title: Hán văn độc tu 1936-1937/Bài học thứ 5

text:
I. Nom đặt với số

II. Cắt nghĩa thêm

Khi học đoạn I trên đây xong thì lật ngay bài văn pháp dưới nầy ra học trước, rồi hãy xem đến đoạn II cắt nghĩa thêm, dù rằng đoạn II sắp ở trên cũng mặc.

Trong đoạn này, sáu chữ trên thuộc về nom commun có cá thể và nom collectif, nên chữ số để ngay trên nó được; chín chữ dưới thuộc về nom commun không cá thể hoặc có mà không đếm được, nên không để ngay được mà phải lót một chữ gián tiếp vào giữa. Những chữ gián tiếp ấy tùy theo nom mà khác.

一 子 nhất tử là một đứa con, song cũng có khi dùng chữ 子 ra nghĩa khác, nói 二 三 子 nhị tam tử nghĩa là hai ba gã, như trong Luận Ngữ đức Khổng hay dùng chỉ học trò của mình.

Các từ tên loài thú, nom commun và concret, thường là để ngay chữ số lên trên. Nhưng cũng nhiều khi muốn nó được rõ nghĩa hơn thì để chữ gián tiếp. Bởi vậy, 一 馬 nhất mã cũng nói 一 匹 馬 nhất thất mã (thất 匹 là “con”); 一 牛 nhất ngưu cũng nói 一 頭 牛 nhất đầu ngưu (đầu 頭 tiếng ta cũng nói là “con”); 一 羊 nhất dương cũng nói 一 尾 羊 nhất vĩ dương (vĩ 尾 là “đuôi”, cũng là “con”).

六 省 Lục tỉnh là sáu tỉnh thuộc về Nam Kỳ của ta thuở xưa. Tỉnh, hợp các phủ huyện mà thành, cho nên nó là collectif, để ngay chữ số lên trên được.

三 圻 Tam kỳ là ba kỳ, mỗi kỳ họp nhiều tỉnh mà thành, cho nên nó cũng là collectif, để ngay chữ số lên trên được.

Từ 一 斗 米 nhất đẩu mễ trở xuống là nom concret hoặc không có cá thể hoặc có cá thể mà không xiết đếm thì phải có chữ gián tiếp để giữa chữ số và nom ấy.

Đẩu 斗 bằng 10 升 thăng hay thưng, đồ dùng để đong bên Tàu mà Bắc Kỳ ta cũng có dùng theo, hiện vẫn còn có cái tên ấy. Trong tự điển Tàu chua rằng 1 đấu bằng 0, mc 319.

Bôi 杯 là chén uống rượu, cũng viết là 盃

Trương 張 có nghĩa là giở ra. Giấy, kể mỗi một lần giở ra là một tờ, hai mặt. Nhưng theo tiếng ta, 張 trương hay trang chỉ là một mặt (une page). Một mặt giấy thì chữ Hán là  面 diện.

Can 竿 là cần câu. Cây tre thường là von và hơi cong như cái cần câu cho nên gọi thế.

Khối 塊 nguyên nghĩa là đất cục, mượn nói hòn hay cục, trong khi ấy thì cái nghĩa đất đã mất đi. Thế rồi khi nói một cục đất người ta lại phải nói 一 塊 土 nhất khối thổ.

Lạp 粒 là hột, nói về thóc, gạo, đậu đều được cả.

Hoàn 丸 là cái viên gì tròn lại. Hòn đạn cũng nói được là 丸 hoàn.

Trận 陣 là trận giặc, mượn nói về một cơn gió, hoặc mưa, hoặc dông hoặc bão tố đều được cả.

III. Văn pháp

Nom đặt với chữ số

Trong Hán văn không có mối tiếng article. Để trên các nom chỉ có chữ số, mà sự đặt có khác nhau, cần phải học qua mới biết.

Cũng như tiếng Pháp, trong chữ Hán duy có nom commun mới đặt được chữ số lên trên, còn nom propre thường là không đặt được.

Nhưng thỉnh thoảng cũng có khi đặt chữ số lên trên nom propre được, là khi dùng nom propre ấy như nom commun.

Cử lệ:

Nói 雖 有 百 孔 明 (tuy hữu bách Khổng Minh) nghĩa là: Tuy có một trăm ông Khổng Minh… thì chữ 孔 明 Khổng Minh ấy cũng kể như chữ “người tài, người giỏi” mà không phải nom propre nữa.

Còn trên phần nhiều nom commun có thể đặt chữ số được cả, duy cách đặt khác nhau. Người ta đã chia ra làm hai: một cách đặt trực tiếp, một cách đặt gián tiếp.

Trực tiếp nghĩa là chữ số dính liền với chữ nom commun ấy; còn gián tiếp là ở giữa chữ số và chữ nom commun có thêm một chữ nữa để chỉ về đơn vị (unité) hoặc về lượng (quantité) hoặc về cái khác của nom commun.

Cử lệ:

一 人 nhất nhân, 十 國 thập quốc là trực tiếp;

一 粒 豆 nhất lạp đậu, 一 斗 米 nhất đẩu mễ, 一 陣 風 nhất trận phong là gián tiếp.

Nom commun nào thì đặt cách trực tiếp? Nom commun nào thì đặt cách gián tiếp? Và tại sao lại có sự chia khác ấy?

Chúng ta học tiếng Pháp, đã biết nom collectif là gì rồi. Hết thảy nom collectif trên nó đều đặt được chữ số bằng cách trực tiếp. Ấy là vì mỗi nom collectif đều có một cá thể (cũng như đơn vị), ta có thể đếm từng cái được. Như 九 族 cửu tộc (là chín họ), 萬 邦 vạn bang (là muôn nước) với chữ 十 國 thập quốc trên đây đều đặt bằng cách trực tiếp, vì những 族 tộc, 邦 bang, 國 quốc thảy là nom collectif.

Nom concret thì những chữ nào có riêng một cá thể, đếm được, thảy đặt theo cách trực tiếp; như 四 門 tứ môn (tứ là bốn), 十 虎 thập hổ, với chữ 一 人 nhất nhân trên kia.

Còn, cũng nom concret mà chữ nào không có cá thể, không đếm được, như 水 thủy  火 hỏa, hoặc có cá thể mà không xiết đếm, như 米 mễ, 豆 đậu thì đặt bằng cách gián tiếp.

Cái chữ gọi bằng gián tiếp ấy không nhất định, tùy mình muốn chỉ cái gì của nom mình nói thì dùng chữ có nghĩa ấy mà chỉ. Như 豆 đậu, mình muốn chỉ về cá thể của nó thì dùng chữ 粒 lạp (nghĩa là hột); 米 mễ, mình muốn chỉ cái lượng của nó thì dùng chữ 斗 đẩu (đấu để đong); 風 phong (gió) mình muốn chỉ sự kịch liệt và lâu lai của nó thì dùng chữ 陣 trận (cơn).

Những nom concret mà không có cá thể hoặc có mà vụn vặt quá không đếm được thì phải dùng chữ gián tiếp; không có chữ ấy thì thành ra bất thông.

Hãy nhớ: không ai nói được 一 風, 一 水 hay 一 火 bao giờ.

Trước kia có nói “trên phần nhiều nom commun có thể đặt chữ số được cả” là có ý lưu lại một phần ít không đặt được. Phần ít ấy là nom abstrait.

Người ta đặt chữ số ngay trên nom abstrait được, nhưng khi nào như thế là đã coi nom ấy cũng như nom concret có cá thể. Chứ đã là nom abstrait chân chính thì không thể đặt với chữ số được vì nó không có thể đếm được.

IV. Tập đặt

Theo trên đã nói, có một số nom đặt được chữ số lên trên một cách trực tiếp. Vậy thì sự ấy dễ lắm, không cần phải tập cũng biết. Chỉ nhớ thêm rằng người ta thường đặt chữ số lên trên nom, nhưng có khi đặt dưới nom cũng được.

Như kể số 三 牲 (tam sinh, ba con vật giết đi để tế), kể rằng 一 牛 nhất ngưu, 一 羊 nhất dương, 一 豕 nhất thỉ, nghĩa là: một con bò, một con dê, một con heo; nhưng cũng có thể kể rằng 牛 一 ngưu nhất, 羊 一 dương nhất, 豕  一 thỉ nhất, nghĩa là: bò một con, dê một con, heo một con.

Sự cần phải tập là sự đặt chữ số trên những nom mà trong khi đặt cần có chữ gián tiếp. Những chữ gián tiếp ấy lại không nhất định, tùy mình muốn chỉ thế nào, nên phải tập quen mới biết.

Đây đặt làm mẫu mấy chữ để tập cho quen, sau biết nhiều rồi thì tự mình đặt lấy.

Như chữ 田 điền, mình muốn chỉ bao cả một đám, một vạt ruộng mà không chỉ rõ ra mẫu, sào, thước, tấc, thì nói 一 頃 田 nhất khoảnh điền (là một đám ruộng). Còn muốn chỉ ra một số ruộng rất ít thì nói 一 呎 田 nhất xích điền (là một thước ruộng) hay
一 寸 田 nhất thốn điền (là một tấc ruộng).

Phải biết rằng có nhiều chữ Hán mà người mình dùng khác với người Tàu, nhất là những chữ dùng trong giấy tờ việc quan hay văn khế mua bán. Như trong khế bán ruộng và phân thơ chia gia tài của ta hay nói 一 所 田 nhất sở điền (là một thửa ruộng) thì chữ 所 sở ấy trong Hán văn không thấy dùng.

Bây giờ đến chữ 水 thủy. Mình muốn chỉ cái lượng của nước vừa một chén thì nói 一 杯 水 nhất bôi thủy (một chén nước). Mình muốn chỉ cái lượng của nước vừa một gáo thì nói 一 勺 水 nhất thược thủy (một gáo nước). Nhưng khi muốn chỉ ra cái lượng nó rất ít thì nói 一 滴 水 nhất trích thủy (một giọt nước).

Bây giờ đến chữ 米 mễ. Mình muốn chỉ cái lượng gạo thật nhiều thì nói 一 倉 米 nhất thương mễ (một kho gạo). Muốn chỉ cái số nó rất ít, đếm từng hột gạo, thì nói 一 粒 米 nhất lạp mễ (một hột gạo).

Khi đặt cách gián tiếp cũng như khi đặt cách trực tiếp, chữ số và chữ gián tiếp có thể để dưới nom. Vậy như muốn nói: 田 一 頃 điền nhất khoảnh, 水 一 勺 thủy nhất thược, 米 一 倉 mễ nhất thương đều được cả.

V. Cách học bài thứ năm

Trong bài học này có đoạn văn pháp hơi dài, sợ bất tiện cho người học, nhưng vì e chia ra nó sẽ thành rời rạc mà lại ngắn quá, nên làm luôn một bài.

Nhưng, tuy dài mà trong đó sự lý không có mấy. Điều nên chú ý hơn hết là điều đặt chữ số trên nom bằng cách gián tiếp. Vì nó quan trọng lắm nên lại thêm đoạn tập đặt để luyện cho quen.

Đây là đặt mấy chữ làm mẫu. Người học đến khi biết chữ nhiều rồi do đó suy ra mà tự đặt lấy, chứ không nên vội muốn biết hết thảy những chữ gián tiếp ấy ngay một lúc bây giờ.

Trong bài có những chữ tuy không ở ngay trong đoạn chính học tiếng một mà là liên đới nói đến mới gặp lần đầu, thì phải chăm mà nhớ; chớ quên dùng phép viết và phép đếm nét đã dạy trước kia mà học cho thuộc lòng. Tức như những chữ 勺 thược là gáo, 滴 trích là giọt, 頃 khoảnh là đám,  倉 thương là kho, v.v…

Bài báo


title: Hán văn độc tu 1936-1937/Bài học thứ 6

text:
I. Học tiếng một

Adjectifs qualificatifs

II. Cắt nghĩa thêm

Đây là ít nhiều tiếng adjectif qualificatif mà lấy tinh những chữ có nghĩa đối nhau cho dễ nhớ. Như 大 đại đối với 小 tiểu, 高 cao đối với 低 đê, v.v…

Chữ Hán cũng như chữ Pháp, có sens propre là nghĩa đen và có sens figuré là nghĩa bóng. Như 深 thâm (sâu), 淺 thiển (cạn), nghĩa đen nói về nước, bởi vì nó thuộc bộ chấm thuỷ, có chữ 水 (氵 cũng kể là 水) đứng một bên. Nhưng cái gì không phải nước mà có ý sâu cạn thì cũng nói 深 淺 thâm thiển được. Lệ như: muốn chỉ cái lòng người sâu, khó lường, thì cũng dùng chữ 深 thâm để qualifier cho cái lòng; muốn chỉ sự biết hãy còn cạn, thì cũng dùng chữ 淺 thiển để qualifier cho sự biết.

遠 viễn, 近 cận, 速 tốc, 遲 trì, bốn chữ ấy đều thuộc về bộ 辵 (bộ Xước, ta kêu bằng bộ quai xước)

辵 xước nghĩa là chốc lại đi, chốc lại đứng, cho nên bốn chữ đó, nghĩa đen của nó: xa, gần, mau, chậm, đều nói về sự đi đứng hết. Nhưng dùng sang nghĩa bóng thì dù không phải sự đi đứng cũng nói được.

Bất kỳ adjectif qualificatif nào cũng có nghĩa đen nghĩa bóng cả. Biết đại khái như sáu chữ trên đó rồi suy ra để hiểu những chữ khác.

Hôm nay có những chữ thuộc về những bộ học rồi, nên nhắc lại cho nhớ. Chữ 低 đê về bộ Nhân; chữ 深 thâm, chữ 淺 thiển về bộ Thủy; chữ 狹 hiệp về bộ Khuyển; chữ 明 minh, chữ 暗 ám về bộ Nhật; chữ 利 lợi về bộ Đao.

Lại có mấy chữ thuộc về bộ chưa học tới: như chữ 遠 viễn, chữ 近 cận ... đã nói trên kia rồi; còn:

Chữ 薄 bạc (là mỏng) thuộc về bộ Thảo. Nguyên bộ Thảo viết là 艸 mà biến hình ra ⺾ luôn luôn ở trên đầu chữ, nên phàm những chữ trên đầu có ⺾ đều thuộc về bộ Thảo (hoặc kêu bộ Thảo đầu).

Chữ thảo 艸 ấy nghĩa là cỏ, theo luật tượng hình, phần trên giống lá cỏ ở dưới đất, và phần dưới giống rễ cỏ ở dưới đất. Ấy là chữ đời xưa viết như thế, bây giờ thì ít ai viết thế mà viết là 草, âm, nghĩa đều đồng nhau).

Chữ 邪 tà về bộ Ấp. Chữ ấp viết là 邑 mà biến hình thành ra ⻏, luôn luôn ở bên hữu chữ. Bộ này với bộ Phụ hình giống nhau mà trái nhau. Ta nên phân biệt thế này: hễ cái hình gáo ở bên hữu chữ là bộ Ấp; ở bên tả chữ, là bộ Phụ. (Bộ Phụ đã học rồi)

Chữ 鈍 độn thuộc về bộ Kim (金 mà biến hình ra 釒, thường ở bên tả chữ. 金 nghĩa là vàng, cũng là loài kim).

III. Văn pháp

Adjectif qualificatif đi với nom

Trước hết nên biết, trong chữ Hán, adjectif qualificatif cũng có đơn có kép như nom. Đơn là như 30 chữ hôm nay, mỗi chữ có một nghĩa: 大 là lớn; 小 là nhỏ v.v....

Có khi đặt đôi, cho hai adjectif đi liền nhau, thành ra kép. Khi ấy kể như một adjectif, nhưng phải hiểu trong nó hoặc có một hoặc có hai ý.

Như nói 寂 寞 tịch mịch (là lặng lẽ) thế là chỉ có một ý, hình dung cái gì nó im lặng mà thôi.

Còn như nói 高 明 cao minh (là cao sáng) thế là trong đó có hai ý, hình dung cái gì nó đã cao lại sáng nữa. Lại như nói 廣 大 quảng đại (là rộng lớn) cũng hai ý, hình dung cái gì nó đã rộng lại lớn nữa.

Dùng một adjectif để qualifier cho nom thì thường thường để adjectif lên trên nom. Như nói núi cao thì phải nói 高 山 cao sơn; nói sông lớn thì phải nói 大 川 đại xuyên.

Nhưng cũng có khi để adjectif ở dưới nom, là khi mình muốn dùng adjectif như là cái attribut của nom ấy.

Bởi vậy, như nói 山 高 sơn cao, 月 小 nguyệt tiểu là có ý hình dung cái cảnh trong một đêm, trông thấy núi thời cao, trăng thời nhỏ.

Khi dùng adjectif kép để qualifier cho nom thì phải thêm chữ 之 chi vào giữa mà vẫn để adjectif lên trên nom. Như nói  高 明 之 家 cao minh chi gia (là cái nhà cao sáng); 要 害 之 地 yếu hại chi địa (là cái chỗ yếu hại).

Trong vận văn hoặc biền văn, muốn được gọn câu hay là tính cho vừa số chữ, người ta có thể bỏ chữ 之 ấy được.

Còn dùng adjectif kép qualifier cho nom kép có hai cách:

1/ Hễ qualifier cho nom bình hành đồng loại với nhau thì adjectif phải là một ý với nhau. Như nói 道 里 遙 遠 đạo lý dao viễn (là đường dặm xa xuôi) thì vì 道 đạo và 里 lý đồng loại với nhau, nên 遙 dao và 遠 viễn phải một ý với nhau.

2/ Hễ qualifier cho nom bình hành có ý đối nhau thì adjectif phải hợp nghĩa với nom theo thứ tự. Như nói 山 川 阻 深 sơn xuyên trở thâm (núi sông trở sâu) thì vì 山 sơn và 川 xuyên đối nhau nên 阻 trở phải hợp với 山 sơn và 深 thâm phải hợp với 川 xuyên. Lại như nói: 天 地 玄 黃 thiên địa huyền hoàng (trời đen đất vàng) thì vì 天 thiên và 地 địa đối nhau nên 玄 huyền phải hợp với 天 thiên và 黃 hoàng phải hợp với 地 địa. (Theo thuyết nhà nho, trời là sắc đen, đất là sắc vàng, nên có câu như thế).

IV. Học tiếng đôi

Nom đặt với adjectif

巧 手 : Tay khéo

拙 工 : Thợ vụng

長 爪 : Móng tay dài

短 刀 : Dao ngắn

利 口 : Miệng sắc (miệng khéo nói)

明 月 : Trăng tỏ

美 女 : Gái đẹp

暗 室 : Buồng tối

醜 婦 : Người đàn bà xấu (bộ tướng xấu)

厚 皮 : Da dày

曲 木 : Cây cong

遠 山 : Núi xa

邪 心 : Lòng vạy (Lòng không ngay)

V. Thành ngữ dùng vào Quốc văn

Hôm nay bắt đầu học những thành ngữ (expression) trong chữ Hán mà cũng đã dùng vào tiếng ta hoặc có thể dùng vào tiếng ta. Trong những thành ngữ ấy phần nhiều lấy những chữ học rồi nên cũng không khó mấy. Có nhiều cái thành ngữ nói luôn miệng mà không biết nó là chữ Hán. Hễ đã không biết thì tất không hiểu nghĩa cho đến nơi. Cho nên, học mục nầy có ích về Hán văn đã đành, mà cũng có ích cho quốc văn nữa.

常 川 (thường xuyên): Cái gì luôn luôn không ngớt; có ý là như con sông chảy thường.

心 田 (tâm điền): Chỉ cái lòng. Do cái lòng người ta mà sanh ra việc nầy việc kia cũng như bởi ruộng sanh ra vật sản. – Hay là nói 心 地 (tâm địa) cũng như tâm điền.

目 擊 (mục kích): Thấy tận mắt. Kích là đánh; ý nói lấy mắt đánh vào cái gì, là thấy chắc lắm.

大 家 (đại gia): Nhà nhiều đời có người làm nên, có nền nếp và danh giá. Nhưng theo Bạch thoại thì đại gia lại là “người ta”, như chữ on trong tiếng Pháp.

江 山 (giang sơn): Sông núi, chỉ về đất nước. Đất thì có sông và núi nên lấy mà đại biểu cho một nước.

VI. Tập đặt

Làm như đã chỉ ở một bài trước, tập dịch Quốc văn ra chữ Hán, mà hôm nay thì lấy adjectif  ghép với nom. Đây chỉ tập một cách đặt adjectif trước nom cho dễ. Vậy hãy dịch theo mấy đề sẵn dưới đây:

1/ Cái tai lớn. 2/ Cái đuôi dài. 3/ Cái gò cao. 4/ Cái giếng sâu. 5/ Cái dao bén. 6/ Con mắt sáng. 7/ Cái ghế nhỏ.  8/ Nước cạn. 9/ Sắc đẹp. 10/ Người ngay. 11/ Ngày dài. 12/ Cái sừng cong. 13/ Cái áo ngắn. 14/ Cái miệng hẹp. 15/ Cái hình xấu.

Bài báo


title: Hán văn độc tu 1936-1937/Bài học thứ 7

text:
I. Học tiếng đôi (Adjectifs mượn)

II. Cắt nghĩa thêm

Cổ thi có câu “Hồ mã tê bắc phong, Việt điểu sào nam chi”. Nghĩa là: ngựa mọi Hồ hí gió bắc, chim nước Việt làm tổ cành nam. Ý nói: mọi Hồ ở phương bắc, nên ngựa mọi Hồ lúc về phương nam rồi, nghe gió bắc mà hí; nước Việt ở phương nam, nên chim nước Việt khi sang phương bắc rồi cũng chọn cành phương nam làm tổ: giống vật còn biết nhớ xứ mình.

Thương 商 đây là 商 人 thương nhân, nghĩa là người buôn bán, mà nói tắt đi. Nếu nói đủ thì nói: 中 華 之 商 人 Trung Hoa chi thương nhân.

Cầm 禽 là loài chim; 家 禽 gia cầm như con ngan, con vịt, con ngỗng, v.v...

Thú 獸 là loài vật có bốn chân. Dã thú   野 獸 như con cọp, con heo rừng, con hươu, con mang, v.v…

Hộ 戶 có nghĩa là một famille. Đời xưa hay nói 戶 口 hộ khẩu: hộ 戶 là một gia đình, khẩu 口 là một miệng, tức một đầu người. Thường thường làm nghề gì thì cả nhà cùng làm nên những nhà rủ nhau đi đẽo gỗ kéo về mà bán, kêu bằng 木 戶 mộc hộ. Cũng như những nhà làm nghề nước mắm ở Phan Thiết, người ta kêu là 鹹 戶 hàm hộ. (鹹 hàm là mặn, tức là nước mắm).

Thổ 土 đây là 本 土 bản thổ, cũng như 本 處 bản xứ.

Bất kỳ vật gì hễ đem tiền mà mua được đều kêu là 貨 hóa, không cứ bởi tự nhiên sinh sản ra hay người ta chế tạo nên.

Đây nhẫn lên là nom propre và nom commun mượn làm adjectif.

Minh điểu 鳴 鳥 là con chim đang kêu hay đã kêu hay biết kêu, tùy câu mà hiểu. Nhưng khéo kẻo lầm với khi nói 鳥 鳴 điểu minh thì nghĩa là con chim kêu, chỉ sự con chim đang hành động.

Tử lộc 死 鹿 thì là con hươu đã chết rồi, không nên lầm với khi nói 鹿 死 lộc tử là chỉ sự hành động cuối cùng của con hươu.

Bộ mặt cười 笑 靣 tiếu diện tức là bộ mặt tươi tắn, vui vẻ; hay nói 笑 容 tiếu dung cũng được.

Sầu tình 愁 情 là cái tình sầu não, buồn bã.

Bốn chữ trên đây 鳴 minh, 死 tử, 笑 tiếu, 愁 sầu đều là verbe mà mượn làm adjectif cũng như trong tiếng Pháp, participe présent hay passé đều coi như adjectif.

Chí lý 至 理 là cái lẽ phải rất mực, đến nơi, không còn gì hơn nữa.

Cực hình 極 刑 là những hình chém bêu đầu, phân thây thuở xưa, ý nói không còn hình nào nặng hơn.

Thường thức 常 識 là sự biết thông thường, nghề nào đều có thường thức của nghề ấy.

Viễn mưu 遠 謀 là sự lo tính xa xôi, như ở bây giờ mà lo đến việc một vài trăm năm nữa.

Bốn chữ trên đây 至 chí, 極 cực, 常 thường, 遠 viễn đều là adverbe mà mượn làm adjectif.

III. Văn pháp

Adjectif mượn

Ngoài những adjectif qualificatif nguyên tiếng, cũng có khi người ta mượn mấy mối tiếng khác mà làm thành nó. Những mối tiếng có thể mượn được, là nom, verbe, adverbe.

Nom propre hay nom commun đều mượn làm adjectif qualificatif được cả.

Như 胡 馬 Hồ mã, 越 鳥 Việt điểu,  華 商 Hoa thương: chữ 胡 Hồ, chữ 越 Việt, chữ 華 Hoa đều là nom propre dùng qualifier cho chữ 馬 mã, chữ 鳥 điểu, chữ 商 thương.

家 禽 Gia cầm, 野 獸 dã thú, 木 戶 mộc hộ, 土 貨 thổ hóa: chữ 家 gia, chữ 野 dã, chữ 木 mộc, chữ 土 thổ đều là nom commun dùng qualifier cho chữ 禽 cầm, chữ 獸 thú, chữ 戶 hộ, chữ 貨 hóa.

Khi dùng như thế, cái hình thức của nó không khác gì nom liên thuộc, vì mỗi hai chữ đều có thêm chữ 之 chi vào giữa để chỉ nghĩa chữ nọ thuộc về chữ kia. Như 胡 之 馬 Hồ chi mã là con ngựa của mọi Hồ; 野 之 獸 dã chi thú là loài thú của đồng nội.

Cho nên có nhiều nom liên thuộc mà một nom đứng trước có thể kể như là adjectif qualificatif.

Người ta hay mượn verbe neutre làm adjectif qualificatif. Tức như:

Dùng chữ 鳴 minh qualifier cho chữ 鳥 điểu để hình dung con chim ấy là đương kêu, hay đã kêu, hay biết kêu;

Dùng chữ 死 tử qualifier cho chữ 鹿 lộc để hình dung con hươu ấy đã chết;

Dùng chữ 笑 tiếu qualifier cho chữ 靣 diện để hình dung cái mặt tươi cười vui vẻ;

Dùng chữ 愁 sầu qualifier cho chữ 情 tình để hình dung cái tình buồn rầu.

Bốn chữ 鳴 minh, 死 tử, 笑 tiếu, 愁 sầu đều là verbe neutre.

Những chữ vốn là adverbe mà khi đem đặt trước nom, đứng sát với nom, là khi người ta đã mượn nó làm adjectif qualificatif. Như 至 理 chí lý, 極 刑 cực hình, 常 識 thường thức, 遠 謀 viễn mưu: vì 理 lý, 刑 hình, 識 thức, 謀 mưu đều là nom, cho nên chí, 極 cực, 常 thường, 遠 viễn đó vốn là adverbe mà đều kể như adjectif.

IV. Thành ngữ dùng vào Quốc văn

胡 越 一 家 (Hồ Việt nhất gia) = Mọi Hồ ở phía bắc nước Tàu, nước Việt ở phía nam nước Tàu mà hợp làm một nhà được, có ý nói thống nhất cả thiên hạ, và xa lạ thành quen thuộc.

商 人 多 詐 (Thương nhân đa trá) = Người buôn bán nhiều lừa dối.

家 難 天 下 易 (Gia nan, thiên hạ dị) = Trong nhà thì khó, ra thiên hạ thì dễ. Ý nói đối với người ngoài cái gì cũng nhất thiết được, còn ở trong nhà phải lấy tình mà xử cho nên khó.

笑 中 有 刀 (Tiếu trung hữu đao) = Trong sự cười có con dao. Ý nói cái cười độc hiểm lắm.

否 極 泰 來 (Bĩ cực thái lai) = Bĩ là vận xấu; thái là vận tốt; vận xấu cùng tột rồi, vận tốt đến.

謀 事 在 人, 成 事 在 天 (Mưu sự tại nhân, thành sự tại thiên) = Mưu việc ở người, nên việc ở trời. Ý nói người ta làm việc gì chỉ biết hết sức mình mà thôi, chứ sự nên hư khong liệu được.

V. Tập đặt

Những nom mượn làm adjectif đem đặt trên nom thì cũng giống như nom liên thuộc đã học rồi, hôm nay không cần phải tập. Chỉ có verbe mượn làm adjectif đặt trên nom là phải tập cho biết.

Phải nhớ duy có verbe neutre thì mới mượn được. Đây thử mượn mà đặt thêm mấy chữ để tập cho quen.

1/  歌 兒 (ca nhi) = chữ 兒 nhi nghĩa là con nít, gồm cả con gái con trai. Nhưng chữ 兒 nhi ở đây là nói về con gái. 歌 兒 ca nhi là con gái biết hát.

2/ 耕 夫 (canh phu) = chữ 夫 phu có nghĩa là đứa, là thằng trai. 耕 夫 canh phu là trai cày.

3/ 織 女 (chức nữ) = Người con gái biết dệt, hay làm nghề dệt.

4/ 食 桌 (thực trác) = Cái bàn ăn hay cái bàn để dọn ăn. 桌 trác là cái bàn.

5/ 走 狗 (tẩu cẩu) = Con chó chạy, tức là chó săn.

6/ 行 宮 (hành cung) tiếng ta cũng nói hành cung. Mười hai tỉnh Trung Kỳ, mỗi tỉnh có một cái, để khi nào vua đi ngự tới thì ở đó. Nghĩa đen là cái cung để vua ở trong lúc đi. Chữ 行 hành là verbe.

7/ 飛 機 (phi ky) = Cái máy bay. Chữ 飛 phi là verbe.

8/ 出 路 (xuất lộ) = Con đường đi ra. Chữ  出 xuất là verbe.

9/ 流 水 (lưu thủy) = Nước chảy. Chữ 流 lưu là verbe.

10/ 來 世 (lai thế) = Đời sau. Chữ 來 lai là verbe, nghĩa là đến. 來 世 lai thế nghĩa đen là đời sẽ đến, tức đời sau.

Theo như cách tập dịch đã nói trước kia, dịch những đề dưới này ra chữ Hán, những đề ấy đều là mượn một verbe neutre làm adjectif để đặt với nom.

1. Người con gái biết hát; 2. Con chim bay; 3. Thợ dệt; 4. Con ngựa chạy; 5. Con đường đi đến; 6. Con trâu cày; 7. Mưa bay; 8. Cái lòng buồn rầu; 9. Con chim chết; 10. Người đi.

Những chữ dùng trong 10 đề này đều là chữ học rồi cả, hoặc ở trong bài hôm nay, hoặc ở trong mấy bài trước, hãy nhớ lại.

Tiếng ta khi đặt câu có thể không phân biệt được adjectif hay verbe trong trường hợp dưới này. Như nói “Con chim bay” chữ “bay” ấy có thể nhận là verbe cũng được. Nhưng không, đây là adjectif. Trong chữ Hán, nếu là verbe thì nói 鳥 飛 điểu phi, nếu là adjectif thì nói 飛 鳥 phi điểu. Đây nên nói là 飛 鳥 phi điểu.

Bài báo


title: Lâm giang tiên

text:
Than việc đời (1918) do Phan Kế Bính dịch, đăng trong Việt Hán văn khảo
 Lâm giang tiên (Bùi Kỷ dịch) (1959) do Bùi Kỷ dịch, đăng trong phần tựa của Tam quốc diễn nghĩa


title: Hán văn độc tu 1936-1937/Bài học thứ 8

text:
I. Học những tiếng về pronom

II. Cắt nghĩa thêm

Về pronom personnel, chữ Hán cũng lôi thôi như tiếng Việt Nam ta, nghĩa là những tiếng dùng mà xưng mình hay xưng người không có nhất luật như tiếng Pháp. Nói rõ ra: tiếng Pháp xưng mình là moi, je, nous, xưng người là tu, vous, xưng sau lưng người là il, elle, ils, elles, bất kỳ đối với ai cũng dùng được cả. Nhưng tiếng Nam, nói với ai và nói về ai, cũng phải tùy địa vị họ và địa vị mình mà xưng hô, không nói xô bồ được, thì chữ Hán cũng vậy.

Tiện đây ta nên biết sự ấy cho rõ ràng hơn thì có ích hơn.

Hiện nay người Tàu chia chữ họ ra làm hai thứ:

1/ Văn ngôn 文 言 viết theo lối nói đời xưa chớ không theo lối nói đương thời; 2/ Bạch thoại 白 話 viết theo lối nói đương thời, nói thế nào, viết thế ấy.

Theo Bạch thoại thì pronom personnel được nhất luật. Nghĩa là về ngôi thứ nhất: số một nói 我 ngã, số nhiều nói 們 ngã môn; ngôi thứ hai: số một nói 你 nễ, số nhiều nói nễ môn; ngôi thứ ba: số một nói 他 tha, số nhiều nói tha môn. Nói rằng "được nhất luật", bởi vì đối với ai mà xưng mình và xưng người cũng cứ như vậy chớ không tùy địa vị mà thay đổi. Vậy thì pronom personnel của Bạch thoại Tàu cũng được tiện lợi như tiếng Pháp.

Nhưng Văn ngôn thì lại không như thế. Pronom personnel của văn ngôn thì lại tùy địa vị mà xưng hô như tiếng Nam ta: đáng ông kêu ông, đáng bà kêu bà, đáng quan lớn kêu quan lớn... lại còn xưng mình, khi tao, khi tôi, khi con... không đồng nhau.

Chúng ta học chữ Hán đây là không phải học Bạch thoại mà là học Văn ngôn. Đã vậy thì sự phải theo cách dùng pronom personnel của văn ngôn là sự tự nhiên lắm.

Theo Văn ngôn, khi đối với cha mẹ, con phải xưng cha mẹ là 大 人, xưng mình là 兒 (nhi, nghĩa là con); bạn hữu đối với nhau, thường xưng bạn là 兄 huynh, xưng mình là 弟 đệ. Trong những khi ấy, những tiếng pronom personnel như 吾 ngô, 我 ngã, 爾 nhĩ, 汝 nhữ như trên đây không hề dùng đến. Vậy những chữ ấy phải đợi đến lúc đáng dùng mới dùng, không phải dùng luôn luôn được đâu.

Bởi vậy, những chữ pronom học hôm nay là học cho biết đại khái, chớ không phải bao nhiêu tiếng xưng hô đã gồm hết vào trong đó.

Thật ra thì cũng duy có những chữ học hôm nay đó mới gọi được là pronom personnel chớ còn những chữ như 大 人 đại nhân, 兒 nhi, 兄 huynh, 弟 đệ vừa nói trên đó đều là nom mà mượn dùng như pronom, cho nên không kê vào đây được.

Nãy giờ nói đó là theo Văn ngôn ngang từ đời Khổng Tử về sau. Chớ truy nguyên ra, lên đời xưa nữa, trước Khổng Tử, thì pronom personnel lại vốn là nhất luật. Coi như trong kinh Thư, tôi xưng mình trước mặt vua cũng xưng là 予 dư, và xưng vua cũng bằng 爾 nhĩ, 汝 nhữ thì đủ biết. Lại hồi đó cũng không phân số một và số nhiều nữa, lắm khi dùng một chữ 爾 nhĩ hay chữ 汝 nhữ mà chỉ đông người.

予 dư và 余 dư đồng âm đồng nghĩa, muốn dùng chữ nào tùy ý mình.

等 đẳng, 輩 bối, 儕 sài, 曹 tào cũng đều là tiếng nom, nghĩa là bọn; đây đem để dưới pronom làm thành số nhiều.

Sáu chữ dùng chỉ ba ngôi số một đó (tức là 我 ngã, 吾 ngô, 予 dư, 爾 nhĩ, 汝 nhữ, 彼 bỉ), chữ nào đem để trên chữ 等 đẳng chữ 輩 bối làm thành số nhiều đều được cả. Duy chữ 儕 sài chữ 曹 tào nên dùng có hạn, như mấy chữ có trên đây mà thôi, không nên dùng lạm; nếu ai nói 君 曹 quân tào hay 彼 儕 bỉ sài là trật, vì theo thói quen, không hề nói vậy bao giờ. Chữ 之 chi hôm nay là pronom, cùng một chữ mà khác nghĩa với chữ 之 chi giống chữ de đã học hôm trước. Dưới đây sẽ cắt nghĩa nó luôn với chữ 其 kỳ.

Còn từ chữ 者 giả sấp xuống, hôm nay chỉ nên biết nó là pronom thế thôi; đợi sau sẽ học riêng từng chữ mới rõ nghĩa nó và biết cách dùng của nó được.

III. Văn pháp

Những pronom personnel này, đời xưa có phân biệt, mà từ lâu nay người ta đã làm lộn xộn hết phần nhiều, không phân biệt nữa.

Như về ngôi thứ nhất: theo sách xưa thì chữ 吾 ngô thường thường làm sujet trong câu, đứng trước verbe, và cũng làm như adjectif possessif, như những chữ mon, ma, mes, trong tiếng Pháp; còn chữ 我 ngã làm complément, đi sau verbe.

Về ngôi thứ hai: chữ 汝 nhữ làm sujet trong câu, đứng trước verbe, còn chữ 爾 nhĩ làm complément, đi sau verbe, và cũng làm như adjectif possessif, như những chữ ton, ta, tes trong tiếng Pháp.

Ấy vậy mà đã lâu rồi, người ta dùng tràn đìa đi, không còn giữ luật ấy nữa.

(Chỗ nầy đáng lẽ dẫn những câu sách xưa làm chứng, song sợ làm khó cho người học, thôi thì cứ biết vậy là đủ, đợi sau sẽ hay).

Vì cớ đã làm lộn xộn đó cho nên năm chữ (sáu mà kể năm vì hai chữ dư kể một) ở ngôi thứ nhất và ngôi thứ hai, chữ nào công dụng (fonction) của nó cũng như nhau, nghĩa là chữ nào cũng làm sujet, làm complément, lại làm như adjectif possessif đều được cả. Bên số nhiều cũng vậy.

Duy có ngôi thứ ba, vốn có ba chữ 彼 bỉ,  之 chi, 其 kỳ công dụng khác nhau, đời xưa phân biệt cho tới đời nay, không hề lộn xộn.

Chữ 彼 bỉ làm sujet và làm complément như năm chữ trên kia được, nhưng không hề làm như adjectif possessif bao giờ.

Chữ 之 chi luôn luôn thế cho một nom nào ở trước, cũng như le, la, les (pronom) trong tiếng Pháp, nhưng không hề làm sujet bao giờ.

Chữ 其 kỳ, theo tiếng Pháp thì nó chính là adjectif possessif, nhưng ở đây cũng sắp vào pronom cho tiện hơn.

Số là Hán văn không có adjectif possessif, khi nào muốn chỉ một vật nào thuộc về của ai mà không dùng nom thì dùng một pronom personnel để lên trên, rồi để nom chỉ vật ấy ở dưới, và ở giữa nó để một chữ 之 chi (chữ 之 chi này tức chữ 之 chi giống chữ de, đã học rồi).

Như “vợ của tôi” thì nói 余 之 妻 dư chi thê; “cái áo của mày” thì nói 爾 之 衣 nhĩ chi y; “tổ tiên của chúng ta” thì nói 吾 儕 之 祖 先 ngô sài chi tổ tiên (祖 先 tổ tiên).

Tuy vậy, cũng như luật "nom liên thuộc" đã học ở một bài trước, luôn luôn người ta bỏ chữ 之 ấy đi, trừ ra khi nào có sự cần thì mới để lại.

Vậy hãy nhớ: “Vợ của tôi” thì nói 余 妻 dư thê; “áo của mày” thì nói 爾 衣 nhĩ y, v.v...

Hai ngôi thứ nhất và thứ nhì thì như vậy; nhưng đến ngôi thứ ba lại khác. Người ta không nói 彼 妻 bỉ thê (vợ của nó), 彼 衣 bỉ y (áo của nó), 彼 等 之 祖 先 bỉ đẳng chi tổ tiên (tổ tiên của chúng nó) được, mà phải nói: 其 妻 kỳ thê, 其 衣 kỳ y, 其 祖 先 kỳ tổ tiên.

Vậy thì chữ 其 kỳ là chữ để thay cho chữ 彼 之 bỉ chi.... Khi nào muốn nói 我 之 ngã chi ... thì bỏ 之 chi mà nói nội 我 ngã....  Khi nào muốn nói 爾 之 nhĩ chi.... thì bỏ 之 chi mà nói nội 爾 nhĩ...  Nhưng khi nào muốn nói 彼 之 bỉ chi.... thì chẳng những bỏ 之 chi mà cũng bỏ luôn cả 彼 bỉ nữa, nói 其 kỳ...

IV. Tập đặt câu

Từ hôm bắt đầu học đến nay, kể ra đã biết sơ được ba mối tiếng rồi: nom, adjectif và pronom; còn chữ thì đã thuộc được vài trăm chữ. Nội chừng ấy đó đã đủ ráp lại đặt câu rất ngắn được rồi.

Ta nên biết trước điều nầy. Theo tiếng Pháp, những câu ngắn ngắn đặt với verbe avoir hay être thì thế nào cũng phải có verbe mới được; không, thì không thành câu. Nhưng chữ Hán thì không thế. Những câu đặt với hai verbe ấy thì không có verbe cũng thành câu. Bởi vậy hôm nay chúng ta chưa học đến verbe mà cũng có thể đặt câu được.

Nay nói trước về verbe Être. Như muốn nói: “Cái áo của tao dài, cái áo của mày ngắn”, thì tiếng Pháp thế nào cũng phải có verbe Être. Nhưng chữ Hán không cần, chỉ nói: 我 之 衣 長, 爾 之 衣 短 ngã chi y trường, nhĩ chi y đoản, là đủ, (Bắt đầu tập đặt, ta khoan bỏ chữ 之 đã, để được nghĩa được rõ hơn).

Vậy hãy theo những đề sẵn dưới này mà dịch ra chữ Hán. Những đề dưới nầy đều đáng có verbe Être mà bỏ đi.

1. Vợ của tôi đẹp, vợ của bạn tôi xấu; 2. Nước sông Hương cạn, nước sông Nhĩ Hà sâu; 3. Núi cao mà gò thấp; 4. Nhà của cha tôi cao, nhà của anh tôi thấp; 5. Con dao của nó bén, con dao của em nó cùn.

Dịch xong rồi, coi lại, nếu giống như dưới nầy, ấy là dịch đúng:

1. 我 之 妻 美; 我 友 之 妻 醜.

2. 香 江 之 水 淺; 珥 河 之 水 深.

3. 高 山 而 阜 低.

4. 我 父 之 屋 高; 我 兄 之 屋 低.

5. 其 刀 利, 其 弟 之 刀 鈍.

Chữ 而 (nhi) dùng để nối hai chữ liền nhau, cũng như chữ et trong tiếng Pháp; có khi nó cũng có nghĩa là nhưng mà, có ý trái với trên, như chữ mais.

Bài báo


title: Hán văn độc tu 1936-1937/Bài học thứ 9

text:
I. Tiếng một, về verbe

II. Cắt nghĩa thêm

Hán văn, mỗi chữ không nhất định là thuộc về mối nào. Một chữ mà khi thì là nom, khi thì là adjectif, khi thì là verbe... tùy mình dùng nó làm gì, thì nó làm nấy. Tuy vậy, mỗi chữ đều theo nguyên nghĩa của nó mà thuộc về một mối tiếng nào đó, ấy là mối chính của nó. Như những chữ học hôm nay, theo nguyên nghĩa nó ắt là về mối verbe. Ấy cũng như những chữ nom hôm trước theo nguyên nghĩa là nom; những chữ adjectif theo nguyên nghĩa là adjectif.

Lấy ví dụ và học thêm một chữ nữa: chữ 生 (sinh). 生 là sinh ra, đẻ ra, ấy là verbe, nghĩa chính của nó. Nhưng khi nói 一 生 nhất sinh, nghĩa là một sự sống, tức là một đời người, thì lại thành ra nom. Còn khi nói 生 動 sinh động, nghĩa là vif hay vivant, thì là adjectif.

Cũng có khi có chữ biến ra mối tiếng khác nữa, nhưng phần nhiều chữ nào cũng có thể biến hóa trong ba mối đó: nom, adjectif và verbe.

(Điều nầy là điều rất hệ trọng trong Hán văn, cần phải biết sớm; nhưng đợi đến hôm nay học đến verbe mới nói ra được).

Đây nhẫn xuống giải thêm nghĩa của ít nhiều tiếng một.

Chữ 步 bộ, khi nó là nom thì nghĩa cũng là bước, mỗi hai lần cất chân là một bước: 一 步 (nhất bộ). Khi nó là verbe thì đi thủng thẳng từng bước là 步 bộ.

Chữ 行 hành có nghĩa như marcher, mà cũng có nghĩa như aller, partir. 行 Hành nghĩa là đi mà khác nhau với chữ 去 khứ nghĩa cũng là đi. Khi nào nói 去 khứ là có ý như tiếng Pháp nói quitter hay là s'en aller.

Chữ 愛 ái là yêu, giống như chữ aimer, khác với chữ 恤 tuất là “thương”. Chữ 恤 tuất cùng với chữ 憐 (lân), chữ 憫 (mẫn) có nghĩa giống nhau, đại khái như tiếng Pháp nói avoir pitié de... Sự yêu phát ra từ trong lòng, cốt ở tánh trời, ấy là 愛 ái. Còn sự thương là bởi trông thấy cái thảm trạng trước mắt mà động lòng xót xa, ấy là 憐 lân, 憫 mẫn, 恤 tuất. Chữ Hán chữ Pháp đã phân biệt như thế, thì tiếng ta, “yêu” và “thương” cũng phải phân biệt.

Chữ 忘 về vận thất dương, nên đọc là “vương” mới đúng, nhưng không biết vì sao, từ trước đến giờ người mình đều đọc là “vong”.

Chữ 聞 văn là nghe, còn có một chữ nữa: 聽 thính, ta cũng cắt nghĩa là nghe. Coi đó thấy ta không đủ tiếng để cắt nghĩa chữ Hán cho đúng. 聽 thính không phải là nghe mà là lắng nghe mới phải. Theo tiếng Pháp thì 聞 văn là entendre, 聽 thính là écouter.

Ba chục chữ verbe học hôm nay, trong đó có verbe actif và verbe neutre. Verbe neutre trong Hán văn kêu là nội động từ, như 坐 tọa là ngồi, 立 lập là đứng; verbe actif kêu là ngoại động từ, như 開 khai là mở, 閉 bế là đóng, v.v…  Hễ một câu đặt với nội động từ thì dù không có complément cũng thành câu; còn đặt với ngoại động từ thì phải có complément mới thành câu được. Luật ấy trong thứ tiếng nào cũng giống nhau, nên đây chỉ nói sơ qua mà thôi.

III. Văn pháp

Verbe intransitif

Chúng ta học trong tiếng Pháp, đã biết verbe transitif và intransitif là gì rồi, thì trong chữ Hán, verbe cũng có hai thứ ấy.

Hễ verbe transitif thì dính liền với complément direct, như nói 子 愛 父 tử ái phụ (con yêu cha), 我 開 門 ngã khai môn (tôi mở cửa): chữ 愛 ái dính liền chữ 父 phụ, chữ 開 khai dính liền chữ 門 môn, không có chữ gì xen vào giữa nó hết.

Còn verbe intransitif thì cần có những chữ dưới nầy để làm dính complément indirect với verbe:

1/ chữ 自 tự (là “từ”) để chỉ nghĩa từ đâu. Nó giống với chữ de trong tiếng Pháp. Vậy như nói: 出 自 北 門 xuất tự bắc môn: ra từ cửa bắc. Chữ 自 tự để làm dính chữ 門 môn với chữ 出 xuất.

2/ chữ 於 ư (là “nơi”), để chỉ nghĩa ở đâu, đến đâu. Nó giống với chữ à. Vậy như nói: 入 於 幽 谷 nhập ư u cốc (câu trong Kinh Thi): vào nơi hang tối. (幽 u là tối; 谷 cốc là hang). Chữ 於 ư để làm dính chữ 谷 cốc với chữ 入 nhập.

(Chữ 於 ư ấy hoặc đổi là 于 vu cũng được, hai chữ cùng một nghĩa)

3/ chữ 爲 vị (là vì, là cho). Nguyên chữ này đọc là vi, nghĩa là “làm”, mà ở đây dùng ra âm khác và nghĩa khác, để chỉ nghĩa vì ai, cho ai. Nó giống với chữ pour. Vậy như nói: 父 爲 子 隱 phụ vị tử ẩn: cha vì con giấu, tức là cha giấu cho con. (隱 ẩn là giấu). Chữ 爲 vị để làm dính chữ 隱 ẩn với chữ 子 tử.

4/ chữ 由 do (là bởi) để chỉ nghĩa bởi đâu, bởi ai. Nó giống với chữ par. Vậy như nói: 誰 能 出 不 由 戶 thùy năng xuất bất do hộ: ai có thể đi ra chẳng bởi cửa ? (能 năng là hay, là có thể; 不 bất là chẳng). Lại như nói: 爲 仁 由 己 vi nhân do kỷ: làm điều nhân bởi mình. (爲 vi là làm; 仁 nhân là nhân từ). Hai chữ 由 do ấy, chữ trên để làm dính chữ 戶 hộ với chữ 出 xuất, chữ dưới để làm dính chữ 己 kỷ với chữ 爲 vi.

5/ chữ 以 dĩ (là lấy, là dùng, là bằng) để chỉ nghĩa lấy gì, bằng gì. Nó giống với chữ avec hay là chữ en. Vậy như nói: 投 我 以 桃; 報 之 以 李 đầu ngã dĩ đào, báo chi dĩ lý: tặng ta bằng trái đào, ta trả lại bằng trái lý; hay là: lấy trái đào tặng ta, ta lấy trái lý trả lại.(投 đầu là gieo, là ném; đây là tặng cho; 報 báo là trả; 桃 đào là trái đào; 李 lý là trái lý).

Hãy nhớ mấy điều ngoại lệ (exception) dưới nầy:

1/ Trong năm chữ đó có hai chữ 自 tự và 於 ư, nhiều khi có thể bỏ đi được. Như nói 出 家 xuất gia chỉ những người ra khỏi nhà mà đi tu, đáng lẽ nói 出 自 家 xuất tự gia song không nói 自 tự. Lại như nói 入 山 nhập sơn, chỉ những người vào núi ở ẩn, đáng lẽ nói 入 於 山 nhập ư sơn, song không nói 於 ư.

2/ Chữ 於 ư có khi dùng để thay cho chữ 自 tự, đáng lẽ nói 出 自 xuất tự mà lại nói 出 於 xuất ư. Như trong sách Trang Tử có câu rằng: 莊 子 出 於 山 Trang tử xuất ư sơn: Trang tử ra khỏi núi. (莊 trang là kính, đây là nom propre, họ).

Làm thế nào biết được một verbe nào đó là intransitif, để đặt những chữ préposition theo sau nó?

Cái đó thì không có luật nào hết, chỉ nhờ lâu thành quen. Có một điều nên để ý, là nên đem chữ Hán gióng với tiếng ta mà tìm thử nó là transitif hay intransitif, chớ không nên đem mà gióng với tiếng Pháp, vì trong sự đó chữ Hán giống với tiếng ta hơn là tiếng Pháp vậy.

Như ta nói “nhớ nhà”, verbe nhớ là transitif, thì chữ Hán cũng nói 思 家 tư gia, verbe 思 tư là transitif; vậy không nên gióng với tiếng Pháp nói penser à mà bắt chước nói theo thành ra 思 於 家 (tư ư gia) là trật.

IV. Thành ngữ dùng vào Quốc văn

進 步 (tiến bộ): Bước tới, đi tới. Đối với 退 步 (thoái /thối/ bộ): Bước thụt lùi.

起 點 (Khỉ /khởi/ điểm): Điểm là cái chấm (point). Khỉ điểm là cái chấm bắt đầu. Ví với làm một việc gì mà mới gây đầu ra. Cái danh từ nầy gốc ở kỷ hà học. Theo kỷ hà học, các đường (lignes) đều bắt đầu từ cái chấm (point), cho nên nói thế.

坐 臥 不 安 (tọa ngoạ bất an): Ngồi nằm chẳng an. Nói về có sự gì lo lắm.

出 入 自 由 (xuất nhập tự do): Ra vào tự do. Những cái cửa nào tha hồ cho công chúng ra vào, người ta hay yết thị bằng bốn chữ ấy. (Tục Nam Kỳ có tiếng "thả cửa", cũng bởi ý đó).

出 入 不 禁 (xuất nhập bất cấm): Ra vào chẳng cấm. Cũng như ý câu trên.

分 門 割 戶 (phân môn cát hộ): Chia cửa rẽ ngõ. Nói về một đảng phái nào về sau chia rẽ ra. Hay nói về anh em một nhà mà bất hòa với nhau cũng được.

別 立 門 戶 (biệt lập môn hộ): Riêng lập cửa ngõ cho mình, không chịu theo ai. (Chữ  別 biệt nghĩa là chia, rẽ).

V. Tập đặt

Hãy dịch những đề nầy ra chữ Hán:

1. Mẹ bồng con; 2. Mẹ tôi bồng con nó; 3. Cha tôi đi ra cửa; 4. Vợ nó ngồi nơi đất; 5. Con trâu tắm nơi sông; 6. Xe đi nơi (trên) cạn, thuyền đi nơi (dưới) nước; 7. Gió thổi áo của tôi; 8. Vợ nhớ chồng của mình; 9. Tôi thấy cây nơi núi; 10. Tôi nghe điều đó nơi cha tôi.

Chú ý: Trong 10 câu trên đây, mỗi câu đều có verbe hoặc transitif hoặc intransitif. Verbe nào là intransitif thì phải nhớ đặt với chữ préposition. Nhưng có điều ngoại lệ nữa, như xuất tự thì có thể bỏ chữ tự được.

Dịch xong, đợi xem bài sửa lại ở số tới.

(Những chữ Hán đăng ở đây, nhà in phải khắc mà hôm nay vì một cớ riêng, khắc không kịp, xin bạn đọc thứ cho)

Bài báo


title: Hán văn độc tu 1936-1937/Bài học thứ 10

text:
I. Học những tiếng về verbe

II. Cắt nghĩa thêm

Chữ 往 vãng nghĩa là từ chỗ nầy đi đến chỗ kia, cũng như aller à, partir pour, chớ không phải là passer đâu. Cắt nghĩa là “qua”, tiếng “qua” ấy tức như nói ở đây đi qua Tây, đi qua Tàu, v.v... Còn passer là ngang qua, trải qua, chữ Hán là 過 (quá) hay 經 過 (kinh quá).

Khi nói luôn hai tiếng 往 來 vãng lai, nghĩa là fréquenter. Nhưng không được đúng cho lắm; muốn cho thật đúng với chữ fréquenter, phải nói: 常 常 往 來 (thường thường vãng lai) kia. (常 là thường). Lại 往 來 (vãng lai) cũng có nghĩa là va et vient nữa.

Chữ 去 khứ như đã giải một lần rồi, khi có ý nói từ bỏ chỗ nào mà đi, mới nói 去 khứ được, nói giống như chữ quitter. Lại khi có ý nói đi trớt, đi cho rảnh, như s'en aller, thì cũng nói 去 khứ được. Vậy hãy nhớ điều nầy: Khi muốn nói tôi đi Hà Nội, nghĩa là ở Sài Gòn mà đi ra Hà Nội, thì phải nói 我 往 河 內 ngã vãng Hà Nội chớ không được nói 去 khứ. Nếu nói 我 去 河 內 ngã khứ Hà Nội thì thành ra quitter Hanoi mất.

Khi nói luôn hai tiếng 去 回 khứ hồi thì nghĩa là aller et retour. Nhưng trong Hán văn không hề nói như vậy, người ta nói 往 返 vãng phản, cũng một nghĩa ấy (Chữ 去 回 khứ hồi đã thành ra một cái terme sino-annamite).

Chữ 至 chí là đến, nghĩa là đến sau khi đã đi, như arriver. Còn một chữ giống nghĩa với nó là chữ 到 đáo (là đến). Chớ lầm hai chữ đó mà tưởng nó giống nghĩa chữ venir; không đâu, 來 (lai) mới là vennir.

Chữ 居 (cư) là ở, giống chữ habiter.

Chữ 對 (đối) cũng có khi dùng ra nghĩa “đối với”, nhưng khi ấy thì nó không phải verbe nữa.

Chữ 使 (sử) là khiến làm việc gì, khiến đi đâu, đều nói được cả; nhưng chữ 遣 khiển thì chỉ có nghĩa sai đi hay là đuổi đi mà thôi, bởi vậy nó mới thuộc về bộ Xước.

Chữ 惡 nguyên đọc là ác, nghĩa là dữ, tiếng nom, nhưng ở đây là verbe, thì phải đọc là ố, nghĩa là ghét. Cũng như trong một bài học trước, có chữ 爲, nguyên đọc là vi, nghĩa là làm, nhưng ở đó phải đọc là vị, nghĩa là vì. (Sự biến âm này có theo một luật riêng, đợi khi biết được nhiều chữ như thế sẽ dạy đến, gọi là luật “tứ thinh”; bây giờ chỉ nên nhớ vậy là đủ).

Gặp những chỗ này mới thấy tiếng ta nghèo lắm. Trong chữ Hán có ba chữ mà tiếng ta đều cắt nghĩa là nuôi, ấy là 養 dưỡng, 育 dục, 畜 súc.  Nhưng nghĩa nó phân biệt lắm. Đại khái: 養 dưỡng là nuôi người ta, 育 dục là nuôi mà có dạy, 畜 súc là nuôi loài vật, chớ nên lầm lẫn.

III. Văn pháp

Verbe passif

Cũng như tiếng Pháp, trong chữ Hán, bao nhiêu verbe actif đều làm thành verbe possif được cả, nghĩa là bao nhiêu ngoại động từ đều làm được nên bị động từ.

Ta hãy nên nhắc lại cách đặt câu bằng verbe actif.

Như nói 父 愛 子 phụ ái tử. 父 phụ là sujet, 愛 ái là verbe, tử 子 là complément, vậy là nghĩa nó xuôi một mạch.

Cũng lấy theo ý câu đó mà đặt bằng verbe passif thì lại đảo lộn sujet và complément đi, cũng như tiếng Pháp.

Người ta dùng hai cách để làm nên verbe passif: một cách là đặt với chữ 爲 所 vi sở; một cách là đặt với chữ 見 於 kiến ư.

Cách trên: để sujet trước hết, rồi đến chữ 爲 vi, rồi đến complément, rồi đến chữ 所 sở, rồi đến verbe; vậy hãy nói: 子 爲 父 所 愛 tử vi phụ sở ái.

Cách dưới: để sujet trước hết, rồi đến chữ 見 kiến, rồi đến verbe, rồi đến chữ 於 ư, rồi đến complément; vậy hãy nói:  子 見 愛 於 父 tử kiến ái ư phụ.

Thế thì, khi đọc sách gặp những câu có cái hình thức như thế, thì cứ việc nhận ngay nó là verbe passif đi. Và, 爲 所 愛 vi sở ái hay 見 愛 於 kiến ái ư cũng đều cho là một cái verbe, như être aimé.

Chữ 爲 vi nghĩa là làm, chữ 見 kiến nghĩa là thấy, nhưng trong khi một hợp với chữ 所 sở, một hợp với chữ 於 ư mà làm nên verbe passif thì cái nghĩa nguyên ấy đã mất rồi, đừng cắt nghĩa nó là “làm” là “thấy” nữa, chỉ nên cắt nghĩa nó là nó là “được” hay “bị”. (Verbe passif của tiếng An Nam có hai cách đặt, một là đặt với chữ “được”, một là đặt với chữ “bị” cho nên nói thế).

Cũng có khi dùng một chữ 爲 vi không có chữ 所 sở, dùng một chữ 見 kiến không có chữ 於 ư  mà cũng thành ra verbe passif. Ấy là như trong Luận ngữ nói: 不 爲 酒 困 (bất vi tửu khốn): chẳng bị rượu làm khốn; và trong Mạnh Tử nói: 盆 成 栝 見 殺 (Bồn Thành Quát kiến sát): Bồn Thành Quát bị giết.

Ngoài ra còn có những chữ 蒙 (mông), chữ 被 (bị), chữ 受 (thọ) cũng dùng làm verbe passif được, nhưng những chữ nầy không có luật gì khó, không cần học. Vả lại còn có mấy luật về verbe passif hơi khó hơn, sẽ học sau.

IV. Thành ngữ dùng vào Quốc văn

愛 屋 及 烏 (Ái ốc cập ô): Yêu (tiếc) cái nhà kịp đến con quạ. Con quạ đậu trên nóc nhà, muốn ném nó, song sợ bể nóc nhà không ném. Ví với vì một kẻ nào mà dung cho một kẻ nào.

半 信 半 疑 (Bán tín bán nghi): Nửa tin nửa ngờ. (半 bán là nửa).

人 棄 我 取 (Nhân khí ngã thủ): Người bỏ, ta lấy. Cái vật người khác bỏ, mình lại lấy, ý nói mình biết lợi dụng.

生 寄 死 歸 (Sinh ký tử quy): Sống gởi thác về. Người ta do sự hư không mà sanh ra, chết đi lại về với sự hư không; nhìn hư không là quê hương của người ta, nên nói như vậy  (寄 ký là gởi).

得 失 參 半 (Đắc thất tham bán): Được và mất xen nửa. Chỉ việc gì không lưỡng toàn, được nửa mất nửa. (參 tham đây nghĩa là xen).

養 虎 貽 患 (Dưỡng hổ di hoạn): Nuôi cọp để sự lo. Ví với khoan dung kẻ ác, sau bị nó hại (虎 hổ là cọp; 貽 di là để; 患 hoạn là lo).

V. Tập đặt

– Làm 5 câu nầy thành ra verbe passif với chữ 爲 所 vi sở:

1. Tôi ghét nó; 2. Người ta cười tôi; 3. Gió thổi áo tôi; 4. Cha tôi ngờ anh tôi; 5. Con cọp ăn con bò.

– Làm 5 câu nầy thành ra verbe passif với chữ 見 於 kiến ư:

1. Chồng bỏ vợ; 2. Mẹ tôi yêu em tôi; 3. Nó cười tôi; 4. Người ta tin tôi; 5. Cha tôi nuôi nó.

Làm xong rồi coi dưới nầy mà sửa nếu thấy mình làm trật:

– 1. 彼 爲 我 所 惡 ; 2. 我 爲 人 所 笑 ; 3. 吾 衣 爲 風 所 吹 ; 4. 吾 兄 爲 吾 父 所 疑 ; 5. 牛 爲 虎 所 食 .

– 1. 妻 見 棄 於 其 夫 ; 2. 吾 弟 見 愛 於 吾 母 ; 3. 吾 見 笑 於 彼 ; 4. 吾 見 信 於 人 ; 5. 彼 見 養 於 吾 父 .

Đây là câu làm mẫu cho bài dịch ở số báo vừa rồi:

Dịch như vầy là đúng:

1. 母 抱 兒 ; 2. 吾 母 抱 其 兒 ; 3. 我 父 出 門 ; 4. 其 妻 坐 於 地 ; 5. 水 牛 浴 於 江 ; 6. 車 行 於 陸, 舟 行 於 水 ; 7. 風 吹 我 衣 ; 8. 妻 思 其 夫 ; 9. 我 見 木 於 山 ; 10. 我 聞 之 於 吾 父 .

Bài báo


title: Hán văn độc tu 1936-1937/Bài học thứ 11

text:
I. Verbe đơn và kép

II. Cắt nghĩa thêm

Verbe cũng có đơn có kép; như những chữ verbe kép ta học hôm nay đó, là ghép hai verbe đơn mà làm thành ra.

Đại để làm ra những verbe kép là để mà ngăn tách sự đại đồng tiểu dị (nuance) của mọi sự cử động cho khác hẳn ra. Như cầu xin là sự giống nhau, nhưng trong cách cầu xin có khác, thì phải nói 請 求 thỉnh cầu hay 要 求 yêu cầu để phân biệt trong khi mình muốn phân biệt.

Thêm một ví dụ nữa, lấy chữ 問 vấn là hỏi, hỏi gì cũng là hỏi cả, nhưng khi muốn phân biệt thì phải thêm một chữ nữa làm thành verbe kép để chỉ rõ ra: Hỏi có ý thăm thì nói thám 探 問 thám vấn hay 訪 問 phỏng vấn; hỏi có ý gạn thì nói 詰 問 cật vấn hay 問 難 vấn nạn; hỏi để coi có đúng với lời kẻ khác nói không thì nói 質 問 chất vấn; hỏi mà dọa nạt tra khảo như hỏi tù thì nói 鞫 問 cúc vấn...

Đó là nói những verbe kép nguyên có của Hán văn thì như vậy. Từ ngày có chữ Tây truyền qua, muốn dịch chữ Tây ra cho đúng, để nguyên những verbe cũ không đủ dịch, người ta phải ghép thêm mà làm verbe kép mới nữa; ấy là những verbe ta học hôm nay.

Những verbe kép vẫn ghép bằng hai verbe, nhưng cũng có khi ghép bằng một verbe với một adjectif. Ấy là như những chữ 改 良 (cải lương: améliorer), 廣 告 (quảng cáo: faire la publicité), 暗 示 (ám thị: suggérer), thì chữ 良 (lương là lành), chữ 廣 (quảng là rộng), chữ 暗 (ám là tối) đều là adjectif cả. Tuy vậy, khi nó đã đi với một verbe mà làm nên verbe kép rồi như vậy thì phải kể nó là một verbe mà thôi, chứ không kể nó là adjectif được nữa.

Chữ 要 nguyên đọc là yếu mà đây đọc là yêu. Yếu 要 là tiếng nom, nghĩa là chỗ ngặt, chỗ hiểm, tức như ta hay nói 要 地 (yếu địa), 要 處 (yếu xứ). Nhơn ở tiếng nom nghĩa nó như vậy, nên khi làm nó ra verbe, đọc là yêu, thì nghĩa nó là đón, là bắt bí, đều có dính với nguyên ý ở bên tiếng nom (đón hay bắt bí thì phải nhè chỗ ngặt).

Như nói đón đường người nào đó mà giết đi thì nói 要 之 於 路 而 殺 之 (yêu chi ư lộ nhi sát chi); ấy là nghĩa đón. (路 lộ là đường; 殺 sát là giết)

Lại đời xưa có người làm bề tôi mà đóng quân ở một thành kia, xin vua mình thế nọ thế khác, nếu không cho thì cử binh làm phản, như vậy kêu bằng 要 君 (yêu quân); ấy là nghĩa bắt bí. (君 quân là vua).

要 yêu tức là chận chỗ ngặt và bắt bí. Bởi nó có nghĩa như vậy nên mới ghép với chữ 求 cầu làm thành verbe kép để chỉ nghĩa xin mà có ý đòi cho kỳ được, không được không nghe.

Người mình hay lạm dụng chữ yêu cầu. Trong khi lạy lục người khác xin một việc gì mà cũng dám dùng chữ yêu cầu được đi. Như thế là thỉnh cầu, chứ có phải yêu cầu đâu. Nên phân biệt hai chữ ấy ở chỗ nầy: Vừa lạy vừa xin, xin mà không cho thì thôi: ấy là thỉnh cầu. Vừa dọa vừa xin, xin mà không cho thì làm dữ: ấy là yêu cầu.

III. Văn pháp

Verbe pronomial

Verbe pronominal là verbe mà cái kết quả của sự hành động lại quật lại trên người hành động, họ phải chịu lấy. Những verbe ấy trong Hán văn có dùng mấy chữ pronom để trên verbe mà làm thành ra.

1/ chữ 自 tự (nghĩa là mình), chung cho ba ngôi số một. Như nói: 我 自 思 ngã tự tư (tôi nghĩ lấy tôi); 汝 不 可 自 棄 nhữ bất khả tự khí (mầy chẳng khá bỏ mình); (不 可 bất khả là chẳng nên); 彼 不 自 知 bỉ bất tự tri (nó chẳng biết mình). 知 (tri) là biết.

2/ chữ 相 tương (là nhau), chung cho ba ngôi số nhiều. Như nói: 吾 儕 相 信 ngô sài tương tín (chúng ta tin nhau); 汝 等 相 告 nhữ đẳng tương cáo (bọn mày bảo nhau);  (告 cáo là báo); 二 人 相 抱 而 哭 nhị nhân tương bão nhi khốc (hai người ôm nhau mà khóc).

(Cũng có khi số nhiều mà dùng chữ 自 tự được, là khi mình coi cái sujet là một unité, không rẽ nó ra, và cũng tùy theo nghĩa của verbe. Vậy ta có thể nói 吾 儕 自 信 ngô sài tự tín, 彼 等 自 知 bỉ đẳng tự tri, v.v…)

3/ chữ 互 hỗ (là lẫn), cũng chung cho ba ngôi số nhiều.

Phải phân biệt 相 tương với 互 hỗ khác nhau như vầy: Khi nào chỉ muốn tỏ ra hai bên có quan hệ với nhau thì nói 相 tương đủ rồi. Nhưng khi nào cũng hai bên quan hệ với nhau mà lại muốn tỏ ra bên giáp quan hệ với bên ất và bên ất quan hệ với bên giáp thì phải nói 互 hỗ.

Vậy như 相 助 tương trợ (助 trợ là giúp) thì bên giáp giúp cho bên ất mà thôi, chứ bên ất không giúp cho bên giáp, cũng nói 甲 乙 相 助 (giáp ất tương trợ) được. (甲 乙 giáp ất). Nhưng khi nói 甲 乙 互 助 (giáp ất hỗ trợ) thì phải là khi muốn chỉ rõ ra giáp giúp cho ất, ất lại giúp cho giáp nữa.

Tuy vậy, ít khi nói một chữ 互 hỗ không mà thôi, phần nhiều nói 互 相 hỗ tương. Như 朋 友 互 相 助 bằng hữu hỗ tương trợ (= bạn hữu giúp đỡ lẫn nhau);  (朋 bằng là bạn); 兩人 互 相 詰 問 lưỡng nhân hỗ tương cật vấn (= hai người gạn hỏi lẫn nhau). (兩 lưỡng là hai).

Lại ba ngôi số nhiều cũng có khi nói 自 相 tự tương. Là khi muốn chỉ rõ rằng trong một số nhiều ấy làm gì thì làm với nhau thì làm, chứ người ngoài không dính tới. Như nói: 汝 等 自 相 殘 殺 nhữ đẳng tự tương tàn sát (= bọn mầy tự giết hại lấy nhau); (殘 tàn là hại); 兄 弟 自 相 爲 仇 huynh đệ tự tương vi cừu (= anh em tự làm kẻ thù với nhau); (仇 cừu là thù).

Chú ý: Nhiều người hay lầm lộn chữ 互 hỗ với chữ 迭 (đọc là điệt). Tiện đây nên cắt nghĩa cho rõ mà phân biệt đi.

Như câu: 兩 人 互 相 爲 賓 主 (lưỡng nhân hỗ tương vi tân chủ), thế nghĩa là: hai người làm khách chủ lẫn cho nhau, người nầy làm chủ, người kia làm khách, và người nầy làm khách, người kia làm chủ. (chữ 賓 tân là khách, chữ 主 chủ là chủ). Trong câu đó nói hàm hỗn như vậy, chứ không có ý tách ra cho rõ về thời gian.

Cũng câu ấy nhưng đổi một chữ, nói: 兩 人 迭 相 爲 賓 主 (lưỡng nhân điệt tương vi tân chủ), thì nghĩa là: hai người đắp đổi làm khách chủ cho nhau, hết người nầy làm chủ, người kia làm khách, đến người nầy làm khách, người kia làm chủ. Ấy là có ý chỉ rõ về thời gian vậy.

Vậy thì 互 相 hỗ tương nghĩa là lẫn nhau, tức tiếng Pháp là réciproquement; còn 迭 相 điệt tương nghĩa là đắp đổi nhau, là l'un après l' autre.

IV. Thành ngữ dùng vào Quốc văn

成 人 之 美 (thành nhân chi mỹ): Làm nên sự tốt đẹp của người khác. Nghĩa là thấy ai làm việc phải thì tác thành cho họ.

行 所 無 事 (hành sở vô sự): Làm cái điều vô sự. Nghĩa là nhân theo thời thế hoặc phương tiện mà làm một việc gì, không nhiễu hại đến ai, như là không có việc gì cả.

巧 者 勞 (xảo giả lao): Kẻ khéo thì nhọc. Ở dưới đó còn có câu:

拙 者 逸 (chuyết giả dật): nghĩa là: kẻ vụng thì khỏe.

利 不 及 害 (lợi bất cập hại): Làm một việc gì mà không tính kỹ thì bên lợi chẳng bằng bên hại.

V. Tập đặt

Về verbe pronominal

Hãy dịch những đề nầy:

1/ Nước sông và nước biển thông nhau; 2/ Trai gái yêu nhau; 3/ Tôi nói với tôi; 4/ Người của hai nhà qua lại lẫn nhau; 5/ Chúng ta tự mình nghi kỵ lấy nhau; 6/ Anh em ghét nhau; 7/ Người của một nhà giành cướp lẫn nhau; 8/ Nó không tin nó; 9/ Hai người nhìn nhau mà cười; 10/ Ông cháu nối nhau.

Dịch xong xem nếu giống với với dưới đây là đúng:

1/  江 水 與 海 水 相 通  2/ 男 女 相 愛  3/  我 自 言  4/ 兩 家 之 人 互 相 往 來  5/  吾 儕 自 相 疑 忌  6/ 兄 弟 相 惡  7/  一 家 之 人 互 相 爭 奪  8/  彼 不 自 信  9/ 兩 人 相 視 而 笑  10/ 祖 孫 相 繼

Bài báo


title: Hán văn độc tu 1936-1937/Bài học thứ 12

text:
I. Verbe kép

II. Cắt nghĩa thêm

Trong bài học tuần trước có nói verbe kép dùng hai verbe mà ghép lại, nhưng cũng dùng một verbe với một adjectif; hôm nay nói thêm rằng: cũng có dùng một verbe với một nom.

Khi dùng một adjectif thì adjectif ấy đã trở nên như adverbe vì nó phụ nghĩa cho một verbe. Tuy vậy, cũng không kể nó là adverbe được nữa, mà phải kể nó là verbe kép, bởi nó đã hiệp với verbe kia mà làm thành ra một chữ một nghĩa. Nghiệm thế nầy thì đủ biết: những verbe kép ấy nếu đem dịch ra tiếng Pháp thì cũng chỉ nói một chữ, như 虐 待 ngược đãi là maltraiter, 利 用 lợi dụng là exploiter.

Verbe kép ghép với một nom cũng vậy nữa, cũng không còn kể nom ấy là nom mà chỉ kể là một verbe kép. Theo một sự chứng nghiệm như trên đó: 結 婚 Kết hôn là marier, 離 婚 ly hôn là démarier.

Từ chữ 陰 謀 âm mưu trở xuống 17 chữ là verbe kép ghép bằng một verbe một adjectif; từ chữ 結 婚 kết hôn trở xuống 9 chữ là ghép bằng một verbe một nom.

Chữ 陰 âm ở mối tiếng nom thì nghĩa là khí âm, giống cái; đối với 陽 dương là khí dương, giống đực. Còn ở mối tiếng adjectif thì 陰 âm nghĩa là tối, 陽 dương nghĩa là sáng.

Chữ 甘 cam là ngọt, đối với 苦 khổ là đắng. 甘 cam lại có nghĩa là đành lòng (nghĩa nầy cũng do nghĩa trên mà ra, ý nói đối với một vật nào đó, chẳng cứ nó đắng hay ngọt thế nào, mình cũng cho là ngọt đi, thế là đành lòng đó). 端 Đoan là đoan ước, đoan hạn, chữ 甘 端 cam đoan hay dùng trong giấy má việc quan.

光 quang là sáng; 臨 lâm là đến. Có khách quý đến nhà mình, mình cho là sự vinh quang rực rỡ, ấy là nói cách lịch sự, tôn trọng. Verbe nầy chỉ dùng được cho ngôi thứ hai (2e personne) mà thôi.

Ở làm khách tại nơi nào năm bảy tháng một năm, có thể dùng được chữ 小 住 tiểu trú. Trú 住 là ở, tiểu 小 là nhỏ. Ở nhỏ nghĩa là ở ít.

假 giả là không thật, đối với 真 chân, là thật.

寐 mỵ là ngủ. 假 寐 giả mỵ cũng như ta nói ngủ gà ngủ vịt.

訣 quyết là từ giã trong khi biệt nhau mà tỏ ý rằng về sau không gặp nhau nữa. 永 vĩnh là dài, là đời đời; đời đời từ giã không gặp nhau, tức là chết.

長 trường đây cũng như 永 vĩnh. 逝 thệ là đi qua một lần mà thôi. (Như nói 水 逝 thủy thệ, tức là nước chảy, vì nước chảy qua một lần rồi thôi, không chảy lại nữa, cho nên nói 逝 thệ). 永 訣 vĩnh quyết và 長 逝 trường thệ đều là verbe kép để thế cho chữ 死 (tử là chết).

Vua ra mạng lịnh bổ cho ai chức quan gì, hay là ban cho ai vật gì, thì người nhận lấy phải vào lạy vua, kêu là 拜 命 bái mạng.

投 機 đầu cơ tức tiếng Pháp là spéculer.

敗 bại là thua. 北 bắc vốn nghĩa là phương bắc mà cũng có nghĩa là "xây lưng lại". Đây là theo nghĩa sau, hễ thua chạy thì xây lưng lại.

III. Văn pháp

Mode impératif

Ta đã biết trong Hán văn, về verbe, không có mode và temps như tiếng Pháp; cho được phân biệt mode và temps, Hán văn chỉ dùng những chữ gọi là "hư tự" (Hư tự 虛 字 nghĩa là chữ trống, tức như những chữ thuộc về mấy mối tiếng préposition, conjonction, adverbe). Tuy vậy, về mode impératif thì lại có một cái hình thức cho ta nhận thấy được, nên chỉ ra cho biết.

1/ Khi một chữ verbe neutre đứng làm một câu, không sujet và complément chi hết, ấy là impératif. Như:

陽 貨 謂 孔 子 曰 : 來! 予 與 汝 言 (Dương Hóa vị Khổng Tử viết: Lai! Dư dữ nhĩ ngôn) Nghĩa là: Dương Hóa bảo Khổng Tử rằng: Hãy đến! Ta sẽ nói cùng mầy). (貨 hóa, 謂 vị, 孔 Khổng, 曰 viết)

Thế thì chữ 來 lai là impératif.

Một sự ta thường thấy trước mắt: trong khi cúng tế gì, học trò lễ xướng “Hưng!” (hưng 興 là đứng dậy), “Bái!” (bái 拜 là lạy),  “Quỵ” (quỵ 跪 là quỳ), ‒ những chữ ấy đều là impératif cả.

2/ Khi một chữ verbe actif đi trước chữ 之 chi, làm thành một câu, không có sujet, ấy cũng là impératif.  Như:

冉 有 曰: 既 庶 矣, 又 何 加 焉? 曰: 富  之! 曰: 既 富 矣, 又 何 加 焉 ? 曰: 教 之! (Nhiễm Hữu viết: Ký thứ hĩ, hựu hà gia yên? Viết: Phú chi! Viết: Ký phú hĩ, hựu hà gia yên? Viết: Giáo chi!). Nghĩa là: Nhiễm Hữu rằng: Đã đông rồi, lại thêm gì vào đó nữa? Đức Khổng rằng: Hãy làm cho chúng giàu đi. Rằng: Đã giàu rồi, lại thêm gì vào đó nữa? Đức Khổng rằng: Hãy dạy chúng đi!

(Hai câu trên đây ở sách Luận ngữ. Câu trước, khi Dương Hóa gặp đức Khổng giữa đường, y kêu ngài nói chuyện. Câu dưới, khi Nhiễm Hữu cầm xe cho đức Khổng qua nước Vệ, thấy dân cư đông đúc, thầy trò nghị luận với nhau như thế. (Các từ mới: 冉 Nhiễm, 有 Hữu, 既 ký, 庶 thứ, 矣 hĩ, 又 hựu, 何 hà, 加 gia, 焉 yên, 富 phú)

Thế thì chữ 富 phú và chữ 教 giáo đó đều là impératif. (Hai chữ 之 chi là thế cho dân nước Vệ).

Ngoài ra, khi có để sujet thì lại thêm adverbe vào để làm ra impératif, có hai cách: một là khuyên giục; một là cấm ngăn.

Cách khuyên giục thì dùng chữ 宜 (nghi), chữ 須 (tu) và chữ 當 (đương), đều có ý bảo người ta phải thế nọ thế khác, nhưng chữ 當 (đương) thì có ý nặng hơn chữ kia.

Như nói: 汝 宜 自 思 nhữ nghi tự tư (Mầy phải nghĩ lấy mình); 少 小 須 勤 學 thiếu tiểu tu cần học (Trẻ nhỏ tua siêng học); 吾 儕 當 愛 國 ngô sài đương ái quốc (Chúng ta phải yêu nước).

Cách cấm ngăn thì dùng chữ 毋 (vô) và chữ 勿 (vật). Hai chữ đều có nghĩa là chớ, là đừng, mà chữ 勿 vật ý nặng hơn.

Như: 汝 毋 面 從 nhữ vô diện tùng: Mầy chớ theo trước mặt (mà sau lưng thì phản đối) (chữ 從 tùng); câu nầy ở kinh Thư; 非 禮 勿 言 phi lễ vật ngôn: Điều chi chẳng phải lễ thì chớ nói. (chữ 禮 lễ); câu nầy ở Luận ngữ.

IV. Văn liệu

Hôm nay, thế cho món thành ngữ − vì sợ lâu thì nhàm đi −, lấy phần nhiều những chữ học rồi, ghép lại mỗi "lời" từ bốn chữ trở xuống để học cho biết, kêu bằng “văn liệu”.

Văn liệu là tài liệu để làm văn. Nó là lời người ta thường đặt, nhưng chưa phổ thông bằng thành ngữ. Những văn liệu nầy chuyên để ứng dụng trong khi làm văn chữ Hán, nhưng lời nào dễ hiểu thì cũng có thể dùng vào Quốc văn được.

步 月 (bộ nguyệt): Đi dạo dưới trăng. Đáng lẽ nói 步 於 月 下 (bộ ư nguyệt hạ) mà nói tắt đi như thế.

出 洋 (xuất dương): Lời nầy xưa kia dùng để chỉ nghĩa ra khơi, nghĩa là thuyền đi biển mà không đi theo dựa bờ, ra đến ngoài khơi lận. Hoặc nói 放 洋 (phóng dương; 放 phóng là thả) nữa, cũng là nghĩa ấy. Nhưng từ khi các nước phương Đông ta giao thông với phương Tây đến giờ, hai chữ nầy lại chỉ nghĩa là đi ra ngoại quốc, như nói 出 洋 遊 學 (xuất dương du học; 遊 du, 學 học). Vì như nước ta, nước Tàu, nước Nhật mà đi ra ngoại quốc thì đều phải vượt biển cả.

臥 遊 (ngọa du): Nằm mà đi chơi hay là đi chơi bằng sự nằm. Nói về người ở nhà không đi đâu hết mà trong nhà có địa đồ, có sách, nằm một chỗ mà coi thì cũng như đi chơi. (遊 du là đi chơi).

割 愛 (cát ái): Cắt cái mình yêu hay tiếc. Ví dụ mình có vật gì, mình thích nó lắm, mà có người bạn xin đi, vì nể bạn quá mình phải tặng cho, dù mình yêu tiếc mấy cũng phải dứt tình.

行 屍 走 肉 (hành thi tẩu nhục): Cái thây đi được, khối thịt chạy được. Ý nói con người ngu, bất tài vô dụng, chỉ có cái xác thịt cử động đó mà thôi (屍 thi là thây người chết).

V. Tập đặt

Đặt 5 câu về mode impératif với cách khuyên giục, nghĩa là dùng những chữ nghi, tu, đương.

Đặt 5 câu về mode impératif với cách cấm ngăn, nghĩa là dùng những chữ vô, vật.

Đây làm sẵn 10 câu bằng tiếng ta mà đặt theo lối đặt câu thường; rồi người học cứ theo từng câu đó mà đổi ra chữ Hán và thêm adverbe vào để làm thành mode impératif.

1/ Anh em yêu nhau; 2/ Con yêu cha mẹ, lại kính cha mẹ nữa; 3/ Người trong một nhà bảo bọc lẫn nhau; 4/ Người ta thường tắm gội; 5/ Trẻ nhỏ kính người già.

1/ Mầy đi giữa đường; 2/ Chúng bay ra cửa; 3/ Cha mẹ ngờ con mình; 4/ Một người vào trong núi; 5/ Anh em tự làm kẻ thù với nhau.

Làm xong coi theo đây mà biết mình làm trúng hay trật.

1/ 兄 弟 宜 相 愛 2/ 子 宜 愛 父 母, 又 宜 敬 之

3/ 一 家 之 人 宜 相 保 護 4/ 人 須 常 沐 浴

5/ 少 小 當 敬 老 人

1/ 汝 毋 行 路 中 2/ 汝 等 勿 出 門 3/ 父 母 勿 疑 其 子 4/ 一 人 勿 入 山 中 5/ 兄 弟 勿 自 相 爲 仇

Bài báo


title: Hán văn độc tu 1936-1937/Bài học thứ 13

text:
I. Học câu

1/ 花 開. Đọc: Hoa khai. Nghĩa: Hoa nở.

2/ 花 自 開. Đọc: Hoa tự khai. Nghĩa: Hoa tự nở.

3/ 花 開 於 樹 上. Đọc: Hoa khai ư thọ thượng. Nghĩa: Hoa nở ở trên cây.

4/ 花 開 滿 枝. Đọc: Hoa khai mãn chi. Nghĩa: Hoa nở đầy nhành (cành).

5/ 花 速 開. Đọc: Hoa, tốc khai. Nghĩa: Hoa, hãy nở mau.

1/ 風 搖 樹. Đọc: Phong giao thọ. Nghĩa: Gió rung cây.

2/ 樹 自 搖. Đọc: Thọ tự giao. Nghĩa: Cây tự rung.

3/ 風 搖 樹 於 庭 前. Đọc: Phong giao thọ ư đình tiền. Nghĩa: Gió rung cây ở trước sân.

4/ 庭 前 樹 自 搖. Đọc: Đình tiền thọ tự giao. Nghĩa: Cây tự rung ở trước sân.

5/ 樹 爲 風 所 搖. Đọc: Thọ vi phong sở giao. Nghĩa: cây bị gió rung.

6/ 勿 搖 此 樹. Đọc: Vật giao thử thọ. Nghĩa: Chớ rung cây nầy.

1/ 春 歸. Đọc: Xuân quy. Nghĩa: Mùa xuân về.

2/ 春 自 歸. Đọc: Xuân tự quy. Nghĩa: Mùa xuân tự về.

3/ 萬 物 同 歸 於 盡. Đọc: Vạn vật đồng quy ư tận. Nghĩa: Muôn vật cùng về nơi sự hết.

4/ 女 歸 夫 家. Đọc: Nữ quy phu gia. Nghĩa: Gái về nhà chồng.

5/ 汝 勿 歸. Đọc: Nhữ vật quy. Nghĩa: Mầy đừng về.

6/ 請 君 毋 歸. Đọc: Thỉnh quân vô quy. Nghĩa: Xin ông chớ về.

II. Cắt nghĩa thêm

Hôm nay không học tiếng một nữa, bắt đầu học câu, nhưng là câu ngắn.

Bài “học câu” trên đây cốt học về các cách đặt verbe, chia làm ba sắp.

Sắp thứ nhất về verbe 開 khai

Câu 1 đặt như thế là về indicatif présent.  Chữ 開 khai ở đây là verbe neutre nên không có complément cũng đủ nghĩa và trọn cân được.

Câu 2 thành ra verbe pronominal.

Câu 3 thêm complément indirect nữa, làm verbe 開 khai thành ra intransitif.

Câu 4, theo hình thức mà nói, thì như là nó không có complément indirect, vì không có chữ 於 ư. Nhưng thực ra thì câu này cũng có chữ 枝 chi làm complément indirect và nên hiểu ngầm có chữ 於 ư trên nó. Đáng lẽ nói 花 滿 開 於 枝 上 Hoa mãn khai ư chi thượng (chữ 滿 mãn là adverbe) mà nói tắt đi.

Câu 5, về mode impératif.

Sắp thứ nhì về verbe 搖 giao

Câu 1, 搖 giao là verbe actif.

Câu 2, 搖 giao là verbe pronominal.

Câu 3, làm verbe 搖 giao ra intrasitif, có complément indirect.

Câu 4, theo hình thức mà nói, trong câu không có chữ 於 ư, thì verbe 搖 giao như không phải là intransitif nữa. Nhưng nó cũng vẫn là intransitif, vì đáng lẽ phải nói: 樹 自 搖 於 庭 前 Thọ tự giao ư đình tiền (庭 前 đình tiền làm complément indirect) mà đã đặt đảo lại và trốn chữ 於 ư đi.

Câu này có thể là một câu thơ (une vers). Khi đặt theo lối thơ, người ta có thể đặt đảo đi và trốn những chữ hư tự là chữ để làm dính hai danh từ lại.

Câu 5, verbe 搖 giao là verbe posif.

Câu 6, về mode impératif. Chữ 此 thử đây là adjectif démonstratif, giống như ce, cet, cette, ces trong tiếng Pháp.

Sắp thứ ba về verbe 歸 quy.

Câu 1, 歸 quy là mode indicatif présent.

Câu 2, 歸 quy là verbe pronominal.

Câu 3, làm 歸 quy ra verbe intrasitif, có complément indirect. Chữ 盡 tận đây là nom.

Câu 4, cũng nên hiểu là có chữ 於 ư trên chữ 夫 phu mà đã trốn đi.

Câu 5, là mode impératif, dùng với vai dưới.

Câu 6, cũng là mode impératif mà dùng với ngang vai hoặc vai trên.

Đây nhẫn xuống giải thêm nghĩa mấy chữ trên đây cần nên biết.

Chữ 開 khai có nghĩa là mở và cũng có nghĩa là nở, trổ. Nghĩa trên về verbe actif, nghĩa dưới về verbe neutre.

Chữ 樹 thọ là cây và chữ 木 mộc cũng là cây. Nhưng 木 mộc thì chỉ bao cả loài cây, cây đương sống và cây hạ xuống rồi làm gỗ đều được cả; còn 樹 thọ thì riêng chỉ về cây đương đứng. Theo tiếng Pháp thì  樹 thọ là plante và làm ra verbe thì nghĩa nó là planter (trồng).

Chữ 歸 quy là về, cũng có nghĩa là trả lại, là đồ về, giống như chữ rendre trong tiếng Pháp. Như nói 歸 美 於 上 (quy mỹ ư thượng): trả điều tốt lành cho người trên; 歸 過 於 他 人 (quy quá ư tha nhân): đổ lỗi cho người khác.

III. Văn pháp

Mode subjonctif và conditionnel

Trong tiếng Pháp, verbe có chia ra sáu mode; còn trong Hán văn thì không chia gì cả, sự ấy chúng ta đã biết rồi.

Đem Hán văn gióng với Pháp văn mà nhận kỹ sáu mode của verbe, thì thấy ba mode kia: indicatif, infinitif, participe không có sự gì quan hệ, cho nên ở đây không nói đến.

Duy có ba mode: impératif, subjonctif, và conditionnel thì Hán văn dùng những hư tự mà phân biệt ra. Bài văn pháp tuần trước đã nói về mode impératif rồi; bài này nói về hai mode sau.

Theo mẹo tiếng Pháp thì subjonctif để chỉ sự hành động của một verbe chưa thực hiện, đương còn ở trong tư tưởng của người nào, gặp khi ấy thì verbe phải đổi ra cách khác.

Hán văn thì không thế, verbe cứ để nguyên mà chỉ dùng hư tự làm nẩy ra cái ngữ khí ấy mà thôi.

Vậy cho được tỏ ra cái ngữ khí là về mode subjonctif, người ta dùng những chữ hư tự này:

a/ chữ 其 kỳ, tỏ ý trông mong ao ước, dịch ra tiếng ta, có thể nói được là “hãy” hay “ước gì”.

Như nói: 汝 其 勉 之 (Nhữ kỳ miễn chi): Mầy hãy gắng điều đó.

Lại kinh Thi có câu: 其 雨 其 雨 (Kỳ vũ, kỳ vũ), tỏ ý thi nhân trông mưa; có thể dịch ra tiếng ta là: “Ước gì trời mưa! Ước gì trời mưa!” Và cũng có thể dịch ra tiếng Pháp là: Qu’ il pleuve! Qu’ il pleuve!

b/ chữ 其 …... 乎 (kỳ … hồ), tỏ ý phán đoán điều gì mà không lấy làm chắc lắm, như trong Luận ngữ nói: 吾 其 爲 東 周 乎  (Ngô kỳ vi Đông Chu hồ): Ta có thể làm nhà Chu ở phương Đông ư!

Chữ 其 …... 乎 (kỳ … hồ) ấy, hoặc thêm chữ 矣 hĩ vào mà nói 其 …... 矣 乎 (kỳ … hĩ hồ) cũng được. Chỉ khi nói như thế thì hàm có ý than khen.

c/ chữ 其 …... 與 (kỳ …. dư) cũng giống nghĩa với chữ trên, như trong Luận ngữ nói:  其 斯 之 謂 與 (Kỳ tư chi vị dư): Có lẽ là nói về điều đó ư!

Chữ 其 …... 與 (kỳ … dư) ấy hoặc thêm chữ 也 dã mà nói 其 …... 也 與 (kỳ … dã dư) cũng được.

Thế thì, như trên đây, hoặc nói 其 (kỳ…), hoặc nói 其 …... 乎 (kỳ … hồ), hoặc nói 其 …... 與 (kỳ …. dư), cũng đều có chữ 其 (kỳ) cả, chữ 其 (kỳ) ấy hẳn là giống hệt với chữ que subjonctif trong tiếng Pháp vậy.

Theo mẹo tiếng Pháp thì conditionnel để chỉ sự hành động của một verbe còn phải đi theo với một điều kiện: hễ điều kiện ấy có xảy ra thì sự hành động ấy mới xảy ra. Trong ca ấy, một câu phải có hai phần. Theo Hán văn, người ta dùng hư tự vào phần trên hoặc phần dưới để nảy ra cái ngữ khí conditionnel đều được cả.

a/ Dùng hư tự ở phần trên như câu này: 使 爾 多 財 吾 爲 爾 宰 (Sử nhĩ đa tài, ngô vi nhi tể): Nếu mầy nhiều của, ta làm tài phú cho mầy (Lời đức Khổng bảo một người đệ tử ngài, xuất sách Gia ngữ).

b/ Dùng hư tự vào phần dưới như câu nầy: 杖 者 出 , 斯 出 矣 (Trượng giả xuất, tư xuất hĩ): Người chống gậy đi ra thì mình cũng đi ra thôi. (Câu nầy xuất sách Luận ngữ).

Lại câu nầy: 今 日 不 雨, 明 日 不 雨, 必 有 死 鷸 (Kim nhật bất vũ, minh nhật bất vũ, tất hữu tử duật): Ngày nay chẳng mưa, ngày mai cũng chẳng mưa, tất nhiên phải có con cò chết (câu này xuất sách Liệt tử).

Xem đó, hoặc để chữ 使 sử ở phần trên, hoặc để chữ 斯 tư hay chữ 必 tất ở phần dưới thì cũng nảy cái ý conditionne ra được.

IV. Tập tra tự điển

Trong bài học thứ nhất đã có nói qua về sự tra tự điển, vì là sự cần cho người tự học lắm; vậy bây giờ ta nên bắt đầu dự bị những điều tri thức thuộc về sự ấy hầu nay mai đem ra thực hành.

Nói về sách tự điển Tàu, xưa có sách Khang Hy tự điển, biên tập dưới một triều vua Mãn Thanh, đến nay đã hơn 200 năm. Sách này chứa nhiều đến bốn năm vạn chữ, mà nhiều chữ không hề dùng đến, thật là bất tiện.

Gần đây người Tàu có làm ra nhiều thứ tự điển mới, nhưng có một bản tốt nhất gọi là Tân tự điển của nhà Thương vụ ấn thư quán biên tập và phát hành. Bản nầy in khổ nhỏ, chỉ có một cuốn, trong đó chưa toàn những chữ thường dùng, thật rất tiện cho người sơ học.

Tuy vậy, thứ tự điển mới ấy, liệu chừng như xứ ta ít có nó lắm. Mà những nhà có học chữ Hán thì cũng còn vẫn dùng tự điển Khang Hy.

Tự điển mới làm theo phương pháp giản tiện hơn tự điển cũ, sự tra cũng dễ hơn. Nhưng ta nếu không có nó mà chỉ có tự điển Khang Hy, thì sự học của ta cần phải làm thế nào có thể tra tự điển Khang Hy cho được. Bởi vậy ở đây ta phải chịu khó học kỹ một chút.

ĐẦU BỘ ‒ Như đã nói một lần ở trước kia, chữ Tàu có 214 chữ đầu bộ, tức cũng như chữ Tây có 25 chữ cái a, b, c, … Rồi cả một bộ tự điển, người ta chia ra bao nhiêu chữ thuộc về bộ này, bao nhiêu chữ thuộc về bộ nọ, và cái chữ đầu bộ ấy đứng đầu, còn bao nhiêu chữ thuộc về nó thì theo sau. Những chữ đầu bộ ấy không cần đem ra đây làm gì, cứ giở tự điển ra thì thấy.

Tra tự điển Tàu có một điều khó hơn tự điển Tây là trước hết phải biết cái chữ mình tra đó thuộc về đầu bộ nào đã. Những chữ dễ thấy chẳng nói làm chi, như chữ 江 giang ai cũng biết là về bộ Thủy, chữ 果 ai cũng biết là về bộ Mộc. Còn có những chữ khó biết lắm, thì chỉ nhờ năng tra rồi quen đi mà thôi, chứ không có phương pháp gì cho tiện tiệp cả.

Mỗi bộ, dưới chữ đầu bộ rồi, người ta chia ra từ một nét cho đến mấy nét tùy những chữ có nhiều nét nhất của bộ ấy. Thế thì khi mình tra, cần phải biết chữ mình tra đó thuộc về bộ nào đã đành mà còn phải biết nó là mấy nét nữa. Vì đó, trước kia ta phải học qua phép đếm nét là để ứng dụng vào việc này.

Như ta muốn tra chữ 不, ta biết nó về bộ nhất 一 rồi, lại phải biết nó là có ba nét, vì đã trừ một nét chữ nhất ở trên ra.

Suy ra chữ nào cũng vậy. Chữ 花 ta biết nó về bộ Thảo đầu rồi, ta lại biết nó có 4 nét, vậy ta cứ lật chỗ bộ Thảo ra tìm chỗ 4 nét thì thấy chữ 花 hoa. Ta đếm cả chữ 花 có đến 8 nét, nhưng trừ cái Thảo đầu ở trên ra, chỉ kể 4 nét ở dưới.

Bài báo


title: Hán văn độc tu 1936-1937/Bài học thứ 14

text:
I. Học câu

1/ 人 當 自 食 其 力 (Nhân đương tự thực kỳ lực): Người ta phải tự ăn lấy sức của mình (nghĩa là phải tự mình ra sức làm lấy mà ăn).

2/ 君 食 言 而 肥 (Quân thực ngôn nhi phì): Ông ăn lời nói mà béo ra. (lời nhiếc).

3/ 食 人 之 食 者, 死 人 之 事 (Thực nhân chi thực giả, tử nhân chi sự): Kẻ nào ăn cái ăn của người thì chết với việc của người.

4/ 人 不 食 則 饑 (Nhân bất thực tắc ky): Người ta chẳng ăn thì đói.

5/ 居 天 位, 食 天 祿 (Cư thiên vị, thực thiên lộc): Ở ngôi trời, ăn lộc trời (nói về vua và các quan).

1/  不 乘 車 馬, 不 過 此 橋 (Bất thừa xa mã, bất quá thử kiều): Chẳng cỡi xe ngựa, chẳng qua cầu này.

2/ 君 有 暇, 當 過 我 (Quân hữu hạ, đương quá ngã): Ông có rỗi, sẽ qua nhà tôi nhé.

3/ 孟 子 之 勇 過 孟 賁 遠 矣 (Mạnh Tử chi dõng quá Mạnh Bôn viễn hĩ): Cái dõng của Mạnh Tử hơn Mạnh Bôn xa lắm.

4/ 長 沮, 桀 溺 耦 而 耕, 孔 子 過 之 (Trường Thơ, Kiệt Nịch ngẫu nhi canh, Khổng Tử quá chi): Trường Thơ và Kiệt Nịch đánh cặp mà cày, Khổng Tử đi ngang qua đó (nghĩa là đi ngang qua hai người ấy).

5/ 過 墓 不 登 壟 (Quá mộ bất đăng lũng): đi ngang qua cái mả thì chẳng trèo lên cái nấm.

II. Cắt nghĩa thêm

Trong thứ tiếng nào cũng vậy, chỉ có mối verbe là trọng yếu hơn. Ta có thể nói rằng người nào giỏi một thứ tiếng nào, chỉ là người ấy biết cách và khéo vận dụng các verbe của thứ tiếng ấy.  Bởi vậy khi học Hán văn đây ta nên tập luyện cách đặt verbe cho dày công, hầu sau vận dụng nó cho được như ý.

Trong bài học câu hôm nay có hai sắp.

Sắp thứ nhất về verbe 食 thực.

Câu 1: là verbe pronominal mà có complément direct. Ăn gì? Ăn cái sức. Vậy chữ 力 lực là complément direct của verbe 食 thực.

Câu 2: đặt chữ 食 thực ra nghĩa bóng. Lời nói không thể ăn được; nhưng người nào đã nói ra mà không giữ lời, không làm theo lời, tức là ăn lời nói của mình vậy. Lời nói đã không phải là vật ăn được và nếu ăn được cũng không thể làm cho con người béo (mập) ra. Vậy mà lại nói như thế, để tỏ ý nhiếc móc khinh bỉ lắm.

Câu 3: làm chữ 食 thực thứ hai ra tiếng nom. Câu này xuất sách Sử ký của Tư Mã Thiên, lời của Hàn Tín nói. Trong câu, chữ 者 giả làm sujet cho cả hai verbe 食 thực và 死 tử. Một mình chữ 者 giả đó, cái công dụng của nó tương đương với chữ celui qui trong tiếng Pháp. Chữ 食 thực thứ hai làm complément indirect cho chữ 食 thực thứ nhất (verbe); và chữ 事 sự làm complément indirect cho chữ 死 tử, vì theo sau kề chữ 死 tử đáng lẽ phải có chữ 於 ư mà đã trốn đi.

Câu 4: đặt với négatif. Hãy chú ý điều này: Khi dùng adverbe phụ với verbe để làm ra câu nesgatif thì luôn luôn dùng chữ 不 bất chứ không dùng chữ 無 vô. Vì chữ  無 vô thường để đặt trên tiếng nom, còn chữ 不 bất đặt trên verbe.

Câu 5: phải hiểu ngầm có sujet số nhiều ở trên, làm chủ động cho hai verbe 居 cư và 食 thực mà đã trốn đi. Theo học thuyết đời nay thì chánh phủ là của dân đặt ra, các người ở chánh phủ làm việc là làm cho dân. Nhưng theo thuyết đời xưa thì chánh phủ tự Trời lập ra, vua và các quan làm việc là làm cho Trời. Cho nên có câu như thế. Học câu đó để biết thêm một nghĩa của chữ 食 thực nữa. Lộc 祿 đây hoặc chỉ về đất ruộng, hoặc chỉ về tiền bạc, tức bổng lộc, không phải là vật bỏ vào miệng ăn ngay được, nhưng cũng nói 食 thực được.

Sắp thứ hai về verbe 過 quá.

Câu 1: là mode conditionnel. Vì cái sự “chẳng qua cầu” này trong proposition sau là tùy theo cái điều kiện “chẳng cỡi xe ngựa” trong proposition trước. Vậy, theo bài văn pháp đã học rồi, đáng lẽ để trước proposition sau một chữ 必 tất, nói: 不 乘 車 馬, 必 不 過 此 橋 (Bất thừa xa mã, tất bất quá thử kiều). Nhưng đây đã trốn chữ 必 tất ấy đi. Câu này xuất sách Sử ký Tư Mã Thiên, khi Tư Mã Tương Như ở nhà đi tới kinh đô, đi ngang qua một cái cầu, mở miệng nói câu này như là thề vậy. Tương Như đi chuyến nầy cốt lập công danh, quyết ý tới kinh đô sẽ làm quan sang rồi mới trở về làng cũ. Còn như không làm được thì nhất định không về. Có lẽ cũng vì nó là một lời thề, nên người chép bỏ chữ 必 tất đi cho được rắn rỏi hơn.

Câu 2: nói 過 我 quá ngã, theo tiếng ta phải nói “qua nhà tôi” chứ không nói như thế được, nhưng Hán văn được phép nói như thế. Chữ 當 đương đây cũng như chữ devoir trong tiếng Pháp, một đôi khi hàm cái ý chỉ về futur chứ không quyết là impératif. Bởi vậy cắt nghĩa là: sẽ qua nhà tôi nhé.

Câu 3: rập theo một câu trong sách Mạnh Tử để tập đặt chữ 過 quá nghĩa là “hơn”. Mạnh Bôn 孟 賁 là một người có sức mạnh đời xưa có tiếng. Chữ 過 quá này đồng nghĩa với chữ 勝 thắng. Chữ 矣 hĩ đó có ý exclamatif.

Câu 4: xuất sách Luận ngữ. Chữ 之 chi trong câu để chỉ lại Trường Thơ, Kiệt Nịch. Vậy, verbe 過 quá đó là transitif, cho nên cái complément mới thế bằng chữ 之 chi. (Còn như complément indirect của verbe intransitif thì phải thế bằng chữ 焉  yên, sau sẽ học đến)

Câu 5: đặt verbe 過 quá như là participe présent, vì trong câu ấy ta có thể dịch chữ 過 quá là en passant được. Đây là một câu trong kinh Lễ, nói điều đó cũng là một cái lễ người ta nên giữ: vì đạp lên trên nấm mả tức là đạp lên một con người ta nằm ở dưới, lòng mình tất không yên.

III. Văn pháp

Temps des verbes

Như đã nói từ trước, trong Hán văn, nếu muốn phân biệt temps des verbe cũng dùng những chữ adverbe để phân biệt. Vả sự phân biệt nầy trong Hán văn vốn không có, nay ta muốn phân biệt thì không làm nhiều temps phiền phức như chữ Hán được. Ở đây tạm chia làm ba: hiện tại, quá khứ, và vị lai.

HIỆN TẠI gồm có hai ý: đương xảy ra và mới vừa xảy ra.

a/ Đương xảy ra thì dùng chữ 方 (phương là “đương”) như nói: 吾 方 食 (Ngô phương thực): Tôi đương ăn.

b/ Mới vừa xảy ra thì dùng những chữ này: 剛 (cương là vừa), 甫 (phủ là mới),  纔 (tài là vừa), 適 (thích là vừa mới).

Như nói: 天 剛 明 (thiên cương minh): trời vừa sáng.

客 甫 行 (khách phủ hành): khách mới đi.

彼 纔 過 我 (bỉ tài quá ngã): nó vừa mới qua (nhà) tôi.

余 適 他 往 (dư thích tha vãng): tôi vừa đi khỏi.

Ba chữ trên nghĩa hơi giống nhau, có thể thay đổi với nhau mà dùng được. Duy có chữ cuối cùng phải dùng trong câu có hai  kể hai việc xảy ra mà nó thì đặt ở  sau. Như nói: 彼 過 我, 我 適 他 往  (Bỉ quá ngã, ngã thích tha vãng): Nó qua (nhà) tôi, tôi vừa đi khỏi.

QUÁ KHỨ cũng gồm có hai ý: đã xảy ra mà chưa dứt khoát, và đã xảy ra và cũng đã dứt khoát.

a/ Đã xảy ra mà chưa dứt khoát thì dùng những chữ này: 已 (dĩ là đã), 曾 (tằng là từng), 嘗 (thường là từng).

Như nói: 已 見 (dĩ kiến): đã thấy; 曾 相 識 (tằng tương thức): từng biết nhau; 嘗 聞 (thường văn): từng nghe; thì tỏ rằng sự thấy, sự biết nhau, sự nghe ấy vẫn còn chưa quên, chưa mất đi, tức là từng xảy ra mà chưa dứt khoát.

b/ Đã xảy ra và cũng đã dứt khoát thì dùng những chữ nầy: 既 (ký là đã), 矣 (hĩ là rồi), 既 … 矣 (ký … hĩ) là đã … rồi, 業 已 (nghiệp dĩ), 經 已 (kinh dĩ) hai chữ nầy đều là đã rồi hẳn.

Như nói: 既 至 (ký chí): đã đến; 赦 之 矣 (xá chi hĩ): tha nó rồi; 雞 既 鳴 矣 (kê ký minh hĩ): gà đã gáy rồi; 業 已 (nghiệp dĩ) hay 經 已 商 定 (kinh dĩ thương định) đã thương định hẳn rồi, thì đều tỏ ra rằng đã đến không còn đến nữa, đã tha không còn tha nữa, đã gáy không còn gáy nữa, đã thương định không còn thương định nữa, ‒ như thế là đã xảy ra và cũng đã dứt khoát.

Chú ý: Trong những chữ đó duy có chữ 矣 hĩ luôn đi sau verbe, còn chữ nào cũng đi trước verbe.

Lệ ngoại: Khi nào nói 已 矣 (dĩ hĩ) như nói: 已 行 矣 (dĩ hành hĩ): đã đi rồi, thì cũng coi như là 既 … 矣 (ký … hĩ  ).

VỊ LAI dùng chữ 將 (tương là sẽ); như nói: 我 將 去 之 (ngã tương khứ chi): ta sẽ bỏ đó mà đi.

IV. Tập tra tự điểnBình trắc và tứ thanhTheo đầu bộ và đếm số nét mà tìm được ra chữ mình định tra rồi, sự liền theo đó là phải hiểu âm và nghĩa của chữ ấy. Âm tức là: chữ ấy phải đọc là gì; nghĩa tức là: chữ ấy có ý tứ và công dụng gì.

Phải chi chúng ta có làm lấy được tự điển Hoa-Việt thì dưới mỗi chữ Hán, âm ngay chữ Quốc ngữ, rồi cứ đó mà đọc theo, tiện lắm. Nay ta tra tự điển Tàu, cho nên về một sự phát âm cũng đã thấy rầy rà. Vì rằng ta tuy học chữ Tàu mà đọc theo giọng ta, nhưng tự điển Tàu có phải vị người An Nam mà làm ra đâu mà bảo rằng họ phải vì ta lo điều ấy?

Tự điển Tàu có những cuốn mới làm, họ âm mỗi chữ bằng vần La-tinh. Sự đó rất tiện, vì cứ đó mà đọc theo, không còn sai được. Nhưng, tiện là tiện cho họ mà thôi. Còn về phần ta, chẳng ích gì hết.

Ấy là vì, như chữ 天, ta đọc là “thiên”, mà họ âm là “thin”, thì ta không dùng được, trừ ra chỉ có khi nào ta đọc ngay theo tiếng họ.

Rút lại ta chỉ phải tra tự điển Khang Hy, vì muốn hiểu cách phát âm trong tự điển này thì trước phải biết phép tứ thanh.

Tứ thanh là bình, thượng, khứ, nhập, bốn tiếng. Mà muốn phân bốn tiếng ấy, trước phải phân bình trắc đã. (còn nữa'')

Bài báo


title: Hán văn độc tu 1936-1937/Bài học thứ 15

text:
I. Học thuộc lòng

亂 後 還 家 (Loạn hậu hoàn gia): Sau khi loạn, về nhà

Đó là cái đầu đề của một bài thơ; dưới đây là một bài thơ.

崢 嶸 赤 雲 西 (Tranh vinh xích vân tây): Phía tây chòm mây đỏ và chênh vênh

日 腳 下 平 地 (Nhật cước hạ bình địa): Gót chân mặt trời xuống đất bằng

柴 門 鳥 雀 噪 (Sài môn điểu trước tháo): Ngõ gai chim sẻ reo

歸 客 千 里 至 (Quy khách thiên lý chí): Khách về ngàn dặm đến (đến từ ngàn dặm)

妻 孥 怪 我 在 (Thê nô quái ngã tại): Vợ con quái ta còn sống

驚 定 還 拭 淚 (Kinh định, hoàn thức lệ): Sự kinh hãi vừa yên tĩnh, lại lau nước mắt

世 亂 遭 飄 蕩 (Thế loạn tao phiêu đãng): Đời loạn gặp sự trôi dạt

生 還 偶 然 遂 (Sinh hoàn ngẫu nhiên toại): Sống và trở về, ấy là sự tình cờ mà được

鄰 人 滿 牆 頭 (Lân nhân mãn tường đầu): Người hàng xóm đầy đầu tường

感 歎 亦 歔 欷 (Cảm thán diệc hư hí): Cảm than cũng nghẹn ngào

夜 闌 更 秉 燭  (Dạ lan cánh bỉnh chúc): Đêm sáng lại cầm đèn

相 對 如 夢 寐 (Tương đối như mộng mị): Đối nhau như là ngủ mà thấy chiêm bao

II. Cắt nghĩa thêm

Hôm nay tạm không học câu mà học một bài thơ, để đổi món cho khỏi chán, cũng để tìm sự lợi ích trong đó.

Bài này phải học thuộc lòng và phải ngâm nga lắp đi lắp lại luôn luôn. Như thế để cho cái tinh thần của bài thơ nó vào sâu trong óc mình, giúp cho sự học nhiều lắm.

Bài này đối với người học chắc không có gì khó. Ai đã theo luôn khoa Hán văn độc tu từ đó đến giờ thì, sau khi xem qua những lời cắt nghĩa và hiểu đâu ra đó rồi, hẳn lấy làm thích lắm.

Bài thơ của Đỗ Phủ, thi nhân có tiếng ở đời nhà Đường, cách đây hơn ngàn năm.

Nguyên đầu đề là 羌 村 (Khương thôn), tức là làng ông ấy ở. Thấy nó khô khan không có ý vị, cho nên chúng tôi đã tự tiện đổi cái đề khác là “Loạn hậu hoàn gia”, nghĩa là sau khi loạn, trở về nhà.

Mà chính thế, bài nầy, ông Đỗ làm ra trong khi gặp loạn ở tha hương mà ông may được sống trở về cố thổ, tả cái tình cảnh lúc mới về.

崢 嶸 “Tranh vinh” tức là nói chênh vênh, nghĩa là cao ngất, đồ sộ, adjectif kép, qualifier cho chữ 雲 vân. Chữ 雲 vân đây có cho đến hai adjectif đi theo nó, là 赤 xích và 崢 嶸 tranh vinh. Chữ 西 tây nghĩa là phía tây của chòm mây ấy; nếu tản văn thì nói: 崢 嶸 赤 雲 之 西 tranh vinh xích vân chi tây.

Làm mặt trời ra như người ta có chân đi từ đông sang tây, cho nên nói 日 腳 nhật cước. 下 平 地 (hạ bình địa) “xuống đất bằng” tức là mặt trời đã hầu lặn. Câu này nên cắt nghĩa luôn với câu trên một hơi: Gót chân mặt trời đã xuống đến đất bằng ở phía tây chòm mây đỏ chênh vênh.

Đó là tả cảnh chiều hôm. Mặt trời hầu lặn, dọi lên chòm mây đỏ. Phía tây chòm mây ấy thấy như mặt trời xuống ngang với đất bằng.

Khi nào nói 鳥 雀 điểu trước là chỉ các giống chim nhỏ; 雀 trước là sẻ sẻ. 噪 tháo là kêu reo lên. Câu này nếu là tản văn thì nói: 鳥 雀 噪 於 柴 門 điểu tước tháo ư sài môn.

Chữ 歸 quy ở trước chữ 客 khách coi như participe présent hay adjectif. Chí 至 là verbe. Nếu tản văn thì nói: 歸 客 至  自 千 里 Quy khách chí tự thiên lý.

Hai câu đó tả khi có khách đến, chim chóc reo lên. Mà người khách ấy chẳng phải ai lạ, chính là chủ nhân ở ngoài ngàn dặm vừa về đến.

孥 nô là con; 妻 孥 thê nô cũng như 妻 子 thê tử. Chữ 怪 quái đây dùng như verbe, nghĩa là lấy làm lạ. Tại 在 là tồn tại, còn sống.

驚 kinh là tiếng nom. Chữ 定 định dùng như participe présent. 還 hoàn là lại.

Hai câu này nghĩa là: Vợ con đều tưởng chắc mình chết rồi, bây giờ thấy còn sống thì lấy làm lạ. Cho nên sau sự kinh hãi nối đến sự thương xót: khóc và lau nước mắt.

遭 tao là verbe, nghĩa là gặp. 飄 蕩  phiêu đãng là nom.

生 還 sinh hoàn là nom. 遂 toại là verbe.
Hai câu đó nói, đương lúc loạn lạc mà mình gặp sự trôi dạt là chắc chết; nay được sống mà trở về, là sự tình cờ.

滿 mãn là verbe.

感 歎 cảm thán là nhân cảm khích mà than thở. 歔 欷 hư hí là thở ra một cách nghẹn ngào.

Hai câu này nói, những người hàng xóm chạy đến thăm, đứng đầy đầu tường nhà, ai nấy đều thấy vậy mà ngậm ngùi than thở.

闌 lan là hết. Đêm hết tức là đã sáng ra. 更 cánh là lại còn. Gần sáng đáng lẽ tắt đèn đi, mà còn cầm đèn là vì trước một tình cảnh nửa mừng nửa tủi, ai nấy đều có sự cảm khích mạnh quá mà quên trời sáng.

夢 mộng là chiêm bao, 寐 mỵ là ngủ.

Hai câu này tả cái tình cảm của hết thảy những người trong đêm gặp nhau đó, cả những người ở nhà cùng người đi mới về.

Theo như đã cắt nghĩa đây, người học trước phải hiểu từng chữ, sau đến hiểu từng câu, rồi lý hội cả bài mà thấy cái hay ở chỗ nào, chứ không cần phải chỉ ra.

Ai còn có chỗ nào chưa hiểu thật rõ thì xin cứ viết thơ về nhà báo hỏi thêm. Bản báo sẽ vui lòng trả lời, hoặc bằng thơ riêng, hoặc trên báo.

III. Văn pháp

Verbes auxiliaires

Verbe auxiliaire, trong Hán văn gọi là chuẩn động tự, nghĩa là những chữ không phải hẳn là động tự, nhưng được coi như là động tự. Vì những chữ ấy vốn không có sự hành động như các động tự thật, nó không hẳn là verbe, nhưng khi đặt vào trong một câu, nó thường ở cái địa vị của verbe. Như thế, theo tiếng Pháp, nó chính là verbe auxiliaire.

Trong tiếng Pháp, verbe auxiliaire chỉ có hai. Nhưng trong Hán văn có nhiều hơn, đây kể ra bảy chữ thường dùng hơn hết.

1/ chữ 有 (hữu) là có; 我 有 旨 酒 (ngã hữu chỉ tửu): Ta có rượu ngon (Kinh Thi)

2/ chữ 無 (vô) là không; 誰 無 父 母 (thùy vô phụ mẫu): Ai không cha mẹ? (Cổ văn)

3/ chữ 是 (thị) là phải; 是 孔 丘 之 徒 與 (thị Khổng Khưu chi đồ dư): Phải là đồ đệ của Khổng Khưu ư? (Luận ngữ)

4/ chữ 非 (phi) là chẳng phải; 非 其 罪 也 (phi kỳ tội dã): chẳng phải tội của nó vậy (Luận ngữ)

5/ chữ 似 (tợ) là giống; 孔 子 貌 似 陽 虎 (Khổng Tử mạo tợ Dương Hổ): diện mạo của Khổng Tử giống Dương Hổ (Mạnh Tử)

6/ chữ 爲 (vi) là “là”; 子 爲 誰 (tử vi thùy): ngươi là ai? (Luận ngữ)

7/ chữ 乃 (nãi) là “là”; 是 乃 仁 術 也 (thị nãi nhân thuật dã): ấy là chước nhân vậy (Mạnh Tử)

Bảy chữ trên đó khi đặt trong câu đều ở cái vị chủ động, nhưng thực ra thì không phải chỉ sự hành động của sujet mà chỉ là chỉ cái sự thực tế cố nhiên của sujet. Tuy vậy, nó cũng có chia ra actif và neutre. Hễ là actif thì có complément theo sau nó; còn là neutre thì những chữ theo sau nó không phải complément mà là attribut.

Vậy như verbe 有 (hữu) là actif, cho nên câu 我 有 旨 酒 (ngã hữu chỉ tửu): chữ 酒 (tửu) làm complément của 有 (hữu). Còn verbe 乃 (nãi) là neutre, cho nên câu 是 乃 仁 術 也 (thị nãi nhân thuật dã) lấy chữ 是 (thị), pronom, làm sujet; và chữ 術 (thuật) chỉ là attribut của sujet chứ không phải complément.

Bảy verbes auxiliaires trên đây, những verbe nào nghĩa nó tương đương với hai verbe auxiliaire của tiếng Pháp (有 hữu tương đương với avoir; 是 thị, 爲 vi, 乃 nãi tương đương với être), thì mỗi khi đặt câu gặp nó, người ta có thể trốn đi được. Nói thế nghĩa là: trong Hán văn, những câu đáng lẽ dùng verbe avoir (有 hữu) và être (是 thị, 爲 vi, 乃 nãi) thì thường hay bỏ verbe đi trong khi có thể bỏ được mà chỉ hiểu ngầm.

Cử lệ: Như ta muốn nói thế này:

a/ Người kia, ước chừng ba mươi tuổi, mình cao, mặt trắng, nhiều râu;

b/ Cọp là loài thú ở núi, tánh nó dữ, sức nó mạnh;

c/ Gà là loài chim nhà, những con trống lông cánh rất đẹp;

Ba câu ấy nếu đặt bằng tiếng Pháp theo mực thường, dễ hiểu, thì thế nào mỗi câu cũng phải có dùng hoặc verbe avoir hoặc verbe être, hoặc cả hai. Nhưng đặt bằng chữ Hán thì có thể bỏ những chuẩn động tự đáng có đi mà nói:

a/ 其 人 年 約 三 十, 身 長, 靣 白, 多 須 (Kỳ nhân niên ước tam thập, thân trường, diện bạch, đa tu)

b/ 虎 山 獸 也, 性 惡, 力 雄 (Hổ sơn thú dã, tánh ác, lực hùng)

c/ 雞 家 禽 也, 其 雄 者 毛 羽 甚 美 (Kê gia cầm dã, kỳ hùng giả mao vũ thậm mỹ)

IV. Tập tra tự điển (tiếp theo bài 14)

Như ta biết, tiếng ta mỗi một âm có sáu hoặc tám giọng, chỉ có hai giọng bình mà thôi, còn bao nhiêu là trắc hết.

Âm sáu giọng như ba, bà, bá, bả, bã, bạ thì chỉ có ba, bà là bình, còn bao nhiêu là trắc.

Âm tám giọng như bang, bàng, báng, bảng, bãng, bạng, bác, bạc thì chỉ có bang, bàng là bình, còn bao nhiêu là trắc.

Vậy theo phép đánh bình trắc, người ta làm thế này: bà, ba bình; bá, bạ trắc. Nhưng kỳ thực trong hai giọng bá, bạ đó còn gồm có bả, bã cũng đều trắc cả.

Lại nữa: bàng, bang bình; báng, bạng trắc. Nhưng kỳ thực trong hai giọng báng, bạng đó còn gồm có bảng, bãng, bác, bạc cũng trắc cả.

Nay đem tứ thanh mà gióng với bình trắc thì chỉ có thanh bình là bình, còn ba thanh kia: thượng, khứ, nhập là trắc cả.

Theo Quốc ngữ ta thì:

Bình là những tiếng ở vần bình mà không dấu hoặc dấu huyền, như bang, bàng.

Thượng là những tiếng có dấu nặng của vần xuôi và của vần ngược bình, như bạ, bạng.

Khứ là những tiếng có dấu sắc, dấu hỏi hoặc dấu ngã, như bảng, bảng, bãng.

Nhập là những tiếng có dấu sắc và dấu nặng của vần ngược trắc, như bác, bạc.

Biết những điều ấy rồi, khi tra tự điển thấy một chữ có chua dưới: 意 平 聲 (ý bình thanh) thì mình đọc chữ ấy là y, vì tiếng bình của ý là y.

(Nhưng nếu thế thì cũng đọc là chữ ý được sao? Vì ý cũng là bình thanh của y ? Nhân đó biết phép này còn sơ lược lắm).

Nhân đó suy ra, khi thấy âm 何 上 聲 (hà thượng thanh) thì đọc là hạ, vì thượng thanh của hà là hạ.

Khi thấy âm 宗 去 聲 (tông khứ thanh) thì đọc là tống, vì khứ thanh của tông là tống.

Khi thấy âm 情 入 聲 (tình nhập thanh) thì đọc là tịch, vì nhập thanh của tình là tịch.

Tuy vậy, đã nói phép này sơ lược lắm, cho nên nó chỉ giúp cho ta phần ít thôi, phần nhiều ta phải nhờ người nào đọc đúng bày cho đọc theo.

Bài báo


title: Hán văn độc tu 1936-1937/Bài học thứ 16

text:
I. Học câu

1/ 冬日 則 飲 湯, 夏 日 則 飲 水 (Đông nhật tắc ẩm thang, hạ nhật tắc ẩm thủy): Ngày mùa đông thì uống nước nóng, ngày mùa hạ thì uống nước lạnh (Mạnh Tử)

2/ 項 羽 夜 飲 帳 中 (Hạng Võ dạ ẩm trướng trung): Hạng Võ ban đêm uống trong màn.

3/ 飲 馬 長 城 窟 (Ấm mã trường thành quật): Cho ngựa uống nơi cái hào dưới Trường thành (Cổ thi)

4/ 下 馬 飲 君 酒 (Hạ mã ấm quân tửu): Xuống ngựa, mời ông uống rượu (Đường thi)

1/ 老 者 衣 帛 食 肉 (Lão giả ý bạch thực nhục): Kẻ già mặc lụa, ăn thịt (Mạnh Tử)

2/ 漢 王 解 衣 衣 我 (Hán vương giải y ý ngã): Vua nhà Hán cởi áo mặc cho ta (Sử ký)

1/ 知 者 樂 (Trí giả lạc): Kẻ trí thì thường vui.

2/ 知 者 樂 水, 仁 者 樂 山 (Trí giả nhạo thủy, nhân giả nhạo sơn): Kẻ trí thì ưa nước, kẻ nhân thì ưa núi (Luận ngữ)

1/ 子 事 父 母 (Tử sự phụ mẫu): Con thờ cha mẹ

2/ 小 國 事 大 國 (Tiểu quốc sự đại quốc): Nước nhỏ thờ nước lớn

3/ 漢 高 祖 不 事 詩 書 (Hán Cao tổ bất sự thi thư): Vua Cao tổ nhà Hán chẳng học kinh Thi kinh Thư.

II. Cắt nghĩa thêm

Trong Hán văn có sự mượn chữ, gọi là “giả tá”, nghĩa là một chữ vốn là mối tiếng này đem làm ra mối tiếng khác, hoặc là thứ verbe này đem ra làm thứ verbe khác. Mỗi khi mượn như thế, thường là có biến âm, nghĩa là đọc khác đi, nhưng lại cũng có khi không biến âm, vẫn đọc nguyên tiếng. Bởi nó lôi thôi, không có nhất luật như thế, thành ra không có thể nào lập thành công lệ mà cho vào văn pháp được. Đành phải học từng chữ mới biết.

Hôm nay học những verbe này: 飲 (ẩm), 衣 (ý), 樂 (nhạo), 事 (sự)

Sắp thứ nhất: verbe 飲 (ẩm).

Câu 1: 飲 (ẩm) là uống, mình uống lấy cho mình. 水 (thủy) là nước lạnh, 湯 (thang) là nước sôi hay nước nóng.

Câu 2: chữ 飲 (ẩm) cũng đồng một verbe với câu trên. Nhưng uống đây là uống rượu. Theo Sử ký, lúc Hạng Võ đánh trận bị thua, hầu mất nước, cùng Ngu Cơ là ái thiếp của mình ban đêm uống rượu trong màn. Học thêm câu nầy để cho biết: khi nào chỉ rõ uống vật gì thì phải đặt chữ chỉ nghĩa vật ấy theo sau chữ 飲 (ẩm): như uống nước nóng thì nói 飲 湯 (ẩm thang), uống nước lạnh thì nói 飲 水 (ẩm thủy), uống chè thì nói 飲 茶 (ẩm trà). Còn khi muốn nói uống rượu thì cố nhiên là đặt 飲 酒 (ẩm tửu), nhưng nếu không đặt như thế mà đặt một chữ 飲 (ẩm) không, cũng chỉ nghĩa là uống rượu.

Sang câu 3 và câu 4: thì chữ 飲 (ẩm) cũng vẫn là verbe mà lại đổi ra nghĩa khác. 飲 (ẩm) đây là “cho uống” (faire boire).

À mà còn điều nầy nữa. Hai chữ 飲 trong hai câu 3 và 4 đó không đọc là ẩm mà đọc là ấm. Thế là biến âm đó. Chữ 飲 (ấm) ấy, người ta có thể làm cái dấu “nửa vòng” ở góc trên bên hữu chữ, chỗ đó là vị trí của dấu “khứ thanh”.

Thế thì verbe 飲 (ẩm), khi nào nghĩa là “mình uống” thì đọc là “ẩm”; còn khi nào đổi ra nghĩa khác, “cho người khác uống”, thì đọc là “ấm”.

Phải chi đó là cái luật nhất định thì rất tiện cho ta suy ra chữ khác. Ngặt đến chữ khác lại không thế.

Ta học sang sắp thứ hai, chữ 衣 (y).

Chữ 衣 đọc là “y”, nghĩa là cái áo, tiếng nom. Khi mượn làm verbe, phải biến âm, đọc là “ý”. Và cũng có để cái dấu “khứ thanh”.

Câu 1: kẻ già mặc áo lụa là “mặc cho mình”, thì chữ verbe trong câu ấy đọc là “ý”. Đến câu 2, vua cởi áo mặc cho ta, tức là “mặc cho kẻ khác”, mà cũng vẫn đọc là “ý”.

Thế thành ra sự giải tá là không nhất luật.

Đến sắp thứ ba, chữ 樂 chính âm là “nhạc” (musique), tiếng nom.

Lần thứ nhất mượn làm verbe, đọc là “lạc”, nghĩa là vui, có cái dấu nửa vòng ở góc dưới bên hữu chữ, tức là vị trí của dấu “nhập thanh”.

Lần thứ hai mượn làm verbe nữa, đọc là “nháo” (trong sách âm gọi là “ngũ giáo thiết”, tức là “nháo”, nhưng ta quen đọc là “nhạo”), nghĩa là ưa, có cái dấu nửa vòng ở góc trên bên hữu chữ, tức là vị trí của dấu “khứ thanh”.

Thế thành ra chữ 樂 bị mượn làm verbe đến hai lần. Mà mỗi lần có nghĩa khác và âm cũng khác.

Sắp thứ tư, verbe 事 sự.

Chữ 事 (sự) nghĩa là việc, vốn tiếng nom, thế thì khi mượn làm verbe, hẳn cũng phải có biến âm chứ? Không có! Thế mới là rắc rối.

Trong tiếng Pháp, nom là service đổi ra verbe là servir. Nhưng Hán văn, chữ 事 (sự), khi có nghĩa là servir, cũng vẫn đọc là “sự”.

Câu 1 và câu 2: chữ 事 (sự) ấy, ta quen cắt nghĩa là “thờ”, nhưng chính là “hầu việc”: servir.

Câu 3 thì chữ 事 (sự) cũng vẫn là verbe mà nghĩa hơi khác. Chữ 事 (sự) này là “làm việc”. Làm việc thi thư tức là “học”. Bất sự thi thư, tức là “bất học”. Nó là một cái expression.

III. Văn pháp

Verbe kép ghép bởi hai verbe

Trong bài học thứ 11, đã có học qua verbe kép nhưng phần nhiều là những chữ dịch ở tiếng Tây ra. Hôm nay học mấy cái nguyên tắc về verbe kép sẵn có của Hán văn.

Verbe kép là ghép hai chữ liền nhau mà làm thành ra. Hai chữ ấy hoặc là verbe cả, hoặc một verbe với một adjectif, với một nom, như trước có nói rồi.

Những verbe kép ghép bởi một verbe với một adjectif hay một nom thì có ít, và trong nó không có gì khó đáng cho ta chú ý một cách riêng. Mà duy nhất có những verbe kép ghép bởi hai verbe thì cách dùng nó trong câu vẫn giống nhau nhưng công dụng có khác. Phải chia ra mà hiểu cho tách bạch thì mới khỏi lẫn lộn.

Người ta chia những verbe kép ấy ra làm bốn thứ:

A/ Hai verbe có nghĩa giống nhau, dùng kép để cho lời được đằm và ý được nặng.

Như: 1)  散 離 我 兄 弟 (Tán ly ngã huynh đệ): Tan lìa anh em ta (Tả truyện)

2) 傾 覆 我 國 家 (Khuynh phúc ngã quốc gia): Nghiêng úp nước nhà ta (Tả truyện)

散 (tán) với 離 (ly), 傾 (khuynh) với 覆 (phúc), nghĩa không khác nhau mấy. Trong mỗi hai chữ nếu bỏ bớt một thì câu cũng còn đủ nghĩa. Dùng kép chẳng qua để cho lời được đằm hơn và ý thêm nặng hơn.

B/ Hai verbe có nghĩa khác nhau, dùng kép để cho hai chữ giúp nhau mà được rõ nghĩa hơn. Như:

1)  綏 靜 諸 侯 (Tuy tịnh chư hầu): Vỗ yên các nước hầu (Tả truyện)

2) 鬧 亂 我 同 盟 (Náo loạn ngã đồng minh): Khuấy rối các nước đồng minh của ta (Tả truyện)

綏 靜 (Tuy tịnh) là vỗ về làm cho yên lặng; 鬧 亂 (náo loạn) là khuấy nhiễu làm cho rối loạn. Trong mỗi hai chữ nếu bỏ bớt một thì nghĩa nó có giảm kém. Vậy nên dùng kép để ý nghĩa được sung túc hơn.

C/ Hai verbe có nghĩa khác nhau, dùng kép để cho chữ thứ hai nhờ chữ thứ nhất mà tiến sự hành động lên một bực. Như:

1)  仰 觀 於 天 (Ngưỡng quan ư thiên): Ngửa xem nơi trời (Kinh Dịch)

2)  我 且 往 見 (Ngã thả vãng kiến): Ta sắp qua ra mắt (Mạnh Tử)

Có ngửa mới xem được, có qua mới ra mắt được; hai chữ 觀 (quan) và 見 (kiến) nhờ hai chữ 仰 (ngưỡng) và 往 (vãng) mà tiến sự hành động của nó lên.

D/ Hai verbe có nghĩa khác nhau, dùng kép để cho nghĩa thứ nhất làm như adverbe phụ nghĩa cho chữ thứ nhì. Như:

1)  楊 貨 欲 見 孔 子 (Dương Hóa dục kiến Khổng Tử): Dương Hóa muốn gặp Khổng Tử (Mạnh Tử)

2)  使 有 菽 粟 如 水 火 (Sử hữu thục túc như thủy hỏa): Khiến có đậu thóc như nước lửa (Mạnh Tử)

Chữ 欲 (dục) chữ 使 (sử) ở đó như là adverbe phụ nghĩa cho 見 (kiến) và 有 (hữu).

REMARQUE 1 – Hai điều C và D mới ngó như là giống nhau, không cần phải chia, nhưng kỳ thực là khác nhau lắm. Ta nghiệm ở chỗ này:

Theo tiếng Pháp, khi hai verbe liền nhau, phải cách nhau bằng chữ et. Chữ et ấy trong Hán văn tức là chữ 而 (nhi) vậy.

Hai câu lệ trong điều C có thể nối chữ 而 (nhi) ở giữa hai verbe được. Ta có thể nói: 仰 而 觀 (ngưỡng nhi quan), 往  而 見 (vãng nhi kiến) được. Nhưng không có thể nói: “dục nhi kiến” và “sử nhi hữu” trong điều D.

REMARQUE 2  –  觀 舞 (quan vũ), 聞 歌 (văn ca) là xem múa, nghe ca, đều là hai verbe đi liền nhau nhưng không kể được là verbe kép. Vì khi nào đặt như thế thì chữ verbe sau đã biến thành nom, làm complément cho verbe trên nó rồi.

IV. Tập tra tự điển (tiếp theo)

Bốn dấu của tứ thanh

Như ta đã học ở bài trước, tứ thanh tức là bình, thượng, khứ, nhập. Bốn dấu cũng gọi là bình, thượng, khứ, nhập, cái dấu làm bằng “nửa vòng”  C  ở một góc của bốn góc chữ.

Vậy như một chữ kia, vốn nó là trắc, muốn biến ra âm bình thì làm dấu ấy ở góc dưới bên tả chữ rồi đọc nó ra bình.

Một chữ kia, vốn nó là gì bất luận, muốn biến ra giọng thượng thì làm dấu ấy ở góc trên bên tả chữ rồi đọc nó ra giọng thượng.

Muốn biến âm ra giọng khứ thì làm dấu ấy ở góc trên bên hữu chữ rồi đọc nó ra giọng khứ.

Muốn biến âm ra giọng nhập thì làm dấu ấy ở góc dưới bên hữu chữ rồi đọc nó ra giọng khứ.

Cái biểu như thế nầy:

Phép phiên thiết

Phép tứ thanh là phép tự điển hay dùng để bày cho ta phát âm mỗi chữ; nhưng một phép ấy cũng chưa đủ; nên người ta dùng thêm phép “phiên thiết” nữa.

Phiên thiết tức như ta nói lái. Đời xưa “phiên” và “thiết” phân biệt khác nhau. Nhưng vì lâu đời, thanh âm biến đổi, nên bây giờ người ta không còn phân biệt được nữa, phiên thiết coi như một.

Phiên thiết là bởi song thanh và điệp vận mà ra.

Song thanh là những chữ cùng âm mẫu (như bông, bô cùng âm mẫu b, lan, ly cùng âm mẫu l, v.v…); điệp vận là những chữ cùng một vận mẫu (như tấp nập cùng vận mẫu âp, la đà cùng vận mẫu a, v.v…)

Muốn tỏ ra một chữ gì phát âm là gì thì lấy một song thanh một điệp vận hợp lại thành ra phát âm chữ ấy. Như thế gọi là phép phiên thiết.

Ví như chữ 公 tự điển chua là cách ông thiết hoặc cô ông phiên hoặc cai hồng phiên, hoặc câu không thiết đều cho ta biết chữ ấy phát âm là công cả.

Như thế, chữ cách chữ cô chữ cai chữ câu đều là song thanh; chữ ông chữ hồng chữ không đều là điệp vận. Và bốn cách phiên thiết ấy, cách nào cũng như cách nào, lấy hai chữ nói lái lại cũng ra tiếng công.

Hôm trước đến nay, học cách tra tự điển là để cho biết mà phát âm. Còn sự hiểu nghĩa thì đành phải nhờ ở học thông thì hiểu, chứ không cần cạy gì cả.

Bài báo


title: Hán văn độc tu 1936-1937/Bài học thứ 17

text:
I. Những câu vấn đáp
1/ 何 謂 三 才 (Hà vị tam tài?): Gì gọi là tam tài?

三 才 者﹕天，地，人 (Tam tài giả: thiên, địa, nhân): Tam tài ấy là: Trời, đất, người ta.

2/ 何 謂 三 光 (Hà vị tam quang?): Gì gọi là tam quang?

三 光 者﹕日, 月, 星 (Tam quang giả: nhật, nguyệt, tinh): Tam quang ấy là: mặt trời, mặt trăng, các ngôi sao.

3/ 何 謂 五 行 (Hà vị ngũ hành?): Gì gọi là ngũ hành?

水, 木, 火，土，金: 是 謂 五 行 (Thủy, mộc, hỏa, thổ, kim, ấy gọi là ngũ hành): Thủy, mộc, hỏa, thổ, kim, ấy gọi là ngũ hành.

4/ 何 謂 四 方 (Hà vị tứ phương?): Gì gọi là bốn phương?

東, 西, 南, 北, 是 謂 四 方 (Đông, tây, nam, bắc, thị vị tứ phương): Đông, tây, nam, bắc, ấy gọi là bốn phương.

5/ 何 謂 宇 何 謂 宙 (Hà vị võ, hà vị trụ?): Gì gọi là võ? gì gọi là trụ?

上 下 四 方 曰 宇, 往 古, 來 今 曰 宙 (Thượng, hạ, tứ phương viết vũ; vãng cổ lai kim viết trụ): Trên, dưới và bốn phương là võ; xưa qua nay lại là trụ.

6/ 何 謂 四 時 (Hà vị tứ thời?): Gì gọi là bốn mùa?

春，夏, 秋, 冬, 謂 之 四 時 (Xuân hạ thu đông, vị chi tứ thời): Xuân, hạ, thu, đông, gọi đó là bốn mùa.

II. Cắt nghĩa thêm

Hôm nay học những câu vấn đáp này cốt để được hai điều ích: một để cho biết cách đặt câu hỏi và trả lời trong Hán văn thế nào; một để cho biết các danh từ về thường thức, như tam tài là gì, ngũ hành là gì, v.v....

Trong những câu hỏi có chữ 何 謂 (Hà vị), ấy là nói gón đi. Nếu nói cho đủ ý thì phải nói dài hơn nữa. Vậy như câu 何 謂 三 才 (Hà vị tam tài?) nếu nói dài ra thì như vầy: 所 謂  三 才 者 何 也 (Sở vị tam tài giả hà dã?). Như thế nghĩa là: Cái điều kêu bằng tam tài, là gì?

Tách ra từng chữ thì như vầy: 所 ... 者 (sở … giả) tức là cái điều, cũng như ce que; 謂 (vị) tức là kêu bằng, cũng như appeler; 何 也 (hà dã) tức là: là gì, cũng như comment.

Sở dĩ phải truy nguyên ra mà hiểu đến như thế là vì nếu không hiểu đến thế thì sẽ không tài nào hiểu được chữ 者 (giả) trong câu trả lời.

Trong câu trả lời: 三 才 者: 天，地，人 (Tam tài giả, thiên địa nhân): chữ 者 (giả) đó là thừa tiếp chữ 者 đã bị lược đi trong câu hỏi. Và, nói như thế cũng là nói gón nữa, nếu nói dài ra thì phải nói thế này: 所 謂 三 才 者﹕天，地，人 是 也 (Sở vị tam tài giả: thiên, địa, nhân, thị dã). Như thế nghĩa là: Cái điều kêu bằng tam tài: trời, đất, người ta, phải vậy. (Chữ 是 thị đây là phải, đối với chữ 非 phi là chẳng phải).

Như vậy, ta nên hiểu rằng câu hỏi và câu trả lời đó đều đã trải qua một sự gón bớt (abrégé) rồi.

Chữ 是 (thị) trong câu 是 謂 五 行 (thị vị ngũ hành) cùng câu dưới đều nghĩa là “ấy”, để tóm lại các cái đã nói ở trên, giống như chữ ce trong khi nói c'est hay là ce sont.

Chữ 之 (chi) trong câu 謂 之 四 時 tức là chữ 之 pronom đã học, để chỉ lại ở trên.

Chữ 才 (tài) là tài năng (talent), nhưng trong khi nói 三 才 (tam tài) thì không có thể hiểu nghĩa là gì cho đúng được. Chữ 行 (hành) trong khi nói 五 行 (ngũ hành) cũng vậy. Tự điển cũng không giải rõ.

Chữ 方 là phương, học rồi; đây lại là phương hướng, tiếng nom.

Cũng có nói 五 方 (ngũ phương), ấy là thêm một phương 中 央 (trung ương) nữa. Còn bốn góc: đông nam, đông bắc, tây nam, tây bắc thì gọi là 四 夾 (tứ giáp).

Võ, bây giờ ta hay gọi là 空 間 không gian (espace); trụ là 時 間 thời gian (temps).

III. Văn pháp

Từ đây về sau, những bài văn pháp sẽ dạy riêng về từng chữ một. Hôm nay học chữ 所 (sở).

所 – 所 ........ 者 – 所 謂 ........ 者

Chữ 所 (sở) thuộc về hai mối tiếng: khi là nom, khi là pronom.

Khi nó là nom, ta thường cắt nghĩa là thửa hay là chỗ. Như:

一 所 田 (nhất sở điền): một thửa ruộng.

誰 爭 子 所 (Thùy tranh tử sở): Ai dành chỗ ngươi?

Khi nó là pronom, trước kia, ta cũng vẫn cắt nghĩa là thửa hay sửa. Cắt nghĩa như thế thật chẳng có ích gì, vì cái nghĩa của chữ 所 sở chẳng nhờ sự dịch ra tiếng An Nam đó mà rõ được chút nào cả. Bây giờ ta nên cắt nghĩa chữ 所 (sở) pronom là “cái điều”,  giống như chữ ce que trong tiếng Pháp.

Vậy như nói:

1/ 汝 所 言, 吾 已 知 之 (Nhữ sở ngôn, ngô dĩ tri chi): Cái điều mầy nói, ta đã biết đó.

2/ 我 將 行 子 所 請 (Ngã tương hành tử sở thỉnh): Ta sẽ làm cái điều nhà ngươi xin.

Hai câu đó nếu đặt bằng tiếng Pháp thì đều dùng chữ ce que vào được cả.

Khi một câu có hai proposition mà proposition sau để thuyết minh proposition trước, khi ấy, nếu proposition trước không đặt chữ 所 thì thôi, chớ hễ đã đặt chữ 所 thì phải thêm chữ 者 dã vào sau verbe kề chữ 所, thành ra 所 ... 者. Như nói:

1/ 彼 所 欲 者, 吾 土 地 也 (Bỉ sở dục giả, ngô thổ địa dã) = Cái điều nó muốn, ấy là đất đai của ta.

2/ 人 所 恃 以 生 者, 食 也 (Nhân sở thị dĩ sinh giả, thực dã): Cái điều người ta cậy để sống, ấy là sự ăn.

Xem đó, nó muốn gì? muốn đất đai; người ta cậy gì? cậy sự ăn: proposition sau là để thuyết minh proposition trước, thì phải đặt chữ 者 luôn luôn theo sau chữ 所.

(Câu lệ trên kia: 汝 所 言, 吾 已 知 之 /Nhữ sở ngôn, ngô dĩ tri chi/ cũng hai proposition, nhưng proposition sau không phải để thuyết minh proposition trước, cho nên không cần đặt chữ 者 sau chữ 所; câu ấy nếu thêm chữ 者 vào thì lại trật).

Trong câu chẳng những có ý thuyết minh mà lại có tánh chất giải thích rõ ràng, thì cũng theo một luật ấy. Khi ấy nó lại thêm một chữ  謂 (vị) nữa mà thành ra 所 謂 ........ 者 (sở vị … giả).

Như câu này trong sách Đại học nói:

所 謂 誠 其 意 者, 無 自 欺 也 (Sở vị thành kỳ ý giả, vô tự khi dã): Cái điều gọi rằng “thành ý”, ấy là chớ dối mình vậy.

Câu này trong sách Luận ngữ:

所 謂 大 臣 者, 以 道 事 君, 不 可 則 止 (Sở vị đại thần giả, dĩ đạo sự quân, bất khả tắc chỉ): Cái điều gọi rằng đại thần, ấy là lấy đạo thờ vua, chẳng khá thì thôi.

Thế thì chữ 所, không luận nó đi một mình hay đi với chữ 者, hễ là pronom thì hãy coi nó như chữ ce que.

IV. Thành ngữ dùng vào Quốc văn

太 過 (thái quá): Sự gì quá lố, vượt qua mực trung bình.

不 及 (bất cập): Sự gì ở dưới mực trung bình.

過 猶 不 及 (Quá do bật cập): Thái quá cũng như bật cập (Do 猶 là “cũng như”)

稍 可 (Sảo khả): Hơi hơi khá; không khá lắm.

未 必 (Vị tất): Chưa chắc; sự gì còn lỏng chỏng.

不 爲 已 甚 (Bất vi dĩ thậm): Chẳng làm sự gì quá lắm. Ví dụ có ghét ai cũng ghét có chừng, không đến “đào đất đổ đi”.

不 足 與 言 (Bất túc dữ ngôn): Chẳng đủ câu nói. Chỉ người không ra gì, không đáng nói với.

不 足 有 爲 (Bất túc hữu vi): Chẳng đủ có làm việc gì. Chỉ người bất tài, không làm gì được cả.

V. Tập đặt

Câu 汝 所 言, 吾 已 知 之 (Nhữ sở ngôn, ngô dĩ tri chi) vốn có hai proposition. Bây giờ muốn nhập lại làm một proposition mà thôi, thì làm thế nào?

Câu 我 將 行 子 所 請 (Ngã tương hành tử sở thỉnh) vốn có một proposition, bây giờ muốn dứt ra làm hai proposition thì làm thế nào?

Câu 彼 所 欲 者, 吾 土 地 也 (Bỉ sở dục giả, ngô thổ địa dã) và câu 人 所 恃 以 生 者, 食 也 (Nhân sở thị dĩ sinh dã, thực dã) mỗi câu có hai proposition và proposition sau để thuyết minh proposition trước. Nay muốn mỗi câu nhập làm một proposition và bỏ cái ý thuyết minh đi nhưng vẫn còn giữ cái nghĩa của câu ấy, thì mỗi câu nên làm thế nào?

Người học xem đến đó, hiểu ý hỏi rồi thì tự làm đi, khoan xem xuống dưới nầy. Đợi khi làm xong, xem dưới nầy mà biết mình làm trúng hay trật.

Câu thứ nhất: làm lại một proposition: 吾 已 知 汝 所 言 (Ngô dĩ tri nhữ sở ngôn)

Câu thứ hai: làm ra hai proposition: 子 所  請 我 將 行 之 (Tử sở thỉnh ngã tương hành chi) (Chữ 之 ấy là để thế lại cái điều xin ở trên, nếu không chữ 之 chi thì không biết  行 (hành) cái gì.

Câu thứ ba: làm một proposition, bỏ ý định thuyết minh và giữ cho còn nghĩa, thì nói: 彼  欲 吾 土 地 (Bỉ dục ngô thổ địa).

Câu thứ tư cũng vậy: 人 恃 食 以 生 (Nhân thị thực dĩ sinh).

Bài báo