Gbaya (langue)
# Gbaya (langue)

Le gbaya est une langue ou un groupe de langues oubanguiennes parlée(s) par 857 500 personnes en République centrafricaine et à l'est du Cameroun, les Gbaya.

## Classification interne

Classification interne selon Moñino :

* gbaya Nord
   * kàrà (RCA)
   * yàáyùwèè (Cameroun: Meiganga-Tibati)
   * làì (Cameroun: Bétaré-Oya, Garoua-Boulaï)
* gbaya Sud
   * ɓùlì (RCA et Cameroun)
   * tòòngò (RCA: Baboua)
   * ɓìyàndà (RCA: Carnot-Berbérati)
   * mbódɔ̀mɔ̀ (Cameroun: nord de Bertoua)
   * bàngàndò-ngómbé (Cameroun: Moloundou)
* gbaya Centre
   * ɓòzôm (RCA: Bozoum)
   * ɓòkòtò (RCA: Baoro-Carnot-Yaloké)
   * gbɛ́yá (RCA: Bossangoa)
   * gbànù (RCA: Bossembélé)
* gbaya Est
   * ʔàlī (RCA: Boali)
   * mānzā (RCA: Bouca, Kaga-Bandoro)
   * ngbākā-mānzā (RCA: Damara-Sibut)
   * ngbàkà-mīnāgèdē (RDC: Gemena-Karawa)
   * ɓòfì (RCA: Boda-Ngoto)

## Proto-langue

Le proto-gbaya peut être reconstitué. Les tableaux présente son lexique selon Yves Moñino:

### Animaux

| num | français | proto-gbaya |
| - | - | - |
| 686 | abeille | *zḭ́-gɔ̀rɔ̀ |
| 687 | aigle | *ndìò |
| 688 | âne | *tòl̥è-fùù |
| 689 | animal (nom général) | *sàɗì |
| 690 | antilope cheval | *kàyà |
| 691 | araignée (nom général); Héros des contes | *wàn-tò |
| 692 | athérure | *ngɛ́nzɛ́ |
| 693 | aulacode | *bíá |
| 694 | babouin doguéra | *bìrì |
| 694 | babouin doguéra | *gbà-dàwà |
| 695 | vipère cornue | *ɓàlàbùsù |
| 696 | vipère du Gabon | *kóró |
| 697 | mâle d'ovin ou de caprin | *vàlà |
| 698 | buffle | *nám |
| 698 | buffle | *yérè |
| 700 | caméléon | *zòn |
| 702 | Causus rhombeatus | *ɓàndárà |
| 703 | céphalophe bleu | *dɛ̀ngbɛ̀ |
| 703 | céphalophe bleu | *tɔ̀ɗɔ̀ |
| 704 | céphalophe à dos jaune | *mbò |
| 705 | céphalophe roux | *bàn |
| 706 | cercopithèque hocheur | *tṵ́ṵ̀ |
| 708 | chauve-souris (en général) | *dòngè |
| 708 | chauve-souris (en général) | *dùngì |
| 709 | chauve-souris sp. | *bé-sà̰l̥ḭ́ |
| 710 | chauve-souris sp. | *pìpìl̥ìm |
| 711 | chenille (nom général) | *dɔ̀k |
| 712 | cheval | *yángá |
| 713 | chèvre | *dùà |
| 714 | chien | *tòl̥ó |
| 717 | grand-duc | *dìrí |
| 718 | civette | *gbàtìk |
| 718 | civette | *gbà-tà̰ |
| 719 | cobe de Buffon | *kɔ̀ɗɛ̀ |
| 720 | cobe onctueux | *dóp |
| 722 | coléoptère (nom général) | *kálé |
| 723 | colobe magistrat | *kìndí |
| 723 | colobe magistrat | *kɛ̀ndí |
| 724 | mâle de gallinacés | *gàtá |
| 725 | coucou | *tùútùú |
| 726 | serpent sp. | *yɛ̀l̥ɛ́ ? |
| 727 | crabe | *kál̥á |
| 728 | crapaud sp. | *sùé |
| 730 | crevette | *gàtà |
| 730 | crevette | *kpàsà |
| 731 | crocodile | *férè |
| 731 | crocodile | *ngàndó |
| 732 | cynhyène | *gbóò |
| 733 | écureuil fouisseur | *kóé |
| 735 | élan de Derby | *gbìn-tè |
| 736 | éléphant | *fɔ̀rɔ̀ |
| 737 | engoulevent | *léfà |
| 738 | escargot (nom général) | *kùè |
| 739 | fourmi (nom général) | *mìl̥ì |
| 740 | fourmi cadavre | *gbà-gṵ̀l̥á̰ |
| 741 | fourmi sp. | *bɛ́rà |
| 742 | fourmi sp. | *l̥à |
| 742 | fourmi sp. | *hál̥à |
| 743 | fourmi sp. | *hòl̥ó |
| 745 | fourmi rouge | *dìɲá |
| 746 | fourmi sp. | *gbìyà |
| 747 | francolin | *gbàfɔ̀ |
| 748 | galago | *mbìl̥ì |
| 749 | genette | *bòrè |
| 750 | gorille | *ngìl̥ɛ̀ |
| 751 | grillon | *díngò |
| 752 | guêpe | *dɛ́nɛ̀ |
| 754 | guib harnaché | *zàmbɛ́rɛ́ |
| 755 | guib d'eau | *mbùɗù |
| 756 | héron garde-bœufs | *yòl |
| 757 | hippopotame | *ngùɓú |
| 758 | hirondelle | *gbúl̥í-wàrà |
| 759 | hyène tachetée | *ɓòngó |
| 760 | hylochère | *ngáké |
| 761 | oiseau indicateur | *gbà-sàrà |
| 762 | insecte (nom général) | *kókóɗó-mɔ̀ |
| 763 | léopard | *gɔ̰̀ |
| 764 | lézard | *gbàɗà |
| 766 | lièvre | *dɔ̀mɔ̀ |
| 767 | limace | *láɓàn |
| 768 | lion | *dìl̥à |
| 769 | loir | *fà̰ |
| 770 | longicorne | *sí-sɛ̰̀ ? |
| 771 | mangoustegra sp. | *dàk-tí-bíá |
| 772 | martin-pêcheur | *?-gà̰l̥à̰ |
| 773 | mélipone | *fɔ́tɔ́ |
| 774 | milan noir | *fàmbɛ̀l̥ɛ̀ |
| 775 | mille-pattes | *kɔ̀rí |
| 775 | mille-pattes | *kɔ̀kɔ̀ɗí |
| 776 | mouche (nom général) | *zḭ́ |
| 777 | mouche tsé-tsé | *pìm |
| 778 | moule de rivière | *mbàmbà |
| 779 | moustique | *zìfà |
| 779 | moustique | *zḭ̀fà̰ |
| 780 | mouton | *sámí |
| 781 | musaraigne | *zùngbɛ̀ |
| 781 | musaraigne | *nzɔ̀l |
| 782 | mygale | *gbà-tò-ngáláŋ |
| 783 | naja | *fìrì |
| 784 | nandinie | *bàl̥à |
| 785 | œdicnème du Cap | *kɛ̰̀l̥ɛ̰́kɛ̰̀l̥ɛ̰́ |
| 786 | oiseau (nom général) | *nɔ́í |
| 786 | oiseau (nom général) | *nɔ́ɛ́ |
| 787 | oiseau sp. (sylviidé) | *ndèl̥í |
| 789 | ombrette | *dìsà |
| 790 | oryctérope | *nzàl̥ì |
| 791 | ourébi | *kàlàmbà |
| 792 | pangolin | *kɛ̀kɛ̀yɛ̀kɛ̀ |
| 793 | papillon | *mbéléwélé |
| 793 | papillon | *kpákpálám |
| 794 | singe Patas | *mbòl̥ó |
| 795 | perdrix | *gbàl̥ɛ́ |
| 796 | phacochère | *ngbàrà |
| 797 | pic | *gɔ̀m-tè |
| 798 | pigeon de Guinée | *gbà-kṵ̀l̥ḭ́ |
| 799 | pigeon vert | *kɛ̀ná |
| 800 | pintade | *gbànù |
| 801 | poisson (nom général) | *zòrò |
| 801 | poisson (nom général) | *kɔ̀yɔ́ |
| 802 | poisson sp. | *gà̰l̥à̰ |
| 803 | poisson sp. | *ngɔrɔ |
| 804 | poisson sp. | *ɓèlà |
| 805 | poisson sp. | *ngbɔ̀-tà |
| 806 | poisson sp. | *l̥ɔ̀ɔ̀ |
| 807 | poisson électrique | *ngbîm |
| 808 | porc-épic | *l̥ɔ̀ŋá ~ l̥ɔ̀ŋɔ́ |
| 809 | potamochère | *ngɔ̀yá |
| 810 | potamogale | *pàl̥àpásá |
| 811 | potto | *l̥ìŋ-tíŋ |
| 812 | pou | *ɓúsí |
| 812 | pou | *ʔúsí |
| 813 | poule | *kɔ̀rá |
| 814 | puce | *sìrì |
| 815 | punaise (nom général) | *ngòló |
| 816 | punaise de lit | *màndéré |
| 817 | python royal | *kɛ̰̀l̥ɛ̰́ |
| 818 | python de Seba | *gbà-gɔ́k |
| 818 | python de Seba | *kúmà |
| 819 | rat de Gambie | *kpàn |
| 820 | rat rayé | *kpél̥à |
| 821 | cobe des roseaux | *kɔ̀k-tè |
| 822 | sauterelle | *dɔ́l̥à |
| 823 | scorpion | *tòrè |
| 824 | serpent (nom général) | *gɔ́k |
| 825 | serpent sp. | *mbèl̥á |
| 826 | serpent vert | *mbàl̥àngà |
| 827 | serval | *gbàzá |
| 828 | singe (nom général) | *dàwà |
| 829 | soldat de termites | *nzɛ́mɛ̀ |
| 830 | soui-manga | *tɛ̀ndɛ̀ |
| 831 | souris (nom général) | *zɔ̀l̥à |
| 832 | souris de case | *ndùì |
| 833 | souris sp. | *ngɛ̀rɛ́ |
| 834 | souris sp. | *ngbàì |
| 835 | souris sp. | *sà̰ḭ́ |
| 835 | souris sp. | *sà̰kḭ́ |
| 836 | sylvicapre de Grimm | *bìl̥ò |
| 837 | taon sp. | *gàŋà |
| 838 | taon sp. | *gbà-zḭ́ |
| 839 | mâle de bovidé | *bàfà |
| 840 | ténia | *pɛ̀ŋ |
| 841 | termite (nom général) | *dòl̥è |
| 842 | termite sp. | *ndól̥ó |
| 843 | termite sp. | *pḭ́rɔ̰̀ |
| 843 | termite sp. | *nàà-mból̥ò |
| 844 | termite sp. | *mbùl̥é |
| 845 | termite sp. | *kɛ̀r-kɛ̀sɛ̀ |
| 846 | termite sp. | *dḭ̀kpɔ̰́ |
| 847 | termite sp. | *gbàzɛ̀ |
| 848 | termite sp. | *gàyà |
| 848 | termite sp. | *gàkàyàkà |
| 849 | tisserin | *súmbùlà |
| 849 | tisserin | *ngòlò |
| 850 | tortue | *táná |
| 851 | tourterelle du Sénégal | *ngótó |
| 852 | tourterelle vineuse | *?-ngéɗè |
| 854 | vache | *ndàè |
| 855 | varan | *mbáráwárá |
| 857 | ver d'eau | *ɲɔ́ná |
| 858 | veuve à dos d'or | *ɲɔ̀l̥á |

### Plantes

| num | français | proto-gbaya |
| - | - | - |
| 859 | plante à fétiches | *dɛ̂ŋ |
| 860 | Annona senegalensis | *sòrè |
| 861 | poison de flèche | *mìnì |
| 861 | Strophantus | *nɛ̀à |
| 862 | Landolphia owariensis | *dɔ̂n |
| 864 | Cussonia djalonensis | *gbɔ̰́l̥ɔ̰́ |
| 865 | faux-capockier ou fromager | *gèrà |
| 866 | Bauhinia thonningii | *dɔ́mà |
| 867 | Burkea africana | *kpɛ́ŋɛ̀l̥ɛ́ |
| 868 | Daniellia oliveri | *kél̥á |
| 869 | Terminalia sp. | *gbàkùá |
| 870 | patate douce | *dàŋ-kálè |
| 871 | citrouille | *sàà |
| 872 | Lagenaria vulgaris | *múnú |
| 873 | Scleria | *hɛ̀rɛ́ |
| 874 | igname (nom général) | *gɔ̀l̥ɔ̀ |
| 875 | igname cultivée sp. | *kòrè |
| 876 | igname sauvage sp. | *zàrɛ́ |
| 877 | Bridelia | *nɔ̀r |
| 878 | Hymenocardia acida | *ɗɛ́rɛ̀ |
| 881 | feuilles consommées | *sùkà |
| 882 | Manniophyton africanum | *kúsá |
| 883 | fougère (nom général) | *ndɛ́l̥ɛ́ |
| 884 | Gnetum africanum | *pòtó |
| 885 | Beckeropsis uniseta | *ɓùl̥í |
| 886 | Imperata cylindrica | *hɔ̰́fḭ̀ |
| 887 | Loudetia arundinacea | *yòmbòl̥ó |
| 888 | Pennisetum polystachyum | *bír-kísì |
| 889 | Pennisetum purpureum | *gòl̥é |
| 891 | sorgho | *fón |
| 892 | maïs | *mbòngò |
| 892 | maïs | *kɔ̀nì |
| 893 | plantes épiphytes | *gbíl̥ì |
| 894 | gombo (nom général) | *gbɔ̀l̥ɔ̀ |
| 895 | gombo sp. | *hàr-ngbàl̥í |
| 896 | Maranthochloa leucantha | *pòndò |
| 897 | Maranthochloa purpurea | *bún |
| 898 | Albizia zygia | *ndɔ̀l̥ɔ́ |
| 899 | Parkia filicoidea | *zìɲà |
| 900 | Amblygonocarpus andongensis | *yàké |
| 901 | Ficus sp. | *kól̥ó |
| 902 | parasolier | *?-kòmbò |
| 903 | banane (nom général) | *kɔ̀ndì |
| 903 | banane (nom général) | *kɔ̀nì |
| 904 | Lophira alata | *ngòkòl̥è |
| 905 | palmier rônier | *kò |
| 905 | palmier rônier | *kòp |
| 906 | rotin | *gà̰ṵ́ |
| 907 | palmier à huile | *báŋá |
| 908 | Phoenix reclinata | *ndɛ̀ngɛ̀ |
| 909 | raphia sp. | *kàí, kàà |
| 911 | Tephrosia vogelii | *dò |
| 912 | haricot | *wàr |
| 913 | pois voandzou | *zàwà |
| 914 | sésame | *sùndù |
| 914 | sésame | *sùnù |
| 915 | Securidaca longepedunculata | *hɔ̀mɔ̀ |
| 916 | Parinarium curatellaefolium | *tṵ̀kṵ̀lḭ́ |
| 917 | Crossopteryx febrifuga | *gùp |
| 918 | piment (nom général) | *ndóngé |
| 919 | tabac | *ndàl̥àkà |
| 920 | Solarium sp. | *sɔ̀l̥ɛ́ |
| 921 | cola | *górò |
| 922 | Grewia mollis | *sálá |
| 923 | Triumfetta pentandra | *púmbú |
| 924 | Clerodendron | *ɲàmà |
| 925 | Vitex (nom général) | *bḭ̀l̥ḭ́ |
| 926 | Vitex madiensis | *bḭ̀l̥ḭ̀-bé-táná |
| 927 | Aframomum latifolium | *gbérè |

## Lexique comparatif

Lexique des langues gbaya selon Moñino (1988):

| Français | Gbaya-ʼbodoe | Gbaya-ʼbiyanda | Gbaya-bossangoa | Manza | Gbaya-mbodomo | Bangando | Bofi |
| - | - | - | - | - | - | - | - |
| abeille | zḭ́-gɔ̀rɔ̀ | zí-gɔ̀lɔ̀ | zḭ́-gɔ̰̀rɔ̰̀ | zḭ́-gɔ̀rɔ̀ | zí-gɔ̀rɔ̀ | jí-gɔ̀lɔ̀ | zī-gɔ́rɔ̀ |
| acide (vb.) | kpa̰ḭ | kpaɛ | kpa̰ḭ | kpa̰ɭa̰ | kpal | kpaɗi | kpala |
| aile | ɓàkà | ɓàkà | ɓàkà | ɓà | ɓàkà | ɓà | ɓàʔà |
| aller | nɛ | nɛ | nɛ | nɛ | nɛ | ʔɛlɛ | nɛ |
| amer (vb.) | paŋ | paŋ | paŋ | | paŋ | pangi | |
| animal | sàɗì | sàɗì | sàɗè | sàɗè | nám | ná | nām |
| année | pɛ̀ | bɛ̀lɛ̀ | pɛ̀ | pɛ̀ | bɛ̀lɛ̀ | pèmbè | |
| appeler | sa | sa | sa | sa | sa | ɓɛɗɛ | sa |
| arbre | tè | tè | tè | tè | tì | tè | tè |
| attacher, lier | hɛr | hɛl | hɛɛ | hɛrɛ | hɛr | hɛlɛ | |
| blanc | bú | bú | bú | fɛ̰́ | bú | pùù | būbū |
| boire | nɔ | nɔ | nɔ | nɔ | nɔ | nɔ | nɔ |
| bon (être) | di | | rɔ̰k | | | de | |
| bouche | nú | nú | nú | nū | nú | nú | nū |
| bras | ɓàkà | ɓàkà | ɓàkà | ɓà | ɓàkà | ɓà | ɓàʔà |
| brouillard | kùtú | kùtú | kùtú | kùtū | kùtú | tútúká | kùtū |
| brûler (intr.) | bee | be | bee | bɛɭɛ | belsi | bee | bɛlɛ |
| brûler (trans.) | dɔ | dɔ | dɔ | dɔ | dɔ | dɔ | dɔ |
| ceci | hɛ̰̀ | ʔɛ̀ngɛ̀ | ʔɛ̰̀ | kɛ̀ | kɔ̀ | ɓɛ̀...ɓɛ̀ | kɛ̀ |
| cela | hḭ̌; mɛ̀ | ʔɛ̀ngí | hḭ̌ | mɛ̀ | kí | ɓɛ̀...gɔ̀ | kī |
| ce en question | ǐ | ì | í ~ ì | nī | | ngɔ̀ | |
| cendres | bùk | bòk | bùk | bṵ̀ | bùk | bùù | bòʔò |
| champ | fɔ̀ | fɔ̀ | fɔ̀ | fɔ̀ | hɔ̀ | pìmbà | fɔ̀ |
| charbon | kɛ̰́ḭ̀ | kɛ́ɛ̀ | kɛ̰́rḭ̀ | ká̰ɭḭ̀ | kɛ́lí | mbílí | kɛ̰̄lḭ́ |
| chaud | wèè | wè | wèì | wè | wè | gbɛ̀ngà | gātá |
| chauffer | gbɛŋ | gbɛŋ | gbɛŋ | | | | |
| chemin | wár | fál | wáá | wārā | dóló | gbò | ʔār |
| chèvre | dùà | mbúlì | dùà | dùà | mbóɗì | mbóɗì | dùà |
| chien | tòyó | tòló | tòró | tòɭō | tòló | tòó | tòlō |
| chose | mɔ̀ | mɔ̀ | mɔ̀ | mɔ̀ | mɔ̀ | mɔ̀ | mɔ̀ |
| cinq | mɔ̀ɔ̀rɔ́ | mɔ̀l-kɔ́ | mɔ̀ɔ̀rɔ́ | mɔ̀rɔ̄ | mɔ̀r-kɔ́ | mɔ̀lɔ́ | mɔ̀r-kɔ̄ |
| cœur | ɲúm | ɓúlúngú | ɓúrúngú | | ɓùmɔ́ | ɓúngúɗú | |
| colline/termitière | | | | tɔ̰̄ | | | |
| compter | tɔr | tɔl | tɔɔ | hara | tɔr | tɔli | tɔr |
| connaître | ʔiŋ | ʔiŋ | ʔiŋ | ʔiŋi | ʔiŋi | ʔi | |
| corde | pɛ́r | pɛ́l | pɛ́ɛ́ | pɛ̄rɛ̄ | pɛ́r | pɛ́ | pɛ̄r |
| corne | zák | zák | zák | záà | zák | jáá | zāʔá |
| cou/gorge | gɛ́r | gɛ́l | gɛ́ɛ́ | gɛ̄rɛ̄ | gɛ́r | ngɔ̀lí | gɛ̄r |
| couper (couteau) | gɔn | gɔn | gɔn | gɔnɔ | gɔm | | gɔm |
| couper (hache) | gɔm | gɔm | gɔm | gɔmɔ | | | |
| cracher | pɛ̰ sáp | pɛ táfú | ʔa sá̰p | | | | |
| creuser | za̰ | za | za̰ | za̰ | za | ja | gbo |
| cuire | gi | gi | gi | gi | | gi | gi |
| cuisse | kú | kú | kú | kū | kú | kú | kū |
| cul, fondement | ndàyà | gótó | gèɗè | gōɗō | kɔ̀dɔ̀ | gódó | gōɗō |
| cultiver | wa | wa | wa | wɛ | wa | | wa |
| danser | yɔ yɔ̀ɛ̀ | yɔ yùlà | yɔ yɔ̀rà | yɔ yɔ̀ɭā | yɔ yùlà | yɔ yɔ̀à | yɔ yùlà |
| debout (être) | yɔr | yɔl | yoo | yoro | | yoli | |
| dent | ɲín | yínì | ɲín | gòkò | ɲíní | ɲíì | |
| deux | yíítǒ | bùà | ríítò | bòà | vàk | wɛ̀ɛ̀lì | vàʔà |
| dire | tɔ̰ wèn | tɔ wèn | tɔ̰ wèn | tɔ̰ wè | wer wèn | weli wè | tɔ |
| donner | ha | ha | ha | ha̰ | ha | ha | ba |
| dormir | ʔɔ yá | ʔɔ lá | ʔɔ yàrà | ʔɔ yàrà | la lá | tɛ lílà | la lìngā |
| droite (à) | wéí-kɔ̰́ | wéí-kɔ́ | wéí-kɔ̰́ | wíɭí-kɔ̰̄ | wúlí-kɔ́ | wéé-kɔ́ | |
| eau | yì | lì | rì | ɭì | lì | lì | lì |
| écorce | ʔíò | kókó | ʔíò | kɔ̄ā | kókó | kókó | |
| éléphant | fɔ̀rɔ̀ | fɔ̀lɔ̀ | fɛ̀rɔ̀ | fɔ̀rɔ̀ | fɔ̀rɔ̀ | fɔ̀lɔ̀ | fɔ̀rɔ̀ |
| enfant | bêm | ɓèbêm | bêm | bê | béí | bé | bībóm |
| enfanter | ko | ɓɛ | ko | ko | ɓɛl | dɛ njɔ̀ | ko |
| enfler | ha̰ | ha | ka̰ | hɛ̰ | ha | | ha |
| entendre | zei | ze | zee | zeɭe | nzel | je | zele |
| envoyer | tom | pi tòm | tom | tombo | | | |
| épine | tɛ̀n | tɛ̀n | ngàlà | tɛ̰̀ | tɛ̀n | tɛ̀ | tɛ̀n |
| étoile | sɔ́rá | sɔ́lá | sórá | sɔ̄rā | sɔ́rá | késá | sūrā |
| étranger | gɛ̀nɛ̀ | gɛ̀nɛ̀ | gɛ̀nɛ̀ | gɛ̀nɛ̀ | | gɛ̀nɛ̀ | |
| excréments | ɗɔ̀r | ɗɔ̀l | ɗɔ̰̀ɔ̰̀ | ɗɔ̀rɔ̀ | ɗɔ̀r | ɗɔ̀ | ɗɔ̀r |
| façonner (pot) | ɓu | ɓu | ɓo | | ɓu | ɓu | ɓu |
| fagot | gúá | gúá | gúá | gūā | | dì | |
| faim | wɔ̀ | wɔ̀ | wɔ̀ | wɔ̀ | wɔ̀ | fòtò | wɔ̀ |
| farine | fùù | fòk | fùù; fùk | fù | hùk | fùù | fò |
| femme | wíkóò | ɓòkóò | kóò | kóò | kóé | yékò | wīkó |
| fer | bòyò | bòlò | bòrò | bòɭò | bòlò | gbìnɔ́-mɔ̀ | |
| feu | wèè | wè | wèì | wè | wè | wè | wè |
| feuille | wá̰á̰ | wá | wá̰ | wā̰ | w̃á̰ | sáá | wā̰ |
| filet | yɔ̀k | yɔ̀k | yɔ̀k | yɔ̀ | yɔ̀k | | yɔ̀ʔɔ̀ |
| finir | kaɗi | kaɗi; sɔn | sɔn | kumu | sɔmsi | sosi | sɔn |
| flèche | ndòɗò | ndòlò | gbà̰rá̰-kùrà | kɔ̄ndɔ̄rɔ̄ | ndòɗò | kà | bànà |
| foie | sèè | sìlà | sɛ̀rà | sìɭà | sìlà | sɛ̀à | sìlà |
| forger | doi | doe | doi | doɭo | dɔl | dʷala | dara |
| frapper, battre | mbɛr | mɛl | mbɛɛ | zɔɛ | mbɛr | mɛlɛ | zɔʔɔ |
| froid | | | | | | | |
| fructifier | wai | waɛ | wai | | | | |
| fumée | zɛ̰́ | zɛ́ | zɛ̰́ | zɛ̄ | zɛ́ | jɛ́ | zɛ̄ |
| gauche (à) | gàlè | gàlè | gàlè | gàlè | gàɗì | ká kɔ̀ | |
| genou | zú-gùr | zú-gòlò | zú-gùrù | zò-gōrō | | jí-gòlò | zù-gûr |
| graisse/huile | nɔ́ | nɔ́ | nɔ́ | nɔ̄ | nɔ́ | nɔ́ | nɔ̄ |
| grand | gásá; gbà- | gásá; gbà- | gásá; gbà- | gásá; gbà- | gásá; gbà- | gbà- | fūmbá; gbà- |
| gratter (se) | nɔn | nɔn | nɔn | nɔnɔ | | | nɔn |
| griller | han | han | han | hana | han | hani | han |
| guerre | bìrò; gɔ̰̀ɔ̰̀-bìrò | bùlò | bìrò | | bìrò | bìlò | |
| herbe | zɔ̰́ | bɛ̀lɛ̀ | zɔ̰́ | zɔ̰̄ | pàk | ndùɓè | nzɔ̄ |
| homme | wéwéì | wíwí | wéì | wíɭì | wílí | yéwè | wīwīlí |
| hyène | ɓàkàlàk | ɓòngó | ɓòngó | ɓòngō | | | |
| il | ʔà̰ | ʔà; wɛ̀nɛ̀ | ʔà̰ | ʔà | ʔà; wɛ̀nɛ̀ | ø | wɛ̀nɛ̀ |
| ils | wà | mbúà | wà | wà | wà | yówà | yà |
| intestins | bé-zàŋ | bé-zàŋ | ɲák-zàŋà | ɲā-zà̰ | bé-zàŋ | mɔ̀-jà | |
| je | ʔám; mí | mí | ʔám; mí | mī | mí | mí | mī |
| jumeaux | bé-dàn | bé-dàn | bē-dàn | bé-dà̰ | bé-dàn | | |
| lancer, jeter | pḭ | pi | pḭ | pḭ | pi | pi | pḭ |
| langue (organe) | léɓé | lémbè | lép; léfé | lɛ̀fɛ̀ | lémbé | ɗàmbè | lēmbé |
| laver | fɔr | fal | fɔɔ | fɔrɔ | far | | far |
| long | | | | | | | dūdū |
| lourd | diti | zi | dḭḭ | dḭlḭ | zili | di | dīdī |
| lune | zìk | zè | zè | zɛ̀ | ngɔ̀ndɛ̀ | bèà-mɔ̀ | zèʔè |
| maison | tùà | tùà | tùà | tɔ̀à | tùà | gàlà | tùà |
| manger | | | | | | | |
| marche | nɔ̀ | nɔ̀ | nɔ̀ | nɔ̀ | nɔ̀ | nɔ̀ | nɔ̀ |
| marcher | nɛ nɔ̀ | nɛ nɔ̀ | nɛ nɔ̀ | nɛ nɔ̀ | nɛ nɔ̀ | lɛ nɔ̀ | nɛ nɔ̀ |
| mauvais (être) | | | | | | | |
| mère | nàà | nànà | nàá | nàà | nàŋ | nànà | nàʔā |
| montagne | kàyà | ngàlí | kàrà | kàɭà | ngàɗí | ngàɗí | kàlà |
| mordre | ɲɔŋ | yɔŋ | ɲɔŋ | ɲɔŋɔ | ɲɔŋ | ɲɔngi | ɲɔŋ |
| mortier | dùk | dòk | dùk | dù | dùk | | |
| mouche | zḭ́ | zí | zḭ́ | zḭ̄ | zí | jí | zī |
| mourir | fe | fe | fe | fe | fe | fe | fe |
| ne...pas | ná; tá | ná | gàn...nà | nā | ná | mà...nà | nā; gɔ̄ |
| neuf, nouveau | mbé | mbémbé | mbé | mbī | mbé | mbɔ̀mbì | mbē |
| nez | zɔ̀k | zɔ̀ | zɔ̰̀p; zɔ̰̀fɔ̰̀ | zɔ̰̀ | zɔ̀p | jɔ̀ | zɔ̰̀ |
| noir | | | | | | | tūtū |
| nom | ɲín | líŋ | ɲín | ɭī | líŋ | lí | líŋ |
| nombreux (être) | dɔk | dɔk | dɔk | dɔ | dɔk | suli | dɔ |
| nombril | kɔ̀n | kɔ̀n | kɔ̀n | kùnù | kɔ̀n | kɔ̀ | kɔ̀n |
| nous | ʔɛ́ɛ́ | ʔɔ́ | ʔɛ́rɛ́ | ɭɛ̄ | ʔɛ́lɛ́ | ʔɔ́ɔ́ | ʔɛ̄lɛ̄ |
| nuit | zɛ̀ | zɛ̀ | zɛ̀ | tṵ̀ | zɛ̀ | kìtúù | zɛ̀ |
| œil | gbà-yík | gbà-lí | gbà-rí | | | gbà-lí | gbà-lī |
| œuf | kúì | kúì | kúrì | kúɭì | kúlí | kʷî | kūlí |
| oiseau | nɔ́ɛ́ | nɔ́ɛ́ | nɔ́í | nɔ̄ɛ̄ | nɔ́í | núɛ́ | nɔ̄ī |
| oncle maternel | nɔ́kɔ́ | yáŋ | ʔáù | yáá | kàò | yá | yǎm-tò |
| ongle/griffe | kɔ́k-sɔ́ | | | | | | |
| oreille | zèr | zàlà | zɛ̀rà | zàrà | zàrà | jàlà | zàrà |
| os | gbàɲà | gbàlà | gbà̰rà̰ | gbà̰ɭà̰ | gbàlà | gbàà | gbàlà |
| panthère | gɔ̰̀ | gɔ̀ | gɔ̰̀ | gɔ̰̀ | gɔ̀ | gɔ̀ | gɔ̀ |
| peau | ndàrà | kpátá | yò | ndàrā | ndàrà | koko | |
| père | dáà | bàfà | yâm | bàà | bàŋ | bàfà | bàʔā |
| personne, gens | wí; béí | wí | wíré | wéɭē | yí | wí | wī |
| petit | bé | bébé | bé | bē | bé | bé | bē |
| peur | kíì | kéè | kérì; kéì | kíɭì | | kéè | |
| pied | náŋ | náŋá | náŋá | ɲāŋā | náŋá | nángá | nāŋā |
| pierre/caillou | tà | tà | tà | tà | tà | ɗìɓòkò | tà |
| plaie | dà̰ḭ̀ | dàlɛ̀ | dà̰ḭ̀ | dànì | dàlɛ̀ | dàlɛ̀ | dà̰lḭ̀ |
| planter | gun | gun | gun | hunu | gun | guni | gun |
| plein (être) | dun | don | dun | dunu | dɔn | doni | don |
| pleurer (pleurs) | hei kɔ̰̀á̰ | he kùá | hei kɔ̰̀á̰ | he kɔ̰̀á̰ | hel kùà | he kʷǎ | hele kṵ̀ā̰ |
| pluie | kórò | kólò | kórò | kórò | kóró | kólò | kōró |
| poil/plume | | | | sāɭā | | | |
| poisson | zòrò | kɔ̀yɔ́ | zòrò | zòrò; kɔ̀yɔ̄ | kɔ̀yɔ́ | kɔ̀yɔ́ | kɔ̀yɔ̄ |
| pou | ɓúsí | ʔísé | ɓísɛ́ | ɓìsī | ʔúsí | njìlì | ʔēsē |
| poule | kɔ̀rá | gɔ̀lɛ́ | kɔ̰̀rá̰ | kɔ̀rā | kɔ̀rá | kʷàlá | kàrā |
| pourri (être) | mbɔr | mbɔl | mbɔɔ | mburu | | ye | |
| prendre | ba | ba | ba | ba | ku | ku | ba |
| profond (être) | ɗuk | ɗuk | ɗuk | ɗuku | ɗuk | ɗu | |
| puiser | ɗu | ɗu | ɗu | | ɗu | | |
| quatre | náár | nál | náá | nārɛ̄ | nár | wànáálí | nār |
| queue | dòm | kùnda | tḭ̀ḭ̀ | dò | dòm | dò | dòm |
| qui ? | ʔò | ʔò | ʔò | ʔò | ʔò | ʔò | ʔò |
| quoi ? | gè | gè | gè | gè | gè | gè | gè |
| racine | ɲín | kú | ɲín | ɭḭ̄ | tán | kù | tàn |
| respirer | ʔɔm | ʔɔm | ʔɔm | ʔɔmɔ | ʔɔm | ʔɔmi | |
| rester, être assis | duk | duŋ | duŋ | duŋu | duŋ | dungi | duŋ |
| rire | mam | mam | mam | mɔmɔ | mam | mangi | ma |
| rosée | mbɛ́ŋ | mbɛ́ŋ | mɛ̂m | mbɛ̀ɛ̄ | mbɛ́ŋ | mbɛ́ | |
| rouge | | | | | | | gbɛ̄gbɛ́ |
| sable | kɛ́sɛ́ | kɛ́sɛ́ | kɛ́sɛ́ | kɛ̄nzɛ̄ | | njɛ̀ngì | kɛ̄nzɛ̄ |
| sagaie | sɛ́ɛ̀ | sɛ́ɛ̀ | sɛ́rɛ̀ | sɛ́ɭɛ̀ | sɛ́lɛ́ | sɛ́ɛ̀ | sɛ̄lɛ́ |
| saison sèche | bɛ̀ɛ̀ | kák-lá | bɛ̀rɛ̀ | bɛ̀ɭɛ̀ | wèé-bɛ̀lɛ̀ | bɛ̀ɛ̀ | bɛ̀lɛ̀ |
| saison des pluies | ɓàr | kólò | ɓà̰à̰ | kɔ̰̄-kórò | lì-kóró | pèmbè-kólò | tɔ̄rɔ̄ |
| sang | tɔ̀k | tɔ̀k | tɔ̰̀k | tɔ̀ | ngíà | mbɛ́ | tɔ̀ʔɔ̀ |
| sec (être) | kor | koti | koo | koro | | koti | kor |
| sein | bèr | bèlè | bèrè | bèrè | bèrè | bòlè | bèrè |
| sel | tɔ́ŋ | tɔ́ŋ | tɔ́ŋ | tɔ̰̄ | tɔ́ŋ | | tɔ̄ŋ |
| semence/graine | kpárɛ̀ | kpál-mɔ̀ | kpárɛ̀ | kpárà | | kpàlɛ̀ | |
| sentir (intr.) | | | | | | | |
| serpent | gɔ́k | gɔ́k | gɔ́k | gɔ̄ | gɔ́k | gɔ́ɔ́ | gɔ̄ʔɔ̄ |
| soleil | wèsé | sóé | wèsé | wèsē | sóé | sóé | sōī |
| souffler | ʔufi | ʔufi | ʔufi | ʔufu | ʔufi | ʔufi | |
| sucer | yi | | ri | | | li | |
| sucré (être) | ɲɔk | yɛfi | rɔ̰k | | yefi | | |
| termite | dòè | dòlè | dòrè | dòɭè | dùlè | | dòlè |
| terre, sol | nù | nù | nù | nù | nù | mbùnù | nù |
| tête | zù | zù | tàn | zù | zù | jù | zù |
| téter | ʔam | | ʔam | ʔama | | | ʔam |
| tomber | tek | tek | tek | te | siki | jiɗi | lo |
| tortue | táná | táná | táná | tānā | táná | táná | tānā |
| tous, tout | ʔòé | fɛ́t | sɔ́n | mɛ́rɛ́ | fɛ́t | yèlé | pɛ̄ī |
| tousser | kɔli | kɔɛ | kɔli | kɔɗɔ | kɔl | | kɔlɔ |
| tranchant | tɔ̰́ɔ̰́ | sɔ́á | tɔ́á | tɔ̰́ | sɔ́ | ɗɛ̀ɛ̀ | ɓɛ̄ɓɛ̄ |
| tranchant (être) | | | | | | | |
| transpercer | tok | tok | tok | to | | | to |
| travail | tòm | tòm | tòm | tò | tòm | tò | tòm |
| trois | tààr | tàl | tàà | tàrɛ̀ | tàr | wààtà | tàr |
| trou | kɔ̰̀ | kɔ̀ | kɔ̰̀ | kɔ̰̀ | kɔ̀ | lùù | |
| tu | mɛ́ | mɛ́ | mɛ́ | mɛ̄ | mɛ́ | mɛ́ | mɛ̄ |
| tuer | gbɛ | gbɛ | gbɛ | gbɛ | gbɛ | gbɛ | gbɛ |
| un | kpɔ́k | ndáŋ | kpém | kpó | ndáŋ | sìkínɔ̀ | kpɔ̄ʔɔ̄ |
| urine | ʔínì | ʔínì | ʔínì | ʔínì | ʔíní | ˀjìnì | ʔīní |
| venir | tɛ | tɛ | tɛ | tɛ | tɛ | pɛ | tɛ |
| vent | búk | bók | búk | bū | búk | pɛ̀pɛ̀ | bōʔō |
| ventre | zàŋ | zàŋ | zàŋ | zà̰ | zàŋ | jà | zàŋ |
| viande/chair | | | | | | | |
| village | yé | lé | ré | ɭē | lé | lé | lē |
| voir | zɔk | zɔk | zɔk | zɔ | nzɔk | jɔ | zɔʔɔ |
| voler (oiseau) | bṵḭ | bui | bṵrḭ | bṵɭṵ | bul | bu | bun |
| voler, dérober | zṵ | zu | zṵ | zṵ | zu | ju | zu |
| vomir | ʔɔ̰ḭ | ʔɔɛ | ʔɔ̰ḭ | ʔɔ̰ɭɔ̰ | | ʔɔ | ʔɔn |
| vouloir | kɔ̰ | ngoe | kɔ̰ | kɔ̰ | ngol | gʷe | |
| vous | ʔɛ́nɛ́ | ʔɛ́nɛ́ | wí | nɛ̄ | ʔɛ́nɛ́ | ʔɛ́nɛ́ | ʔɛ̄nɛ̄ |
