شيوخ العربان فى مصر
['Samsam22', 'عمر كالة', 'MenoBot', 'HitomiAkane', 'GhalyBot', 'M777', 'حمدى الهوارى', 'Redakingbot', 'Meno25', 'Ghofran Ali Abdalalim', 'InternetArchiveBot', 'AvocatoBot', '86.96.227.87', '78.154.230.35']
شن المماليك تجريدات على العربان لكبح عنفهم شيوخ العربان فى مصر كانو شيوخ القبايل العربيه اللى وردت على مصر قعدت فيها القبايل دى كانت عايشه فى الصعيد عرب الوجه القبلى فى الوجه البحرى عرب البحيره عرب الشرقيه كان منهم بنو حرام فى الشرقيه ولاد بنى جحيش أولاد أبى جحيش كانوا ساكنين فى دروة سرمام فى الاشمونين بنو شاد بنو عجيل بن الذئب كانوا بيسكنوا فى القصر الخراب فى قوص ولاد زعازع فى الصعيد ولاد قريش مش قريش بتوع مكه المعروفين كانو شيوخ بنى زيد فى نويرة دلاص بنو عمر فى جرجا ولاد غريب فى دهروط وغيرهم من اشهر شيوخ العربان فى العصر المملوكى كان خثعم بن نمى فى الوجه البحرى ده عاز يقلد أكابر مصر اياميه فأشترى عبيد قتلوه الشيوخ دول كانو مسئولين عن قبايلهم عدد القبايل العربيه فى مصر حسب احصاء الحمله الفرنساويه كان قبيله عدد فرسانها حوالى الف الاحصاء ده مااتغيرش كتير فى عهد محمد على باشا دخلت القبايل العربيه مصر بتشجيع من الحكام العرب انتشروا فى الصحارى المصريه حوالين وادى النيل فيه منهم فى فترات لاحقه انتشروا فى الريف لكن غالبيتهم عاشوا فى الصحرا المتاخمه لوادى النيل فى الخيام اكمن تعاليمهم كانت بتحرم عليهم الزراعه السكنى فى بيوت فى الاول استقروا فى مناطق الفيوم البهنسا أباصير سخا أتريب غيرها اتسمت حياتهم بالعنف الحروب المنازعات مع الفلاحين المصريين فى مراحل لاحقه انشأ العربان نزلات سموها على اسامى شيوخهم النزله من النزول بتدى معنى مستوطنه ده بيوضح فكرة العربان عن هجرتهم لمصر عربان تانيين استقروا فى صحرة سينا لإنها تشبه مناطقهم الاصليه فى الجزيره العربيه اكمنها على طريق قوافل الحجاج التجار اللى ممكن الإستفاده منها او نهبها فى العصر الأموى شجع الأمويين عربان على الهجره لمصر بعد الأمويين وفدت على مصر أعداد جديده منهم فزادت اعدادهم فى الصعيد لكن مع زوال الحكم العربى فى عهد احمد بن طولون خرجت اعداد كبيره من العربان من مصر راحوا على شمال افريقيا السودان الفاطميين شجعوا العربان العايشين فى الشام على الهجره لمصر لإتقاء شرهم على حدود مصر الشرقيه وقت النزاع الفاطمى العباسى لكن فى سنة فى عصر الخليفه الفاطمى المستنصر بالله اتمنحوا اراضى فى المغرب لتقليل عددهم فى مصر فخرجت اعداد كبيره منهم على شمال افريقيا انتشروا فى طرابلس تونس فى عهد صلاح الدين الأيوبي مع انه كان كردى مش عربى قويت شوكتهم فى مصر حيث انه شاف انه ممكن يستغلهم بحلول العصر المملوكى كانت اعدادهم زادت جدا حاولوا ينشئوا دوله عربيه منفصله جوه مصر لكن المماليك اتصدوا ليهم بكل قوه اوقفوا زحفهم العربان كانوا بيهاجموا القرى ينهبوها يدبحوا الفلاحين المصريين زى ما بتتدبح الخرفان فعاش الفلاحين فى رعب فكانوا بيبنوا براج طين فى وسط الحقول يراقبوا منها هجمات العربان فى وقت الفيضان لما ماية النيل كانت بتغطى ارض مصر تصعب حركة القوات العسكريه كان العربان بيستغلوا الفرصه يهجموا على الفلاحين المصريين يدبحوهم ينهبوا محاصيلهم قراهم تمردات العربان اللى اشتهرت بالعنف كان مزمنه فى مصر فى العصر المملوكى رغم إن الدوله كانت بتديهم اقطاعات كتيره كانوا بيتمتعوا بشبه استقلال ذاتى وراثة المشيخات فى قبائلهم السبب الرئيسى لعنف العربان كترة تمرداتهم كان عنصرى حيث ان المماليك ماكانوش عرب من وقت استقلال مصر عن الخلافه العربيه فى عهد احمد بن طولون اتكسرت شوكة العرب فى مصر لغاية ما استقلت مصر بالكامل عن الخلافه العربيه مع تولى المماليك حكم مصر فى هو استقلال مارجعش بعده العرب لحكم مصر للسبب ده العرب بيكرهوا المماليك زى ما كرهوا الخليفه المعتصم العباسى اللى طردهم من ديوان الجيش فى القرن التاسع الميلادى فضل فساد العربان عنفهم حقدهم على المماليك مستمرين طول العصر المملوكى بعد غزو العثمانليه الأتراك لمصر سنة فى عصر محمد على باشا بره مصر كان فيه مشكلة العشير دول كانوا عربان الشام كانوا برضه بيستخدموا العنف بيتمردوا كانوا بيقطعوا الطريق على المسافرين مصدر تهديد لقوافل الحجاج محاربة أولاد أبى جحيش ساعات كان الشيوخ دول بيتمردو على نظام الدوله بتخرج قبايلهم على القانون فى سنة اتمردت قبايلهم فى مصر الوسطى الصعيد بزعامة شيخ اسمه حصن الدين بن ثعلب شيخ أولاد أبى جحيش فخرجت حمله بقيادة الامير فارس الدين أقطاى الجمدار قدر يسحقهم جنب ديروط قضى على تمردهم خروجهم على القانون بعد ما منح أيبك الامان للشيخ ثعلب استدعاه سجنه فى اسكندرية بيحكى المؤرخ المقريزى امر المعز بزيادة القطيعة على العرب بزيادة القود المأخوذ منهم معاملتهم بالعسف القهر فذلوا قلوا حتى صار امرهم على ما هو عليه الحال واصل المعز أيبك الحملات العسكريه على القبايل العربيه فى مديريات الوجه البحرى هزمهم هزايم كتيره ضاعف عليهم الضرايب من أياميها ما بقتش ليهم قدره كبيره يتطاولو بيها على المصريين الدوله المصريه طول عصر الدوله المملوكيه فى عهد السلطان الظاهر بيبرس اتقبض على الشيخ ثعلب اتشنق فى اسكندريه تجريدة بيبرس الدوادار صورة st moorish warrior jpg تصغير px اتمرد العربان فى عهد الملك الناصر فى عهد السلطان الناصر محمد بن قلاوون خرج العربان عن النظام اشاعوا الفوضى فى الصعيد قطعوا الطريق فرضوا اتاوات المصريين نهبوهم وصلت بيهم الجرئه انهم يسموا نفسهم بأسامى الامرا المصريه زى بيبرس سلار فعمل الامرا نفسهم انهم مسافرين بره مصر كان من ضمنهم الامير المؤرخ بيبرس الدوادار راحوا عاملين مناوره ذكيه محاوطينهم من كل ناحيه انقضوا عليهم بتلت فرق ولقى العربان العسكر بتهجم عليهم فجاءه فجريوا على الجبال الكهوف لكن العسكر قتلوا كل اللى طالوه منهم قدرت الدوله إنها تسيطر عليهم اتخلص المصريين من شرورهم بلاويهم بيحكى بيبرس الدوادار ان كثرت شكاوى الولاه الذين بالوجه القبلى من فساد العربان ما ظهر منهم من العصيان النفاق العدوان فسار الامير سيف الدين سلار الامير ركن الدين استاذ الدار كفيلا الممالك مشيراها ممهدا الدولة مدبراها الى الاعمال المذكورة فى جموع من العساكر المنصورة وفرقا العسكر ثلث فرق ليحيطوا بهم برا وبحرا ياخذوهم حيث احتلوا سهلا ووعرا فتوجهت فرقة من البر الشرقى وفرقة من البر الغربى وفرقة من الحاجز وضربوا على البلاد حلقة كحلقة الصيد فبقى العربان جميعا فى حلقتهم وحصلوا فى قبضتهم فما افلت منهم احد من ربقتهم اخذوهم بنواصيهم واقدامهم وجاوهم من خلفهم وقدامهم واذاقوهم الوبال ونكلوا بهم كل النكال وابادوا مفسديهم واهلكو معتديهم ومزقوهم تمزيقا وفرقهم بيد الحتوف تفريقا اوثقوا مشايخهم بالقيود ملأوا من رهائنهم السجون واخذوا ما كان لهم من خيل وابل وبقر وغنم ومنعوا ان يركب احد من العربان فرسا او يحمل سلاحا فانطفأت جمرتهم وزالت مضراتهم وتمهدت تلك الاعمال تمهيدا واضحا بيوصف المؤرخ بدر الدين العينى حال العربان بعد الحمله دى اللى حمت المصريين من شرورهم بقوله فانطفأت جمراتهم زالت مضراتهم وتمهدت الاعمال تمهيدا واضحا عاد من مفسدى العرب فقيرا صالحا وحمل اكثرهم السواك السبحه عوضا عن حمل الرماح الأسلحة محاربة ابن الأحدب عاش العربان فى الصعيد الوجه البحرى فى عهد السلطان ناصر الدين حسن خرج العربان فى الصعيد الفيوم على القانون اعتدوا على ممتلكات المصريين نهبو محاصيل الفلاحين فإبتدت الدوله تتصدى ليهم خرجت تجريدات لمواجهتهم خرجت اول تجريدتين فى وقت واحد راحت واحده على الصعيد راحت التانيه على الفيوم هاجموا العربان قتلوا منهم اعداد هربت منهم اعداد على الواحات بيقول المقريزى قدم الخبر بأن الأمراء المجردين أوقعوا بالعرب وقتلوا منهم جماعة فإنهزم باقيهم الى جهة الواحات لكن ده ما وضعش حد لاعتداءات العربان فقتلوا الامير صعبه كاشف الوجه القبلى وشنوا غارات على البلاد قطعوا الطريق على المصريين نهبوا غلالهم هاجموا اسيوط نهبوها فى عهد السلطان صلاح الدين صالح اتمردت كل قبايل العربان فى الصعيد بزعامة الشيخ عمر ابن الأحدب شيخ قبيلة عرك وهاجمو القرى المدن نهبو المخازن سرقوا المحاصيل الغلال اعتدو الفلاحين فطلع الملك الصالح بالعسكر الصعيد معاه الامرا شيخو العمرى طاز الناصرى صرغتمش الناصرى قامت معركه كبيره بيقول المؤرخ ابن إياس عنها انها لم يسمع بمثلها فيما تقدم من الزمان من الواقعات المشهوره بيقول انه اتقتل فيها فوق العشرتلاف شخص هرب الشيخ ابن الأحدب على الجنوب استخدم الامير شيخو حيله لغويه عشان يقدر يتعرف على العربان اللى متخفيين فى لبس فلاحين مصريين عاملين نفسهم مصريين عشان يفلتو من العسكر فكان بيطلب من الواحد يقول دجيج دقيق فإذا قال الواحد دكيك كان بيأمر بقطع راسه بالطريقه دى جمع روس كتيره عمل منها مصاطب على شط النيل شبهها ابن إياس باللى عمله هولاكو فى بغداد رجع العسكر على القاهره معاهم جمال العربان معيزهم اسلحتهم غيرها دخل الملك الصالح القاهره فى موكب كبير سط الجماهير المحتشده الاسرى العربان ماشيين قدامه فى العصر المملوكى خرج عربان كتير من مصر فى كتابه البيان والاعراب فيمن دخل مصر من الاعراب ذكر المؤرخ المقريزى عن القبايل العربيه اللى دخلت مصر اعلم ان العرب الذين شهدوا فتح مصر قد بادهم الدهر وجهلت أحوال اكثر أعقابهم اتميز عهد السلطان المؤيد شيخ بإنتشار فساد العربان فى مصر مهاجمتهم للقرى الفلاحين المصريين فإتسببوا فى حصول ازمة عيش كبيره بسبب نقص توريدات القمح تدمير المخزون القمحى وبيوصف المقريزى ضمن احداث سنة هـ ان شهر جمادى الاخرة اهل والناس من كثرة فساد العربان بنواحى ارض مصر فى جهد فى عهد السلطان الأشرف قايتباى اتوسعت هجمات العربان على المصريين القرى المصريه بشكل فظيع وصلت بيهم الجرئه انهم يهاجموا الجيزه القاهره نفسها فكانوا بيهجموا على الناس فى الطرق يسرقوا منهم هدومهم يهربوا بيحكى ابن إياس إن فى سنة زاد فساد عربان بنى حرام فى الشرقيه فطلع لهم الأشرف قايتباى تجريده بعد ما هاجموا القاهره لغاية ما وصلوا خط الحسينيه نهبوا دكاكين المصريين سرقوا من الناس هدومهم فى الشوارع هربوا التجريده قبضت على عدد من العربان اتسجنوا اتحطت قوه فى الشرقيه لحماية المصريين علاقة الدوله المصريه بالعربان فى العصر المملوكى كانت ساعات بتبقى كويسه فكان العربان بيتجابو القاهره عشان يرقصو يغنو للجيش المصرى الراجع من انتصاراته لكن الدوله المصريه فى العصر المملوكى كانت دوله قويه منظمه قدرت تهزم اعتى الجيوش وقتها زى المغول الصليبيين دخلت فى مناورات سياسيه مع كل القوى اللى كانت موجوده وقتها فبطبيعة الحال ما كانتش بتسمح لأى عناصر غريبه انها تخرب امن مصر الداخلى لكن مع بداية ضعف الدوله فى اواخر عصر المماليك البرجيه زادت هجمات العربان اتوسعت بقوا وباء بينخر فى جسم مصر خيانات فى يونيه سنة نزلت الحمله الصليبيه السابعه على بر دمياط قدرت تحتل المدينه بسهوله بسبب هروب العربان اللى حطهم الصالح أيوب فيها عشان يحموها اتحولت لمدينه صليبيه الملك الصالح عاقب العربان بسبب خيانتهم للأمانه وأمر بإعدام عدد منهم فى يوم فبراير سنة عدت قوات صليبيه تابعه للحمله لضفة النيل فى جديله اللى كان فيها معسكر القياده المصريه بعد ما دلهم خاين من العربان على مخاضه فى النيل ممكن حصنتهم تمشى عليها الخيانه دى ادت لقتل القائد العام للجيوش المصريه فخر الدين يوسف كانت حاتتسبب فى وقوع مصر فى ايدين الصليبيين لولا التصدى الملحمى للغزاه فى معركة المنصوره فى سنة وقت وقعة اسكندريه غدر العربان بأهالى اسكندريه بيحكى المؤرخ النويرى الاسكندرانى اللى حضر الوقعه كان من ضمن اللى هربوا ان اهالى اسكندريه اللى هربوا من الصليبيين طلعت عليهم قبايل العربان اللى كانوا عايشين فى مصر جنب اسكندريه قطعوا عليهم الطريق نهبوهم هما شاردين فى الليل وقت رجوع الصليبيين لمراكبهم دخل العربان اسكندريه نهبوا بيوت المصريين علق بقوله فاستغنى من العرب من كان فقيرا افتقر من اهل البلد من كان غنيا فساد العربان مهاجمتهم للقرى المصريه انهك اقتصاد مصر استنزف طاقات الدوله المملوكيه أضعفها فى الوقت اللى كانت القوه العثمانيه فى الأناضول بتزيد معاها مطامع العثمانليه فى سنة غزا الأتراك العثمانليه الشام بعدها مصر وقاومهم السلطان الأشرف طومان باى بكل بطوله لكن فى وقت مقاومته إضطر إنه يلجأ لشيخ من العربان اسمه حسن بن مرعى فى البحيره كان ليه جمايل وأفضال كتيره عليه لكن شيخ العربان خانه غدر بيه وبلغ عنه اعادى مصر الغزاه فقدروا يإسروا طومان باى عن طريق الغدر الخسه الخيانه العصر العثمانلى انتهز العربان فرصة دخول الأتراك العثمانليه مصر ارتباك الاوضاع الامنيه فهاجموا القرى الفلاحين المصريين نهبوا المحاصيل المواشى زادت هجمات العربان فى الشهور الأولى من نيابة خاير بك اللى عينوه العثمانليه والى على مصر بقوا بيمثلوا مشكله كبيره ليه زى ما كانوا مشكله على امتداد العصر المملوكى فى ديسمبر قدر شيخ العرب حسن بن مرعى اللى غدر بالسلطان الاشرف طومان باى سلمه للعثمانليه انه يهرب من سجنه فى القلعه بالليل بعد ما برد قيوده اتدلدل بحبل من سور القلعه جرى فإتنكد خاير بك من الخبر امر بسرعة القبض عليه حسن بن مرعى كان قبض عليه سليم الاول قبل ما يمشى من مصر سجنه فى قلعة الجبل بعد الحادثه دى بتلت تيام دخلت قبايل عربيه الجيزه اتقاتلوا فراح لهم الامير قايتباى الدوادار على راس تجريده من المماليك العثمانليه عشان يطردهم من هناك لكن عدد العربان دول كان اكتر من عشرين الف فإستدعى الموضوع خروج خاير بك بنفسه على راس تجريده لكن هو فى السكه اتخانق مع العثمانليه فخاف منهم رجع على القلعه فى ديسمبر راح الامير قايتباى على البحيره عشان يطرد العربان يقبض على شيخ العرب حسن بن مرعى فهربوا للجبال وراح حماد اخو حسن بن مرعى للامير قايتباى طلب منه الامان على اساس انه يسلمه حسن بن مرعى لكن لما اتضح للامير قايتباى إن ده كله مكر من العربان قبض على حماد بعته لخاير بك فسجنه رجع الامير قايتباى على القاهره من غير ما ينجح فى القبض على حسن بن مرعى ففضل هربان مستخبى لغاية ما قدر كاشف الغربيه أينال السيفى إنه يستدرجه جنب سنهور فى مارس يشربه خمره فسكره قبض عليه هو أخوه شكر هجم عليهم المماليك جزوا روسهم علقوها على حصان طومان باى اللى كان شيخ العرب حسن بن مرعى سرقه بعد ما غدر بطومان باى خانه بيتقال ان المماليك قطعوهم حتت فيه منهم شربوا من دمهم دخل حصان الشهيد طومان باى القاهره فى مارس روس الخونه متعلقه فى رقبته فأمر خاير بك بتعلقيها على باب النصر وخرج اهل طومان باى يتفرجوا عليها يتشفوا فيها زغرتت الستات من الفرحه لأخد التار من الخونه تجريدات على بيك الكبير صورة ali bey masri jpg تصغير px على بيك الكبير قضى على سطوة العربان فى النص التانى من القرن التمنتاشر استقل على بيك الكبير بمصر طرد الوالى العثمانلى ابتدا يعمل اصلاحات داخليه يواجه العربان اللى فضلوا زى ما كانوا من وقت دخولهم مصر بعد سنة مصدر للفساد الازعاج للسلطات للمصريين فكانوا بيهاجموا القرى ينهبوها يخطفوا الستات يسرقوا بهايم الفلاحين محاصيلهم يفرضوا اتاوات عليهم قاموا بعمليات قرصنه نيليه كانوا بيخطفوا فيها المراكب ينهبوا المسافرين اهم عصابات العربان كانوا عصابة سويلم بن حبيب فى الوجه البحرى عصابات شيخ العرب همام الهوارى زعيم عربان الهواره اللى بقى ليه نفوذ جامد فى الصعيد بعصاباته كون حاجه زى دوله جوه دوله بفى متحكم فى الصعيد بيفرض اتاوات على الفلاحين المصريين ما حدش بقى قادر عليه على قطاعين الطرق بتوعه على بك انذر شيخ عرب الحبانيه حذره من مغبة مهاجمته للقرى المصريه لكن لما الكلام ماجابش نتيجه بعتله قوات عسكريه بقيادة احمد بك اللى قدر يقتل اعداد كبيره من العربان طاردهم لغاية ما هربوا فى الصحرا دخلوا الواحات عشان كده اتعرف احمد بك اللى بقى والى عكا بعد كده بإسم احمد باشا الجزار بعد ما خلص على بك من مفسدين العرب الحبانيه جه جهده لإنهاء فساد العرب الهواريه المتزعمهم شيخ العرب همام الهوارى شيخ العرب ده كان مسيطر على الصعيد متمركز فى فرشوط السلطات قبل على بك الكبير ماكانتش قادره عليه لكن على بيك اللى كان معروف بهمته شجاعته هاجمه هو اعوانه فى معارك دمويه اتقتل همام او مات من الصدمه فإتخلصت مصر من شروره هو عصاباته استقرت الاحوال عاش الفلاحين المصريين فى امان من اسوان لغاية اسكندريه بعد ماانقضى على عصابات العربان من الحراميه قطاعين الطرق بيوصف الجبرتى الاحوال بعد ما قضى على بك على فساد العربان بقوله فأمنت السبيل انكفت أولاد الحرام بحيث إن الشخص كان يسافر بمفرده ليلا راكبا دابته او ماشيا ومعه حمل الدراهم الدنانير الى أى جهة ويبيت فى الغيط او البرية آمنا مطمئنا لا يرى مكروها ابدا عصر محمد على محمد على باشا بدأ عملية توطين العربان استغل العربان فرصة حالة الفوضى اللى عمت مصر فى الفتره مابين خروج الحمله الفرنساويه من مصر تولى محمد على باشا حكم مصر فزودوا جرعة عنفهم فسادهم قعدوا يهاجموا القرى المصريه يخربوها يفرضوا اتاوات على الفلاحين المصريين محمد على حاول ترويضهم عن طريق توطينهم بالقوه بالترغيب استخدمهم فى حروبه الخارجيه فى الشام السودان الحجاز استخدم كمان اسلوب تأليبهم على بعض عشان يمنع شرهم عن الناس لكن كل ده ماجابش نتيجه استمر عدوان العربان على المصريين فشن عليهم تجريدات امر بنهبهم سلب جمالهم معيزهم حاجتهم لو صدرت عنهم اعمال عدوانيه الريف المصرى فضل يعانى من غارات العربان اللى بقت قبايلهم بتتنقل من مكان لمكان عشان تشن هجمات مفاجئه على القرى لدرجة ان الفلاحين المصريين بقوا يهربوا من قراهم لما يحسوا ان العربان بيقربوا منها بكده خرب العربان ريف مصر فى مصر الوسطى منطقة الدلتا فى المحله الكبرى فرض العربان الإتاوات على السكان وقفت الملاحه النيليه بسبب هجومهم على المسافرين فى المراكب القريه اللى كانت بترفض تدفع جزيه كان العربان بيعاقبوها بالهجوم عليها مرات العربان خربوا الوجه البحرى حولوا الصعيد لساحة معارك حربيه فوق كده العربان كانوا بيهربوا المنهوبات بره مصر كان منها القمح كانوا بيعتدوا كمان على الاجانب السياح مره سيطروا على طريق القاهره الاهرام اعتدوا على السياح الرايحين يتفرجوا على الاهرامات الاثار نشروا الرعب بين المصريين فى القاهره نفسها الفلاحين المصريين بقوا بيعتبروا العربان وبا بيقول الجنرال اندريوس انه مره سأل كبير قريه اذا كان الطاعون ضرب قريته السنه دى لا لاء فرد عليه بإن الطاعون حل بالقريه مرتين مره كطاعون مره كعربان عملية توطين العربان كانت حاجه مهمه عملها محمد على اللى جم بعده غيرت شكل البنا الاجتماعى فى مصر بحلول نص القرن العشرين بقى عدد العربان الرحل فى مصر اقل من من تعداد سكان مصر فهرست مصادر مراجع ابن إياس بدائع الزهور فى وقائع الدهور مجلدات الهيئة المصرية العامة للكتاب ابن تغرى النجوم الزاهرة فى ملوك مصر القاهرة مجلد دار الكتب الوثائق القومية مركز تحقيق التراث القاهرة ايمان محمد عبد المنعم العربان ودورهم فى المجتمع المصرى فى النصف الاول من القرن التاسع عشر تاريخ المصريين الهيئة المصرية العامة للكتاب القاهرة بدر الدين العينى عقائد الجمان فى تاريخ اهل الزمان تحقيق محمد محمد امين مركز تحقيق التراث الهيئة المصرية للكتاب القاهرة بيبرس الدوادار زبدة الفكرة فى تاريخ الهجرة جمعية المستشرقين الألمانية الشركة المتحدة للتوزيع بيروت الجبرتى تاريخ عجائب الاثار فى التراجم الأخبار دار الجيل بيروت الجبرتى مظهر التقديس بذهاب دولة الفرنسيس العربى للنشر التوزيع القاهرة جمال الدين الشيال استاذ التاريخ الاسلامى تاريخ مصر الاسلامية دار المعارف القاهرة المقريزى السلوك لمعرفة دول الملوك مجلدات دار الكتب القاهرة المقريزى البيان والإعراب عمن فى ارض مصر من قبائل الأعراب رسائل المقريزى دار الحديث القاهرة القلقشندى صبح الأعشى فى صناعة الإنشا دار الفكر بيروت chronicles of the crusades villehardouin and de joinville translated by sir جوانفيل runciman steven history of the crusades penguin books ستيفين رونسيمان لينكات خارجيه اتاوات العربان فى مصر الحديثه تصنيف تاريخ مصر تصنيف تاريخ مصر المملوكيه تصنيف عرب تصنيف ثقافه عربيه تصنيف قبايل