nhà Tống vậy.

3.  然 則 大 學 中 庸 本 (bổn là vốn là gốc là cội) 非 獨 (độc là một) 立 之 書 乎 ? − Nghĩa: Thế thì "Đại học", "Trung dung" vốn không phải là sách độc lập ư?

誠 (thành là thật) 然 ! 大 學 中 庸 名 爲 禮 記 中 之 一 篇 (thiên), 宋 儒 以 其 言 最 (tối là rất) 有 益 (ích) 於 學 者, 故 取 爲 尃 (chuyên) 書 耳。雖 (tuy) 然 , 其 與 論 孟 列 爲 四 書 亦 己 千 年 於 茲 (ty, tư là ấy, là nay, là bây giờ) 矣. − Nghĩa: Thật thế! "Đại học", "Trung dung" đều là một thiên trong sách "Lễ ký", Tống nho cho rằng lời nói của hai thiên đó rất có ích cho kẻ học, cho nên lấy ra làm sách riêng đó thôi. Tuy vậy, nó cùng "Luận ngữ", "Mạnh Tử" sắp hàng làm tứ thơ đến nay cũng đã ngàn năm rồi.

4. 大 學 中 庸 之 作 者 爲 誰 ? −  Nghĩa: Tác giả của sách "Đại học" và của sách "Trung dung" là ai?

大 學 作 者 乃 曾 (Tăng) 子 及 (cập là kịp, cùng) ; 其 門 人；中 庸 爲 子 思 所 作。雖 然，此 皆 宋 儒 之 言, 本 無 確 (xác là chắc) 証，未 可 盡 (tận là hết) 信. − Nghĩa: Tác giả của sách "Đại học" là Tăng Tử cùng học trò người; "Trung dung" là sách của Tử Tư làm ra. Tuy vậy, ấy đều là lời nói của Tống nho, vốn không có chứng chắc, chưa có thể tin hết được.

5. 曾 子 子 思 是 何 時 人 ? − Nghĩa: Tăng Tử và Tử Tư là người đời nào?

曾 子 名 參 (Sâm), 與 孔 子 同 時，爲 孔 門 之 高 第 (đệ là thứ); 子 思 名 伋 (Cấp), 則 孔 子 之 孫 也. − Nghĩa: Tăng Tử tên là Sâm, cùng Khổng Tử đồng thời, làm học trò lớp cao của  cửa Khổng; Tử Tư tên là Cấp, thì là cháu nội của Khổng Tử vậy.

6. 論 語 孟 子 爲 何 人 所 作 ? − Nghĩa: Sách "Luận ngữ" và sách "Mạnh Tử" là của người nào làm ra?

論 語 多 記 孔 門 師 弟 相 與 談 論 之 言，故 曰 論 語；其 書 爲 孔 子 之 弟 子 所 記，或 爲 其 弟 子 之 門 人 所 記, 皆 未 可 知。孟 子 七 篇 則 孟 子 與 其 徒 (đồ là học trò, đồ đệ) 所 作 也. 大 梯 (để) 古 人 著 (trứ là làm) 書 不 署 (thự là biên) 名，吾 人 無 從 知 其 實 (thực, thiệt) 矣. − Nghĩa: sách "Luận ngữ" phần nhiều chép những lời đàm luận cùng nhau của thầy trò cửa Khổng, cho nên kêu là "Luận ngữ"; sách ấy là của học trò đức Khổng chép, hay là học trò của học trò ngài chép, đều chưa biết được. Sách "Mạnh Tử" bảy thiên thì là của Mạnh Tử cùng đồ đệ mình làm ra. Đại để người đời xưa làm sách không có ghi tên, chúng ta không bởi đâu biết sự thiệt của cách sách ấy được vậy.

II. Cắt nghĩa thêm

"Lễ ký" tức là "kinh Lễ".

Chữ 諸 子 có hai nghĩa: Một là các tử đời xưa, những người có lập ra học thuyết riêng, có làm sách vở để lại, như hôm trước đã cắt nghĩa; một là chỉ về sách vở của các người ấy; chữ 諸 子 hôm nay thuộc về nghĩa sau. Nghĩa nầy vốn phải nói 諸 子 之 書, nhưng đã quen nói tắt như vậy.

表 章 là nêu lên mà làm cho tỏ sáng ra, verbe kép.

然 đã học rồi, nghĩa là phải, adjectif; lại có nghĩa là nhưng mà, như mais. Ở đây chữ  然 lại có nghĩa khác nữa, nghĩa đây là vậy, thế, pronom chỉ về sự vật đã nói ở trên. Ấy là tách ra từng chữ, chớ nó đã đi với chữ 則 thì lại thành ra conjonctif để nối hai proposition với nhau.

"Đại học", "Trung dung" bây giờ là sách độc lập mà đời xưa không phải là sách độc lập, trong chỗ đó có sự quan hệ về thời gian. Ở đây, trong câu hỏi, người hỏi vẫn biết ngày nay nó là sách độc lập, nhưng muốn hỏi về hồi xưa thử nó có phải sách độc lập không, thì không nên quên chỗ quan hệ ấy. Vậy phải đặt chữ 本. Chữ 本 đây là adverbe, phụ nghĩa cho verbe auxiliaire 非, để tỏ ra một sự mà về thời gian đã qua lâu rồi. Thêm chữ 本, làm cho người ta hiểu rằng cái sự "Đại học" "Trung dung" thành sách độc lập ở ngày nay vẫn đành vậy rồi; nhưng hỏi đây là hỏi về thuở trước. Câu nầy nếu đặt bằng chữ Pháp thì phải đặt temps passé; trong chữ Hán verbe không temps, nên phải nhờ ở adverbe để chỉ temps.

尃 書, chữ chuyên là adjectif. Phàm sách gì đứng riêng mình nó, hay là sách ấy nói tinh một việc gì, đều gọi là chuyên thơ.

取 爲 尃 書, (trên chữ vi có chữ 取 để chỉ lại hai thiên, làm complément cho chữ 取 mà đã lược đi), ấy là proposition chính; còn 以 其 言 最 有 益 於 學 者 là proposition phụ.

Chữ 耳 để thế cho chữ 而 己, nghĩa là mà thôi, (có lẽ vì nhi dĩ nói mau thành nhĩ) cho nên hễ gặp chữ 耳 ở cuối câu thì cứ cắt nghĩa là mà thôi được cả.

雖 然, chữ  然  đây cũng là pronom thế cho sự vật, chỉ lại điều đã nói ở trên; song đã đi với 雖 thì cũng thành ra conjonctif để nối câu trên.

Chữ 其 trong câu 其 與 論 孟 lại là mối tiếng khác hôm nay mới học đến, nó khác với 其 là của nó đã học rồi. Vậy 其 đây là để thế lại "Đại học", "Trung dung" ở trên mà làm sujet cho verbe 列, cũng như chữ qui trong tiếng Pháp.

茲 đồng với 斯, có khi là adjectif démonstraitif như 斯 人, 茲 事 (người ấy, việc ấy), có khi như adverbe de temps hoặc de lieu, nghĩa là nay, bây giờ hoặc ở đây.

及 và 與 nghĩa là và, là cùng, không có phân biệt gì lắm; chỗ nào đáng đặt chữ 及, chỗ nào đáng đặt chữ 與, sự đó theo thói quen. Ấy là nói về chữ 與 khi nó là conjonction để nối hai nom như chữ et trong tiếng Pháp thì mới vậy; chớ còn khi chữ 與 là préposition như avec thì lại không lấy chữ 及 thế nó được.

Chữ 盡 đây là adverbe, phụ nghĩa cho chữ 信, chỉ về trình độ trong khi tin. Chưa có thể tin hết cũng như nói không nên tin trọn.

第 là thứ, nhưng nói 高 第 thì đủ rõ là học trò ở lớp cao rồi.

其 書, chữ 其 đó cũng như 其 人, 其 時 đã học rồi.

Hôm nay có mấy câu đặt bằng 爲 所, passif, song tiếng ta không cắt nghĩa là bị được, hãy nhận cho ra.

Sách "Mạnh Tử" có bảy thiên.

大 柢 tức là chữ đại để mà trong tiếng ta thường nói, cũng như 大 概 (đại khái).

從 đây cũng như 自, 由, nghĩa là bởi, nhưng ở đây 無 從 đổi làm 無 由 được mà không nói 無 自 được, ấy là theo thói quen.

Chữ 矣 là adverbe, thường ở cuối câu, nhưng có khi để chỉ temps passé, có khi để tỏ ý exclamatif. Như chữ 矣 trong câu đáp 3 luôn với chữ 已 ở trên mà tỏ nghĩa đã lâu rồi; còn chữ 矣 trong câu đáp 6 phụ với chữ  無 從 知 mà tỏ ra ý tiếc.

III. Văn pháp Chữ 者

Chữ 者 là pronom, dùng thay vì người hay thay vì sự vật đều được cả. Khi thay vì người thì có ba cách đặt như vầy:

1. Để chữ adjectif lên trên nó, như 賢 (hiền) 者, 人 者 là kẻ hiền, kẻ nhân;

2. Để chữ verbe lên trên nó, như 行 者, 居 者 là người đi, người ở;

Những khi ấy chữ hiệp với tiếng adjectif  hoặc tiếng verbe ở trên nó mà thành ra tiếng nom kép.

3. Để cuối một propostion mà làm sujet cho proposition ấy, như "Luận ngữ" nói:

不 好 (hiếu, háo là muốn, ưa) 犯 (phạm) 上 而 好 作 亂 (loạn) 者, 未 之 有 也 = Cái người (者) chẳng ưa phạm người trên mà ưa làm loạn là chưa hề có đó vậy.

Lại như "Mạnh Tử" nói:

嬖 (bế, là hầu cận) 人 有 臧 倉 (Tang Thương) 者 阻 (trở là ngăn) 君 = Trong đám người hầu cận có kẻ tên là Tang Thương ngăn vua.

Thay vì sự vật cũng có ba cách đặt.

1. Để chữ adjectif lên trên nó, như nói: 木 有 直 (trực là thẳng) 者, 曲 (khúc là cong) 者, 長 者, 短 者; như vậy phải cắt nghĩa là: Cây có cây thẳng, cây cong, cây dài, cây vắn;

2. Để chữ verbe lên trên nó, như nói: 馬 有 立 者, 齕 (hột là nhai) 者, 飲 者, 溲 (sưu là đái) 者, như vậy phải cắt nghĩa là: Ngựa có con đứng, con nhai, con uống, con đái. (Câu nầy lấy trong bài Họa ký của Hàn Dũ dịch đăng P.N.T.V. số trước).

Thế thì chữ 者 phải tùy theo tiếng nom nào ở trên nó đã thay cho mà cắt nghĩa, như cây thì nó là cây, ngựa thì nó là con v.v...

3. Để cuối một proposition, không chỉ hẳn về sự vật gì, mà làm sujet cho proposition ấy, như "Mạnh Tử" nói:

人 之 所 以 異 於 禽 (cầm) 獸 (thú) 者 幾 (ky) 希 (hi, ky hi là mảy mún, ít lắm) = Cái điều làm cho người ta khác với cầm thú chỉ có mảy mún.

Ngoài ra, chữ 者 thường dùng để sau một proposition đặng thuyết minh điều gì, khi ấy thì nó hay đi với chữ 所 hoặc 所 謂, luật nầy trước kia đã học. Nay nói thêm rằng có khi không có chữ 所 謂 ở trên, là cũng phải hiểu như có. Vậy như nói: 仁 者 人 也, phải hiểu là 所 謂 仁 者; trong "Mạnh Tử" có câu: 大 人 者 不 失 (thất là mất) 其 赤 (xích là đỏ) 子 之 心 者 也, cũng phải hiểu là 所 謂 大 人 者 (Câu nầy nghĩa là: cái điều kêu bằng người lớn ấy là người chẳng làm mất cái lòng con đỏ của nó vậy. − Cái lòng con đỏ của nó tức là lòng thành thật, giữ được lòng ấy tức là đại nhân).

Chú ý riêng. − Những chữ 者 hiệp với verbe thành ra nom, như 居 者, 行 者 đều đổi ra 居 人 , 行 人 được, nhưng khi nói  作 者 lại không đổi ra 作 人 được, là vì tùy theo verbe. Những verbe neutre như 居, 行, 飲, 食, tự nó lọn nghĩa rồi thì đổi ra chữ 人 được, nhưng verbe actif như 作, phải có complément mới lọn nghĩa thì chữ 者 ở sau nó, không được đổi làm chữ 人.

IV. Thành ngữ dùng vào Quốc văn

吹 毛 求 疵 = Xuy mao cầu tỳ: Thổi lông tìm vết, ý nói bươi móc chỗ dở của người khác ra mà chế bác.

薪 桂 米 珠 = Tân quế mễ châu: Củi như quế, gạo như hột châu, ý nói giá mắc lắm.

水 落 石 出 = Thủy lạc thạch xuất: Nước dựt, đá bày ra, ví với việc gì lâu ngày rồi rõ ra sự thật của nó.

桀 犬 吠 堯 = Kiệt khuyển phệ Nghiêu: Con chó của vua Kiệt sủa vua Nghiêu. Nghiêu là vua thánh, Kiệt là vua dữ, cách nhau hầu 5 trăm năm, con chó của Kiệt làm sao sủa được Nghiêu? Có điều nói như vậy để tỏ ý rằng ai vì chúa nấy, chó của Kiệt không vì Nghiêu là thánh mà không sủa.

皮 裏 春 秋 = Bì lý Xuân thu: Sách Xuân thu trong da. “Xuân thu” là sách của đức Khổng làm để khen chê mọi người. Ai không nói ra mà trong lòng có sự khen chê ngầm thì thường dùng cái thành ngữ nầy để ví.

暗 中 放 箭 = Ám trung phóng tiễn: Trong tối phóng mũi tên. Ý nói làm hại ngầm kẻ khác.

V. Tập đặt chữ 者

1. Người ngồi trong xe đó là vợ của ông chủ. 2. Trong đám học trò đức Khổng có người kêu là Tăng Tử đã làm ra sách “Đại học”. 3. Cái điều nước cậy mà đứng được, là dân. 4. Cái điều kêu bằng Tây học tức là cái học của người Âu châu vậy. 5. Ai đi sau và ngồi thấp ấy là người biết lễ.

1. 坐 於 車 中 者 乃 主 人 之 妻 也 。

2. 孔 子 弟 子 中 有 會 子 者 乃 作 大 學 之 人 。

3. 國 之 所 恃 以 立 者, 民 也 。

4. 所 謂 西 學 者 乃 歐 洲 人 之 學 也 。

5. 後 行 而 下 坐 者 乃 知 禮 之 人 也 。

Đáp lời hỏi về Hán văn độc tu

Trước có cắt nghĩa 門 là cửa vào vườn, 戶 là cửa vào nhà, ấy là theo tự điển nói:  在 堂 室 曰 戶, 在 區 域 曰 門, cho nên như cái cửa ngõ của ta thì phải kêu bằng 門, không được kêu bằng 戶.  Nay có người hỏi, thế thì cửa buồng sao lại kêu bằng 房 門, không kêu 房 戶 ?

Đáp rằng: Đã biết vậy rồi nhưng chữ 門 là chữ thông dụng, phàm bất kỳ cái gì có cửa để thông thì đều kêu bằng 門 cả, không kêu bằng 戶, bởi vậy phải nói 房 門 mới được. Cái buồng coi nó là một 區 域 (khu vực), cho nên nói 門.

Ngoài ra lại còn nghĩa nầy nữa: một cánh kêu bằng 戶, hai cánh kêu bằng 門, nghĩa nầy thì ít dùng đến.

Cái cửa ngõ cũng kêu bằng 戶 được, song phải nói 外 戶, ấy là như sách có câu 外 戶 不 閉 (ngoại hộ bất bế, cửa ngoài chẳng đóng).

Tóm lại, chữ 戶 dùng hẹp, còn chữ 門 dùng rộng hơn, bất kỳ cửa gì cũng gọi bằng 門 được.

Bài báo


title: Hán văn độc tu 1932/Bài học thứ mười lăm

text:
I. Những câu vấn đáp

1. 五 味 (vị là mùi), 何 味 ? 五 色 何 色 ? − Nghĩa: Ngũ vị là những vị gì? Ngũ sắc là những sắc gì?

辛 (tân là cay), 甘, 酸 (thoan là chua), 苦 (khổ là đắng), 鹹 (hàm là mặn), 五 味 也。青 (thanh là xanh), 黃 (hoàng là vàng), 赤 (xích là đỏ) 白 (bạch là trắng), 黑 (hắc là đen), 五 色 也。此 五 色 者 謂 之 正 色；其 餘 謂 之 間 (gián là xen) 色. − Nghĩa: Cay, ngọt, chua, đắng, mặn, là ngũ vị (năm mùi) vậy. Xanh, vàng, đỏ, trắng, đen, là ngũ sắc (năm màu) vậy. Năm sắc đó gọi là chánh sắc; còn những sắc khác gọi là gián sắc.

2. 何 謂 八 音? − Nghĩa: Gì gọi là bát âm (tám thứ tiếng)?

古 人 所 用 以 爲 樂 (nhạc) 器 (khí là đồ) 之 物 有 八, 八 者 所 發 (phát) 之 音, 謂 之 八 音, 即 匏 (bào), 土, 革 (cách), 木, 石, 金, 絲 (ty, tư), 竹 (trúc), 是 也. − Nghĩa: Cái vật của người đời xưa dùng để làm nhạc khí có tám thứ; cái tiếng của tám thứ ấy phát ra, gọi là bát âm, tức là: bào, thổ, cách, mộc, thạch, kim, tư, trúc, phải vậy.

3. 易 有 八 卦 (quái là quẻ), 其 名 爲 何? − Nghĩa: Kinh Dịch có bát quái (tám quẻ), tên nó là gì?

八 卦 者﹕乾 (kiền) 一, 兌 (đoài) 二, 離 (ly) 三，震 (chấn) 四, 巽 (tốn) 五, 坎 (khảm) 六, 艮 (cấn) 七, 坤 (khôn) 八, 是 也. − Nghĩa: Tám quẻ ấy là: quẻ Kiền thứ nhứt, quẻ Đoài thứ hai, quẻ Ly thứ ba, quẻ Chấn thứ tư, quẻ Tốn thứ năm, quẻ Khảm thứ sáu, quẻ Cấn thứ bảy, quẻ Khôn thứ tám, phải vậy.

4. 八 卦 之 象 (tượng) 若 何 ? 其 用 可 得 而 言 歟 (dư)? − Nghĩa: Cái tượng của bát quái như thế nào? Sự dùng của nó có thể nói ra được dư?

據 易 言﹕乾 爲 天, 坤 爲 地，巽 爲 風，震 爲 雷 (lôi là sấm sét), 離 爲 火，坎 爲 水，艮 爲 山，兌 爲 澤 (trạch là chằm), 此 八 卦 之 象 也。若 其 爲 用 甚 玄 (huyền), 不 能 以 一 言 畢 (tất là hết) 之 矣! − Nghĩa: Theo lời kinh Dịch: Kiền là trời, Khôn là đất, Tốn là gió, Chấn là sấm sét, Ly là lửa, Khảm là nước, Cấn là núi, Đoài là chằm: ấy là cái tượng của bát quái vậy. Đến như sự làm dùng của nó rất là huyền diệu, chẳng có thể lấy một lời mà hết đó được!

5. 三 代 (đại, đợi là đời) 是 何 時 代 ? 距 (cự là cách) 今 幾 (kỷ) 何 年 ? − Nghĩa: Tam đợi ấy là thuộc về thời đại nào? Cách nay bao nhiêu năm?

三 代 是 夏, 商 (Thương), 周 (Châu) 三 朝 (triều), 屬 (thuộc) 於 上 古 時 代, 距 今 已 三 千 年 以 上 矣. − Nghĩa: Tam đợi ấy là Hạ, Thương, Châu ba triều, thuộc về thời đợi thượng cổ, cách nay đã ba ngàn năm nhẫn lên rồi.

6. 吾 人 與 三 代 相 隔 (cách) 太 還, 乃 儒 者 屢 稱 之, 何 耶? − Nghĩa: Chúng ta với tam đợi cách nhau xa quá, thế mà kẻ nho hằng đem tam đợi ra mà nói, tại sao?

儒 者 以 爲 三 代 多 聖 (thánh) 君 賢 相 (tướng), 其 時 天 下 常 得 太 平，故 言 治 者 必 稱 三 代. − Nghĩa: Kẻ nho lấy làm thuở tam đợi nhiều ông vua thánh, ông tướng hiền, lúc ấy thiên hạ thường được thái bình, cho nên ai nói chuyện trị an cũng ắt đem tam đợi ra mà nói.

II. Cắt nghĩa thêm

餘 là dư, là thừa, là lẻ, như 百 有 餘 年, thuộc về nghĩa ấy. Ở đây nghĩa là ngoài ra bao nhiêu. Nói 其 餘 hay nói 其 他 (tha là khác) cũng được, giống như chữ les autres.

間 色 là sắc xen lộn, đối với 正, tức như sắc hồng (紅), sắc lục (綠), sắc tử (紫 là tía, tím), đều là gián sắc vậy.

Chữ 樂 có ba âm: 1. nhạc; 2. lạc, nghĩa là vui; 3. nhạo, nghĩa là ưa thích. Nhạc khí tức là instruments de musique.

Bào là bầu, như cái đờn bầu của ta; bên Tàu đời xưa cũng dùng bầu làm cái sinh (笙) cái vu (竽) là hai thứ nhạc khí. Thổ là cái nhạc khí gì dùng đất mà làm, như bên Tàu đời xưa có cái nhưỡng (壤). Cách là da thuộc rồi, như các thứ trống. Mộc là cây, như cái sinh. Thạch là đá, như cái khánh (磬). Kim là đồ nhạc bằng đồng, như cái chập chỏa. Ty là tơ, như các thứ đờn. Trúc là tre, như ống tiêu, ống sáo.

Bát quái có hai cách sắp, một cách sắp như đây, ấy là theo "phép dịch hậu thiên", của Văn Vương; còn một cách sắp: Kiền, Khảm, Cấn, Chấn, Tốn, Ly, Khôn, Đoài, ấy là theo "phép dịch tiên thiên", của Phục Hy. Phục Hy ở trước Văn Vương đến hàng ngàn năm.

象 có nghĩa là con voi, ở đây nghĩa là cái biểu tượng, tiếng nôm không có tiếng gì dịch ra được hết, phải dùng tiếng Pháp là symbole.

歟 là lời hỏi dùng ở cuối câu, cũng như chữ 耶. Nguyên đời xưa dùng chữ 與 mà đọc là dư, đến sau người ta thêm 欠 (khiếm là thở ra, là thiếu) một bên để phân biệt với 與 là cùng. Tiếng ta cũng dùng dư hoặc ư mà làm lời hỏi.

澤 chỉ về chỗ nước tụ lại, như các cái hồ lớn và biển. Tiếng "chằm" ấy là tiếng xưa của ta, nay ít thấy dùng. Như biển hồ ở Cao Miên ấy là một cái chằm đó.

Chữ 若 đây nghĩa là đến như; muốn đổi làm chữ 至 (nghĩa là đến) cũng được.

玄 là abstrait, đối với chữ 著 (trứ) hoặc 察 (sát) là concret, tiếng ta cũng không có tiếng để dịch được.

距 là cách nhau, nói về không gian hay thời gian đều được cả. Tiếng nom là 距 離 (distance).

幾 (ky) ở đây đọc kỷ. 幾 何 là bao nhiêu. Lại có một tiếng nữa: 若 干 (nhược can), cũng đồng một nghĩa.

Nhơn đây nói luôn: Nhiều người không hiểu tại sao Tàu lại dịch chữ Géomètrie ra là kỷ hà học. Họ thấy chữ 幾 何 nghĩa là bao nhiêu, nên họ tưởng dịch như vậy ắt có nghĩa gì. Không ngờ Tàu dịch đó chỉ là dịch âm có hai vần gé-ô mà thôi. Géo, Tàu đọc như 幾 何. Hiện nay nhiều nhà học giả đúng đắn đã bỏ cái tên ấy đi, vì cho là dịch âm có hai vần thì không đủ mà lại dễ làm cho hiểu lầm, nên khi nào nói đến Géomètrie thì dùng chữ 形 學 (hình học).

Chữ 乃 nghĩa là bèn, là là, nhưng ở đây nghĩa khác, cắt nghĩa là thế mà mới hiệp với bổn ý. Khi nào câu có hai proposition, tỏ ý đáng thế nầy mà thế khác, thì proposition sau dùng chữ 乃 được.

以 爲 là verbe kép.

相 (tương) là nhau, đây đọc là tướng, tiếng nom.

Chữ 稱 là khen, là xưng ra, mà cũng có nghĩa là cầm cái gì giơ lên. Cho nên đây cắt nghĩa đem ra mà nói là đúng lắm. Chữ 稱 ấy cũng như chữ 舉 (cử), nghĩa là cất lên, đưa lên. Vậy chữ  稱  trong câu trả lời đây cũng đổi làm chữ cử được.

Chữ 必 đây có ý là thế nào cũng, hễ nói đến thì...

III. Văn pháp Chữ 之

Chữ 之 có năm nghĩa khác nhau, thuộc về năm mối tiếng.

Một là thuộc về pronom, dùng để thế cho người hoặc sự vật, giống chữ le, la, les, trong tiếng Pháp, nhưng trong khi thế có ba cách nên phân biệt:

a) cách minh chỉ: ở trên có nom, pronom hay là cả một proposition, ở dưới dùng chữ 之 thế lại, như vậy, sự chỉ rõ ràng, cho nên gọi là minh chỉ. Như: 學 而 時 習 之 ("Luận ngữ", học mà hằng tập đó). Chữ 之 chỉ lên chữ học: Tập cái gì? Tập cái mình đã học.

予 所 否 (phủ là làm điều không phải) 者, 天 厭 (yểm là nhàm, đây nghĩa là dứt) 之! 天 厭 之 ! ("Luận ngữ", lời đức Khổng thề với Tử Lộ: Ta có làm điều không phải, Trời dứt đó! Trời dứt đó!) Chữ 之 chỉ lên chữ 予: Trời dứt ai? Dứt ta.

 曰: 夫 子 爲 (vị) 衛 君 乎 ? 子 貢 (cống) 曰: 諾 (nặc là ừ, phải), 吾 將 問 之 ("Luận ngữ": Nhiễm Hữu nói rằng: Phu tử có vì vua nước Vệ chăng? Tử Cống nói: Phải, ta sẽ hỏi đó). Chữ 之 chỉ lên cả câu Phu tử vị Vệ quân hồ: Hỏi cái gì? Hỏi đức Phu tử có vị vua nước Vệ chăng. Nhẫn lên là cách minh chỉ.

b) cách ám chỉ: Ở trên không có nom hay pronom nào hết, dùng chữ 之 chỉ thinh không, nhưng không thể hiểu lầm được, ấy là trông ý có chỗ chỉ nhứt định, song không nói rõ ra, cho nên kêu là ám chi. Như:

父 母 愛 之 喜 而 不 忘；父 母 惡 (ố là ghét) 之 勞 (lao là nhọc) 不 怨 (oán là hờn). ("Mạnh Tử": cha mẹ yêu đó, mừng mà chẳng quên; cha mẹ ghét đó, nhọc mà chẳng hờn). Hai chữ 之 đều chỉ về người làm con, không có thể lộn với ai hết, cho nên không hiểu lầm được, bởi vì chỉ có con thì mới được cha mẹ yêu hoặc bị cha mẹ ghét mà thôi.

c) cách phiếm chỉ: ở trên không có gì hết, thình lình dùng chữ 之 mà cũng chẳng chỉ vào ai; ấy là chỉ bông lông, nên gọi là phiếm (泛) chỉ. Như: 知 之 爲 知 之, 不 知 爲 不 知，是 知 也 ("Luận ngữ", lời đức Khổng bảo Tử Lộ: Biết đó làm biết đó, chẳng biết làm chẳng biết, ấy là biết vậy). Hai chữ 之 không chỉ nhứt định việc gì, chỉ gì cũng được cả.

Hai là thuộc về préposition, giống chữ de trong tiếng Pháp, trước kia đã học qua nhiều lần rồi.

Ba là thuộc về conjonction, để nối nom hay verbe với adjectif. Như về muộn thì nói 歸 之 晚, nói dài thì nói 言 之 長, v.v... Trong "Luận ngữ" cũng có câu 德 (đức) 之 不 修 (tu), 學 之 不 講 (giảng), hai câu nầy theo tiếng ta thì nói: đức chẳng tu, học chẳng giảng, không cần chữ gì để nối hết. Mà trong câu chữ Hán đó nếu bỏ hai chữ 之 đi cũng không mất nghĩa. Vậy cho biết chữ 之 nầy không hệ trọng mấy.

Bốn là thuộc về verbe, nghĩa là đi, là qua, như chữ 往.

Năm là thuộc về adjectif démonstratif, nghĩa là ấy, như chữ 此. Trong kinh Thi có câu: 之 子 于 歸, nghĩa là: Nàng ấy về nhà chồng.

Có một điều nên chăm nhớ là về chữ 之 của điều thứ nhứt, trong khi đặt nó vào câu négatif phải để nó trên verbe.

Trong câu positif thì nói xuôi, để chữ 之 dưới verbe, nói 有 之; nhưng hễ trong câu négatif thì phải nói 未 之 有, chớ không được nói 未 有 之.

Trong "Luận ngữ" có câu đức Khổng thưa cùng chúa Linh Công nước Vệ rằng: 軍 (quân) 旅 (lữ) 之 事, 未 之 學 也. Nghĩa là: Cái việc quân lữ (việc chiến trận), chưa hề học đó vậy. Nhưng ngài nói 未 之 學, chớ không nói 未 學 之.

Luật nầy trước kia đã học qua, không những chữ 之, hễ trong câu négatif có dùng pronom thì đều như vậy hết, nay nhắc lại cho nhớ.

IV. Những thành ngữ dùng vào Quốc văn

喜 出 望 外 = Hỉ xuất vọng ngoại: Mừng ra ngoài sự trông. Là nói mừng quá lắm. Vốn trông không đến như thế mà được như thế, ví như chỉ trông thi đậu mà thôi, chớ không trông đậu đầu, mà nay được đậu đầu, nên nói mừng ra ngoài sự trông.

一 諾 千 金 = Nhứt nặc thiên kim: Một tiếng ừ đáng ngàn vàng. Nói tiếng ừ chắc chắn lắm, hễ hứa rồi thì không bao giờ sai lời. Nói vậy cũng như bây giờ ta nói "Dấu ký tên có giá trị".

習 慣 若 自 然 = Tập quán nhược tự nhiên: Tập quen rồi thì như là tự nhiên trời sanh ra vậy. Trên câu nầy còn câu 少 成 若 天 性 (thiếu thành nhược thiên tánh) nữa, nghĩa là: Làm cho nên từ hồi nhỏ thì như là tánh trời. Ý cũng giống nhau.

兵 不 厭 詐 = Binh bất yểm trá: Việc binh chẳng nhàm sự dối. Nói việc đánh giặc với nhau thì dối trá mấy cũng vừa, không biết nhàm, vì trong khi đánh giặc hay phỉnh dối nhau để cầu thắng nhau.

勞 而 無 功 = Lao nhi vô công: Nhọc mà không công. Làm hao sức mà không được việc gì hết.

怨 不 在 大 = Oán bất tại đại: Sự hờn chẳng ở việc lớn. Ý nói việc nhỏ cũng đủ làm cho người ta hờn, chớ không đợi việc lớn.

V. Tập đặt chữ 之

1. Con chim đậu trên cây, tôi lấy súng bắn chết nó. 2. Sớm mai nay tôi ra cửa, gặp một người ăn mày; không đợi nó xin, tôi lấy một đồng tiền cho nó. 3. Người đàn bà nầy đẹp lắm, thế mà chồng nàng chẳng yêu nàng. 4. Bạn tôi có đứa gái bé, tôi yêu nó lắm, mỗi khi đến nhà bạn, thế nào tôi cũng cho nó đồ chơi. 5. Một con chó nằm giữa đường, xe điện đi qua chận nó. Con chó chết, chủ nó không nhìn; thây phơi giữa đường lâu ước ba giờ đồng hồ, người đi đường nhóm lại coi rất đông. Sau có hai người lính cảnh sát đến, kêu xe chở đem đi, đi đâu không biết.

1. 鳥 集 干 樹 上，我 以 鎗 擊 斃 之。

2. 今 晨 我 出 門，遇 一 乞 者；不 待 其 請，我 以 一 錢 與 之。

3. 此 婦 甚 美, 而 其 夫 不 之 愛。

4. 我 友 有 一 幼 女，我 甚 愛  之；每 至 友 家，必 給 之 以 玩 物。

5. 一 犬 臥 于 路 中，電 車 過 而 壓 之。犬 斃, 其 主 不 之 認；屍 陳 于 路 約 三 小 時 之 久；行 人 聚 觀 者 甚 眾。後 有 警 兵 二 人 至，呼 車，載 之 而 去，不 知 何 往。

Giải những chữ khó và cách đặt: 集 tập là đậu, nói về chim. 樹 thọ là cây đương đứng: plante. Cũng có nghĩa là trồng cây: planter.

鎗 thương là súng. 擊 kích là đánh. Nói về bắn súng, quen nói kích hơn là 射 (xạ là bắn cung). – 斃 tệ, là làm cho chết. Đây nói 死 cũng được, song không đúng bằng 斃. – 晨 thần, là sớm mai. – 錢 tiền là đồng tiền. – 與 đây là cho, verbe như donner. – 給 cấp cũng là cho. – 玩 ngoạn là ngắm, 玩 物, nom kép, là đồ chơi của con nít. – 電 điện là điện khí, chớp. – 壓 áp là chận, đè. – 主 chủ là chủ. –  認 nhận là nhìn. – 屍 thi, là thây, của người hay của vật đều được. – 陳 trần là bày ra. – 約 ước, là ước chừng, environ. – 聚 tụ là nhóm; –  觀 quan là xem, coi. Tụ quan là verbe kép. – 眾 chúng, là đông. – 警 cảnh là ra hiệu răn người. Cảnh binh đây vốn là 警 察 兵 (cảnh sát binh) mà nói tắt đi là cảnh binh. – 呼 là thở ra, học rồi; đây nghĩa là kêu. – 載 tải, là chở. – 小 時 là giờ đồng hồ.

Câu 1, chữ 之 chỉ lên chữ 鳥. Câu 2, chữ 之 chỉ lên chữ 乞 者. Bất đãi kỳ thỉnh vốn phải cắt nghĩa là chẳng đợi sự xin của nó. Câu 3, chữ 之 chỉ lên chữ 此 婦, vì là négatif, nên phải để nó trên verbe 愛. Câu 4, hai chữ 之 đều chỉ lên chữ 幼 女. Chữ 必 để nẩy ý thế nào cũng. Câu 5, chữ 之 thứ nhứt chỉ lên con chó; chữ thứ nhì chỉ con chó chết rồi, vì négatif nên phải để trên verbe 認; chữ thứ ba khác, không phải một loại với mấy chữ kia, mà là préposition, như chữ de, nghĩa là sự lâu của ba giờ đồng hồ; chữ thứ tư chỉ lại cái thây con chó.

Không nói 犬 死 mà nói 犬 斃, vì tệ nghĩa là làm cho chết, verbe actif, mà nói thế nầy thành ra như passif, có bị đè nó mới chết; vả lại tỏ nghĩa đã chết rồi, giống như particif passé.

行 人 聚 觀 者 甚 眾, chữ 者 nầy để ngăn lấy một phần lớn của người đi đường. Vì đi đường cũng có người đi luôn, đây chỉ nói những người đứng lại coi rất đông mà thôi. Nếu không có chữ 者, thành ra bao nhiêu người đi đường đều đứng lại coi hết thảy.

Lời phụ theo:

Trong bài học thứ mười hai có để lời hỏi người học trò thì trong ba ngày 8, 9, 10 Novembre vừa rồi, chúng tôi nhận được cả thảy 11 lá thơ trả lời.

Một điều đáng mừng là người nào cũng cho hai bài học mười một và mười hai là vừa sức cả, không có gì khó cho mình. Như thế thì chúng tôi cứ y vậy mà soạn bài học, càng ngày càng tới, như kế hoạch đã định từ trước.

Trong đó có lá thơ ông Đỗ Hữu Khoán, thú y ở Sóc Trăng đáng chú ý hơn, vậy xin lược thuật một đoạn đầu ra đây:

"Thưa ông,

Từ trước tôi chưa hề biết chữ Hán nào mà mới bắt đầu học với khoa "Hán văn độc tu" của ông. Nay mới được 12 bài học, mà khá, học được chữ nào chắc chữ nấy, hiểu nghĩa và biết cách dùng.

Tôi xin trả lời câu hỏi của ông trong bài thứ mười hai:

Bài thứ mười một có hơi dễ một chút mà bài mười hai thì vừa sức học. Theo ý tôi, cách đặt để, văn pháp, vấn đáp, văn liệu, thành ngữ đều dễ hiểu, dễ học, dễ nhớ, duy có sự nhớ mặt chữ là khó thôi.

Bài thứ mười một có hơi dễ, bởi trong ấy có trên 30 chữ mới mà thôi; còn bài thứ mười hai vừa sức học, bởi trong ấy có trên 50 chữ mới.

Vậy tôi ước ao từ nay ông sắp mỗi bài cho được 50 chữ mới thì người học được khoẻ và ít mất ngày giờ..."

Coi đó thì một người xưa nay chưa hề học chữ Hán nào hết, nay mới bắt đầu, mà đối với bài thứ mười một cũng còn cho là dư sức nữa kia. Vậy là tốt lắm! Nếu là dư sức lại càng tốt lắm!

Nếu cái ý kiến ông Đỗ có thể đại biểu cho phần đông thì chúng tôi sẽ theo mà soạn mỗi bài cho được 50 chữ mới.

Ông Đỗ có hỏi mấy điều, xin đáp ở số tới.

Bài báo


title: Hán văn độc tu 1932/Bài học thứ mười sáu

text:
I. Những câu vấn đáp

1. 何 謂 四 靈 (linh)? − Nghĩa: Gì gọi là tứ linh?

四 靈 : 一 曰 龍 (long là rồng), 爲 鱗 (lân là vảy) 蟲 (trùng) 之 長 (trưởng là lớn); 二 曰 鱗 (lân), 爲 毛 蟲 之 長 ; 三 曰 龜 (quy là rùa) 爲 甲 (giáp là vỏ, coquille) 蟲 之 長; 四 曰 鳳 (phụng). 爲 羽 蟲 之 長. − Nghĩa: Tứ linh: một là con rồng, làm lớn trong loài trùng có vảy; hai là con lân, làm lớn trong loài trùng có lông; ba là con rùa, làm lớn trong loài trùng có vỏ; bốn là con phụng, làm lớn trong loài trùng có cánh.

2. 彼 猶 (do là cũng như, còn) 是 禽 (cầm là loài chim) 獸 (thú là loài bốn chưn) 也, 何 以 謂 之 靈 乎？− Nghĩa: Chúng nó vẫn là loài cầm thú vậy, lấy cớ nào gọi là linh ư?

古 人 以 爲 此 四 物 者 皆 有 靈 性 (tánh), 非 太 平 之 世 不 出，出 則 天 下 太 平，是 以 謂 之 靈 也.− Nghĩa: Người đời xưa cho rằng ấy bốn con vật ấy đều có cái tánh linh thiêng, chẳng phải đời thái bình thì nó chẳng ra mà hễ nó ra thì thiên hạ thái bình, lấy cớ ấy gọi đó là linh vậy.

3. 然 則, 彼 亦 將 靈 於 人 歟 ? − Nghĩa: Thế thì chúng nó cũng sẽ linh hơn người ta nữa sao?

否；古 人 之 意 亦 謂 其 靈 於 物 耳，非 謂 其 靈 於 人 也；故 書 有 之曰﹕惟 人 萬 (vạn là muôn) 物 之 靈. − Nghĩa: Không phải, theo ý người đời xưa cũng gọi nó là linh hơn loài vật đó thôi, chẳng phải gọi nó linh hơn người ta vậy; cho nên kinh Thơ có đó, nói rằng: "Chỉ người ta là linh hơn muôn vật".

4. 何 謂 六 畜 (súc)? − Nghĩa: Gì gọi là lục súc?

馬，牛，羊，雞 (kê là gà), 犬, 豕 (thỉ là lợn, heo), 謂 之 六 畜；畜 者，言 其 見 畜 於 人 也. −  Nghĩa: Con ngựa, con bò, con dê, con gà, con chó, con heo, gọi đó là lục súc; kêu bằng "súc" nghĩa là nó bị nuôi (súc) bởi người ta.

5. 吾 人 欲 指 其 性 別 時，於 禽 則 言 雌 (thi, thơ là mái), 雄 (hùng là trống), 於 獸 則 言 牝 (tẩn là cái), 牡 (mẫu là đực), 然 耶 ? − Nghĩa: Khi chúng ta muốn chỉ sự khác giống của nó, về loài cầm thì nói thi hùng (trống, mái), về loài thú thì nói tẩn mẫu (cái, đực), phải chăng?

然；但 亦 有 例 (lệ) 外，如﹕雞 禽 也，而 書 言 牝 雞；狐 (hồ là con cáo, con chồn) 獸 也，而 詩 言 雄 狐，不 可 不 知 也. − Nghĩa: Phải; có điều cũng có sự lệ ngoại, như: con gà là loài cầm, mà kinh Thơ nói tẩn kê (con gà cái); con cáo là loài thú, mà kinh Thi nói hùng hồ (con cáo trống), phải biết mới được.

6. 試 (thí là thử) 言 六 畜 爲 人 之 用 若 何. − Nghĩa: Thử nói sự sáu con súc vật ấy làm dùng cho người ta thế nào.

雞 用 以 司 (tư là giữ) 晨，犬 以 守 夜 (dạ là đêm), 馬 以 騎 (kỵ là cỡi), 牛 以 耕 (canh là cày), 兩 者 又 能 負 (phụ là mang) 重 (trọng là nặng) 行 遠, 其 服 (phục là chịu) 役 (dịch là việc phải làm) 於 人 猶 奴 (nô là tớ gái) 僕 (bộc là tớ trai) 然 若 夫 (phù) 羊 豕 則 尃 以 肉 供 (cung là sắm) 人 之 食. − Nghĩa: Con gà dùng để giữ sớm mai, con chó để giữ ban đêm, con ngựa để cỡi, con bò để cày, hai con nầy lại hay mang nặng đi xa nữa, chúng nó hầu việc cho người ta cũng như là tôi tớ vậy. Đến như con dê con lợn thì chỉ một việc lấy thịt sắm đồ ăn cho người ta.

II. Cắt nghĩa thêm

Chữ 蟲 đây gồm chỉ các loài động vật, giống gì cũng kêu bằng trùng được hết: người ta cũng thuộc về loài trùng, kêu là lõa trùng (裸 蟲) − loã nghĩa là trần truồng.

Lại còn chữ 蟲 nghĩa là loài sâu bọ nữa. Hai nghĩa khác nhau. Không nên nhập làm một.

Lân trùng tức là loài cá; mao trùng tức là loài thú; giáp trùng tức là loài bò sát mà có vỏ; vũ trùng tức là loài chim.

猶 是, chữ 是 đây cũng như verbe auxiliaire être, tức kêu là chuẩn động tự, còn chữ 猶 là adverbe, nghĩa là vẫn. Câu nầy, cách đặt của nó cũng như câu 勻 (quân là cân, là đều) 是 人 也  nghĩa là: ai nấy đều là người hết; chữ do, chữ quân đều để phụ nghĩa cho chữ thị.

非 太 平 之 世 不 出，非 và 不 hai négatif thì thành ra positif; nếu nói trái lại thì nói: 惟 太 平 之 世 乃 出.

是 以 ăn lên chữ 何 以 trong câu hỏi, 何 以 là lấy cớ nào; 是 以 là lấy cớ ấy.

亦 將 靈 於 人, chữ 於 nầy nghĩa khác với chữ 於 đã học. Nó ở đây, dùng vào câu có ý so sánh, cho nên cắt nghĩa là hơn. Nhưng cũng có khi nghĩa là kém, tùy theo chữ adjectif đứng trước nó. Luật ấy để bữa sau học riêng sẽ biết rõ hơn.

亦 và 將 đều là adverbe phụ nghĩa cho adjectif 靈 (câu nầy bỏ verbe được, luật nầy sau sẽ học), mà mỗi chữ có một ý. Diệc để tỏ ý rằng đã linh hơn vật thì cũng linh hơn người nữa ư? Tương để tỏ ý rằng cái sự lý trong câu hỏi là không chắc; vì đã cho là việc vị lai, thì chưa nhứt định.

否 cũng như non, để gạt câu hỏi đi rồi mới trả lời.

Chữ 亦 trong câu nầy giống chữ 不 過 (chẳng qua); có khi người ta cũng nói luôn: diệc bất quá.

故 書 有 之 曰, chữ 之 đây chỉ về sự so sánh người với vật.

見 畜 於, verbe passif.

Chữ 時 trong câu hỏi 5 như chữ quand, phải đặt ở cuối proposition luôn luôn.

性 別, nghĩa là différence de sexe. Danh từ nầy là danh từ mới, do Nhựt Bổn bày ra rồi Tàu dùng theo. Chớ nguyên trong chữ Hán chẳng có chữ gì tương đương (équivalant) với chữ sexe hết. Chữ 性 nghĩa nguyên là caractère, đây cũng mượn mà dùng đó thôi. Tiếng ta cũng chẳng có tiếng gì đúng với chữ sexe. Chữ giống thì nghĩa rộng quá; nói khác giống thì ta có thể hiểu nhiều nghĩa nữa, chớ chẳng những về đực cái, trống mái. Nói vậy cho biết tiếng ta là nghèo.

例 外 kể như một tiếng nom, nghĩa là ở ngoài lệ, exception.

不 可 不 知, hai chữ 不, tức la hai négatif cũng thành ra positif, cho nên cắt nghĩa là phải biết mới được.

Câu trả lời 6, chữ 用 cai trị luôn bốn chữ 以, bởi 用 là verbe, còn 以 là préposition, cũng như servir pour...

司 và 守 khác nhau, song tiếng ta không đủ thì đều dùng giữ mà cắt nghĩa hết: 司 là giữ việc gì, còn 守 là giữ cái gì. Ở đây nói tư thần nghĩa là giữ việc gáy sớm mai, thủ dạ nghĩa là giữ nhà trong lúc ban đêm.

猶 奴 僕 然, chữ 然 ăn lên chữ 猶, giống tiếng ta nói cũng như... vậy.

若 夫 (phu mà đây đọc là phù) cũng như nói 若 trơn, chữ 夫 đi theo để cho thơ giọng ra, chớ không nghĩa gì.

供 cắt nghĩa là sắm, không được đúng lắm mà không biết chữ gì cho đúng; tiếng Pháp thì là fournir.

IV. Văn pháp Chữ 其

Chữ 其 có bốn nghĩa, có bốn cách dùng khác nhau:

Một là dùng như adjectif possessif, thế cho chữ 彼 之, cách nầy đã học qua nhiều lần rồi.

Hai là dùng như chữ qui, pronom relatif, để thế cho một hoặc nhiều nom trong câu mà làm sujet cho verbe khác, ví như:

1. Trong “Tả truyện” có câu: 齊 (Tề), 晉 (Tấn), 秦，楚 (Sở), 其 在 成 周, 微 甚.− Nghĩa là: Nước Tề, nước Tấn, nước Tần, nước Sở, bốn nước ấy ở về đời Thành Châu, nhỏ yếu lắm.

Cái proposition chính là Tề, Tấn, Tần, Sở vi thậm, nhưng muốn chỉ rõ sự nhỏ yếu ấy ở về hồi nào, nên phải thêm một proposition phụ nữa là tại Thành Châu; như thế, bốn chữ Tề Tấn Tần Sở đã làm sujet cho ở dưới rồi, lấy gì làm sujet cho chữ tại? Vậy phải thêm chữ kỳ để thế cho Tề, Tấn, Tần, Sở và làm sujet cho tại. Thật nó giống với chữ qui trong tiếng Pháp quá!

2. Lại Hàn văn (khi nào nói thế, tức là văn của Hàn Dũ) có câu: 後 之 君 子，其 欲 聞 (văn là nghe) 仁 義 道 德 之 說 孰 從 而 聽 (thính là nghe) 之 ? − Nghĩa là: Quân tử đời sau, kẻ muốn nghe cái thuyết nhân nghĩa đạo đức, thì theo ai mà nghe đó?

Cái proposition chính là Hậu chi quân tử thục tùng nhi thính chi, nhưng muốn chỉ rõ quân tử ấy là quân tử nào, nên phải thêm một proposition phụ là dục văn đạo đức nhân nghĩa chi thuyết; như thế, bốn chữ hậu chi quân tử đã làm sujet cho verbe thính ở dưới rồi, lấy gì làm sujet cho dục văn? Vậy phải thêm chữ kỳ để thế cho quân tử và làm sujet cho dục văn.

Ba là dùng như pronom personnel, ngôi thứ ba cả vừa hai số. Như nói: 賴 (lại là nhờ) 其 救 (cứu) 我 以 有 今 日.− Nghĩa là: Nhờ nó cứu tôi, được có ngày nay. (Câu nầy nhớ có dẫn ra trong sách Khương Hy tự điển, dưới chữ 其, mà quên ở sách nào). Chữ 其 ấy thì chẳng khác gì chữ 彼.

Bốn là dùng như chữ que subjonctif. Trong khi nói hay viết, có những việc chưa xảy ra, cũng không chắc có xảy ra chăng, chỉ bởi mình nghĩ trước mà nói, hoặc ước ao mà nói, thì trong tiếng Pháp, verbe phải dùng mode subjonctif, còn trong Hán văn, người ta dùng chữ 其 để phụ nghĩa cho verbe nào mình dùng. Ví như:

1. 如 有 用 我 者, 吾 其 爲 東 周 乎! − Nghĩa là: Như có kẻ dùng ta, ta có thể làm nên nhà Châu ở phương đông ư! (Câu trong “Luận ngữ”, lời đức Khổng).

Sự làm nên nhà Châu phương đông là sự chưa có và cũng chưa chắc có, chỉ bởi đức Khổng tính trước mà nói như vậy, cho nên dùng chữ kỳ phụ nghĩa chữ vi.

2. 汝 其 勉 之 ! − Nghĩa là: Ước gì mầy gắng lấy điều đó!

Hai câu lệ trên đó nếu đem dịch ra tiếng Pháp thì đều dùng mode subjonctif được hết. Lại trong kinh Thi có câu 其 雨 ! 其 雨! tỏ ý thi nhân trông mưa, mà nếu dịch ra tiếng ra tiếng Pháp: Qu'il pleuve! Qu'il pleuve! thì cũng chắc không sai. Bởi vậy biết chữ 其 có một nghĩa thật giống y như chữ que subjonctif của tiếng Pháp vậy.

(Kỳ, ky, cờ, nghĩa đã giống nhau mà âm cũng gần nhau, cũng là một sự lạ đáng ghi ở đây! Lại chữ kỳ của điều thứ tư, trong tiếng ta chẳng có chữ gì tương đương hết, cũng nên biết nữa! Vậy trong tiếng Việt Nam không có chữ gì để tỏ ý subjonctif sao?)

IV. Văn liệu

重 聽 = Trọng thính: Nói về người chưa đến nỗi điếc, nhưng mà nói chậm nghe; như ta nói nặng tai.

風 聞 = Phong văn: Nghe thoảng; nghe đồn. Nghe một tin gì chẳng phải bởi ai báo cho, như gió đưa đến. − Hãy phân biệt thính với văn: văn là entendre, thính là écouter.

牛 飲 = Ngưu ẩm: Nói về người uống rượu nhiều, bưng cả ve mà nốc, uống như trâu bò uống nước.

守 歲 = Thủ tuế: Đêm ba mươi cuối năm âm lịch, người ta thường thức luôn, kêu bằng "thủ tuế", có ý là thức mà giữ năm cũ ở lại.

决 雌 雄 = Quyết thơ hùng: Nói về sự đánh giặc cùng nhau một trận cho quyết ai hơn ai thua, cũng như nói 决 勝 負 (quyết thắng phụ).

未 知 牝 牡 = Vị tri tẩn mẫu: Nói về kẻ chưa biết sự quan hệ của nam nữ, nói rõ ra tức là sự đàn ông đàn bà lại nhau. − Hay là nói 未 知 人 道, cũng một nghĩa ấy. Chữ nhân đạo nầy khác với chữ nhân đạo là humanité.

V. Tập đặt chữ 其

Hãy nhận ra những chữ 其 dưới nầy, thử chữ nào thuộc về mối tiếng nào:

1. 人 心 不 同，各 如 其 面。

2. 其 父 攘 (nhương là bắt trộm) 羊 而 子 證 (chứng là làm chứng, đồng với chữ 証) 之.

3. 周 公 思 兼 (kiêm là gồm) 三 王 以 施 (thí là làm ra) 四 事, 其 有 不 合 者 仰 (ngưỡng là ngước lên) 而 思 之，夜 以 繼 (kế là nối) 日, 幸 (hạnh là may) 而 得 之，坐 以 待 (đãi là chờ) 旦.

4. 汝 奚 (hề là sao, cũng như 何) 不 曰 其 爲 人 也 ?

5. 微 管 (Quản) 仲 (Trọng), 吾 其 被 (bị) 髮 (phác, bị phác là vấn tóc) 左 (tả) 衽 (nhẩm là cái hò áo) 矣 !

Hãy nhận từng câu rồi xem lời cắt nghĩa dưới nầy:

1. Câu nầy trong sách “Tả truyện”, nghĩa là: lòng người chẳng đồng, đều như cái mặt của nó. Vậy thì chữ kỳ nầy chỉ lên chữ nhân: kỳ diện tức là nhân chi diện.

2. Câu nầy trong sách “Luận ngữ”. Nghĩa là: Cha nó bắt trộm dê, mà con làm chứng đó. Chữ kỳ nầy chỉ xuống chữ tử: kỳ phụ tức là tử chi phụ. Hai câu đó, chữ kỳ đều là adjectif possessif.

3. Câu nầy trong sách “Mạnh Tử”. Nghĩa là: ông Châu Công lo gồm ba vua để làm ra bốn việc (bốn việc có nói ở trên); bốn việc ấy (ba chữ nầy để dịch chữ 其) có việc nào chẳng hiệp thì ngước lên mà nghĩ đó, đêm dùng nối ngày; may mà nghĩ được đó, ngồi mà đợi sáng. Thế thì chữ kỳ nầy cũng như chữ qui pronom relatif.

4. Câu nầy trong “Luận ngữ”. Lời đức Khổng nói với Tử Lộ: Mầy sao chẳng nói ông ấy làm người?.. Thế thì chữ kỳ đây cũng như chữ  彼.

5. Câu nầy trong “Luận ngữ”, lời đức Khổng nói: Nếu chẳng có Quản Trọng thì ta có khi đã (dịch chữ kỳ) vấn tóc và trở hò áo bên tả rồi! (Vấn tóc trở hò áo bên tả, là tục mọi; ngài nói nếu không có Quản Trọng thì mọi đã loán vào Trung Quốc mà ngài cũng đã thành ra mọi rồi). Thế thì chữ kỳ đây cũng như chữ que subjonctif.

Bài báo


title: Tình tuyệt vọng

text:
Tình tuyệt vọng, truyện ngắn của Khái Hưng đăng trong tập truyện ngắn Anh phải sống của Khái Hưng và Nhất Linh năm 1934.
 Tình tuyệt vọng (thơ) của Félix Arvers do Khái Hưng dịch, đăng trong truyện ngắn ở trên.


title: Hán văn độc tu 1932/Bài học thứ mười bảy

text:
I. Những câu vấn đáp

1. 世 間 諸 (chư là các) 物 可 分 爲 幾 (kỷ là mấy) 類 (loại)? − Nghĩa: Các vật trong đời có thể chia làm mấy loại?

世 間 諸 物 甚 (thậm là rất, lắm) 多 , 但 可 大 別 之 爲 二 類﹕ 一 曰 有 生 之 物，簡 (giản) 言 之 曰 生 物; 一 曰 無 生 之 物, 簡 言 之 曰 無 生 物。− Nghĩa: Các vật trong đời rất nhiều, song có thể đại biệt đó làm hai loại: một là vật có sự sống, nói gón đó kêu bằng "sanh vật"; một là vật không sự sống, nói gón đó kêu bằng "vô sanh vật".

2. 有 生 與 無 生，以 何 爲 別? − Nghĩa: Có sự sống cùng không sự sống, lấy gì làm khác?

土 也，石 也，金 也，此 不 能 生 長 (trưởng là lớn), 是 無 生 也; 草 (thảo là cơ), 木, 人, 獸，既 (ký là đã) 能 生 長, 又 能 傳 (truyền) 種 (chủng là giống), 是 有 生 也.− Nghĩa: Đất vậy, đá vậy, loài kim vậy, đều chẳng sống và lớn lên được, ấy là không sự sống; cỏ, cây, người ta, thú vật, đã sống và lớn lên được, lại truyền giống được nữa, ấy là có sự sống.

3. 生 物 之 中 亦 有 別 乎? − Nghĩa: Ở trong loài sanh vật, cũng có chia khác nữa chăng?

有；草 木 雖 生 然 限 (hạn là ngăn) 於 所 生 之 地，而 不 能 自 動，謂 之 植 (thực là trồng) 物. 人 及 蟲，魚，鳥，獸，能 隨 (tùy là theo) 己 (kỷ là mình) 意 爲 動 作 (tác là làm), 謂 之 動 物. − Nghĩa: Có; cỏ cây tuy sống, song bị ngăn ở cái nơi nó sống, mà chẳng hay mình động: gọi đó là "thực vật". Người ta cùng sâu bọ, cá, chim, muông, hay theo ý mình làm sự động tác: gọi đó là "động vật".

4. 此 爲 物 類，既 得 聞 矣；敢 (cảm là dám) 問 物 質 (chất) 之 分 如 何? − Nghĩa: Ấy là về vật loại, đã được nghe rồi; dám hỏi về sự chia vật chất thì thế nào?

物 質 亦 可 大 別 之 爲 三 : 一 曰 定 (định) 質 或 (hoặc) 固 (cố là chắc bền) 體 : 土，木，金，石 是 也. 二 曰 流 (lưu là trôi, chảy) 質 或 液 (dịch là lỏng)，體 : 水，乳 (nhũ là sữa), 油 (du là dầu), 酒 (tửu là rượu) 是 也。三 曰 氣 (khí là hơi) 質 或 氣 體 : 空 (không là trống) 氣，雲 (vân là mây), 烟 (yên là khói) 是 也. − Nghĩa: Vật chất cũng có thể đại biệt đó làm ba: Một là định chất hoặc kêu cố thể cũng được: như đất, cây, loài kim, đá, phải vậy. Hai là lưu chất hoặc kêu dịch thể cũng được: như nước, sữa, dầu, rượu, phải vậy. Ba là khí chất hoặc kêu khí thể cũng được: như không khí, mây, khói, phải vậy.

5. 物，有 從 此 質 變 (biến là đổi) 爲 他 質 者 乎? − Nghĩa: Các vật, có vật nào từ chất nầy biến làm chất khác chăng?

凡 (phàm là hết thảy) 物 遇 (ngộ là gặp) 熱 則 變 其 質，如 金 遇 熱 則 融 (dung là chảy tan) 液，水 遇 熱 則 化 (hóa), 汽，幾 乎 凡 物 皆 然 也.− Nghĩa: Phàm vật gặp nóng thì đổi chất nó, như loài kim gặp nóng thì tan chảy ra nước, nước gặp nóng thì hóa ra hơi, hầu hết mọi vật đều vậy cả.

6. 一 物 而 具 (cụ là đủ) 三 質 者 有 諸? − Nghĩa: Một vật mà đủ ba chất có chăng?

有 之, 即 (tức) 水 是 也. 水 爲 流 質; 過 熱 化 汽 爲 氣 質；遇 冷 (lãnh là lạnh) 成 冰 (băng là giá) 爲 定 質. − Nghĩa: Có đó, tức như nước, phải vậy. Nước là lưu chất; gặp nóng hóa hơi, làm khí chất; gặp lạnh nên giá, làm định chất.

II. Cắt nghĩa thêm

大 別 nghĩa là grande différence, đây dùng như verbe.

簡 là simple. (tên ông Phan Thanh Giản là chữ nầy, vậy mà người ta viết có g thì sai quá).

Ba chữ 也 theo sau chữ thổ, thạch, kim, không có nghĩa gì lắm, khi kể những vật gì thì hay đặt như vậy.

既 với 已 (dĩ) đều nghĩa là đã, nhưng có khác nhau. Cái nuance ấy hơi khó phân biệt một chút, học nhiều sẽ biết. Nhiều khi nói 既 已 để tỏ ra rằng việc đã dứt khoát lắm.

限 đây là verbe passif, nghĩa là 爲 地 所 限.

敢 問 verbe kép, hay dùng trong câu hỏi mà có tỏ ý khiêm tốn.

Câu hỏi 5, chữ 者 chỉ lên chữ vật.

幾 乎 là presque, chữ hồ nầy không có nghĩa như các chữ hồ chỗ khác, nó chỉ đi theo chữ ky (hay cơ) mà thôi.

Chữ 諸 trong câu hỏi 6 khác với hai chữ chư trên kia. Chư đây là lời hỏi, để thế cho chữ 之 與 (dư) sẽ học riêng nó). 有 諸 tức là 有 之 與 (dư), nghĩa là: có điều đó chăng?

III. Văn pháp Chữ 諸

Chữ 諸 có ba cách dùng:

1. Chữ chư đứng trước nom thì là article pluriel, như chư công, chư quân, và chư vật trong bài học trên đây, nó giống với chữ les trong tiếng Pháp.

2. Khi nào sau verbe intransitif đáng đặt chữ 於 để liên lạc với complément, mà trên chữ 於 lại cần phải có chữ 之 để thay cho nom nào ở trên, thì không nói 之 於 mà dùng chữ 諸. Như:

“Luận ngữ” nói: 子 曰: 孰 謂 微 生 高 直 ？或 乞 酸 (hê là dấm) 焉，乞 諸 其 鄰 (lân là hàng xóm) 而 與 之 = Đức Thánh nói rằng: Ai bảo ngươi Vi Sanh Cao là ngay? Có kẻ xin dấm nơi anh ta, anh ta lại đi xin dấm nơi (hai chữ nầy là dịch chữ chư) hàng xóm mình mà cho đó.

Trong câu đó đáng lẽ nói khất chi ư (chữ 之 để thế lên chữ hê) mà không nói, nói chư.

3. Khi nào cuối câu hỏi đáng dùng chữ 與 (dư là vay) mà trên nó cần phải có chữ 之 để thế cho nom nào ở trên thì ít nói 之 與 mà nói 諸. Như:

“Luận ngữ” nói: 子 貢 (cống) 曰: 有 美 (mỹ) 玉 (ngọc) 於 新，韞 (uẩn là giấu) 櫝 (độc là củi) 而 藏 (tàng là giấu) 諸? 求 善 價 (giá) 而 沽 (cô là bán) 諸? = Tử Cống nói rằng: Có ngọc tốt ở đây, cất trong củi mà giấu đó vay (chư)? hay là cầu giá lành mà bán đó vay?

Trong câu trên đó đáng lẽ nói tàng chi dư? cô chi dư? (chữ 之 để thế lại chữ ngọc) mà không nói, nói chư.

(Chi ư nói mau cũng thành chư; chi dư nói mau cũng thành chư, có lẽ vì cớ ấy mà người đời xưa mới dùng mà thế. Nhưng cái đó là do soạn giả đề chừng, chớ trong các sách Tàu nói về văn pháp, chưa thấy sách nào nói điều ấy).

IV. Những thành ngữ dùng vào Quốc văn

面 是 背 非 = Diện thị bối phi: Trước mặt thì nói phải, sau lưng thì nói quấy. Chỉ kẻ hay trở tráo, không thiệt tình.

豹 死 留 皮 = Báo tử lưu bì: Con beo chết, để da lại. Dưới còn có câu 人 死 留 名 nữa, giống với câu tục ta: Hùm chết để da, người ta chết để tiếng.

狐 媚 欺 孤 = Hồ mị khi cô: Như con cáo dua nịnh mà khi kẻ mồ côi. Nói về kẻ gian hùng dua bợ mà cướp ngôi người khác.

奴 顏 婢 膝 = Nô nhan tỉ tất: Cái mặt của kẻ nô, cái đầu gối của kẻ tỷ. Cái mặt nô thì ít dám ngước lên, cái gối tỷ thì hay quỳ, nói về người hèn mạt, hay chìu lòn lạy lục kẻ khác.

有 名 無 實 = Hữu danh vô thiệt: Có danh không thiệt. Như có tiếng giàu mà kỳ thiệt không phải giàu.

有 備 無 患 = Hữu bị vô hoạn: Có sự dự bị thì không lo.

V. Trả lời mấy câu hỏi

1. Trong bài học thứ tám, chữ 迭, đọc là điệt, nghĩa là đắp đổi.

2. Chữ hạch 畫 và chữ họa cùng một chữ. Ấy là theo tự điển; nhưng tục Tàu và ta cũng đều viết chữ họa ra khác như vầy: 畵.

3. Chữ 夫 (phu) có lúc đọc phù, chữ 爲 (vi) có lúc đọc vị, chữ 與 (dữ) có lúc đọc dư, v.v... ấy là bởi đời xưa mượn chữ mà dùng, thành ra như vậy. Người ta thường dùng cái vòng nhỏ làm dấu nơi bốn gốc chữ để chỉ cách đọc. Tục ta kêu là "vòng húy". Nhưng theo tự điển dạy, đó là về phép tứ thanh 四 聲, ít nữa học tới sẽ biết.

4. Trong bài học thứ mười một, nếu đặt câu trả lời như dưới nầy:

日, 月, 星, 是 謂 三 光.

五 行 者, 水, 木, 火, 土, 金 (hay là) 水, 木, 火, 土, 金, 謂 之 五 行 đều có nghĩa cả, đều được cả.

5. Muốn nói 何 曰 宇? 何 曰 宙? người ta cũng hiểu, không đến nỗi sai; nhưng không bằng nói 何 謂 đúng hơn, vì chữ 曰 không phải verbe.

Bài báo


title: Hán văn độc tu 1932/Bài học thứ mười tám

text:
I. Những câu vấn đáp

1. 均 是 植 物 也, 草 木 別 爲 兩 類，敢 問 於 何 別 之？− Nghĩa: Đều là thực vật cả, cỏ và cây lại biệt làm hai loài, dám hỏi chia bởi đâu?

草，根 (côn, căn là rễ) 淺 而 莖 (hành là cộng) 弱 (nhược là yếu), 且 多 中 通 (thông), 往 往 生 一 年 而 死；木，質 堅 (kiên là bền) 而 根 深 其 材 (tài là gỗ) 美 者 可 爲 棟 (đống là cột lớn) 樑 (lương là rường) 舟 車 之 用，又 能 壽 (thọ là sống lâu) 至 數 (sổ là vài) 百 年 : 此 其 所 以 爲 別 也. − Nghĩa: Cỏ, rễ cạn mà cọng yếu, vả lại phần nhiều ở trong tầm phổng, thường thường sống một năm mà chết; còn cây, chất nó bền mà rễ sâu, thứ nào gỗ tốt thì có thể dùng làm rường cột xe thuyền được, lại hay sống lâu đến vài trăm năm: ấy là chỗ nó khác nhau.

2. 然 則 凡 植 物 之 身 材 短 細 (tế là nhỏ) 者 皆 爲 草 耳? − Nghĩa: Thế thì phàm loài thực vật mà vóc giạc nó vắn và nhỏ thì đều là loài cỏ đó chi?

亦 不 盡 然 也；如 芭 蕉 (ba tiêu là chuối), 竹 (trúc là tre), 身 材 非 不 高 大，但 皆 屬 (thuộc) 草 以 其 一 則 莖 弱，一 則 中 通 也. − Nghĩa: Cũng không phải hết thảy làm vậy đâu, như cây chuối, cây tre, vóc giạc chẳng phải chẳng cao lớn, song cũng đều thuộc về loài cỏ, là vì nó: một thì cộng yếu, một thì tầm phổng ở trong.

3. 草 之 有 益 於 人 用 者 凡 有 幾 屬 ? − Nghĩa: Loài cỏ mà có ích cho sự dùng của người ta, hết thảy có mấy thứ?

草 之 有 益 於 人 用 者 分 爲 四 屬 : 一 曰 榖 (cốc), 二 曰 蔬 (sơ là rau), 可 供 人 食 者；三 曰 花，可 供 人 玩 賞 (thưởng) 者; 四 曰 藥 (dược là thuốc), 可 供 人 治 病 (bịnh) 者. − Nghĩa: Loài cỏ có ích cho sự dùng của người ta, chia làm bốn thứ: một là cốc, hai là rau, là thứ cung cho người ta ăn được; ba là hoa, là thứ cung cho người ta thưởng ngắm được; bốn là thuốc, là thứ cung cho người ta trừ bịnh được.

4. 木 之 有 益 於 人 何 如？− Nghĩa: Loài cây có ích cho người ta thế nào?

木 之 美 材 者，人 取 之 爲 用, 既 如 上 所 言 矣；若 夫 有 果 (quả là trái) 之 樹，如 桃, 李, 橙 (chanh), 柑 (cam), 梨 (lê), 榴 (lựu) 之 屬，其 果，人 可 食 之: 皆 爲 有 益 也. − Nghĩa: Cây, thứ nào gỗ tốt, người ta lấy làm đồ dùng, như trên kia đã nói rồi; đến như thứ cây có trái, như cây đào, cây lý, cây chanh, cây cam, cây lê, cây lựu, mấy thứ đó, trái nó, người ta ăn được: đều là có ích vậy.

5. 草 木 之 爲 人 用，如 斯 而 已 乎? − Nghĩa: Cỏ cây làm dùng cho người ta, chỉ như thế mà thôi ư?

否；他 如 甘 蔗 (giá là mía) 可 以 煮 (chử là nấu) 糖 (đường), 落 (lạc) 花 生 可 以 榨 (trích là ép) 油 , 茶 (trà là chè) 可 以 作 飲 料 (liệu là đồ), 楮 (chử là cây gió) 可 以 製 (chế) 紙 (chỉ là giấy), 其 爲 用 尚 (thượng là còn) 多, 難 以 殫 (đàn là hết) 述 (thuật) 矣. − Nghĩa: Không phải đâu; ngoài ra còn như: cây mía nấu đường được, đậu phộng ép dầu được, cây chè làm đồ uống được, cây gió làm giấy được: nó làm dùng còn nhiều, khó mà thuật cho hết vậy.

6. 或 謂 植 物 中 亦 有 有 知 覺 (giác là biết) 者，信 乎? − Nghĩa: Có người nói trong loài thực vật cũng có thứ có tri giác, thật chăng?

有 含 (hàm là ngậm) 羞 (tu là mắc cỡ) 草 者，吾 人 以 指 觸 (xúc là đụng, chạm) 之，其 葉 (diệp là lá) 遂 (toại là bèn) 縮 (súc là thun, xếp), 枝 (chi là nhánh) 亦 下 垂 (thùy là xủ), 乃 似 (tợ là giống) 於 有 知 覺，而 非 真 (chân, chơn là thật) 有 也. − Nghĩa: Có thứ cỏ mắc tịt, chúng ta lấy ngón tay đụng nó, lá nó bèn xếp lại, và nhánh cũng xủ xuống, đó là giống như có tri giác, chớ chẳng phải thật có vậy.

II. Cắt nghĩa thêm

往 往 nghĩa như souvent.

身 材 là nom kép, nghĩa như taille, nói về vật hay người đều được. Còn 材 nghĩa là gỗ, bois.

細 nghĩa là nhỏ mà khác với 小. Nó giống như chữ fin của Pháp, tiếng ta thì phải nói là mong manh hoặc là len ten lý tý.

Câu hỏi 2, chữ 耳 ở cuối câu, không phải terme interrogatif, song cái ý của cả câu thì là hỏi.

Chữ 以 trong câu đáp 2 nghĩa là lấy cớ, vì cớ.

榖 là céréale, tiếng ta không có tiếng gì dịch được, nên phải để nguyên là cốc.

蔬 là rau, còn một chữ nữa là 菜 (thái), nghĩa cũng như vậy. Nhưng ngày nay người Tàu dùng chữ 菜 chỉ rộng ra là hết thảy đồ ăn, như họ nói 中 菜 nghĩa là đồ ăn Tàu; 西 菜 nghĩa là đồ ăn Tây.

Chữ 菓 vốn viết là 果, đến sau người ta mới thêm cái thảo đầu để chỉ nghĩa trái, còn 果 để chỉ nghĩa quả quyết. Tuy vậy trong sách cũng hay dùng chữ 果 (không có thảo đầu) mà chỉ nghĩa là trái.

Chữ 木 để chỉ chung cả loài cây, chữ 樹 để chỉ cái cây đương sống. Vậy như nói giữa sân có cây đào thì phải nói 庭 (đình là sân) 中 有 桃 樹, chớ không được nói 桃 木.

Chữ 橙, đọc là chanh, là thứ trái về loại quýt, khi chín vỏ nó vàng, ở huyện Tân Hội tỉnh Quảng Đông bên Tàu nhiều lắm, trong dạo Tết, họ hay đem bán bên ta, mà ta kêu bằng hồng tàu hay cam tàu đó. Còn thứ chanh chua thì chữ Hán là 檸 檬 (ninh mông).

Chữ 榴 đọc là lưu, tiếng bình, không dấu, nhưng tiếng nôm thì nói lựu, dấu nặng.

Đậu phộng găm cái hoa xuống mà sanh ra cái củ, cho nên tên là lạc hoa sanh, nghĩa là rụng hoa mà sanh ra. Nhưng người Tàu hay nói tắt, bỏ chữ lạc đi, nói nội hoa sanh mà thôi, tức là phá xang.

Bên Tàu dùng cây 楮 làm giấy, còn người Bắc kỳ ta dùng cây gió làm giấy, bởi vậy có người nói cây gió tức là 楮, điều đó chưa chắc.

信 乎? nghĩa là có đáng tin chăng? tức là có thật chăng?

Tàu kêu hàm tu thảo thì ta kêu cỏ mắc tịt, ý cũng giống nhau. Hàm tu là ngậm sự xấu hổ.

遂 giống như alors.

III. Văn pháp Chữ 焉

Chữ 焉, một chữ mà có hai nghĩa đối nhau, thật giống với chữ où của tiếng Pháp quá. Chữ où một nghĩa là en quel endroit, ở đâu; một nghĩa là auquel, sur lequel, ở đó; thì chữ 焉 cũng vậy. Nó giống chữ où nghĩa là ở đâu, khi nó đi trước verbe intransitif, khi ấy nó là terme interrogatif và dùng để thế cho chữ 於 何. Như:

Trong “Mạnh Tử” nói: 其 父 歸 之，其 子 焉 往 ? = Cha nó về đó, con nó qua đâu? Thế thì 焉 往 tức là 於 何 往.

Lại trong “Luận ngữ” nói: 仲 尼 焉 學? = đức Trọng Ni (tên tự đức Khổng) học ở đâu? Thế thì 焉 學 tức là 於 何 學.

Chữ 焉 ấy bởi nó là lời hỏi cho nên luôn luôn đứng trước verbe.

Nó giống chữ où nghĩa là auquel khi nó đi liền sau verbe intransitif, để chỉ lại nom nào ở trên và trong nó gồm có ý chữ 於 nữa; khi ấy nó dùng để thế cho chữ 於 此. Như:

Sách “Trung dung” nói: 今 夫 水…魚 鱉 (biết là trạnh) 生 焉 = Nay ôi nước... cá trạnh sanh ra ở đó. Thế thì chữ 焉 ấy chỉ nghĩa là 於 水 , 生 焉 tức là 生 於 水.

Trong “Luận ngữ” nói: 長 沮 (Thơ), 桀 (Kiệt) 溺 (Nịch) 耦 (ngẫu là cặp) 而 耕；孔 子 過 之，使 子 路 問 津 (tân là bến đò) 焉 = Ngươi Trường Thơ, ngươi Kiệt Nịch cặp mà cày; Khổng Tử đi ngang qua đó, khiến Tử Lộ hỏi bến đò nơi họ. Thế thì chữ 焉 ấy chỉ nghĩa là 於 長 沮 桀 溺 ，問 津 焉 tức là 問 津 於 長 沮 桀 溺.

Chữ 焉 còn mấy nghĩa nữa, song hẵng biết nội hai nghĩa đó; sau sẽ học thêm.

Lại phải biết về nghĩa thứ nhứt có thể đổi làm chữ 安 được, vậy yên vãng cũng nói được an vãng.

IV. Văn liệu

使 酒 = Sử tửu: Người hay mượn rượu gây với kẻ khác, kêu bằng "sử tửu". Như nói 其 人 好 使 酒, nghĩa là: người ấy ưa mượn rượu gây gổ.

雲 遊 = Vân du: Nói về thầy tu hay đạo sĩ hay đi chơi như mây bay, không ở nhứt định một chỗ. Nói về người thường cũng được.

木 強 = Mộc cường: Nói về người cứng cỏi, không chịu nghe ai, phục ai, như cây cứng.

生 人 = Sanh nhân: Có hai nghĩa: Một là người sống, đối với 死 人 là người chết; một là người lạ, đối với 熟 (thục) 人 là người quen.

酷 似 = Khốc tợ: Giống lắm. Chữ 酷 vốn nghĩa là dữ, mà dùng rộng ra như vậy; còn nói được nhiều nữa, như: Khốc ái là yêu lắm, khốc háo là ưa lắm.

茶 癖 = Trà tích: Bịnh ghiền nước trà. Phàm tập nên cái thói quen gì đều gọi là 癖 được hết; nhưng nghiền a phiện thì lại gọi là 廕 (ổn).

V. Học vận văn

Hôm nay học một bài thơ khác mà cũng phải đọc thuộc lòng như bài "Tống xuân" đã học rồi.

落 花 của Hồ Ký Trần

落 花 飛，飛 滿 天
花 開 有 人 愛，花 落 無 人 憐 !
花 開 又 花 落，一 年 復 (phục là lại) 一 年
此 是 第 幾 番 (phiên)? 一 問 花 花 無 言 !

Bài thơ trên đây không có chữ gì khó cả, chỉ có một chữ "phiên" thì nghĩa là "lần" (fois); vả lại đặt câu cũng xuôi, không có trục trặc chút nào, tưởng người học ai cũng hiểu hết, không cần cắt nghĩa nữa.

Đọc cho thiệt thuộc, ôn đi ôn lại hoài rồi tự nhiên thấy chỗ hay.

Chữ 言 vốn đọc là ngôn, nhưng cũng có đọc là nghiên; ở đây phải đọc theo cách sau để cho hiệp vận.

Bài báo


title: Hán văn độc tu 1932/Bài học thứ mười chín

text:
I. Những câu vấn đáp

1. 禽 鳥 何 以 能 飛? − Nghĩa: Chim chóc tại sao mà bay được?

禽 鳥 之 體，遍 (biến là khắp) 生 毛 羽；具 有 四 肢，而 前 肢 爲 翼 (dực là cánh) 其, 能 飛 以 此. 且 (thả là vả) 鳥 骨 (cốt là xương) 及 羽 毛 諸 管 (quản là ống) 皆 中 空 而 無 髓 (tủy) 其 質 輕 故 能 自 舉 於 空 氣 之 中 也. − Nghĩa: Cái mình của chim chóc, khắp sanh lông và lông cánh; nó có đủ tứ chi mà chi trước là cặp cánh, nhờ đó mà nó bay được. Vả lại xương chim cùng các ống lông và lông cánh của nó, đều trống ở trong mà không có tủy, chất nó nhẹ cho nên cất mình ở trong không khí được vậy.

2. 吾 人 何 由 知 有 空 氣 ? − Nghĩa: Chúng ta bởi đâu biết có không khí?

空 氣 者，視 (thị là xem) 之, 無 形, 聽 無 聲 (thinh là tiếng), 嗅 (xú là ngửi) 之 無 味, 吾 人 生 息 (tức là thở) 其 間，未 嘗 覺 也 ; 惟 揮 (huy là vảy) 扇 (phiến là cái quạt) 時，覺 有 涼 (lương là mát) 風 拂 (phất) 面，則 空 氣 之 動 而 爲 此 也: 於 此 知 之. − Nghĩa: Cái vật kêu bằng không khí: xem đó không hình, nghe đó không tiếng, ngửi đó không mùi, chúng ta sống và thở ở trong nó, chưa hề biết nó vậy. Duy có khi vẫy cái quạt, biết có gió mát phất qua mặt, thì là bởi không khí động mà làm điều đó vậy: do đó mà biết có không khí.

3. 魚 在 水 中，亦 需 (nhu là cần dùng) 空 氣 乎？− Nghĩa: Cá ở trong nước, cũng có cần dùng không khí chăng?

凡 物 皆 賴 (lại là nhờ) 空 氣 以 生，豈 (khởi là há) 魚 獨 (độc là một) 在 例 外? 須 (tu là tua) 知 水 中 亦 有 空 氣; 魚 吸 水 時，水 由 口 入 而 由 鰓 (tai là cái mang) 出，其 吸 入 之 空 氣 則 抒 (trử là chứa) 於 鰾 (phiến là bong bóng) 中. 故 魚 之 吸 水 即 其 吸 空 氣 也. − Nghĩa: Phàm vật đều nhờ không khí để sống, há một mình con cá lại không như vậy? Phải biết trong nước cũng có không khí; khi cá hút nước, nước bởi miệng vào mà bởi cái mang ra, còn không khí nó đã hút vào thì chứa trong bong bóng. Cho nên con cá hút nước, tức là nó hút không khí vậy.

4. 鯨 魚 之 形 狀 如 何? 有 謂 其 非 魚，然 乎 ? 否 耶 ? − Nghĩa: Hình trạng của con cá ông ra thế nào? Có người nói nó không phải loài cá, phải hay là chăng?

鯨 魚, 身 長 數 丈 (trượng là mười thước), 口 大 爲 喉 (hầu là họng) 小，其 尾 鰭 (kỳ là cái vi cá) 與 凡 魚 無 異，然 無 鱗 鰓，又 非 卵 (noãn là trứng) 生 ，故 動 物 學 承 不 以 入 魚 類. − Nghĩa: Con cá ông, mình dài vài trượng, miệng lớn mà họng nhỏ, cái đuôi và cái vi của nó không khác gì với mọi con cá khác, nhưng nó không có vảy và mang, lại chẳng phải đẻ trứng, cho nên nhà động vật học chẳng đem nó vào loài cá.

5. 卵 生 者，獨 有 魚 類 而 己 乎 ? − Nghĩa: Vật đẻ trứng, chỉ có một mình loài cá mà thôi sao?

否，鳥 類 亦 卵 生；惟 鳥 卵 必 孵 (phu là ấp trứng) 之 而 後 成 鶵 (sồ là chim con) 也. − Nghĩa: Không phải, loài chim cũng đẻ trứng; duy trứng chim thì phải ấp đó mà sau mới nên chim con vậy.

6. 人 及 獸 之 生 也 謂 之 何? − Nghĩa: Sự đẻ của loài người và của loài thú thì gọi là gì?

凡 獸 皆 胎 (thai) 生，惟 人 亦 然. 胎 生 者 皆 有 乳 (nhũ là vú), 所 以 飼 (tự là nuôi) 其 兒 也. 鯨 魚 亦 胎 生. − Nghĩa: Phàm loài thú đều đẻ ra thai, buôi người ta cũng vậy. Vật nào đẻ bằng thai thì đều có vú, để mà nuôi con mình. Cá ông cũng đẻ bằng thai.

II. Cắt nghĩa thêm

Tiền chi là cặp cánh, đối với hậu chi là cặp giò.

且 có hai nghĩa: một là vả chăng, một nghĩa là vả lại. Đây là vả lại. Nghĩa vả lại có khi nói 且 也; nghĩa vả chăng có khi nói 且 夫 (phù).

息 nghĩa là thở, cũng có nghĩa là hơi thở. Lại cũng có nghĩa là sanh. Vậy có khi nói 生 息 mà nghĩa như sanh sản. Tức lại có nghĩa là tiền lời nữa, hay nói lợi tức.

覺 khác với 知. Giác nghĩa như chữ sentir.

揮 扇 tức là cầm quạt mà quạt.

須 là tuy, là phải, tu tri là il faut savoir.

Chữ 鰾 phiêu chỉ nói được là cái bong bóng cá mà thôi; còn bong bóng người ta là 膀 胱 (bàng quang), hay là 脬 (phao).

然 乎 否 耶 cũng như nói 然 耶 hay là 然 否, có điều người ta cũng có quen nói như vậy, phải học cho biết.

Thước Tàu với thước ta khác nhau, thước Tàu vắn hơn thước ta (hai thước năm ta mới bằng một thước tây), nhưng cũng đều gọi mười thước là một trượng cả. Vậy trượng ta cũng là dài hơn trượng Tàu vậy.

獨 độc, nghĩa là unique, uniquement, song tiếng ta không có chữ gì cắt nghĩa, phải dùng chữ một.

Phàm con của loài chim mới nở ra thì gọi bằng sồ. Con của chim gì thì để trên nó cái tên của chim ấy đặng phân biệt, như gà con thì nói kê sồ, vịt con thì nói áp (鴨) sồ.

III. Văn pháp Chữ 於

Chữ 於 thuộc mối tiếng préposition, mẹo Tàu kêu bằng giới tự (介 字), thường thường để nối verbe với complément, nhưng có thể chia làm ba nghĩa khác nhau.

Một là để chỉ nghĩa verbe đụng đến ai, tiếp với đâu, khi ấy giống như chữ à.

Hai là để chỉ nghĩa verbe ra bởi đâu, khi ấy giống với chữ de.

Vậy như câu trong “Mạnh Tử”: 生 於 其 心 害 於 其 政 (sanh bởi lòng nó, hại đến việc chánh nó) thì chữ ư trên là de, mà chữ ư dưới là à.

Câu trong “Trang Tử”: 莊 子 出 於 山，舍 (xá là ở) 於 故 人 之 家 (Trang tử ra từ núi, ở lại nơi nhà bạn cũ), thì chữ ư trên là de, mà chữ ư dưới là à.

Ba là để chỉ nghĩa so sánh. Khi dùng như vầy thì nó không đi theo verbe mà đi theo một adjectif. Tùy theo adjectif mà nó đi theo, nó sẽ giống với chữ plus que hay moins que. Như nói:

獅 (sư) 子 猛 (mãnh là mạnh) 於 虎 = con sư tử mạnh hơn con cọp;

此 井 之 水 清 於 他 井 之 水 = Nước của giếng nầy trong hơn nước của giếng khác.

Khi ấy thì chữ ư giống với plus que.

Còn như nói:

吾 弟 作 字 劣 (liệt là dở) 於 我 = Em tôi viết chữ dở hơn tôi;

此 女 之 貌 (mạo là tuồng mặt) 醜 (xú là xấu) 於 吾 兄 之 女 = Tuồng mặt đứa gái nầy xấu hơn con gái anh tôi.

Khi ấy (nếu cứ theo ý nghĩa) thì nó giống với chữ moins que.

Hãy nhớ rằng trong những câu so sánh có đặt chữ 於 như vầy thì không bao giờ dùng verbe hết, mà chỉ đặt một adjectif trên chữ ư thôi, coi adjectif ấy tức là verbe đó.

IV. Thành ngữ dùng vào Quốc văn

成 人 之 美 = Thành nhân chi mỹ: Làm nên sự tốt của người khác. Do câu trong “Luận ngữ”: Quân tử thành nhân chi mỹ, bất thành nhân chi ác; tiểu nhân phản thị = Người quân tử làm nên sự tốt của người, chẳng làm nên sự dữ của người, kẻ tiểu nhân thì trái lại. − Thành đó có ý là tán thành.

危 如 累 卵 = Nguy như lụy noãn: Nguy hiểm như là chồng những cái trứng. Trứng chồng lên thì tất phải đổ xuống mà bể đi. Ý nói nguy lắm.

弄 假 成 真 = Lộng giả thành chơn: Bỡn giả nên thiệt. Sự gì ban đầu làm dỡn chơi, không ngờ về sau thành thiệt. Lộng là bỡn, dỡn.

竹 頭 木 屑 = Trúc đầu mộc tiết: Đầu đày tre và mạt cưa cây. Ý nói là đồ bỏ, đồ vô dụng mà cũng có khi hữu dụng. − Tiết là mạt, bột vụn. Dưới bốn chữ đó còn có bốn chữ 皆 爲 有 用 nữa.

言 翼 長 飛 = Ngôn dực trường phi: Cái cánh của lời nói bay dài. Ý nói một lời nói ra thì thiên hạ đồn đãi khắp hết, như nó có cánh mà bay vậy.

後 藥 成 功 = Hậu dược thành công: Thuốc sau nên công. Ý nói người bịnh uống nhiều thứ thuốc, mấy thứ trước vẫn có công hiệu, nhưng mà chưa thấy, đến thứ sau uống vào thấy lành bịnh, thì ai cũng đổ công cho thuốc sau, chớ kỳ thiệt là nhờ thuốc trước.

V. Tập đặt chữ 於

Tập đặt một nghĩa thứ ba mà thôi, vì hai nghĩa trước không khó.

1. – Xe hỏa đi mau hơn tàu hỏa. 2. – Con lừa hiền hơn con ngựa. 3. – Ở Sài Gòn đi Mang Cốc gần hơn đi Hà Nội. 4. – Con thỏ chạy mau hơn con chó. 5. – Người giống trắng văn minh hơn người giống vàng. 6. – Người đời nay biết rộng hơn người đời xưa.

1. 火 車 之 行 速 於 火 般.  2. 驢 (lư là lừa) 馴 (thuần là dompté) 於 馬. 3. 由 柴 棍 往 曼 谷 近 於 往 河 內.  4. 免 之 走 疾 (tật là mau, kíp, nhanh) 於 犬.  5. 白 種 人 文 明 於 黃 種 人.  6. 今 人 之 知 識 廣 於 古 人.

Bài báo


title: Hán văn độc tu 1932/Bài học thứ hai mươi

text:
I. Những câu vấn đáp

1. 礦 (khoáng là mỏ, mine) 物 分 爲 幾 類? − Nghĩa: Khoáng vật (vật ở mỏ) chia làm mấy loại?

礦 物 分 爲 二 類 : 金, 銀 (ngân là bạc), 銅 (đồng), 鐵，錫 (tích là thiết) 等 爲 金 屬；媒 (môi là than đá), 鹽 (diêm là muối), 玉 (ngọc), 石 等 爲 非 金 屬. − Nghĩa: Khoáng vật chia làm hai loài: những thứ như vàng, bạc, đồng, sắt, thiếc là "loài kim"; những thứ như than đá, muối (muối ở mỏ), ngọc, đá là "loài phi kim".

2. 金 屬 與 非 金 屬，其 性 質 之 不 同 安 在？− Nghĩa: Loài kim cùng loài phi kim, cái tánh chất của nó chẳng đồng nhau là ở chỗ nào?

金 屬 雖 析 (tích là chia rẽ) 之 極 (cực là rất) 細 仍 (nhưng là vẫn) 能 鎔 (dung là nấu cho chảy ra) 之 使 合 (hiệp); 非 金 屬 性 脆 (nụy là giòn) 易 碎 (tổi là bể vụn ra), 既 碎 不 能 復 合 : 此 其 不 同 之 所 在 也. − Nghĩa: Loài kim dầu chia nó ra rất nhỏ, vẫn còn có thể nấu cho chảy ra mà khiến nó hiệp lại; chớ còn loài phi kim, tánh nó giòn, dễ bể vụn, đã bể vụn ra rồi thì không có thể hiệp lại được. Ấy là chỗ nó chẳng đồng nhau ở đó.

3. 金 屬 之 中, 孰 爲 貴 (quý), 孰 爲 賤 (tiện)? − Nghĩa: Trong loài kim, vật gì là mắc giá, vật gì là rẻ giá?

金 屬 之 中, 金 最 貫，銀 次 之，鐵 爲 下. 但 金 銀 雖 貴，僅 (cẩn là chỉn) 用 爲 錢 (tiền) 幣 (tệ) 及 裝 (trang) 飾 (sức) 耳; 若 鐵 則 價 (giá) 廉 (liêm là rẽ) 而 用 廣 : 農 (nông) 工 之 器 (khí là đồ) 具 需 鐵 最 多. − Nghĩa: Trong loài kim, vàng rất mắc giá, bạc thứ đó, sắt là hạng bét. Có điều vàng bạc tuy mắc giá, chỉn dùng làm tiền tệ và đồ trang sức mà thôi; đến như sắt thì giá rẻ, mà sự dùng rộng: những đồ lề của người làm ruộng và người làm thợ, cần dùng sắt rất nhiều.

4. 金 銀 等 物, 採 (thái là lấy ra) 於 山 中 即 已 可 用；抑 (ức là hay là) 必 須 加 以 人 工，而 後 用 之? − Nghĩa: Những vật như vàng bạc, lấy ra từ trong núi, liền đã dùng được rồi; hay là phải tua lấy nhân công thêm vào, rồi mới dùng được?

金 銀 在 礦 中，常 雜 沙 (sa là cát) 石, 採 出 之 時，質 多 不 純 (thuần là ròng rặt), 故 必 煉 (luyện là chuyên) 之 而 後 可 用: 蓋 其 物 雖 出 於 自 然 而 必 加 以 人 工 也. − Nghĩa: Vàng bạc ở trong mỏ, thường lộn với cát và đá, khi lấy ra, chất nó phần nhiều không được ròng rặt, cho nên phải chuyên đó mà sau mới dùng được: dáng vật ấy tuy ra bởi sự tự nhiên mà phải lấy nhân công thêm vào vậy.

5. 煤 爲 何 物 所 化 (hóa)? − Nghĩa: than đá là bởi vật gì hóa ra?

古 時 森 (sum là rậm) 林 (lâm là rừng) 最 多，後 經 地 球 (cầu) 變 遷 (thiên là dời), 凐 (nhân là lấp) 沒 (một là chìm) 土 中，與 沙，石，泥 (nê là bùn) 土 相 間 (gián là xen), 久 遂 成 煤 : 然 則 煤 乃 林 木 所 化 也. − Nghĩa: Đời xưa rừng rậm rất nhiều, sau trải qua sự dời đổi của trái đất, nó bị chìm lấp trong đất, cùng cát, đá, bùn, đất xen nhau, lâu bèn nên than đá: thế thì than đá là bởi cây trên rừng hóa ra vậy.

6. 煤 之 質 若 何，與 炭 (thán là than) 有 異 否? − Nghĩa: Cái chất của than đá thế nào, có khác với than chăng?

煤 色 黑，有 光，質 脆 易 碎，火 力 甚 強，最 合 汽 機 (ky, cơ là máy) 之 用，若 炭 則 爲 人 工 所 製 (chế là làm ra), 燒 (khiêu là đốt) 木 材 成 之, 與 煤 判 爲 二 物 也. −  Nghĩa: Than đá, sắc đen mà có ánh sáng, chất mềm mà dễ bể, sức lửa mạnh lắm, rất hiệp với sự dùng của máy hơi nước. Đến như than thì là bởi nhân công chế ra, họ đốt cây gỗ làm nên đó, với than đá chia làm hai vật vậy.

II. Cắt nghĩa thêm

Khoáng vật tức là vô sanh vật, đã học ở bài học thứ 17.

等 là bọn, học rồi. Đây có hơi khác. Phàm kể những vật gì chung vào một loài, mà không kể hết, kể nội mấy thứ rồi dùng chữ đẳng để cai thảy cả loại ấy: chữ đẳng ở đây là như vậy. Loài kim không phải chỉ có năm thứ đó mà thôi, song kể nội năm thứ rồi dùng chữ đẳng thì không thứ gì lọt ra ngoài được.

Chữ 金 có hai nghĩa: một nghĩa là vàng, có khi nói hoàng (黃) kim; một nghĩa là loài kim (métal), khi nói rõ ra là kim thuộc.

Thuộc nhỏ hơn loại, loại bao ngoài thuộc.

極 với 甚, với 最 ba chữ khác nhau. Thậm là lắm; như nói thậm mỹ, là đẹp lắm, khi nói như vậy, không có ý so sánh với cái khác. Còn tối là rất; nói tối mỹ, có ý so sánh với cái khác mà thấy là rất đẹp; tuy vậy, chưa phải là sự đẹp tuyệt đối đâu. Đến như nói cực mỹ thì là tột bực đẹp, không còn gì sánh lại. Ở đây nói cực tế, nghĩa là chia nhỏ ra mà không còn có thể chia được nữa.

仍 là vẫn còn hay vẫn cứ.

貴 賤 nếu nói về người thì là sang hèn, còn nói về vật thì là mắc giá và rẻ giá.

Hãy nhớ lại bài văn pháp về chữ 誰 và chữ 孰 trước kia. Trong câu đây, nói về vật, cho nên dùng chữ thục mà không được dùng chữ thùy.

Chữ 僅 cũng như seulement, ăn xuống chữ 耳.

Tiền tệ là nói chung hết thảy các thứ tiền bạc để tiêu dụng trong xứ. Tức là monnaie. Đồng tiền bằng vàng, monnaine d'or, thì kêu bằng kim tệ: bằng bạc thì kêu bằng ngân tệ; bằng đồng thì kêu bằng đồng tệ; bằng giấy thì kêu bằng chỉ tệ.

廉 vốn nghĩa là không lấy của kẻ khác hay là lấy mà lấy ít, tức ta nói thanh liêm. Nhưng thường dùng đi sau chữ giá thì nghĩa nó là rẻ.

器 具 là nom kép, tức là outil.

採 vốn nghĩa là hái, như thái cúc 菊 là hái hoa cúc, thái tân 薪 là hái củi. Nhưng khi nói về mỏ, nói thái khoáng, thì nghĩa nó như exploiter.

煉 đồng với 鍊 là nấu mà lọc đi lọc lại, làm cho loài kim được ròng. Tiếng ta nói chuyên hoặc thét.

Sum lâm là rừng rậm hay rừng già. Như những rừng ở Tây Ninh và ở Cà Mau, toàn là cây đã lâu đời.

Sự dời đổi của địa cầu tức là lở núi thành hang, bồi sông thành gò, cũng gọi là cuộc tang thương 桑 滄.

III. Văn pháp Chữ 矣

Chữ 矣 thuộc về hai mối tiếng: một là adverbe, hai là interjection.

Về mối adverbe, lại chia làm hai nghĩa khác nhau.

a) Nó ở cuối câu, ứng với chữ 既 hoặc chữ 已 (dĩ là đã) ở trên mà kèm verbe vào giữa để chỉ sự đã qua (temps passé). Như:

“Kinh Thi” nói: 雞 既 鳴 (minh là gáy) 矣，朝 既 盈 (dinh là đầy) 矣. = Gà đã gáy rồi, chốn triều đã đầy (các quan vào triều) rồi;

“Luận ngữ” nói: 道 之 不 行，已 知 矣 (Cái sự chẳng làm đạo được, đã biết đó rồi).

Như vậy, câu “Kinh Thi”, chữ ký hĩ để kèm hai verbe minh và dinh; câu “Luận ngữ” chữ dĩ hĩ để kèm verbe tri mà tỏ ra sự đã rồi.

Tuy vậy, cũng có khi nó đi một mình, không theo với chữ ký chữ dĩ mà cũng tỏ ra nghĩa ấy, là như:

“Luận ngữ” nói: 吾 老 矣 (Ta già rồi); lại nói: 至 則 行 矣 (đến thì đi rồi).

b) Nó ở cuối câu, ứng với chữ 其 ở trên, kèm verbe vào giữa, để chỉ sự hư nghĩ (虛 擬 : subjonctif). Như:

“Luận ngữ” nói: 微 管 仲，吾 其 被 髮 左 衽 矣 (nếu chẳng có Quản Trọng, có khi ta đã vấn tóc và trở hò áo bên tả rồi).

Khi đặt kỳ... hĩ như vậy, cũng như tiếng Pháp verbe dùng mode subjonctif mà về temps passé.

Tuy vậy, cũng có khi chữ hĩ không theo sau chữ kỳ mà cũng kể là subjonctif, có điều không phải là temp passé. Như:

“Luận ngữ”, đức Khổng nói với Dương Hóa: 吾 將 仕 矣 (Ta sẽ chầu quan mà!)

“Mạnh Tử” nói: 則 天 下 之 士 皆 悅 而 願 立 於 其 朝 矣 (... thì kẻ sĩ trong thiên hạ đều vui lòng mà muốn đứng nơi triều mình vậy).

Hai câu đó đều là việc vị lai, nhưng trong khi nói, cầm chắc sẽ có, cho nên dùng chữ hĩ. Mà sự cầm chắc ấy cũng chỉ là hư nghĩ mà thôi, cho nên chữ 矣 vẫn là subjonctif.

Khi nó thuộc về mối interjection, tỏ ý khen ngợi hay than tiếc, thì thường đi theo với adverbe hay adjectif, như nói: 甚 矣! (Quá lắm vậy!) 美 矣 (đẹp cha chả!)

Hay là còn đi cặp với những chữ 乎, 或 mà chỉ nghĩa ấy nữa, như nói: 已 矣 乎 ! (thôi vậy ôi!) 壯 (tráng) 矣 或! (Hăm hở vậy thay!)

Cũng có khi một mình chữ hĩ ở cuối câu, không có những chữ như trên đây đi trước nó, mà cũng tỏ ý interjection được, như “Luận ngữ”, chỗ Trường Thơ Kiệt Nịch nói nhạo đức Khổng rằng: 是 知 津 矣 ! (Người ấy thì đã biết bến đò rồi chớ!)

IV. Văn liệu

銅 臭 = Đồng xú: Hôi mùi đồng. Lời nói nhạo kẻ lót tiền để được làm quan.

析 產 = Tích sản: Cũng như nói 分 產 (phân sản), nghĩa là chia gia tài; có điều nói thế nầy nghe mới mẻ hơn.

玉 碎 = Ngọc tổi: Ngọc nát. Bởi chữ 寧 爲 玉 碎, 不 爲 瓦 全 (thà làm ngọc mà nát, chớ chẳng làm ngói mà lành), ví với: thà làm quân tử mà chịu khốn cùng chớ không làm tiểu nhân mà được phú quý.

水 邊 林 下 = Thủy biên lâm hạ: Bên nước dưới rừng. Chỉ về những chỗ của người ở ẩn.

玉 石 俱 焚 = Ngọc thạch câu phần. Ngọc và đá đều bị cháy như nhau. Ví với gặp hồi loạn ly, có tai biến lớn, người hiền người ngu, kẻ thiện kẻ ác cũng đều chết như nhau cả.

飛 沙 走 石 = Phi sa tẩu thạch: Làm cho cát bay đá chạy. Nói về trận gió lớn lắm, bão.

V. Tập đặt chữ 矣

Hãy nhận những chữ hĩ trong những câu dưới nầy coi thử chữ nào thuộc về mối tiếng nào.

“Luận ngữ”:

1. 季 (Quí) 康 (Khương) 子 問 弟 子 孰 爲 好 學. 孔 子 對 曰: 有 顏 回 者 好 學 不 幸 短 命 死 矣，今 也 則 亡 (vô)！

2. 子 曰 : 吾 之 於 人 也，誰 毀 (hủy là chê) 誰 譽 (dư là khen)? 如 有 所 譽 者，其 有 所 試 矣！

3. 子 曰 : 甚 矣 吾 衰 也！久 矣 吾 不 復 夢 (mộng là chiêm bao) 見 周 公 !

Nhận thấy thế nào, rồi coi dưới nầy thì biết mình nhận là trúng hay trật.

Câu 1. nghĩa là: Quí Khương tử hỏi nội học trò (của đức Khổng) ai là người ham học. Khổng Tử thưa rằng: Có người tên là Nhan Hồi ham học, chẳng may vắn mạng chết rồi, nay đây thì không có ai!

(Chữ hĩ đó là adeverbe chỉ sự đã qua mà gồm luôn cả ý interjection nữa).

Câu 2. Đức Thánh nói rằng: Ta đối với mọi người, chê ai mà khen ai? Bằng như có người nào mà ta khen, hẳn là ta đã có thử rồi.

(Chữ hĩ đó là adverbe đi theo chữ kỳ để tỏ ý subjonctif về temps passé)

Câu 3. Đức Thánh nói rằng: Trong mình ta suy quá lắm vậy! Đã hèn lâu rồi ta chẳng lại chiêm bao thấy ông Châu Công!

(Hai chữ hĩ đó đều là interjection).

Bài báo


title: Hán văn độc tu 1936-1937/Bài học thứ 1

text:
I. Học tiếng một (Những tiếng noms từ 2 nét đến 5 nét)

II. Cắt nghĩa thêm

人 nhân, người ta, có ý đối với các giống động vật khác mà nói; người, có ý đối với mình mà nói; nên mới hai nghĩa khác nhau.

人 nhân là chữ đứng đầu bộ, kêu bằng bộ Nhân. Khi nó đứng bên tả chữ, biến hình thành ra 亻, thì kêu bằng Nhân đứng.

母 mẫu, nghĩa là mẹ, 5 nét, không nên lầm với chữ 毋 (vô, nghĩa là chớ, đừng) chỉ có 4 nét.

子 tử, nghĩa là con, có khi nói chung cả con trai con gái, có khi nói riêng về con trai mà thôi.

子 cũng làm đầu bộ, kêu bằng bộ Tử. Khi đứng bên tả chữ thì biến hình thành ra 孑.

女 nữ cũng làm đầu bộ, kêu bằng bộ Nữ. Khi đứng bên tả chữ, biến hình thành ra 女.

土 thổ nghĩa là đất mà khác với địa 地 sẽ học sau nầy nghĩa cũng là đất. 地 nói về cả trái đất; còn thổ 土 nói về chất đất hay một ít đất. Vậy như trong câu "cầm cục đất ném con chim" thì phải dùng chữ thổ 土, không dùng chữ địa 地 được.

土 thổ cũng làm đầu bộ, kêu bằng bộ Thổ. Khi đứng bên tả chữ, biến hình thành ra 土, kêu bằng bộ thổ xóc.

水 thủy cũng làm đầu bộ, kêu bằng bộ Thủy. Khi ấy, nếu nó ở dưới chữ, có một đôi khi biến hình thành ra ⺢, và nếu ở bên tả chữ, luôn luôn biến hình thành ra 氵, kêu bằng chấm thủy.

木 mộc cũng làm đầu bộ, kêu bằng bộ Mộc. Khi ở bên tả chữ, biến hình thành ra 木.

火 hỏa cũng làm đầu bộ, kêu bằng bộ Hoả. Khi ở bên tả chữ, biến hình thành ra 火 ; còn ở dưới chữ, biến hình thành ra 灬.

日 nhật nghĩa là mặt trời nhưng cũng có nghĩa là ngày. Vì từ mặt trời mọc lên cho đến lặn là giáp một ngày.

日 nhật cũng làm đầu bộ, kêu bằng bộ Nhật.

月 nguyệt nghĩa là mặt trăng nhưng cũng có nghĩa là tháng. Vì mỗi lần mặt trăng tròn là giáp một tháng.

月 nguyệt cũng làm đầu bộ, kêu bằng bộ Nguyệt. Nhưng hãy chú ý, khéo kẻo lầm lộn với bộ Nhục ⺼ sẽ học sau nầy.

心 tâm nghĩa là trái tim, chữ trái tim nói ngực chúng ta; còn nghĩa là lòng, chỉ về một bộ phận trong người ta, mà cho rằng sự tri giác là do ở đó.

心 tâm cũng làm đầu bộ, kêu là bộ Tâm. Khi ở bên tả chữ, biến hình thành ra 忄, kêu bằng bộ Tâm đứng.

手 thủ cũng làm đầu bộ, kêu bằng bộ Thủ. Khi ở bên tả chữ, biến hình thành ra ⺘, kêu bằng bộ Thủ xóc. (Tục quen kêu là bộ Tài xóc, vì thấy giống với 才 nên kêu sai, đừng theo).

刀 đao cũng làm đầu bộ, kêu bằng bộ Đao. Khi ở bên hữu chữ, biến hình thành ra 刂 .

III. Phép đếm nét

Về bài học tiếng một trên đây, có nói "những chữ từ 2 nét đến 5 nét"; vậy "nét" là gì? Thế nào gọi là một nét? Và biết nó, có ích gì không?

Ta hãy trả lời trước câu hỏi cuối cùng đó rằng có ích lắm. Vì sách tự điển chữ Tàu lấy số nét của mỗi chữ mà sắp thứ lớp trước sau, cho nên phải học cho biết đếm nét trước rồi sau mới tra tự điển được.

Cứ từ khi đặt ngòi bút xuống giấy đưa đi một lần rồi giở lên, thì kể là một nét.

Vậy chữ 人 có 2 nét; chữ 父 có 4 nét.

Nhưng chữ 母 cũng chỉ có 5 nét mà thôi. Vì cái  và cái  mỗi cái tuy có hai chiều, song khi viết cũng đưa ngòi bút đi chỉ có một lần, cho nên cũng kể là 1 nét.

Trong chữ cung 弓, cái   có hai chiều, và cái  có đến bốn chiều, nhưng khi viết chữ cung, chỉ đưa ngòi bút đi có 3 lần, nên chữ 弓 cũng chỉ kể là 3 nét.

Hãy nhớ rằng tuy có mấy chiều mặc dầu mà hễ đưa ngòi bút đi một lần thì cũng kể là một nét.

Tiện đây kể luôn những nét bút có những danh hiệu gì, cho biết:

 chấm ;  ngang;  sổ ;  phết;  mác: ấy là những nét đơn, có một chiều.

 sổ đá;  sổ xóc ;  quai vác;  mấu;  giằng;  khum;  bạt;  ngúc ngoắc: ấy là những nét kép, có hai chiều.

 mấu đá;  mấu lật;  lưỡi câu;  liễu leo: ấy là những nét có ba chiều.

 cổ cò ;  cổ ngựa: ấy là những nét có bốn chiều.

IV. Phép viết

Mới tập viết chữ Hán, có một điều rất khó, là nếu không có người chỉ cho là hay lộn nét trước nét sau.

Có người lại tưởng cứ viết cho thành chữ thì thôi, lộn nét trước nét sau cũng vô hại. Ấy là tưởng quấy. Sự viết lộn như thế tỏ ra mình là tay học trò nhà quê đã đành, còn có hại nữa: hại vì hễ lộn nét trước nét sau thì không khi nào viết tốt và viết mau được. Vậy nên buộc phải viết cho đúng phép.

Muốn viết đúng phép, hãy cứ theo những nguyên tắc (principe) nầy:

1/ Tả trước hữu sau. ‒ Hễ chữ nào có hai bộ phận, mà hai bộ phận chia làm tả hữu thì tả trước hữu sau. Như chữ 人, viết cái phết  trước rồi cái mác  sau.

2/ Trên trước dưới sau. ‒ Hễ chữ nào có hai bộ phận, mà hai bộ phận chia làm trên dưới thì trên trước dưới sau. Như chữ 父, cái 20px ở trên thì viết trước, cái 乂 ở dưới thì viết sau.

3/ Ngang trước sổ sau hay là ngang trước phết sau. ‒ Mỗi khi gặp cái ngang và cái sổ giao nhau như 十, hay là cái ngang cái phết giao nhau, như 20px thì viết cái ngang trước. Vậy như chữ 土, theo luật ấy mà viết cái 十 rồi thì lại theo luật trên trước dưới sau viết cái ngang nữa, mà thành ra chữ thổ 土. Lại như chữ 友, theo luật ấy mà viết cái 20px rồi cũng lại theo luật trên trước dưới sau và tả trước hữu sau viết thêm cái 又 nữa mà thành ra chữ hữu 友.

Có khi cái ngang cái sổ hoặc cái ngang cái phết không giao nhau như 20px hay 20px thì cũng theo một luật ấy.

Luật ngang trước sổ sau hay là ngang trước phết sau cũng cai trị luôn đến những chữ nhiều ngang giao nhau với sổ hoặc phết nữa. Nghĩa là phải viết trước những cái ngang ấy cho hết đã rồi mới đến sổ hoặc phết. Vậy như chữ 井, chữ 手, chữ  夫, chữ 天 đều phải viết những cái sổ và cái phết sau những cái ngang.

4/ Giữa trước, hai bên sau. ‒ Chữ nào có ba bộ phận (kể theo chiều đứng) thì viết bộ phận giữa trước. Vậy như chữ 山 thì viết cái sổ  trước, chữ 水 thì viết cái sổ đá  trước.

5/ Ngoài trước trong sau. ‒  Chữ nào có hình khuôn ở ngoài thì cái khuôn ấy viết trước, như chữ 日, chữ 月.

V. Cách học bài nầy

Bài học thứ nhất hôm nay, như trên đó, một bài mà thành bốn.

I. Học tiếng một, toàn những chữ thuộc về nom cả, là để cho dễ hiểu; toàn những chữ ít nét cả, là để cho dễ nhớ.

Hết thảy có 30 chữ, trong một tuần lễ, mỗi ngày học 5 chữ, như thế là vừa. Xin chớ bảo là ít, bởi vì cứ học như vậy luôn bốn năm tuần lễ, chữ đến dư trăm, rồi lại sợ nhớ không hết.

Bên tả kể qua: hàng đầu là nguyên văn chữ Hán; hàng giữa là tiếng đọc chữ ấy; hàng cuối cùng là nghĩa của chữ ấy. (Vì muốn cho tiện sự sơ học nên mỗi chữ dù có nhiều nghĩa mấy cũng chỉ lấy hai nghĩa mà thôi).

Phải học 30 chữ nầy trong một tuần lễ cho thuộc nhập tâm cả chữ lẫn nghĩa. Điều đó xin người học phải chú ý lắm mới được. Vì trong những bài học sau nầy gặp những chữ nào trước đã có rồi thì không còn chua âm và nghĩa nữa đâu.

Như thế, nếu không thuộc lòng thì sẽ thấy bất tiện cho mình lắm.

Học cách nào cho thuộc lòng được? Dưới đây sẽ nói rõ.

II. Cắt nghĩa thêm, sự nầy là nhắm những điều nào người học cần phải biết hơn hết mà nói đến; nhất là điều nào mà sau nầy sẽ dạy đến thì bây giờ bảo trước cho khỏi ngớ nghết về sau. Như sự chỉ chữ nào làm đầu bộ đó, cốt tập quen hầu sau có dạy cách tra tự điển, là một sự hệ trọng lắm.

Chúng ta học một mình, không có thầy, thì sự tra tự điển là sự rất cần cho ta trong lúc học đã khá; vậy bây giờ phải lo dự bị để sau đủ sức làm việc ấy.

Đầu bộ là gì?

Chữ Hán có hết thảy là 214 bộ, cũng như a, b, c, d là chữ cái của chữ tây, rồi mấy ngàn mấy vạn chữ khác do đó mà ra. Và một bộ thì có một chữ hoặc một nét hoặc nhiều nét làm đầu bộ.

Trong khi ta học tiếng một, gặp chữ nào làm đầu bộ thì chỉ ra, ấy là sự ích lợi và cần yếu lắm. Tuy vậy, có chữ cũng làm đầu bộ như chữ chữ 石 chữ 山 lại không nói đến, là vì những chữ ấy không có cái gì đặc biệt đáng ghi nhớ nên không nói đến cũng được. Ở đây, khi chỉ ra những chữ nào làm đầu bộ, là khi những chữ ấy có sự biến hình.

III. Phép đếm nét để cho biết mà tra tự điển sau nầy, đành rồi; song còn có một sự ích lợi nữa là hễ biết chữ nào mấy nét thì viết sẽ khỏi quấy.

Vậy người học hãy cứ theo phép đếm nầy mà đếm 30 chữ đã học rồi đó cho quen. Cứ tay vừa viết, miệng vừa đếm, nhiều lần như vậy cũng sẽ giúp cho sự nhớ mặt chữ nữa.

IV. Phép viết là sự dạy rất hệ trọng trong bài học nầy.

Muốn cho nhớ thuộc lòng 30 chữ đã học đó, người học phải theo phép viết đây mà viết đi viết lại 30 chữ ấy. Trong khi viết cũng dùng luôn phép đếm nét, tay viết miệng đếm, như vừa nói ở trên. Viết bằng bút chì hay bằng phấn cũng được, miễn cho thành chữ. Cứ tập hoài như vậy, kỳ cho đến khi ngó vào sách nào bất luận, thấy những chữ học rồi thì đọc được liền, kêu tên và biết nghĩa nó được liền, ấy là thuộc lòng đó.

Người học phải chịu khó và bền chí luyện tập như vậy trong vài tháng thì đã quen, rồi mỗi ngày một dễ; chứ đừng mong dùng phương pháp nào khác dễ nhớ chữ cho khoẻ hơn, vì chúng tôi lịch nghiệm cả rồi, thật không có phương pháp nào hơn nữa.

Bài báo


title: Trời nói

text:
Trời nói của Tác gia:Nguyễn Khuyến
 Trời nói của Tác gia:Nguyễn Khuyến, lấy từ Việt Hán văn khảo, được ghi là từ Yên-đổ thi tập


title: Hán văn độc tu 1936-1937/Bài học thứ 2

text:
I. Học tiếng một (Những tiếng noms từ 3 nét đến 7 nét)

II. Cắt nghĩa thêm

川 Xuyên là tiếng kêu chung hết thảy các sông ngòi, nơi có nước rạch đất ra mà chảy thường. Vậy như những cái hồ (lac) dầu lớn mấy cũng không gọi là xuyên 川 được.

Xuyên 川 vốn viết là ⼮ và nó làm đầu bộ, cho nên khi muốn tra chữ 川 thì phải tìm ở bộ ⼮ (bộ Xuyên).

地 Địa khác với 土 thổ, hãy xem lại chữ thổ 土 nơi bài học thứ nhất.

瓜 Qua là tiếng kêu chung các thứ dưa, và loại bầu bí cũng thuộc vào đó. (Khéo kẻo lầm với chữ 爪).

犬 Khuyển cũng làm đầu bộ, kêu bằng bộ Khuyển. Khi ở bên tả chữ, biến hình thành ra ⺨.

牛 Ngưu, ta thường cắt nghĩa là trâu, là lầm. Theo sách cho đúng thì ngưu 牛 là bò; còn thủy ngưu 水 牛 mới là trâu. Kêu 水 牛 thủy ngưu, vì con trâu có cái đặc tánh giỏi lội nước.

牛 Ngưu cũng làm đầu bộ, kêu bằng bộ Ngưu. Khi ở bên tả chữ, biến hình thành ra 牜.

爪 Trảo là móng, khi chỉ về của người, như móng tay; là vuốt, khi chỉ về của vật, như vuốt cọp.

爪 Trảo cũng làm đầu bộ, kêu bằng bộ Trảo. Khi ở trên đầu chữ, biến hình thành ra ⺤.

牙 Nha là răng, khi chỉ về của người; là nanh, khi chỉ về của vật. Nha 牙 cũng là cái ngà của con voi nữa; ngà voi kêu bằng tượng nha 象  牙.

牙 Nha cũng làm đầu bộ.

毛 Mao là lông nơi mình con thú, tiếng Pháp kêu là poil. 羽 Vũ là lông nơi cánh con chim, tiếng Pháp là plume.

毛 Mao cũng làm đầu bộ.

肉 Nhục cũng làm đầu bộ. Khi ở dưới chữ hoặc bên tả chữ, biến hình thành ra ⺼ . (Khéo kẻo lầm với chữ 月 nguyệt).

角 Giác, 血 Huyết, 巾 Cân, ba chữ cùng làm đầu bộ cả.

衣 Y cũng làm đầu bộ. Khi ở bên tả chữ, biến hình thành ra 衤 , kêu bằng Y rách.

車 Xa, 舟 Châu, 身 Thân, ba chữ cũng làm đầu bộ.

足 Túc cũng làm đầu bộ, kêu bằng bộ Túc. Khi ở bên tả chữ, biến hình thành ra ⻊ kêu bằng Túc xóc.

耳 Nhĩ 目 Mục 舌 Thiệt 色 Sắc cũng làm đầu bộ.

II. Văn pháp

Nom đơn và nom kép

Tiếng nom của chữ Hán có đơn có kép. Đơn là mỗi chữ một nghĩa, như sáu chục chữ trong hai bài chúng ta đã học đây, mỗi chữ chỉ nghĩa một sự vật gì. Còn kép là nối hai chữ để chỉ ra một nghĩa (hoặc có khi nối đến ba chữ).

Lệ như: 火 là nom đơn, 山 là nom đơn, 火 山 là nom kép (hỏa sơn là núi lửa volcain).

Khi nối hai nom làm một để chỉ ra một nghĩa thì phải kể như một chữ. Vậy hỏa sơn phải kể như một chữ.

Lại như 夫 子 là thầy, 天 子 là vua của các vua, 夫 人 là bà (madamme), 女 子 là con gái, 女 士 là con gái có học... đều phải kể như một chữ cả.

Người ta làm thành (former) những nom kép bởi hai cách: một là theo thói quen từ đời xưa; một là dùng hai chữ có ý nghĩa quan hệ với nhau mà ráp lại.

Như phu tử 夫 子: phu 夫 là chồng, tử 子 là con, chẳng có ý nghĩa gì dính dấp với một bậc người đáng tôn trọng mà ta kêu bằng thầy hết. Nhưng từ xưa có thói quen kêu như vậy rồi dùng luôn đến bây giờ, hoặc giả hồi đầu có ý nghĩa thế nào đó mà bây giờ mất hẳn đi, không truy ra được.

Phu nhân 夫 人 cũng vậy, 夫 là chồng, 人 là người, vốn chẳng có ý nghĩa gì về người đàn bà làm vợ hết. Nhưng theo thói quen, đời xưa dùng chỉ về vợ quan lớn, đời nay dùng chỉ về vợ mọi người. Những chữ như vậy ít lắm; phần nhiều nom kép làm thành bởi cách thứ hai.

Như 天 子 thiên tử chỉ nghĩa vua, có ý nói vua là con của Trời, tỏ ra là tôn quý lại thân thiết với Trời nữa.

女 子 nữ tử: chữ 子 tử chỉ nghĩa con (enfant), còn chữ 女 nữ chỉ nghĩa gái để phân biệt với trai.

女 士 nữ sĩ: chữ 士 sĩ chỉ nghĩa người có học, nhưng nó thường chỉ riêng về bên nam mà thôi, nay muốn chỉ rõ là người con gái có học nên phải để lên trên nó một chữ nữ 女.

Ba nom kép mới kể đó đều làm thành theo cách thứ hai: lấy hai chữ có ý nghĩa quan hệ với nhau mà ráp lại.

Chẳng những nom commum có đơn có kép mà nom propre cũng có đơn có kép. Nom propre đơn như 宋 Tống là nước Tống, 王  Vương là họ Vương; kép như 文 王 Văn Vương là vua Văn Vương, 孔 子 Khổng Tử là đức Khổng Tử.

Trong chữ Hán, khi viết một nom propre không có làm dấu gì để khác với nom commun cả. Nhưng theo lối tiêu điểm mới của người Tàu đời nay, khi gặp nom propre người ta có sổ dọc theo một số ở bên tả hoặc bên hữu chữ, nhất là trong khi in sách.

III. Học tiếng đôi

Theo bài văn pháp trên đó, đã biết nom kép là gì rồi, vậy nay hãy học thêm cho biết một ít nom kép ấy, mà cũng lấy ra từ sáu chục chữ đã học rồi kia. Kêu bằng học tiếng đôi vì nom kép ghép bởi hai tiếng.

友 人 : Người bạn.

女 工 : Công việc đàn bà con gái làm.

火 山 : Núi lửa. (Núi có phun ra lửa).

天 井 : Chỗ miếng đất trống thấy trời nơi hai cái lầu − lầu trước và lầu sau − cách nhau. (Chú ý: không cắt nghĩa là cái "giếng trời" được).

女 兄 : Chị (Anh gái tức là chị).

手 巾 : Khăn tay (khăn cầm tay).

手 工 : Việc làm bằng tay.

力 士 : Người có sức mạnh.

才 子: Theo nghĩa nguyên là người học giỏi, có tài riêng về văn chương. Còn theo nghĩa người mình hiểu thì là người có tài đặc biệt về một mỹ thuật gì, như đờn, vẽ.

天 工 : Thợ trời. Chỉ nghĩa Trời tạo thành muôn vật một cách khéo cũng như tay thợ vậy.

石 田 : Ruộng có những đá sỏi, không cày cấy được.

水 母 : Con sứa.

角 巾 : Khăn đầu rìu (Bịt khăn cho hai đầu mối xừng lên như hai cái sừng, cho nên gọi là giác cân 角 巾).

水 田 : Ruộng có nước; ruộng sâu.

天 足 : Cái chưn con gái để tự nhiên. (Phụ nữ Tàu thuở trước đều bó chưn; bây giờ không bó, để tự nhiên, kêu cái chưn tự nhiên là thiên túc 天 足).

木 工 : Thợ mộc

石 女 : Người con gái mà cái sanh thực khí phản thường, không giao tiếp và sanh dục được.

士 子 : Học trò

土 人 : Người bản xứ

木 瓜 : Tên một vị thuốc bắc

天 水 :  Tên một huyện bên Tàu.

V. Cách học bài thứ hai nầy

Bài nầy đại khái cũng học như cách học bài thứ nhất. Ba chục chữ đó cũng phải theo phép đếm nét và phép viết như đã dạy trong bài trước mà học cho thuộc lòng.

Hôm nay duy có bài văn pháp là trọng yếu hơn hết. Không cần đọc thuộc lòng. Nhưng phải hiểu thật đúng và nhớ gắt những cái đại cương. Bởi vì những bài văn pháp trước sau liên lạc với nhau, có hiểu và nhớ bài trước thì bài sau mới dễ học.

Muốn cho nhớ gắt, hãy làm theo cách nầy:

Sau khi đọc đi đọc lại (không những, coi, mà phải đọc, vì có đọc lên mới vỡ nghĩa) bài văn pháp nầy và hiểu thật lung rồi, thì gấp tập báo lại mà tự mình theo đó mà làm lấy một bổn đề cương (résumé), chép vào cuốn sổ tay của mình. Đoạn lại mở ra mà so sánh, nếu sai thì sửa. Khi nào bổn đề cương được hoàn toàn thì cứ nhớ nội đó là đủ.

Hôm nay thêm học tiếng đôi, 30 tiếng mà thành ra đến 40 chữ. Tuy vậy đều là những chữ học rồi cả, không khó sự nhớ chữ, chỉ lo nhớ nghĩa mà thôi.

Trong khi học tiếng đôi cũng cần phải tập viết hoài cho càng nhớ gắt mặt chữ hơn nữa.

Bài báo


title: Hán văn độc tu 1936-1937/Bài học thứ 3

text:
I. Học tiếng một (Những tiếng noms từ 6 nét đến 10 nét)

{| align="center" style="text-align: center;"
! Chữ Hán !! Âm !! Nghĩa
|-
| 江 || Giang || Sông
|-
| 河 || Hà || Sông
|-
| 海 || Hải || Biển
|-
| 洋 || Dương || Biển lớn
|-
| 陸 || Lục || Đất liền; trên cạn
|-
| 林 || Lâm || Rừng
|-
| 丘 || Khưu (kỳ) || Gò
|-
| 阜 || Phụ || Đồi; gò
|-
| 風 || Phong || Gió
|-
| 雨 || Vũ, võ || Mưa
|-
| 汽 || Khí, khái || Hơi nước
|-
| 虹 || Hồng || Mống
|-
| 祖 || Tổ || Ông nội
|-
| 孫 || Tôn || Cháu nội
|-
| 伯 || Bá || Bác
|-
| 叔 || Thúc || Chú
|-
| 姑 || Cô || Cô (chị em của cha); mẹ chồng
|-
| 姪 || Điệt || Cháu (kêu cô, bác, chú)
|-
| 姊 || Tỉ || Chị
|-
| 妹 || Muội || Em gái
|-
| 男 || Nam || Con trai, đàn ông
|-
| 婦 || Phụ || Vợ; dâu; đàn bà
|-
| 妻 || Thê || Vợ
|-
| 弟 || Đệ || Em trai
|-
| 門 || Môn || Cửa
|-
| 庭 || Đình || Sân
|-
| 家 || Gia || Nhà
|-
| 室 || Thất || Nhà trong
|-
| 房 || Phòng || Buồng
|-
| 屋 || Ốc || Nhà
|}

II. Cắt nghĩa thêm江 giang 河 hà đều nghĩa là sông, thường dùng để dưới một nom propre nào đặng chỉ tên con sông ấy, như 香 Hương  江 giang, 珥 Nhĩ 河 hà. (khác nhau với 川 chỉ gồm các sông).海 hải theo tiếng Pháp là mer, 洋 dương là océan.陸 lục khi nào đi với 海 hải, nói 海 陸 hải lục, thì là đất liền; khi nào đi với 水 thủy, nói 水 陸 thủy lục, thì là trên cạn.丘 đọc là Khưu. Vì là tên đức Khổng Tử, người mình húy mà đọc ra Kỳ; nhưng tại sao ra Kỳ, trại xa như vậy thì không rõ. Lại bởi sự kiêng tên đó người ta cũng có viết 丘 ra 邱.阜 phụ cũng làm đầu bộ, kêu bằng bộ Phụ. Luôn luôn ở bên tả chữ, biến hình thành ra 阝 kêu bằng phụ gáo, vì hình nó giống cái gáo.雨 võ cũng làm đầu bộ, kêu bằng bộ Võ. Luôn luôn ở trên đầu chữ, biến hình thành ra ⻗, kêu bằng võ đầu.婦 phụ khi đối với 夫 phu mà nói: 夫 婦 phu phụ, thì là vợ; khi đối với 姑 cô mà nói: 姑 婦 cô phụ, thì là nàng dâu; khi đối với 男 nam mà nói: 男 婦 nam phụ thì là đàn bà.姪 điệt là cháu đối với bác, chú, cô mà xưng, khác với 孫 tôn là cháu đối với ông bà nội mà xưng. Chữ điệt 姪 ấy hoặc cũng có viết là 侄.門 môn là cửa ngoài để đi vào sân; còn 戶 hộ là cửa trong để đi vào nhà. Vậy mà tục ta hay cắt nghĩa 戶 hộ là cửa ngõ, không phải; 門 môn mới là cửa ngõ.家 gia là nhà, hiểu về nghĩa trừu tượng, chỉ cái nơi có một đoàn người thân với nhau cùng ở. Thất 室 là nhà trong, chỗ đàn bà ở. Bởi vậy gia 家 cũng có nghĩa là chồng, ý nói người chồng làm chủ cả nhà; thất 室 cũng có nghĩa là vợ, ý nói người vợ coi việc nhà trong (家 gia và 室 thất đều thuộc về bộ 宀, kêu là bộ Miên, nhưng tục ta quen kêu bộ Giằng đầu).

Ốc 屋 là cái nhà, hiểu về nghĩa cụ thể. Bởi vậy, khi muốn nói "làng nầy có mấy cái nhà" hay là nói "nhà tranh nhà ngói" thì đều phải dùng chữ 屋 ốc, không được dùng chữ 家 gia.

III. Văn pháp

Nom bình hành

Như bài văn pháp trước đã nói, khi hai nom đi liền nhau là nom kép.

Nhưng cũng có khi hai nom đi liền nhau mà không phải nom kép, lại kêu bằng nom bình hành.

Khác nhau ở chỗ: nom kép thì hai chữ hợp làm một nghĩa; còn nom bình hành thì mỗi chữ có một nghĩa.

Muốn phân biệt nom kép và không phải nom kép, hãy chú ý điều này:

Khi gặp hai nom đi liền nhau mà cắt xuôi theo, không có nghĩa, ấy là nom kép. Như thiên tử 天 子 nếu nói là “trời con”, phu nhân 夫 人 nếu nói là “chồng người” thì thật không có nghĩa lý gì hết. Còn cắt xuôi theo mà có nghĩa, như phụ mẫu 父 母 là “cha mẹ”, sơn thủy 山 水 là “non nước”, thủ túc 手 足 là “tay chân”, đều có nghĩa, ấy là không phải nom kép.

Những nom vào hạng sau ấy gọi là nom bình hành. Vì nó đi song song với nhau, không những hai chữ mà có khi đến ba bốn chữ nữa.

Người ta làm thành những nom bình hành theo 3 ý: một là hai chữ nào đối với nhau; hai là hai chữ nào đồng loại với nhau; ba là hai chữ nào nghịch với nhau. Ý thứ nhất như chữ thiên địa 天 地 (đối nhau); ý thứ nhì như chữ ngưu dương 牛 羊 (đồng loại với nhau); ý thứ ba như chữ thủy hỏa 水 火 (nghịch nhau).

Trong tiếng Pháp, khi hai nom ghép thành một (nom composé) thường có cái ngang nối (trait d’ union) ở giữa; còn khi hai nom đi liền nhau mà nghĩa rời ra, phải có cái dấu phết (virgule) ngăn ra. Nhưng trong chữ Hán không có như vậy, cho nên sự phân biệt nom kép và không phải nom kép là rất cần.

Huống chi trong Hán văn còn có một thứ nom khác nữa cũng hai chữ đi liền nhau mà đã không phải nom kép, cũng không phải nom bình hành: kêu bằng nom liên thuộc, lại càng cần phải phân biệt lắm nữa. Thứ nom này sẽ học trong bài văn pháp kỳ tới.

IV. Học tiếng đôi

Theo bài văn pháp trên đó đã biết nom bình hành là gì rồi. Mà nom bình hành cũng là tiếng đôi, ta nên học qua cho biết một ít.山 川 sơn xuyên: núi (và) sông田 土 điền thổ: ruộng (và) đất. (Theo tục ta, đất thấp, cấy được, gọi là điền; đất cao để gieo, gọi là thổ).舟 車 chu xa: thuyền (và) xe, đồ dùng về việc giao thông.土 木 thổ mộc: chỉ về việc kiến trúc, việc làm nhà. Bởi trong việc ấy cần dùng nhất là đất và cây gỗ, nên lấy hai chữ thổ mộc để chỉ nghĩa nó (Chú ý: không cắt nghĩa là đất và cây được; tiếng ta cũng phải nói là: “việc thổ mộc”)父 兄 phụ huynh : cha (và) anh. Chỉ nghĩa là những người bề trên trong nhà.水 火 thủy hỏa: nước (và) lửa. Khi thì chỉ nghĩa là vật cần dùng hằng ngày, khi thì là sự tai hại: tùy câu mà hiểu.刀 尺 đao xích: Con dao (và) cái thước. Chỉ nghĩa việc may vá, việc chế ra y phục. Con dao (hay cái kéo) cái thước là công cụ của thợ may, nên lấy để đại biểu cho nghề may.旦 夕 đán tịch: Buổi sáng (và) buổi chiều. Chỉ nghĩa trong một ngày.手 足 thủ túc: Tay (và) chân. Thường dùng để ví dụ với anh em. Như nói: 兄 弟 (đệ) 如 (như) 手 足: anh em như tay chân.才 力 tài lực: Tài (và) sức.口 舌 khẩu thiệt: Miệng (và) lưỡi. Khi thì chỉ nghĩa là khéo nói, khi thì chỉ nghĩa là rầy lộn với ai; khi thì chỉ nghĩa là mang tiếng chịu lời: tùy câu mà hiểu.爪 牙 trảo nha: Vuốt (và) nanh. Chỉ nghĩa những người phò tá ai mà đắc lực lắm, như làm cái vuốt cái nanh cho con thú dữ.衣 巾 y cân: Áo (và) khăn.土 地 thổ địa: Nói phiếm về đất, chớ không chỉ rõ ra đất nào. Như ta nói đất đai.耳 目 nhĩ mục: Tai (và) mắt. Khi thì chỉ nghĩa làm kẻ nghe ngó giùm cho người khác; khi thì chỉ nghĩa bị người khác nghe ngó vào mình: tùy nơi mà hiểu.夫 妻 phu thê: Chồng (và) vợ.祖 孫 tổ tôn:  Ông (và) cháu河 海 hà hải: Sông (và) biển. Có khi ví với lòng dạ rộng rãi.風 雨 phong vũ: Gió (và) mưa. Có khi ví với cuộc đời rộn ràng nhiều việc, như nói 歐 風 亞 雨 Âu phong Á vũ nghĩa là “gió Âu mưa Á”.士 女''' sĩ nữ: Con trai học trò (và) con gái. Chỉ nghĩa một đám đông trong đó có nam nữ thanh niên.

V. Cách học bài thứ ba

Cố nhiên cũng như hai bài trước, ba chục tiếng một hôm nay cũng phải theo phép đếm nét và phép viết mà học cho thuộc lòng.

Bài văn pháp tuần này có quan hệ với bài văn pháp tuần trước. Vì cùng đồng hai nom đi liền nhau mà hôm trước là nom kép, hôm nay là nom'' bình hành, chỗ đó rất nên phân biệt cho rõ ràng. Vậy phải nhập với bài trước mà làm thành một cái đề cương (résumé) sau khi đã hiểu thật đúng. Làm xong thì cứ đó mà nhớ.

Bài báo


title: Hán văn độc tu 1936-1937/Bài học thứ 4

text:
I. Học tiếng đôi

về nom kép

II. Cắt nghĩa thêm

Thiên văn 天 文 là một khoa học, học về sự vận hành của mặt trời, mặt trăng cùng các tinh tú.

Địa đồ 地 圖 là bản đồ vẽ những cái có trên đất: núi sông, đường sá, đô thành, xã thôn, v.v… Hoặc vẽ cả trái đất, hoặc vẽ riêng một nước, một tỉnh, một làng; cũng có chia ra địa đồ cai trị, địa đồ kinh tế, địa đồ quân sự, v.v…

Nhật thực 日 蝕 là sự mặt trời bị ăn. Nghĩa thật của nó là mặt trời bị ăn, nhưng đây là tiếng nom vậy.

Hồng thủy 洪 水 là nước lụt thật lớn, từ xưa đến nay chỉ có một vài lần vào khoảng ba ngàn năm trước, tức tiếng Pháp gọi là “déluge”. Lụt thường không gọi 洪 水 được, dù lớn mấy cũng chỉ gọi là 大 潦 đại lạo.

Đệ tử 弟 子 là học trò (của ai). Tiếng ta không phân biệt: khi chỉ một người ôm sách đi học cũng kêu là học trò, khi chỉ một người thọ nghiệp với người khác cũng kêu là học trò. Chữ Hán thì khác: người trước là học sinh, người sau là đệ tử 弟 子 hay môn sinh  門 生 (Nên chú ý điều này: khi nói đệ tử  弟 子 thì là nom kép; khi nói tử đệ 子 弟 thì là nom bình hành, vì tử đệ có hai nghĩa: con và em).

Môn sinh 門 生 lấy ý là trò ấy do cái cửa của người ấy mà ra, tức là đi học với người ấy.

Mẫu quốc 母 國 là danh từ mà dân một nước nào đi ra ngoại quốc hoặc thuộc địa xây gọi lại bản quốc mình, như người Pháp ở đây gọi nước Pháp là mẫu quốc.

Hữu bang 友 邦 là danh từ mà các nước ở láng giềng với nhau hoặc giao hảo với nhau gọi nhau.

Trưởng nam 長 男 là con trai đầu lòng. Vợ của trưởng nam thì gọi là 冢 婦 trủng phụ.

Chánh thất 正 室 là vợ cả, nói thế để phân biệt với vợ nhỏ, gọi là 側 室 trắc thất.

Tằng tổ 曾 祖 là ông cố đẻ ra ông nội. Cháu của ông cố gọi là 曾 孫 tằng tôn.

Tiểu cô 小 姑 là em gái của chồng (xưng bởi chị dâu); đừng lẫn với tiểu muội  小 妹 là em gái nhỏ (xưng bởi anh trai lớn).

Đông qua 冬 瓜 là bí đao, vì thứ bí này có trái trong mùa đông.

Mộc nhĩ 木 耳 nghĩa đen là “tai của cây”. Vì thứ nấm ấy giống cái tai mà mọc trên cây, Bắc Kỳ vẫn gọi theo tiếng chữ là mộc nhĩ.

Biển đậu 扁 豆 nghĩa đen là hột đậu dẹp, vì chữ 扁 “biển” nghĩa là dẹp.

III. Văn pháp

Nom liên thuộc

Nhắc lại hai bài văn pháp trong hai kỳ báo trước: Những tiếng nom đi liền nhau chia ra ba thứ:

1/ Nom kép: hai nom đi liền nhau mà chỉ có một nghĩa.

2/ Nom bình hành: hai nom đi liền nhau mà có hai nghĩa rời ra, kêu tên hai sự vật.

(Hai thứ ấy đã học qua rồi; còn một thứ nữa sẽ học trong bài văn pháp hôm nay)

3/ Nom liên thuộc: hai nom đi liền nhau mà một nom này thuộc về một nom kia.

Ta đã biết trong văn pháp tiếng Pháp có chỗ nói về compément d’ un nom thì trong văn pháp chữ Hán thứ nom liên thuộc này cũng giống như vậy.

Kêu bằng complément d’ un nom như nói: l’ ami du père, l’ eau du fleuve thì trong chữ Hán nói: 父 友 phụ hữu, 江 水 giang thủy, tức là nom liên thuộc đó.

Phụ hữu, giang thủy không phải chỉ có một nghĩa, cho nên không phải nom kép; lại không phải có hai nghĩa rời ra, cho nên cũng không phải nom bình hành. Kêu bằng nom liên thuộc bởi vì hai chữ liên nhau mà chữ hữu 友 thuộc về chữ phụ 父 (bạn của ai? của cha), chữ 水 thủy thuộc về chữ 江 giang (nước của đâu? của sông).

Muốn làm hai nom dính nhau (ami với père, eaau với fleuve) thì trong Pháp văn dùng chữ de; vậy trong chữ Hán có dùng chữ gì không?

Có. Người ta dùng chữ 之 chi vào giữa hai nom để nối nó lại và chỉ nghĩa nom này thuộc về nom kia. Bởi vậy 父 友 phụ hữu tức là 父 之 友 phụ chi hữu, 江 水 giang thủy, tức là 江 之 水 giang chi thủy.

Chữ 之 chi ở đó giống như chữ de trong tiếng Pháp. Có điều khác nhau là: trong Pháp văn cái complément ở sau (père ở sau ami; fleuve ở sau eau); còn Hán văn, cái complément ở trước (父 phụ ở trước 友 hữu; 江 giang ở trước 水 thủy).

Thế nhưng mà, chữ 之 chi ấy, người ta phải bỏ đi luôn luôn, chỉ khi nào có sự cần đặc biệt thì mới để.

Số là 父 之 友 phụ chi hữu mà bỏ chữ 之 chi đi, nói 父 友 phụ hữu; số là 江 之 水 giang chi thủy mà bỏ chữ 之 chi đi, nói 江 水 giang thủy, thành ra hai nom đi liền nhau, dễ mà lẫn lộn với nom kép và nom bình hành.

Nhưng mà không lẫn lộn được.

Có cách để phân biệt nom liên thuộc cho khỏi lộn với hai thứ nom kia tiện lợi lắm. Cứ hễ gặp hai nom đi liền nhau, mình thử đặt chữ 之 chi vào giữa mà có nghĩa thì mới là nom liên thuộc. Còn không, thì không phải.

Vậy như 夫 人 phu nhân, nếu thêm 之 chi vào, thành ra 夫 之 人 phu chi nhân, 牛 羊 ngưu dương, nếu thêm 之 chi vào thành ra 牛 之 羊 ngưu chi dương, thì đều không có nghĩa chi hết, không phải là nom liên thuộc.

Trừ ra có một ít nom kép có thể để chữ 之 chi vào mà có nghĩa, như 天 子 thiên tử, có thể nói 天 之 子 thiên chi tử.

IV. Tập đặt

(về nom liên thuộc)

Nom kép và nom bình hành thường là những chữ sẵn có; còn nom liên thuộc thì tùy khi mình đặt, muốn để nom nào thuộc về nom nào theo sự mình cần nói. Vậy đặt sẵn ra đây ít nhiều chữ để tập cho quen, hầu sau người học có thể theo đó mà tự đặt lấy.

Phải nhớ rằng nom liên thuộc nguyên có chữ 之 chi ở giữa hai nom mà thường thường người ta bỏ chữ 之 chi ấy, không để vào. Vậy như:

井 水 tỉnh thủy tức là 井 之 水 tỉnh chi thủy; theo tiếng ta đáng nói là nước của giếng, nhưng cũng nói quen là “nước giếng”

手 心 thủ tâm tức là 手 之 心 thủ chi tâm; theo tiếng ta đáng nói: lòng của bàn tay, nhưng cũng nói quen là “lòng bàn tay”

足 心 túc tâm tức là 足 之 心 túc chi tâm; theo tiếng ta đáng nói là lòng của bàn chân, nhưng cũng nói quen là “lòng bàn chân”

人 身 nhân thân tức là 人 之 身 nhân chi thân; theo tiếng ta đáng nói là thân thể của người ta, nhưng cũng quen nói là “thân thể người ta”

牛 耳 ngưu nhĩ tức là 牛 之 耳 ngưu chi nhĩ; theo tiếng ta đáng nói là tai của trâu (bò), nhưng cũng nói quen là “tai trâu”

海 風 hải phong tức là 海 之 風 hải chi phong; theo tiếng ta đáng nói là gió của biển, nhưng cũng nói quen là “gió biển”

山 石 sơn thạch tức là 山 之 石 sơn chi thạch; theo tiếng ta đáng nói là đá của núi, nhưng cũng nói quen là “đá núi”

房 門 phòng môn tức là 房 之 門 phòng chi môn; theo tiếng ta đáng nói là cửa của buồng, nhưng cũng nói quen là “cửa buồng”

海 門 hải môn tức là 海 之 門 hải chi môn; theo tiếng ta đáng nói là cửa của biển, nhưng cũng nói quen là “cửa biển”

犬 牙 khuyển nha tức là 犬 之 牙 khuyển chi nha; theo tiếng ta đáng nói là răng của chó, nhưng cũng nói quen là “răng chó”

羊 肉 dương nhục tức là 羊 之 肉 dương chi nhục; theo tiếng ta đáng nói là thịt của dê, nhưng cũng nói quen là “thịt dê”

牛 角 ngưu giác tức là 牛 之 角 ngưu chi giác; theo tiếng ta đáng nói là sừng của bò, nhưng cũng nói quen là “sừng bò”

人 力 nhân lực tức là 人 之 力 nhân chi lực; theo tiếng ta đáng nói là sức của người, nhưng cũng nói quen là “sức người”

天 心 thiên tâm tức là 天 之 心 thiên chi tâm; theo tiếng ta đáng nói là lòng của trời, nhưng cũng nói quen là “lòng trời”

林 木 lâm mộc tức là 林 之 木 lâm chi mộc; theo tiếng ta đáng nói là cây của rừng, nhưng cũng nói quen là “cây rừng”

Nên hiểu thêm một điều nữa: trong chữ Hán, về nom liên thuộc bỏ chữ 之 chi, cũng như trong tiếng ta bỏ chữ “của”.

V. Cách học bài thứ tư này

Hôm nay học 15 tiếng đôi, cốt để biết thêm nhiều danh từ, 15 nom kép có giải nghĩa rất rõ ràng, là muốn cho biết được chữ nào chắc chắn chữ ấy. Cố nhiên là người học phải theo mấy phép đã cho trước mà học cho thuộc lòng.

Bài văn pháp hôm nay dính với hai bài trước. Phải hợp cả ba làm chung một cái đề cương để coi cho dễ học.

Trong văn pháp tiếng Pháp, chỗ nói về complément d’ un nom có dạy người học lấy hai nom mà làm dính với nhau bởi một chữ de. Đây ta cũng bắt chước mà làm như vậy, tức là thực hành tự tập đặt vừa nói trên.

Đây ta làm dính hai nom bởi một chữ 之 chi. Theo trên kia, muốn nói nước của giếng thì nói 井 之 水 tỉnh chi thủy; muốn nói gió của biển thì nói 海 之 風 hải chi phong; rồi suy ra mà đặt những chữ khác.

Phải làm việc này như cách tập dịch: viết trên giấy một bên chữ quốc ngữ, một bên chữ Hán.

Có mấy đề ra sẵn dưới đây, hãy cứ đó mà dịch theo. Còn như sự thử lại coi có đúng không, thì người học tự làm lấy cũng được. Vì trong bài đã dạy kỹ lắm, không có thể lầm. Điều nên nhớ là cái complément bao giờ cũng ở đằng trước, nghịch với tiếng Pháp.

ĐỀ DỊCH: 1/ Sừng của dê; 2/ Lông của chó; 3/ Lòng của người; 4/ Cây lúa của ruộng; 5/ Cây của núi; 6/ Lông của bò; 7/ Da của heo; 8/ Gió của núi; 9/ Sắc của trời; 10/ Tài của miệng; 11/ Sắc của gái; 12/ Anh của chồng; 13/ Hình của núi; 14/ Nhà của cha; 15/ Sắc của mặt trăng.

Ban đầu tập đặt hãy để chữ 之 chi. Sau nhuần lòng rồi ta hãy bỏ chữ 之 chi đi.

Bài báo