BARRY SMITH ROCZNIKI FlLOZOF!CZNE Tom LI, zes.zyt 1 2003 JOHN SEARLE: OD AKTOW MOWY DO RZECZYWISTOSCI SPOLECZNEJ* Oxford Aastina, Ryle'a i Strawsona uksztaltowal Johna Searle'a jako filozofa. I to w!afoie w Oxfordzie zasiane zostalo ziarno, kt6rego plonem bylo pierwsze wielkie dzielo Searle'a, Czynnosci mowy', ukonczone w 1964 r., a wydane w 1969 r. w Cambridge University Press. Tam r6wniez Searle wypracowat sw6j charakterystyczny styl myslenia, wsp61ny zreszt4 dla wielu analitycznych filozof6w jego generacji: przekonanie o centralnej roli ivzyka w filozofii, przyji;;cie metody filozofowania opartej na analizach logicznych, respekt zar6wno wobec opinii zdrowego rozsl)dku, jak i wynik6w nauki; uznanie dla Fregego i stylistycznej klarownosci charakteryzuj4cej jego dzie!a. Jednakze w nast"pnych dziesi\;cioleciach Searle pod istotnymi wzgl<>'dami zaczl)l siv roznic od innych, typowo analitycznych filozof6w. Choe ci'!gle uznaje on ivzyk za g16wny przedrniot filozofii, to jednak rozpatruje go na tie neurobiologicznych i psychicznych wlasciwosci czlowieka, odpowiadafocych za naszl) ivzykow'! kompetenciv* Zaj4t takZe radykalnie negatywne stanowisko w sprawie roli epistemologii we wsp6kzesnej filozofii. Wkroczy! na teren nie eksploatowany przez filozof6w analitycznych, usilujiic zbudowac Wielk'! Filozoficzñ Teoriv. W koncu uznal, i:i: respekt dla zdrowego rozs'!d-_ ku i rezultat6w nauki daje prawo do wypowiadania si<;' przeciwko rozmaitym nonsensom intelektualnym, zar6wno w obrvbie filozofii, jak i poza niq. Prof. BARRY SMITH State University on Ne\v York at Buffalo. • Niniejszy tekst obejmuje niekt6re zagadnienia om6wione podczas wyktadu ,,An Introductory Course in Ontology and the Forms of Social Organization", kt6ry autor prowadzil w 2002 r. na Wydziale Filozofii KUL w ramach Wyklad6w im. ks. Sranislawa Ka1niriskiego. 1 Czy11n0Sci mowy. Rozwai,ania z filozofii j~zyka, tium. B. Chwedericzu_k, Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax 1987. 266 BARRY SMITH Searle nigdy nie podpisa! sit;; pod tezl), iz wielkie problemy filozoficzne zostarn1 rozwi>izane lub znikrn1 dzi..,ki analizie uzycia sl6w. Jego studium jt;;zyka w Czynno§ciach mowy stanowi jedynie pierwszy krok w d!ugiej i wcil)z nieukonczonej w"'dr6wce po obszarach nie tylko jt;;zyka, lecz takZe tego, co swiadome i mentalne, po rzeczywistosci spolecznej i instytucjonalnej, a ostatnio takze po obszarze racjonalnosci, jaini i wolnej woli. W Czynno- §ciach mowy Searle usi!uje uj:ic i zrozumiec fakty jt;;zykowe: wypowiedzi i ich odnoszenie si'i' do czegos, orzekanie, stwierdzanie, zapytywanie, rozkazywanie czy obiecywanie. Searle broni przy tym zasadniczego realizmu, kt6ry zasadza sit;; nie po prostu na respekcie dla tego, jaki jest swiat, lecz takze na przekonaniu, ze realizm i '.<orespondencyjna teoria prawdy s:i istotnymi zalozeniami jakiejkolwiek zdrowej filozofii, 11ie rn6wi'lc juz o r.auce2• W oczach Searle'a, teza podstawowego realizmu nie jest jeszcze jednym twierdzeniem teoretycznym, ale raczej i w tym Searle przypomina Thomasa Reida sankcjonuje ona moz!iwosc formulowa11ia twierdzen teoretycz11ych w nauce, tak jak sankcjonuJe pr6bie zbudowania og6lnej teorii w filozofii. Teorie, ktore rozwijamy, S'! bowiern pojmowalne jedynie jako reprezentacje tego, jak si .. rzeczy maj& w niezalei.nej od umyslu rzeczywistosci. Bez przekonania, ze swiat istnieje i stanowi i:-6d!o danych 11iezaleznych od nas danych, kt6re mog'I potwierdzic albo obalic nasze teorie caly ?rojekt rozwijania naaki i formulowania teorii traci grunt pod 11ogami. Searle utrzymuje, :i'.e obraz swiata rysowany przez nauki odpowiada z duzyo stopniem pewnosci temu, jaki jest swiat. Calkowicie odrzuca Wl'i'C koncepcj\) filozofii, od czasu Kartezjusza podzielan'! przez wielu myslicieli, wedlug kt6rej samo istnienie wiedzy jest w jakis spos6b problematycz11e. Ce11tralnym faktem intelektualnym we wsp61czesnym swiecie, twierdzi Searle, jest to, i.e posiadamy ogrornny i rosnqcy z minuty na minut1; zas6b wiedzy dotycz'!cy wit;;kszosci aspektow swiata. To z kolei sprawia, ze moi.liwy siv staje projekt zbudowania zunifikowa11ej teorii filozoficznej o duzym zasit;;gu teorii umyslu, jt;;zyka czy spoleczenstwa przy wykorzystaniu wiedzy, ktorl) maj') nam do zaoferowania rozmaite dyscypliny naukowe. Podejscie to r6i.ni sit;; zasadniczo od podejscia np. Wittgensteina, dla kt6rego nieskonczona r6znorodnosc gier h~zykowych na zawsze wykracza poza nasze rnozliwosci ich og6lnego uj~cia. 2 Zob. J. S e a r I e, The Construction of Social Reality, New York: Free Press 1995, s. iii. JOHN SEARLE 267 I. TEORIA AKTOW MOWY: OD ARYSTOTELESA DO REINACHA Jut Arystoteles zauwazy!, ze istniejcy takie sposoby uzywania i«zyka, np. modlitwy, kt6re nie s~ po prostu formu!owaniem twierdzen (De interpretatione, 17 a 1-5). Niestety, przesu1111l on rozwa:i.ania 11ad nimi do retoryki i poetyki, co mialo fatalne konsekwe11cje dla wszelkich prob rozwinit;;cia cg6lnej teorii takich ui.yc j~zyka. Dw6ch filozof6w jednak zas!uguje na uz11anie za pr6by sformulowania takiej teorii. Pierwszy z nich to Thomas Reid, kt6ry zauwazyl, i.e zasady sztuki pos!ugiwania si~ i\'zykiem: [ ... ] mog~ bye odnalezior.e poprzez uwazñ analizv r6znych rodzaj6w wyrazeri. Arystoteles i logicy przeanalizowali jeden rodzaj zdanie. Wyliczenie i przeanalizowanie innych rodzaj6w musi, jak s~dzv. stanowic podstawv dobrej, poprawnej teorii j~zyka3 . Tecr.11icz11y termin uzywany przez Reida dla takich uzyc jt;;zyka, jak obiecywanie, ostrzeganie, przebaczanie itp., to ,,operacje spoleczne". Czasem nazywa je takZe ,,aktami spolecznymi", kontrastujl)C je z ,,aktami samotniczymi", takim jak s;idzenie, chcenie, deliberowanie czy poz~danie. Te ostatnie charakteryzuje to, ze ich dokonywanie nie zaklada istnienia jakiegokolwiek inteligentnego bytu we wszechSwiecie poza osob'! ich dokonuj')cq. Akt spo- !eczny z kolei musi bye skierowany do innej osoby i z tego powodu stanowi on mi11iatur<;; ,,spoleczenstwa obywatelskiego" calosci obejmuj~cej osobv, kt6ra go dokonuje, i osobt;;, do kt6rej jest skierowany4. Drugim filozofern podejmuj~cym pr6bv zbudowania og6l11ej teorii uzyc ivlyka jest Adolf Reinach. Naleial 011 do gro11a fenomenolog6w, kt6re zawil)zalo siv w Monachium w pierwszych latach XX w. Grupa ta odr6Zniala si'i' od p6iniejszych fe11omenolog6w swym filozoficz11ym realizmern. W Badaniach logicznych5 Husserl cozwiñl subteln:i teoriie wyra:i'.ania i znaczenia, kt6r'I przej1;la grupa monachijska. Chcial 011 przedstawic og61mi teorit;; wyja8niajl)cit, jak mysl, i«zyk i percepcja wiqz:) si1; z rzeczywistoscil) poza3 Th.Reid, The Works ofThon1as Reid, red. sir W. Hamilton. Edynburg: James Thin, London: Longmans, Green 1895~ s. 72. 4 Obszerniejsze analizy koncepcji Reida 1n0Zna znaleZC w: K. S c h u h m an n, B. S m i t h, Ele1nents of Speech Acts Theory in the Work of Thomas f?eid, ,,History of Philosophy Quarterly", 7:J 990), s. 47-66. 5 E. H u s s e r 1, Logische U11tersuchungen, Halle: Niemeyer 1900/1901 [Badania logicv1e, tlu111. J. Sidorek, Warszawa: Wydawnict\vo Nauko\~re P\VN 2000}. 268 BARRY SMITH mentalnq. Jego koncepcja znaczenia antycypuje koncepcjv Searle'a, traktujqcq j.;zyk jako istotnie reprezentujqcy. Husserlowska jednak teoria znaczenia jest internalistyczna w nast-.pujqcym sensie: jej punktem wyjscia jest jednostkowy akt mentalny, gdy wyrazenie j<;zykowe znaczy cos w bezglofoym monologu. Znaczenie to jest to samo, twierdzi Husserl, niezaleznie od tego, czy wyrazenie jest czy nie jest uzyte w publicznym dyskursie. Jak jednak analizowac, w ramach tego uj~cia, znaczenia tych szczeg6lnych wyraze!'i, poprzez kt6re czynimy obietnice, zapytujemy czy rozkazujemy? Proby rozwi:izania tego problemu doprowadzily Reinacha do sformulowania pierwszej teorii perforrnatywnego uzycia ji;zyka w aktach obiecywania, rozkazywania, ostrzegania, oskarzania, komplementowania, deklarow2nia, chrzczenia itp. Podobnie jak wczefoiej Reid, Reinach nazwal je .,aktami spolecznymi"6• Owe idee dotycz11ce akt6w spo'ecznych Reinach przedstawil w 1913 r. w monografii zatytulowanej Die apriorischen Grundlagen des biirgerlichen Rechts, w wydawanym przez Husserl a czasopismie ,,J ahrbuch fiir Philosophie und phanomenologische Forschung", 1(1913), s. 685-847. Badania skoncentrowal on na akcie obiecywania, stosuj~c swl! metod<:; anaiizy lade do fenomen6w prawniczych, takich jak zawieranie kontraktu czy stanowienie prawa, a teorii) b<;d1)C'i rezultatem tych bada!'i nazwal ,,przyczynkiem do og61nej ontologii spolecznych interakcji". Niestety, teoria Reinacha, podobnie jak wcze8niej Reida, nie wywarla wplywu na dalszy cozw6j badan, choc znajdujq siv w niej elementy obecne wspolczefoie w pracach Austina czy Searle'a. E. TEORIA AKTOW MOWY: OD AUSTINA DO SEARLE"A Anglosaski filozofi<; piecwszej polowy XX w. ksztaltowala przede wszystkim logika powstala z inspiracji Fregego. Jednym z efekt6w tego stanu rzeczy by!o to, iz umocniona zostala przewaga Arystotelesowskiego ujvcia ji)zyka, jako skladaj~cego si<; ze stwierdzer\ czy zdan uji)tych w aspekcie prawdziwosc' lub falszywosci. Tym bardziej wart jest podkreslenia przelom 6 Zob. K. r...1 u 1 i i g a n, Pro1ni.<:d11g and Other Social Acts: Their Constituents and Str11cture, w: K. M u I l i g an (ed.), Speech Acts and Sachverhalt: Reinaclt and the Foundations of Realist Phenon1enology, The Hague: Nijhoff 1987, s. 29-90; J. Ben jam i 11 s, B. S m i l h, Towards a HisJory of Speech Act Theory, w: A. B -,1 r k h a r d {ed.), Speech Acts, Meanings, and Intentions. Critical Approaches to 1he Philosophy of John R. Searle, Berlin-New York: de Gruyter 1990, s. 29-61. JOHN SEARLE 269 uczyniony przez Austina i Searle'a. Pocz<jtek te o . w pracy Austina Other Minds z 1946 ' g .. przelomu mozna odnalezc k r. , rozwaza111ce1 spo , b * k. zy u potocznym uzvwamy wyr . , . . . so ' w ]a l w jv- . • . • J azen ,Jestem pew1en, Ze" i w* . " ~ Wl<!C. ,,w1ern, ze S jest pn t\vierdzi Aust* - . , . ,, tern, ze . Mo- . . rn me mow1mv* wvk l w1en spec1alny akt poznania Kied , . . . . ,, - * , ona em pe- . . y mow1\'. ,,Ja w1em Wl"dy . . mnym. me slowo, gwarantujv moim autorytetem, ze S . , ~ rãzeJ df\'.i; zauwaza takze, Ze obiecvwanie n1*e le. . .Jest p (s. 99). Austin . zy na teJ sameJ plas , * m1erzenie czy pokladanie nad .. Ob. . zczyzme co zazie1. iecywame rzeczyw*, * kl . dzialania, ale wcale nie 1. est kt . iscie za ada mtencjv a em poznawczym Kied , . . wtedy nie tylko oglaszam swoJ*" . t . 1 * . Y mowiv: ,,ob1ecuji)", " m encJe, ecz takze wi:i * * b. . w nowy spos6b rzucajqc na szalv swoj'i r~putac .. Ide zv s1e Ie z mnymi, perfo1matyw:1ych Austin przedstawil w w klad Ji' e d~tyczqce wypow1edzi w 1955 r. Zostaly one posmiertnie opubl~owa':i:h ;a Um~ersytec1e Harvarda with Words 8• pracy. How to do Things Wypowiedzi performatywne sii pewnymi dzialania . . . przynosi pewne skutki* MaJ."C do . . . mi, a ich wypowtedzenie * " czymema z w * d * rzyc tw6j dlug" n* t . ypowie wi: ,,obiecuj1; umoWarunki efekty~ñ~;yu:~i~ ~:~f~~;~;;~~:~u~~:*n:: :zy przynosi :fekt. tunnosc1 (felicity conditions), poczynaJ* "C od tych y afwarunkam1 forreg l d " mocno ormalnvch (np .. u rz:i z>icych og!aszaniem wyroku s~dowego) do . f I , . CJ! rz*,dz h . . . . ' me orma nych konwenwskaz:! ~~~~e ~~* i;t~::~: 1:~r:ñ~~cz~~:~~ w zyciu codziennym Austin aspektu performatvw6w. uczest . ' . odnosz11 Sli) do mentalnego , * mcy muszl! m1ec m 'I* * * * . odpowiednie do ' . . ys I, uczuc1a I mtenCJe wy,rnnama kazdego rodzaju takich akt6w. III. REGUL Y. ZNACZENIA, FAKTY Pod koniec wspomn * * . perf , taneJ pracy Austin porzucil pomysl zbudowania teorii ormatywow, doszedlszy do wni k * * 'k. spas 'b f . os u, iz wsze. ie wypowiedzi sii w pewien 0 per ormatywami Stod po 1 *1 b. m , * " s awi so ie za eel zbudowanie teorii akt6w owy w ogole przy czyrn k *1 * • s up1 Sii' przede wszystkim na zgromadzeniu 7 J. All s t i n Other Mi d p * przedruk w: Philos; h. n ~*" roceed1ngs of the Aristotelian Society", Supp. 20(1946); s Ox~ P lcal ~o.p~n,, Oxford: Clarendon Press !961. s. 44-84. * ord 1962 [Jak dz1afac s{owami w* J L A . ~ . . . 1 tlum. B Chwedericzuk W p ' * * * u s t I n, Mowieu1e 1 poznawanie, red. * , arszawa: WN J 993, s. 545-?0S]. I I 270 BARRY SMITH przyk!ad6w. W artykule A Plea for Excuses9 jako systematyczn<) pomoc w badaniach wskazuje trzy ,,teksty ir6dlowe": slowniki, prawo i psychologiy. Wykorzystuj:ic je, chcial dotrzec do ,,znaczenia wielkiej liczby wyra:ien oraz do zrozumienia i sklasyfikowania wielkiej liczby 'czynnosci"' (Philosophical Papers, s. 189). Badania Searle' a mialy wypelnic tresci<) ten pomysl Austina. Wyszly one poza etap katalogowania przyk!ad6w i analizowania teoretycznych podstaw tezy, iz trzy wymiary aktu mowy wypowiedz, znaczenie i czynnosc S'! ze sob4 powi4zane. Podstaw<;; rozwai.an stanowi'! trzy koncowe punkty rozdzialu drugiego dziela Searle'a Czynnofri mowy, przedstawiaj:ice og61n:i teori« regul, znaczenia i fakt6w. Searle rozpoczyna swe rozwazania od dobrze obecnie znanego rozr6znienia mivdzy regulami regulatywnymi i konstytutywnymi. Te pierwsze jedynie reguluj<) juz istniej<)ce i niezalezne od nich formy zachowan: np. reguly dobrych manier przy stole reguluj~ spos6b jedzenia, ale jedzenie jako czynnosc istnieje od nich niezaleznie. Te drugie nie tyle regulujq, 1le tworzii czy definiuj<! nowe formy zachowan. Na przyklad reguly gry w szachy stwarzaj<) mozliwosc grania w szachy: gra w szachy jest niczym innym, jak dzialaniem zgodnym z przyjl)tymi regulami. Reguly konstytmywne, twierdzi ' . Y k k' . C"IO R Searle, maj4 nast.:;puj<)C4 postac: ,,X uchodz1 za w onte sc1e . ozwa:imy np. czynnosc nazywan:i sygnalizowaniem skn;'IU w lewo. Jest ona r~- zultatem konstytutywnych regul: owe reguly determinuj;i to, ze zachowame kierowcy poruszaj0cego si<< pojazdu w pewien wczefoiej okreslony spos~b w pewnym wczefoiej okreslonym kontekscie uznaje si.:; za sygnahzo''.'ame skn;tu w lewo. Podniesienie palca w czasie licytacji uchodzi za wl<iczeme s1-: do licytacji, a wypowiedzenie ,,obiecuj<;' umorzyc ci dlug" w j\;zyku põskim uchodzi za przyj<;;cie na siebie pewnych zobowi<)zan. Jak widac z wym1emonych przyklad6w, termin Y w regule konstytutywnej w spos6b charakterystyczny wskazuje cos, co ma konsekwencje, np. w formie kar czy z~bowui- zan. Reguly konstytutywne rzadko pojawiaj~ si« w pojedynk1;. Stosuiqc formul\; ,,X uchodzi za Y", na og6! musimy wzi:ic pod uwag<,; caly system ta9 Proceedings of the Ari~totelian Society", 57(1956-57), s. 1-30; reprint w Philosophical Paper.\'.: s. 123-152 [Pro§ba o H•ybaczenie. w: A u s t in, M6ivienie i poznawanie, s. 2352791* * * La d S * t New York* Basic 1° For. Cz.ynnofci n1owy, s. 51. Por. takze: Muzd, nguage an ocle Y* * . , Books 1999, s. 123 nn. iUttzysi, j~zyk, .spolecze1istwo: filozafia i rzeczywisto.iC, tlum. D. Ciesla, Warszawa: CiS 1999]. JOHN SEARLE 271 kich regul: np. dzialanie zgodne z pewnyn systemem regul uchodzi za gr'<' w siatk6wk('. Centralnq hipotezv Searle' a mozna wi<;c sformu!owac nastvpujqco: akt mowy Sq czynnosciami dokonanymi poprzez wypowiedzenie wyrazen zgodni~ z pewnymi regulami konstytutywnymi. Pelna analiza tej hipotezy wymaga wyja§nienia r6znicy nivdzy wydawaniem diwivk6w a dokonywaniem aktu mowy. Searle musi wi-:c wyjafoic, w terminach ,,uchodzi za", na czym polega to, ze wypowiadaj:icy ma cos na mysli przez to, co m6wi. Searle _ inaczej niz Arystoteles i Husserl rozpoczyna swe analizy nie od monologu, ale od czynnosci obejmuj~cych zar6wno m6wiqcego, jak i sluchajiicego. M6wi:ic dokladniej, rozpoczyna on od analizy wypowiadania zdan, gdyz id<ic za Fregem uwaza znaczenia slow za pochodrte od znaczenia zdan. Ponadto inspiruje siy on poj.,,ciem nie-naturalnego znaczenia, rozwiniytym przez G . ' 11 0 . 1* S I nee a . stateczn1e ana 1za ear e'a wygl:ida nastypujl)co: Jdli twierdzimy, ie m6wil)cy wypowiada zdanie T i ma na myS!i to, co m6wi, to twierdzimy, ze nastiepuj:ice trzy warunki zostaly spelnione: (a) m6wi<)cy ma intencj<;' I, by jego wypowiedi wytworzyla w sluchajqcym swiadomosc, i.e zachodz'! stany rzeczy koresponduj<)ce z T; (b) rr.6wi4cy chce wytworzyc t<; swiadomosc za pomoq rozpoznania intencji I; (c) m6wi>1cy chce, by owa intencja I zostala rozpoznana za spraw4 regul fZl)dzl)cych skladnikami T (por. Czynno§ci mowy, s. 69). Forrr_ula ,,X uchodzi za Y" zostaje tutaj zastosowana w nastiepuj<icy spos6b: pewne akustyczne zdarzenie uchodzi za wypowiedzenie zdania znacz:icego, gdy spelnione s:i powyzsze warunki. Zaraz potem Searle wprowadza pojiecie faktu instytucjonalnego jako faktu, kt6rego istnienie zaklada istnienie pewnych system6w regul konstytutywnych, zwanych instytucjami. Odnosi si« w tym miejscu do pracy Elisabeth Anscombe On Brute Facts, w kt6rej rozwaza ona, co czyni zachowywanie siv w taki a taki spos6b transakcj<), z kt6rej p!ynq okreslone zobowi:izania. Pewien zbi6r wydarzen jest zamawianiem i dostarczaniem ziemniak6w, a cos jest rachunkiem tylko w kontekscie naszych instytucji twierdzi Anscombe. Przywiezienie ziemniak6w do domu i ich zrzucenie w odpowiednim miej.>cu moi.emy ñzwac ,,surowym (brutalnym} faktem", w por6wnaniu z dostarczeniem ziemniak6w. Jednakze, kontynuuje Anscombe, gdy por6wnujemy to z faktem, JI H. P. G r i c e, Meaning, ,.The Philosophical Reviev,1", 64(1957), s, 377-388. 272 BARRY SMITH ze winna jestem wlascicie!owi firmy spozywczej tak'} a tak'} sumt pienitdzy, w6wczas dostarczenie ziemniak6w samo staje sit; ,,surowym faktem" 12. Zdaniem Anscombe, ,,surowe fakty" tworzl! hierarchi\'. Surowe fakty to ,.fakty, kt6re zaszly i za kt6rych sprawl) we wlasciwym kontekscie taki a taki opis jest prawdziwy albo falszywy, i kt6re Sl! bardziej «surowe» nit fakty odpowiadaj<ice temu opisowi" (tamze, s. 24). Ola Searle' a nie istnieje jakis poziom ,,surowych fakt6w", z kt6rych wywodzi si\' hierarchia fakt6w instytucjonalnych. Surowe fakty wyr6znia wlasnie to, ie Sl! nieza!eine od wszelkich ludzkich instytucji, l<icznie z instytucjl! j1;zyka. Na!ezy, oczywiscie, uzyc j~zyka, by stwierdzic zachodzenie surowych fakt6w, jednakie owe fakty zachodzii niezaleznie od jl'zyka, kt6rym operujemy w celu ich reprezentacji. Przecie:i Ksiy:iyc nie pojawil si~ w wyniku pojawienia siv narzvdzi jl:'zykowych opisuj'}cych go, a fakt, ze z:emia znajduje si~ w takiej a takiej odleglosci od Slonca, nie stal si~ faktem dzi~ki temu, iz w pewnym momencie historii pojawiiy siv j~zykowe narz~dzia potrzebne do wyraienia tej odleglosci. Kiedy _jednak ktos wykormje czynnosc m6wienia, wtedy kreuje pewien fakt instytucjonalny. Fakty instytucjonalne istniej'} jedynie dlatego, ze traktujemy swiat i innych w pewien bardzo specyficzny sposob (poznawczy) w pewnych bardzo szczegolnych (instytucjonalnych) kontekstach. W poiniejszych pracach Searle m6wi o koutra5cie pomi,dzy niezaleinymi od obserwatora w!asnosciami swiata, takimi jak masa czy przyci11ganie grawitacyjne, a tymi zale:i:nymi takimi jak pieniiidz, wlasnosc, mal:ienstwo czy rzqd. Te ostatnie to instytucje w sensie Searle'a, a wii;;c systemy regul konstytutywnych. U podlota ka:idego faktu instytucjonalnego ,,le:iy regula (system regui) o postaci: X uchodzi za Y w kontekscie C" (Czynnoici mowy, s. 7l ). W porownaniu z Austinem, Searle dostarcza nie tylko og61nej teorii akt6w mowy, lecz tak:ie dokradniejszego okreslenia struktury samych tych akt6w. Wyro:i:nia on dwa rodzaje warunkow formnnosci aktow mowy: warunki ich wykonania i warunki ich spe!nienia. Pierwsze muszil bye spelnione, aby akt mowy byl np. zlozeniem obietnicy, a drugie by ta obietnica mogfa zostac wype!niona. Wsrod warunkow wykonania Searle wyro:i:nia warunki przygotowawcze, zawartosci zdanioweJ, szczerosci i istotnosci (tamze, s. 77 n.). Kiedy obiecuj<,l umorzyc dlug pewnej osobie, wtedy warunki przygotowawcze SI! nastypuj~ce: 6w czlowiek chce, bym to zrobi!, ja wierz", iz 1 " ,...., -c "l.tr A n 50 co m he, On Brute Facts, .. Analysis", 18(1958), no. 3. JOHN SEARLE . 273 tak st<,l sprawy majil a zaden z n . . , ' as n1e uwaza :Z d!u z t normalnym biegu wydarzen z k 1 . '. g osta by spfaconv przy . . . * o et warunkt propozvc* 1 • zdamoweJ) obeJmuj~ to, ie moia w . d'* . .• Jona ne (zawarto;icj k . , ypowte z. ob1ecuJ\' u , , orze a illON przyszl'! czynnosc 1 , . " . morzyc twoj dtug" . w asciwego rodzaJu a wa k' jest to, 1z moja wypowiedi uchod . b . .' run tern szczerosci Zl za zo OWHjZall!e d d' . nej czynnosci. 0 po J~cia wspomniaW Taksonomii czynnosci illokucyjnvcht3 S l . opart<1 na rozr6t.nieniu pomi1;dzy k' , k . ear e proponu3e klasyfikacj., . d . n ierun am1 dopasowani " I, z Je nej strony, a swiata do sl6w z d . . a : sow do swiata * rugreJ. Stwierdzen' ( * uzuawame, ze) majl! kierunek d . ia tw1erdzenie ze* . . " opasowan1a" s16w d ~ * . ' ' kazy maJI! k1erunek dopasowania , . d , 0 swiata, rozkazy i nak , b sw1ata o slow podob * . k tore zo owi&zuj'l m6wiiicego d k . ' me Ja obietnice , . W o wy onama w przyszf , . ' nosc1. yrazanie (gratulacJ*e kond 1 . osc1 pewnych czyn-'-' k ' 0 enCJe przeprosiny) * * ._.erun c dopasowywania si" . d . ' . me maJl! :iadnego D k v• Je yme zakladajq prawd . e Jaracje (umawianie Si" s! b . V wyrazonego zdania. . v. u owame malzenskie l t d mtvdzy slowem a swiatem wyl . * worz'J ,, opasowanie" 11czme na mocy ich skutecznego wykonania. IV, OB!ETN!CA I ZOBOW!;\ZANlE W mys! tradycyjnego wyjasnieni . . . tencji dzia!ania. Wyjasnieni t . da, ob1e.tmca Jest wyrazeniem woli i in- • e o Je nak me pokazu* . k pewnych sl6w moze "rowad *, d b . ~e. Ja wypowiedzenie * P zic O zo ow1~zania t k w1edzial. Sam akt woli' . . . .ego, to owe slowa wypo- . me ma przectez pra 1 k .. Searle wyjaS:Uia w J*aki sp 'b . . . wnyc 1 onsekwenc31 tego rodzaju. d ' oso po1aw1'\l:i siv te ko k * o teorii regul konstytutywnvcl 0 nse wenCje, odwoluj')c si~ w * 1. we reguly wplyw * nast~puj4cy spos6b* ta d . . . . ag na nasze zachowania * m, g z1e 1stmeJll mkie r l . pewne rodzaje dzialari i d . k" egu y, mozemy wykonywac z1~ t temu nasze dziala , b , . przez nas samvch oraz pr . ma mog~ ye mterpretowane zez mnych za porn nych poil;:c instytucjonalnych Ob" , . ocq 9ewnych bardzo specyficzza podpadajljce pod inst t , . l 1e~ywame to wypowiadanie, kt6re uchodzi * Y UCJOna ne po•~cie ob* m* ,, T Jest logicznie po *, ' " ie icy . o ostatnie pojvcie Wt<izane z nast~pnymi . . . . . . w taki spos6b ze .1 k , . d powciamr, taktm1 Jak zobowiazanie ' t e roe Je no z tych po. , . . ' J\'C Jest egzemplifikowane, to drugie I) J. S ea r I e A T Lan • axononiy of lllocu1io1 a A guage, Mind and Knol-!{edge ,M. 1 ry cts, w: K. G u n d e r s o n (ed.) s. 344-369. Reprint w* J S e ' 'l innesota Studies in the Philosophy of Science" 7(1975)• S * * a r e Expr * d , • ,, peech Acts, Cambridge: Carnbridge Un• . .ess1on an itfeaning. Studtes iu the Theory of 1vers1ty Press 1975, s. 1-29. 274 BARRY SMITH r6wnie:i. Kiedy wykonuj\' czy:rnosc obiecywania, wtedy podporz'!dkowujl) siebie w bardzo specyficzny spos6b odpowiadaj')cemu obiecywaniu systemowi regut konstytutywnych. I wlafaie dzi~ki temu uchodz<; za kogos, kto podjql zobowi'!zanie. 6w system regul konstytutywnych to w:itek i osnowa naszego zachowania jako byt6w uzywaj'!cycr. j<;zyka. Nie moglibysmy zlikwidowac wszystkich naszych instytucji twierdzi Searle - : dalej prowadzic dzialai\, kt6re uwazamy za typowo ludzkie. Na tym tie Searle pokazuje wyprowadzanie ,,powinien" z ,,jest", kt6re sprowadza si\' do czterech krok6w: zaczynamy od twierdzenia dotycz'!cego pewnych wypowiedzi, a dochodzimy do konkluzji stwierdzaj:icej istnienie pewnych zobowi'!zan. (1) Jan wypowiedzial slowa: ,,Obiecuj<;; ci, Piotrze, zaplacic pi<;;c zlotych". (2) Jan obiecal zaplacic Piotrowi pi;;c zlotych. (3) Jan przyj'!l na siebie (pcdj<il) zobowi4zanie zaplacenia Piotrowi pi<;;ciu zlotych. (4) Jan jest zobowi'!zany zaplacic Piotrowi pi;;c zlotych. (5) Jan powinien zaplacic Piotrowi pi;;c zlotych (Czynnofri mowy, s. 220-221). Krok cd (1) do (2) jest, zdaniem Searle'a, usprawiedliwiony empirycznym faktem dotyczqcym uzycia jyzyka, ii. ka:idy, kto wypowiada zdanie ,.obiecuie ci, Piotrze, zaplacic pivc zlotych", czyni obietnice (zakladajiic. ze spelnione sii wanmki skutecznego zlozenia obietnicy). Krok od (2) do (3) jest mozliwy dzieki temu, co Searle uwaza za analityczn& prawd<;; cotycz:ic& pojec instytucjonalnych, a mianowicie, re o'3ietnica jest aktem podj;;cia zobowi4zania odpowiadajiicego obietnicy. Podobnie mozna wykona6 krok od (3) do (4) oraz od (4) do (5), dzieki nast\'pnym prawdom analitycznym, a mianowicie, ze jeSli ktos podj<il zobowi&zanie, to ten ktos ma to zobowi:izanie, oraz ze jeSli ktos ma zobowi&zanoe, to powinien wykonac czynnos6, do kt6rej si<;' zobowiiizal. Wszystko, poza (1), w argumencie Searle' a jest stwierdzeniem faktu instytucjonalnego. Argument ma uchwycic spos6b, w jaki jezyk umozliwia nam wyjscie poza ,,surowe fakty": mozemy *oowiem wykonac czynnosci, kt6rych w :iadnym innym razie nie moglibysmy wykonac, jako i.e wykonanie ich nalei.y do dziedziny fakt6w instytucjona\nych. Na przyklad j;;zyk umozliwia nam zobowi4zywanie si<;; na przyszlosc nie tylko poprzez obiecywanie, lecz takie na wiele innych sposob6w. JOHN SEARLE 275 W powyzszym sformulowaniu argument Searle' a h k . l . , . . . mac ara ter rndyw*d istyczny, w odrozmemu od Reinacha kt, . l ua-' ory wp10wadza dodatkowy war k deontyczny wykonywania spolecznych akt6w obiecywania: obietn* une, me tylko uslyszana, Jeez takze zaakceptowana r 1~4a mu~1 bye podkresl_a wii:;c bardziej niz Searle relacyjny char:k~:z õ~7s.ata. : Remãh l zobow1iizanie S'l wzajemnie od siebie l . . . e.~1cy. wszczeme . . za ezne, co odzw1erc1edla wza* relacw_ mir:dzy obiecuj:icym a przyjmujl\C'lm obietnic D . Jem_n'l cywame manifestuje jedm! z podstawowy,ch f '<* !a Remacha ob1e-, k orm czegos co moghb s nazwac olektywn4 intencjonalnofoiii. ' Y* my V AKTY MOWY I RZECZYWlSTOSC SPOLECZNA W dalszych pracach Searle nie poprzestaje na badaniu uz " . ' Uwaza bowiem, ze nawet jdli sklasyfikowalis ' . . . . ycia J\'.Z} ka. sownik6w i przysl6wk6w okreslonego rodzaj:~~ ~rt:upm~ehstm_y ~zycia c~a- zama problem typo fl f' ' zos a1e o rozw1iiodpowiedzialnofoi wo l ozo iczny: jaka jest natura zobowiljzania, wladzy, p . . oraz na czym polega wolne l racjonalne dzialanie? 0 sem prac z zakresu filozofii J'vzyk k , * teori<;; akt, a, w torych stosowal lub poszerzal ow mowy, Searle wkracza na nowe t t . . , o intencjonalnofoi umysle i 0 tz . . ery ;mum oadan w pracach W ks' . ' . _ w. argumenc1e chrnskiego pokoju lqzce Intentionality'" Sear'.e uog6lnia ide I . d . .. 'akt6w mowy na intenc'onalnosc . . . e ez~ce u po staw team abstrakcy1'nv wyro'z'nic'Jdw k . W kazdym akc1e mowy mozemy w spos6b , * a omponenty* typ * k ,, , . czasem silq illokuc * ) . ,, . * czy Ja osc czynnosc1 (zwanii niezale±nie od sie~t'l ' tresc _(zdamowl!) czynnosci. Mog~ si~ one zmieniac u e. np. mozemy rozkazywac, chciec czy prosic b Jan ~~rzyl dlug. W Intentiona!ity Searle uog6lnia to rozr6znienie na c~l;iysfer~ ow poznawczych w taki spos 'b b k , propozvcjonalnymi 'aktow (p 0 '. _Y P~ azac opozycj« mivdzy jakosciami 'prz - . roposllwnat modes) a intencjonalnf! tresci'l ' ypomrna to rozr6znienie Huss r1 B d , 1 a materi akt . . . e a z a an ogicznych mit<dzy jakosci;i w p d bq u)., PoJ~cie ,,kierunku dopasowania" jest r6wniez uog61nione 0 0 ny sposob * np okazuJ* e s * * k * do , . : . * te, ze prze onama maj~ kierunek od umyslu swiata, a pragmema od s . t d I . wia a o umys u. PodobneJ generalizacji ulega 14 A R * * . e t n a c h, Die aprioris h G dl - .. . Philosophie und pha"nom 1 . c en nin t.gen des burgerlu:hen Rec11ts. ,,Jahrbuch filr . eno og1sclle Forschung" 1'1913) llche Werke. Krirische A b . ' '- • no. 2, s. 685-847. Reprint\\': Siilnt* 15 J S l usga ~ nut. Knnunentar, Monachium~\Viedell: Philosophia 1988. * e a r e, lntentional;t1r An E . I . Cambridge University Press 1983. . . ss{ly 1n tie Philosophy of fi,,find, New York: 276 BARRY SMITH poj~cie warunk6w spelniania: np. moje przekonanie bi:;dzie spelnione wtedy i tylko wtedy, gdy rzeczy si\' maj4 tak, jak jestem przekonany, a moje zyczenia bi:;dii spelnione wtedy i tylko wtedy, gdy posi4d\' rzeczy, kt6rych sobie zyczylem (por. tamze, s. 10). Nastypnie Searle rozwija calkowicie now<! teoriy intencjonalnej kauzalnosci. Odwo!uje sii:; ona do faktu, i.e dana intencja jest spelniona wtedy, gdy to wlasnie sama ta i:1tencja powoduje spelnienie pozostalych warunk6w satysfakcji. Tak wii:;c m6j zamiar podniesienia rvki spelni sii:; nie po prostu wtedy, gdy podnios~ rvk\;, ale dopiero wtedy, gdy owo podniesienie ryki zostanie spowodowane moim zamiarem. W tym miejscu Searle dol:icza do takich myslicieli, jak Arystoteles, Brentano, Husserl i Chisholm, kt6rzy uznali nasze zachowania jt<zykowe za wyraz bardziej fundamentalnych czynnosci i wtadz z gli:;bszego poziomu mentalnego, przede wszystkim zdolnosci umyslu do reprezentowania stan6w rzeczy. Searle akceptuje wi1;c ,,pierwszenstwo tego co mentalne", uwazajqc, i.e ji:;zyk jest pochodn'! intencjonalno&ci (tamze, s. 5). Ji:;zyk staje si1; zatem jedn<! z dziedzin, w kt6rej przenosimy intencjonalnosc na rzeczy, same w sobie intencjonalnosci pozbawione. W The Rediscovery of Mind16 powyzsza teoria intencjonalnosci miesci si~ w naturalistycznych ramach tego, co Searle nazywa ,,kauzalm1 superweniencj:(. Swiadomosc, twierdzi Searle: ( ... ] jest kauzalnie emergentnq \vlasnoSciq. system6w. Jest err:ergentñ wlasnoS:ciq. pewnego systemu neuron6-w w taki sam spos6b. w jaki ciekfoSC czy staloSC sci emergentnyrni wiaSciwoSciami system6w rnolekul (s. 112). W The Construction of Social Reality te same ontologiczne ramy naturalistycznego emergentyzmu sq przy~i:;te dla analizy rzeczywisto8ci spo!ecznej. Jest to powr6t do projektu opracowania og61nej teorii spolecznych interakcji, zapowiedzianego przez Searle' a cwierc wieku temu. VI. WIELKA NIEWIDZIALNA ONTOLOGIA Searle zaczyna wspomniarn1 praci:; od naszkicowania prostej scenki: oto idv do kawiarenki w Paryzu i siadam przy stolikn; przychodzi kelner, a ja wypowiadam fragment francuskiego zdania; m6wii:;: un demi, Munich, a pression, 16 J. Se a r i e. 11te Rediscovery of Mind, Cambridge: lv1IT Press 1992 [U1nysl na nowo odkryty. ttum. T. Baszniak, Warszawa: PIW 1999]. JOHN SEARLE 277 s'il vous plait; kelner przynosi piwo, a ja je wypijam. Pozostawiam trochi; pienii:;dzy na stoliku i wychodz1; (por. s. 3). Searle zauwaia, ze scenka ta jest bardziej skomplikowana, niz si1; wydaje na pierwszy rzut oka: kelner nie jest wtascicielem piwa, Jeez zostal zatrudniony przez restauratora bi;d4cego wlascicielem owego piwa; oc restauracji wymagane jest, by wywiesHa list';' cen wszystkich napoj6w, a nawet jesli nigdy tej listy nie widzi.alem, wymaga si~ ode mnie, bym zaptacH wyznaczon:i cen<;. Wlasciciel restauracji ma Jicencj~ wystawion4 przez rz:id francuski na prowadzenie tej restauracji i wobec tego podlega tysi4com regut i regulacji, o kt6rych nic nawet nie wiem; a ja mam prawo sii; tam pojawic, gdyz jestem obywatelem Stan6w Zjednoczonych, posiadaczem waznego paszportu oraz legalnie wjechatem do Francji. Celem Searle'a jest opisanie owej ,,wielkiej niewidzialnej on'.ologii", a wii:;c przeanalizowanie tych szczeg6lnych przedmiot6w, wladz, funkcji, akt6w, zdarzen, stan6w, wlasnosci i relacji wyroznionych w powyzszej scence kt6re nie naleZ'! do sfery surowej rzeczywistosci fizykalnej, ale do dziedziny instytucji. Ce! ten ma bye zrealizowany przez odwolanie siv do regul konstytutywnych i fakt6w instytucjonalnych, wraz z pewnym dodatkowym narzi:;dziem poji;ciowym: pokazany bowiem zostanie spos6b, w jaki dzialaj4c zgodnie z regulami konstytutywnymi mo:iemy nakladac na bliznich i rzeczywistosc pewne specjalne prawa, obowiqzki, zobowi4zania itp., sprawuj4c to, co Searle nazywa wladz4 deontycznq. W naszej mocy bowien ' lezy wykreowanie niezliczonych nowych form rzeczywisto§ci spolecznej w spos6b, kt6ry ma w sobie cos z magii. Searle chce rozwiac owo poczucie magicznosci za pomoq nowego typu ontologii rzeczywistosci spolecznej. W Intentionality Searle zarysowuje podstawy teorii akt6w mowy, odwolujqc si" do kontrastu mi~dzy intencjonalnosci'l wsobn<j i pochodnq. Znaczenie jest jednym ze zjawisk, pojawiajqcym si~, gdy przenosimy intencjonalnosc na rzeczy, kt6re same w sobie nie sq intencjonalne. Oryginalna Searle' owska teoria tych zjawisk ma pewien wydzwi~k indywidualistyczny. Teraz jednak Searle musi pokazac, jak nozna wyjafoic spoleczny charakter czynnosci mowy i innych tego typu zjawisk w ramach jego wczefoiejszej teorii intencjonalno§ci derywatywnej. Artykul Collective Inter.lions and Actions z 1990 r. jest tutaj kluczowy 17 • Przypomnijmy w tym miejscu, ze filozofia Searle' a ma charakter calkowicie 17 W: P. Co h c n, J, M o r g a n, M. po I I o c k (eds.). Intentions in Convnunication, Cambridge, Mass.: The MIT Press 1990, s. 401-415. 278 B/\RRY SMITH naturalistyczny: ludzie to istoty biologiczne. Searle jednak uznaje, ie bdzie, podobnie jak inne ssaki wyzszych w:dow, maj11 pewn11 sui generis zdolnosc do czegos, co nazywa on ,,kolektywn;i intencjonalnosciij". Czlowiek jest w stanie zaangazowac si~ we wsp61praci< w taki spos6b, ze dzieli z i:rnymi pewne szczeg6lne przekonania, pragnienia i intencje zwiμane z pewnym okreslonym dzialaniem. Zdolnosc do wytworzenia kolektywnej intencjonalnosci suponuje posiadanie przez jednostki stan6w intencjonalnych bardzo specyficznych. Wyzsze gatunki zwierz11t manifestuj11 t<e zdolnosc co najwyzej w bardzo rudymentarnej formie, np. podczas polowania. Historia gatunku ludzkiego wszakze pokazuje, :ie potrafimy sii: angazowac w roznorodne i coraz bardziej skomplikowane formy intencjonalnosci kolektywnej dzi"ki uzyciu j('zyka i innych narzl,'dzi znakowych (np. ustanawianie praw). Ji<zyk staje siie w ten spos6b dla Searle'a podstawow4 i:lstytucj4 spoleczmi, poniewaz to wlafoie ii<zyk i inne j"zykopodobne systemy znakowe umozliwiaj4 zaistnienie coraz to nowszych form kolektywnej intencjonalnosci na coraz wyzszym poziomie skomplikowania. VII. ONTOLOG!A RZECZYWISTOSC! SPOLECZNEJ Powyzsza doktryna umozliwia poprawienie ontologii fakt6w surowych i instytucjonalnych, naszkicowanej we wczesnych pracach Searle'a. Powinnismy bowiem rozr6zni6 surowe fakty istniej11ce niezaleznie od ludzkiej intencjonalnosci oraz rozmaite rodzaje fakt6w ad niej zaleznych. Ponadto nalezy wprowadzic rozr6znienie fakt6w subiektywnych, zaleznych od intencjonalnosci indywidualnej (np. fakt bycia zdenerwowanym), i fakt6w spo- !ecznych, zaleznych od intencjonalnosci kolektywnej. Fakty instytucjonalne nalez4 do szczeg6lnego rodzaj:i fakt6w spolecznych, kt6re sii< pojawiaj4, gdy ludzie kolektywnie nadaj4 elementom rzeczywistosci funkcje statusu. S4 to funkcje, kt6rych byty nie moglyby pelnic jedynie na mocy w!asciwosci fizycznych. Rozwazmy np. spos6b, w jaki zolta linia mote pelnic funkcji< bariery. Namalowana i.6lt'i farb4 linia nie moglaby pelnic tej funkcji jedynie dziyki swym cechom fizycznym pelni ti< funkcj« jedynie dlatego, ze kolektywnie akceptujemy ill jako majl!c:i pewien status. Takze i pieni;idz nie pe!ni swej funkcji dzi«ki wlasciwosciom fizycznym papieru, atramentu czy metalu, ale dzi~ki temu, ze zbiorowc przypisujemy mu pewien status, a razem z mm pewne funkcje i moc. Czasem funkcja plynl!ca ze statusu maze bye ustanowiona jedynie poprzez jej zadeklarowanie. Tak dzieje sii' w wypadku obietnicy: poprzez deklaracji< JOHN SEARLE 279 nakladam ,na siebie funkciv plynl)q ze statusu ,,bycia zobligowanym". Czasem do slow doh!czone s:i rytualy czy ceremonie, kt6re sluz:i do ogloszenia swiatu: ze pewn_emu fragmentowi rzeczywistosci zostaje nadany nowy status i ~a teJ podstaw1e b"dz1e on fonkcjonowal w nowy spos6b, egzekwujfjc przyp1sane do tego statusu rodzaJ_e wladzy deontycznej. Wypowiadaj;ic przysi"g« W _oblJCZU SWiadka, kob1eta I ffi<;'ZCZyzna powoJujq do istnienia ZOlly i ffi\'Za z 1ch nowym statusem 1 nowymi mozliwosciami. VIII. TEORIA RZECZYWISTOSCJ !NSTYTUCJONALNEJ OPARTA NA ,,X UCHODZI ZA Y" Searle'owska koncepcja kolektywnej intencjonalnosci, funkcji statusu i wladzy deontycznej stanowi istotny wktad w ontologi" rzeczywistosci spo- !ecznej. Searle twierdzi, i.e istnieje ,,cil)gle przejscie od molekul i g6r do s;ubokri<t6w, lewark6w, piyknych zachod6w slonca, prawa, pienii<dzy 1 panstw narodowych. Centralnym przi<slem mostu pomi«dzy tym, co fizyczne, a spoleczenstwem jest zbiorowa intencjonalnosc, a decydujl)cym momentem tegoz mostu jest kolektywne intencjonalne nalozenie fankcji na byty, kt6re bez tego owych funkcji nie moglyby pelniC" (Const1*uction, s. 41). Przedstawione przez Searle'a wyjafoienie sposobu, w jaki to, co tak bardzo cenimy w naszej cywilizacji, wymaga ci'}glego tworzenia, monitorowania , i korygowania instytucjonalnych relacji w!adzy powstaj4cych poprzez zbiorowo narzucane funkcje statusu, jest obecnie z pewnosci11 najpowatniejszq teori:i ontologii rzeczywistosci spolecznej. Wyjafoienie, jak wyzsze poziomy rzeczywistosci instytucjonalnej s4 kreowane dzi'<ki iteracji formuly ,.X uchodzi za Y" oraz jak ca!e systemy takich iterowanych struktur mogii wsp6ldzia!ac w ramach sieci wielokierunkowych zaleznosci, otwiera mozliwosc filozoficznego zrozumienia spolecznej organizacji w nowy spos6b. Wyjafoienie zap~ezentowane w Construction nie jest wolne od problem6w, co zmusi!o Searle' a do zmodyfikowania pogliid6w w najnowszych pracach. Niemniej warto zrekonstruowac owo pierwotne wyjasnienie, by z jednej strony zobaczyc ir6d!o wspomnianych problem6w, a z drugiej rzucic nieco swiatla na wyzwania, przed kt6rymi stoi Searle, pr6buj4c pogodzic realizm w dziedzinie rzeczywistosci spolecznej z centralnym dla jego filozofii naturalistycznym punktem widzenia. Za realistyczm1 uwazam przy tym taklj ontologi~ rzeczywistosci S?olecznej, kt6ra uznaje ceny, dlugi, procesy itp. za istniej<ice, a naszego odnoszenia siv do nich nie uwaia jedynie za fat;on de par/er, kt6ry mozna zlikwidowac, m6wi'!c o bytach innego, mniej problema280 BARRY SMITH tycznego, rodzaju. Nie r.ie jest bardziej pewne niz smierc i podatki. Mozcmy tez wst?pnie przyj<1c, iz naturalizm glosi, ze ceny, procesy czy zgromadzenia zakonne istniej;i w tej samej rzeczywistosci, co rzeczywistosc opisywana przez fizyk<; i biologi\'. Searle bowiem jest zainteresowany problemami filozoficznymi pojawiajiicymi sit' w swiecie przedstawionym nam μrzez nauki przyrodnicze, w ~wiecie, do kt6rego nalez<i nie tylko organizmy b?dqce a:l.ytkownikami j~zyka, Jeez takZe m6zgi i tomografy emituj:ice cz:istki elementarne. W Construction Searle formuluje SWl) teoriv, odwoluj<1c si~ do regu! konstytutywnych, a Wi\OC za pomoc<i formuly ,,X uchodzi za Y". Naturalizm wymaga wi~c. aby zar6wno X, jak i Y przebiegaly dziedziñ byt6w fizycznych czy to przedmiot6w, czy zdarzeri, czy byt6w innego rodzaju. Uj~cie to potwierdzaj4 sformulowania samego Searle'a: Rozpoczynam od tego, co wiemy na temat swi1ta: swiat sklada siy z byt6w opisywanych przez fizyk(' i chemi~. Rozpoczynam od faktu, it jestesmy produkteri ewo\ucji biologicznej. jesteSmy stworzeniami biologicznymi. A nastypnie pytam, jak jest motliwe w swlecie skfadajitcym siy catkowicie z surowych (brutalnych) fakt6w, cz&stek fizycznych i pol sily, posiadanie SwiadomoSci, intencjonalnoSci, μieni~dzy, wlasaoSci, malZeOstw itd. 18 Xi Y s4 wii:;c czi;sci<i fizycznej rzeczywistoSci. Sila jednak teorii Searle' a ujawni sii; w ?elni dopiero wtedy, gdy dostrzezemy, ie Y moze odegrac rol~ X w iteracji formuiy ,,X uchodzi za Y". Funkcja statusu moze zostac nadana nie tylko brutalnej rzeczywistofri fizycznej w jej stanie surowym, lecz takZe rzeczywistosci juz uksztaltowanej przez wczefoiejsze nadanie jej jakiejs funkcji: cztowiek moze uchodzic za obywatela, obywatel za s~dziego, svdzia za czlonka S~du Najwyzszego itd. Na kai:dym stopniu iteracji narzucana jest nowa funkcji, kt6ra zaklada funkcje poprzednie. Nafozenie nowej funkcji nie wprowadza wszaki.e niczego nowego z fizycznego punktu widzenia: Clinton, nawet wtedy, gdy uchodzi za prezydenta, jest cieygle cz~sciq fizycznej rzeczywistosci, chociaz zostaje wyposazony w nowl), specjaln<i wladz~. JeSli w ten spos6b zinterpretujemy pogl~dy Searle 'a, to okazuje siv. ze nie I ma faktycznie tadnych nowych rodzaj6w spolecznych czy inst)1ucjonalnych I byt6w, poza bytami fizycznymi, z kt6rymi mamy do czynienia. I is G. F a i g e n b a u 1n, Conversations lVith John Searle, Montevideo: Libros En Red ""'<> 1 ~ ')"11. rwvrO±nienie B. S.}. JOHN SEARLE 281 JeZcli siv zatozy. Ze S(i dwie klas b r 6 . . natychmiast pojawi si~ sprzecznoSC ~as; t ~, spoleczne, l n1e-spoleczne, to przedrnio:; jedcn i ten sam pr e"' . . ~PUJ~cego rodza1u: trzy111am w f"'ku z '--'miot Jest zarazem , , lk' . " notem dolarowym Jako kawalek . . Km; a 1em pap1eru i bankbanknot jest byte,;, spo!eeznym Kptõp1eru Jest _bytem nie-spolecznym, jako b . . rym Wive Jes•? Oczywi, . rzm1, Ze jest jednym i drugim Po•"1.ed . '.. . sc1e, odpo\'viedi * * * " zerne tego Jest Jed k * ze rne mamy specjalnej klasy przedm' t, k , na pow1edzeniem * k IC ow tore daloby si *ct ' Ja o podpadaj:ice pod poj~cie bytu I , . ~ z1 entyfikowac tc cos jest bytem spo!ecznym w my:foe~~~n:go .. Musnny ;aczej powiedziec, 1esteSmy zmuszeni za<laC k1uczowe PJ)1t , g. ~p1~u, ~l~ n_1e innego; a wtedy opisy'.!19 an1e. i.:o wiasc1w1e opisujq te inne To, co ow opis opisu1*e to X ,, • CZ©SC rzeczy * t , * f' estem sam w pokoju dodaJ*e Searle k'' w1s ~sci izycznej. ,,Gdy . po OJ ten zaw1era co * * . st;;pu]<lce byty spoleczne: obywatel USA . naJmme3 nasiadacz prawa jazdy platnik pod tk, JJ '. prncown1k Stanu Kahfornia, po- , a ow. ez Wtt'C prz d * , * Tylko jeden: ja" (tamze). e m10tow ;est w pokoju? me ~~s:i"~ dzi~ki pewnym ak:om poznawczym czlowieka aktom, kt6re sa- . q ostac UJl)te naturahstycznie w terminach fizyk' . b' l . . , pewien X od pewnego punktu czasowe o zacz I i IO ogu _mozgu pod ktory wczefoiei nie podpadal . d 'gk_ yna podpadac pod Jakis opis, . . , ., , ' Zl(! 1 temu pojaw* * y v tstmec, poniewa:i: X CZPSC rzeczyw1' t , . r* . ia SI';' . ' zaczyna . ' ~ s osc1 1zyczne• otr 1 . rodza.1e funkcji nale:i:qcei do 1 .,, zyma pewne specjalne ., s atusu, a przez to zostal ""' . . , wladze deontvczne Choe' y . , posazony w rozmaite , * 1est w pewnym sens' b prezydent Clinton n'e istniai przed 17 0 ! 1997 "1e nowym yt~m przeciez z punktu widzenia fiz kalne o . . . to jednak ow nowy byt, nil si? jedvnie spos6: tr kt g 'Jest tym samym bytem co wczesniej. Zmiekt6ry si" do niego t a. owTania tego bytu w pewnym kontekscie i opis, ~ s osu1e. w1erdzqc * X h d . zarazem ze X stanc . f' ' ze uc D z1 za Y, twierdzimy ' ' Wl IZYCZllq reaJ" ' y * * Nalezy przy tym zauwaivc, z . '~~c~ <;> • gdyz X Jest identyczny z Y. zaklada . . . , '. e zaleznosc Jest znacznie slabsza, gdy jeden byt mny, lJ. gdv Jeden Jest zaJezn * * * . symfo . . . , y w istmemu od rnnego* np wykonan1*e Ill! 3est eazyste . J . l . . . Jednak:te w p "' dk nc1a me za ezne od istnienia czlonk6w orkiestry. rzypa u, gdy X ueh d * y X * . . rile, tym samym 0 tern p . 0 zt za . • * 1 Y Si;!, f1zyczme rzecz biole'a :i:e ilek , _Y . owyzsze rozwazama S<! zgodne z twierdzeniem Sear- ' roe jest nadawana funk * t . , nadawana przy , CJa s atusu, mus1 bye cos, czemu jest ' czvm owo cos" * _, ' " moze samo bye produktem wczesniejszego 19 l Se a r l c R [ , eplv to Barry Slnith A . w drukuJ 2002. * ' " inencan Journal of Economics and Sociology", nadania innej funkcji. JednakZe, tak jak Archimedes musi miec punkt podparcia, tak samo i owa hierarchiczna struktura musi sif oprzec na jakiejs CZfSCi rzeczywistosci fizycznej, kt6rej istnienie nie zalezy od konsensusu pomi,dzy ludimi. Jak przekonuj'!CO pokazuje Searle w drugiej cz<;sci Construction - : wbrew temu, co twierdz:i postmodernisci i spoleczni konstruktywisci nie moze bye tak, ze swiat sklada si<;> od g6ry do dolu z samych fakt6w instytucjonalnych, bez jakiejs surowej rzeczywistosci sluz:icej za ich podstaw_,. IX. PRZEDM'.OTY I REPREZENTACJE Zauwazmy teraz, ze w zakres X i Y, nawet w najprostszej wersji teorii przedstawionej powy2:ej, wchodz') nie tylko przedmioty Uednostkowe substancje), lecz takze byty innego rodzaju, takie jak zdarzenia: np. akt wypowiedzenia pewnych diwivk6w uchodzi za wypowiedzenie zdania po polsku (por. Construction, s. 35). Zgodnie z naturalizmem powinno wive bye tak, ze jesli pewne zdarzenie uchodzi za wypowiedzenie zdania czy danie obietnicy, to nie zmienia siv ono fizycznie zadne nowe zdarzenie si\' nie pojawia, lecz jedynie owo zdarzenie zaczyna bye traktowane w pewien szczeg61ny spos6b. Tak wlasnie wyjafoia sytuacj.,; Searle: wypowiedzenie dzwii<k6w (X), dzii<ki temu, ze jest potraktowane w okreslony spos6b, uchodzi za uzycie ivzyka obdarzone znaczeniem (Y), kt6re to (Y) uchodzi z kolei za akt czynienia ol:iietnicy (Z). Tu takZe Y i Z wsp61istniej:i z odpowiadajqcym im X, s:i z owym X fizycznie identyczne. Owo Z dodatkowo sluzy jako ,,spust" powoluj1)cy do istnienia dodatkowe w!adze deontyczne po stron'e osoby obiecuj:icej: staje Si\' ona zobowi:tzana do wykonania tresci obietnicy, a owo nowe Y wlafaie wykreowane zobowi<1zanie istnieje dop6ty, dop6ki nie zostanie cofni('te lub wypelnione. Sam Searle zauwaza: ,,Obiecuj~ cos we wtorek i akt wypowiedzenia [obietnicy] ustaje we wtorek, ale zobowi')zanie [plyrnice] z obietnicy istnieje przez srodo<, czwartek, pi<1tek itd." (Reply to Barry Smith). JednakZe Searle idzie dalej, co w kontekscie jego naturalizmu okazuje siv zgubnym krokiem: [ .. ] i nie jest to po prostu <lziwna cecha akt6w mowy; jest to charakterystyczne dla deontycznej struktury rzeczywistosci instytucjonalnej. Pomyslrny np. o stworzeniu korporacj!. Ody tylko akt utworzenia korporacji jest zakoflczony, korporacja istnieje. Nie potrzebuje mieC fizycznej realizacji, mo:Ze byC ona po prostu zbiorem funkcji statusu (tamie, wyroznienie B. S.). JOHN SEARLE 283 Tym sposobem Searle pokazuje, ze jego spoleczna ontologia musi przyjl!c istnienie czegos, co mozna by nazwac ,,swobodnymi Y'', tj. byt6w, kt6re ontologicznie nie pokrywaj:i si<; z jak~s cz".foi:, rzeczywistosci fizycznej. Klas" takich byt6w ilustruje cos, o czym lufoo myslimy jako o pieni:idzach na naszym koncie zarejestrowanych w komputerze bankowym. W Construction napotykamy nast"puj~cy fragment: Kazda rzecz moze bye pieni~dzmi, ale musi bye jakas ich fizyczna realizacja, jakis ,,surowy" fakt nawet jeSli jest to tylko skrawek papieru czy slad na dysku komputera na kt6ry mo±emy narzuciC naszq instytucjonaln<f form~ funkcji statusu. Nie ma wi"c fakt6w instytucjonalnych bez fakt6w surowych (s. 56). Jednakze, jak teraz przyznaje Searle, slady w kompnterze nie uchodz<J za pieni~dze i nie mozemy ich uzyc jako srodka wymiany: Wydaje mi sie, ze przynajmriej w jednym punkcie [ ... ] wyjaSmenie, kt6re podalem [w Construction of Social Reality B.S.], jest mylne. M6wi~ [tam], ze jednq Z form, kt6re przybieraj~ pieniqdze, Sq s]ady magnetyczne W komputerze, a inn'! karty kredytowe. Scisle m6wiqc, zadna z tych rzeczy to nie S'! pieniqdze; S'! to dwie r6Zne reprezentacje pieni~dzy. Karta kredytowa moze bye u:iyta w spos6b pod wieloma wzglvdami funkcjonalnie r6wnowa:iny pieniqdzom, ale na\vet jeZeli tak jest, sama ona nie stano\vi pienh~dzy. WyjaSnienie roli r6znych reprezentacji fakt6w instytucjonalnych stanowi fascynuj;icy projekt i mam nadziej~ kiedys go zrealizowac (Reply to B. S.). Searle wprowadza wi«c nowy wymiar w rusztowaniu rzeczywistosci instytucjonalnej: reprezentacje. Siad w bankowym komputerze jedynie reprezentuje pieni:idze, tak jak dokument prawny jedynie rejestruje istnienie prawa wlasnosci. Dokument nie jest identyczny z prawem wlasnosci, a nawet nie uchodzi za prawo wlasnosci. Bh;dem jest utozsamianie rejestr6w dotycz'!cych wskazanych wyzej ,,swobodnych Y" z samymi ,,swobodnymi Y", podobnie jak byloby bl"dem uto:i:samienie X lez[!cego u podstaw zobowi<Jzan, odpowiedzialnosci, obowif!zk6w czy innych fenomen6w deontycznych, z aktualnymi aktami mentalnymi czy stanami neuronalnymi byt6w uczestniczqcych w danym zdarzeniu. Sam Searle pisze: Nie potrzebujemy juz X, gdy wykreujemy funkcj~ statusu Y dla takich abstrakcyjnych bytow, jak zobowiqzania, odpowiedzialnosc, prawa, obowiqzki i inne fenomeny deontyczne, a one wla8nie stanowi;i jijdro ontologli rzeczywistoSci instytucjonalnej (Reply to B. S.). 284 BARRY SMITH Okazuje siv wi1;c, ze wedlug Searle' a, serce i j:idrc instytucjonalnej rzeczywistosci stanowi4 ,,swobodne Y", byty, kt6re nie pokrywaj4 sil' z jak0kolwiek czyscil) rzeczywisto§ci fizycznej. Jak pokazuje to przyklad pieni<)dza, n;ekt6re obiekty spoleczne majl) sporadyczn11 i nieci;igh1 realizacjv w rzeczywistosci fizycznej. Inne, tak jak korporacje czy uniwersytety, maj4 realizacj<e jedynie czysciow4 i rozproszon 0. Jeszcze inne, takie jak dlugi, wcale nie majl) fizycznej realizacji, ale istniej4, poniewaz majl) odzwierciedlenie w rejestrach. Pelna ontologia rzeczywistosci spolecznej musi brae pod uwagi:; wszystkie rodzaje przypadk6w wymienionych powyzej, poczynaj4c od Y calkowicie identycznych z okreslonymi cz"sciami rzeczywistosci fizycznej, do Y, ktore nie pokrywaj4 si" z fadrn1 cz"sci'! tejze rzeczywistosci, jak r6wniez wszys•kie przypadki posrednie. X. ROZWI/\ZANIE PROBLEMU SWOBODNYCH Y Searle proponuje alternatywne rozwi~zanie dla problemu swobodnych Y: formula ,,X uchodzi za Y" nie ma bye wzi~ta literalnie, ale raczej jako pozy:eczne narz<?dzie ,,mnemotechniczne". Jej rola polega na tym, ze ma ona ,,przypominac nam, iz fakty instytucjonalne istniej~ jedynie dlatego, ze ludzie s~ gotowi oceniac lub traktowac pewne rzeczy jako maj:ice pewien status, a razem z tym statusem pewne funkcje, kt6rych nie moglyby peln;c jedynie na mocy swej fizycznej s:ruktury" (Reply to B. S.). Innymi slowy, ludzie ,,sii w stanie uwai.ac cos za cos wi~cej niz to, za co pozwala [uwai.ac] fizyczna struktura tego czegos" (tamze). Ta poprawiona formula nie ma, niestety, zastosowania we wspomnianych problematycznych przypadkach. Czym bowiem jest to, co ludzie s4 sklonni ,,uwazac za cos wii<cej" w przypadku prawa rewindykacji szk6d? Nie ma bowiem niczego w rzeczywisto8ci fizycznej, co jest uwa:iane za byt tego rodzaju. Przypomnijmy, ze zaleq formuly ,,uchodzi za" bylo to, ii. obiecywala dostarczyc jasnego i prostego sposobu analizy ,,wielkiej, niewidzialnej ontologii" rzeczywistosci spolecznej. Mialo nie bye zadnych szczeg6lnych .,byt6w spoleoznych", lecz jedynie czvfri rzeczywistosci fizycznej, ktore traktujemy w coraz bardziej interesuj<)cy i zlozony spos6b w naszym mysleniu i dzialaniu: [ ... } pieni'!dze, j~zyk, wlasnosc, noal:ienstwo, rz:id, uniwersytety, przyj(;cia, ,, prawnicy, prezydenci USA to wszystko jest cz~Sciowo choC nie calkowicie ! JOHN SEARLE 285 ukonstytuowane w mysl ty h d k ... ' 20 c es rypc11 Jedynic poprzez fakt . . . uwazamy . , ze za tak1e Je Je:i:eli jednak cos jest bytem spolecznym tvlko , 1 k .. . . . . . , w my, ta ieJ desk .. a me mne3, to przyJ\'C1e, :i:e istniej'! swobod y . . rypCJ1, . . d . . , ne , oznacza, ze me pot f JUZ o pow1edz1ec na zasadnicze pytani. S 1 , . . ra imy . . ~ ear e a. czym Jest to cos deskrypcje op1suj11? W przypadku swobodnych y n1* b . ' co owe , . I , e ma ow1em przed . ktory ~ia ~y bye ukonstytuowany dzii:;ki deskrypcji. m10tu, Przy3muj'!c 1stnienie swobodnych y _ uznajqc n . k . . miec fizycznej realizacji _ Searle przyJ* muJ*e , .p:, ze . orporacJa me musi . ~' fO\:V n1ez, ze teor1a 0 t formule ,,uchodz1 za moze dostarczyc J. edyni , . . par a na . , . . e czvsc1oweJ ontologii rzec w1stosc1 spoleczneJ. Taka teoria J*est 1 . d zy-ana og1czna o ontolo .. d . l . ktora jest w stanie wyj asnic np. obrazy czy rzeiby (kawal rn!~mu:1e sztuk1: za posiig), ale me np. symfonie. Symfania bowiem w r . . ~ uc~odz1 wykõani~ ~y:fon[i) nie jest jakims przejawem rzeczy~vis~o:~~~:;::~~i*ej!~ raczeJ Ja, ug czy korporac:a pewm1 abstrakc *n '. pocz'!tek w czasie, a bye maze i koniec)21. YJ 'l struktun1 (maJl!c:i Uwazna lektura The Construction of Social Reality pozwala jedn"k ~owã .narz;dzia niezbi<d~e_ do zbudowania bardziej kompletnej ~n:r:;i:: oz~azmy ,ragmenty, w ktorym Searle odnosi siv do ,,pierwszenstwa akt6w pr_ze, przed.m10tam1" w dziedzinie tego, co spoteczne. Odno8nie do przedm10tow spoiecznych twierdzi on: [ ... ] gramatyka zwrot6w rzeczownikowych ukrywa przed narni fakt z* tak'•b ;rzypadkach proces ma pierwszenstwo przed produktem. Przedmio;y :;!ec~~e . 'l ~awsze [ ... ] ukonstytuowane przez akty spoleczne: i w tym sensie przedmi~t Jdes podprlostu nreustannq molliwosci'l dzialania. Na przyklad banknot dwuz1esto o arov.•y Jest r,1eu t * 1* ~ . . . s annq moz 1wosc1q. placenia za coS (s. 36). To, o czym mys limy jako o przedmiotach spoleczn ch . k . . . uniwersytet jest fakt . . . . . Y , Ja IZ'!d, p1em'ldze czy dzie* . . , . ~cznie przestrzen1q dztafan1a wedfug wzorc6w. l\1am naJ\', ze iasne Jest, lZ cate egzekwowanie funkcji bycia dzialajijcym i kolek2-0 J * S e a r l e, Mind Lat•gua d s * ~ p Basic Books 1999, s. 13 _ ' ' ge an ocle.y. hilosophy in the Real World. New York: 21 Te . k' I h ona ta JC l istorycznie zakorzen*o h, b k . \Vana przez A. Reiuach L nyc a stra cyJnych ,.budow:i" byla zaproponosztuki Jrzez ucznia R . a (dhz. cRyt.), a zastosowanc do ontclogii dziel literackich i innych fonn * etnac a. omana 1ngarrlena Z\vlasz * 0 szawa 196(1 19882 * 0 . . _ • cza w Jego dziele lirerackbn, War-rzone). • • l pozna1van1u dzzeta liJerackiego, Lw6w 1937, Warszawa 1976 (rozsze286 BÃRY SMITH ty\vnej intencjonainoSci jest spraw:i caly czas trwaj;q.cego dziatania i kreowania mozliwosci dalszego nieustannego dzialania (s. 57). Z pewnosci<1 s11 wzorce dzia!an zwi11zane np. z rz;idem USA, ale nie wolno rz:idu i tegoz wzorca ze sob:i utozsamiae. Rz;idy mogq przeciei zawierac kontrakty, zaci<rnac d!ugi, podwyzszac podatki, mog11 bye obalane i ustanawiane a nic z tych rzeczy nie doryczy wzorc6w dzia!ania. Teoria, kt6ra by twierdzenie o ,,zaci:igni~ciu dlugu przez rz:id USA" uwazala za fafon de parler, kt6ry mozna przezwyci~zyc, odwoluj<rc siv do wzorc6w dzia'an, nie spelnialaby standard6w p::istawionych przez Searle' a realistycznej ontologii rzeczywistosci spolecznej. Wzorce dzialan S<! raczej niezb\'dnym dodatkiem do Y, bez wzgl~du na to, czy 6w Y pokrywa siv czy nie z leZ.<rcyrr. u jego podstaw fragmentem rzeczywistosci fizycznej. XL BlJDOWANIE CORAZ WYZSZYCH POZIOMOW Swobodne Y w kazdym przypadku bi;dl! powi<1zane ze specyficznym repertuarem zalozen dotycz4cych byt6w fizycznych. Choe korporacja nie jest bytem fizycznym, to jednak, jei.e:i ma zaistniec, musi istniec wiele rzeczy fizycznych, wiele dzia!ari musi zostac wykonanych i wiele wzorc6w zachowan musi zostac zegzemplifikowanych. Musz<} bye np. prawidlowo wypelnione formularze rejestracji (fizycznie istniej<1ce dokumenty), urz~dnicy (ludzie), adres (pewne miejsce w sensie fizycznym). Wiele niezbvdnych dzia!an (np. uiszczenie oplaty rejestracyjnej) jest takich, ze w ich przeprowadzenie wh;czone s:i rezultaty narzucania funkcji statusu na zjawiska fizyczne ni:lszego rz<;!du. Same rejestry i reprezentacje Sq bytami, kt6re nalei.4 do rzeczywistosci instytucjonalnej podlegajqcej formule ,,X uchodzi za Y". Ody cala ta wyrafinowana konstrukcja fakt6w instytucjonalnych zostaje wzniesiona, i to ponad poziom surowych fakt6w m6wienia, myslenia i poruszania sil), w6wczas korporacja zaczyna istniec. Mimo to korporaCJa nie staje siv cz~sci'! fizycznej rzeczywistosci. Wszystko to sugeruj<1 nastl)puj4ce sformulowanie Searle'owskiej strategii odslaniania ,,wielkiej niewidzialnej ontologii" lez<1cej u podstaw rzeczywistosci spolecznej: po pierwsze, nalezy podac deskrypcje wlasnosci tycb. byt6w spolecznych (np. prawnik6w, katedr, ceremonii koronacji), kt6re faktycznie pokrywajq sil) z fizycznymi przedmiotami czy zdarzeniami. Dostarczy to solidnej podstawy, kt6ra b~dzie podtrzymywac nast~pne, coraz JOHN SEARLE 287 wyzsze poziomy instytucjonalnej rzeczywistosci, pojawiaJ* oce sip w 'k . . - ., " wym u narzucema coraz to nowych 1 bardzieJ* skomplikowanycli fu k .. . . , . n CJ! statusu. To z kole1 wyJasmaloby, w jaki spos.6b .0:1e spoleczne byty tworzq siec faktow mstytucionalnycb.. Wewmitrz teJ s1ec1 Jakby w J'eJ* okach mo* I ,, ' , zna zna ezc bvty spoleczne nazywane tu ,,swobodnymi Y" kt6re S" utrzymywan * '. . . , ., e w 1stmenm za pomoc<1 reiestrow czy reprezentãji, i zwi:izane z nimi wzorce d * 1 , . zta an. Swobodne Y z kole1 mog<1 <lac pocz'!tek nasti;pnym elemento * lk' * . . . m w1e teJ struktury mstytucJonalneJ. Powyzszy poglid jest ca!kowicie zgodny z naturnlizmem Searl , 6w naturalizm jednak nie moze bye interpretowany i* aka pogiod * e a. . , . . , . . . . ., , ze wszystkie czvsc1 rzeczyw1stosc1 mstytucJonalneJ Sf! czvsciami rzeczyw' t , * r* * . . .s osc1 1zyczneJ, ale raczeJ Jako teza, z.e wszystkie fakty nale:iqce do rzeczvwisto§ * 'nstytucJ* nal * * , c1 1 o neJ powmny superweniowac w jakims sensie na faktach nal _ z~cych do rzeczywistosci fizycznej. Naturalizm moze zostac ocal e • c • f . . ' ony, pomew~z unkCJe statusu 1 wladze deontyczne przenikaj<ice nasz swiat spoleczny w kazdym przypadku. z~lezf! mimo wszystko od pewnych bardzo specyficznych postaw uczestmkow danych instytucji, i to w taki spos6b 2* e * ak 'k l * k ' przy J IeJ o w1e pr6bie zbadania tych zjawisk z powrotem dojdziemy do zjawiska ,,uchodzenia za". XII. P!ERWSZENSTWO RZECZYWISTOSCI Pytanie, na kt6re w swej ontologii spolecznej usi!uje odpowiedziec Searle, brzm:.: Jak to siv dzieje, ze istniej<) obiektywne fakty, kt6re S<) faktami Jed~me. dlatego, i.e my tak myslimy? Jak mog>1 istniec takie fakty, ze '.11Y~le~1e o mch J•ko o faktach czyni je faktami? Searle pokazuje, ze dla ~stmema tego rodzaJu fakt6w istotne jest to, iz ludzie maj<) pewne postawy 1 ze owe postawy S'! w duzej cz~sci konstytutywne dla tychze fakt6w. W swej najnowszej ksi4zce, Rationality in Action22 , Searle uzupe!nia SW'! dõtryni; w spos6b, kt6ry sugeruje natychmiast potrzebv co na1* mniei* terminolo * * ** s g1czneJ rew1zJ1. earle twierdzi, ze w :irzypadku fakt6w instytucjonalnych: [.;.] normalna relacja 1:1iydzy intencjonalnoSciq a ontologi'} zostaje odwrOcona. V\ normalnych sytuac~ach to, co jest czymS, jest logicznie pierwotne \V stosunku do tego, czym ono sk wydaje. Tak np. cozumiemy, ze przedmiot wydaje 22 Cambridge, Mass.-London: The MIT Press 2001. 288 BARRY SY!ITH si~ ciiyZki, poniewaZ rozumierny. na czym polega cii;ZkoSC przedmiotu. JednakZe w przypadku rzeczywistoSci instytucjonalnej ontologia odwoluje siv do intencjonalnoSci. By coS bylo pieniijdzem, ludzie musz~ 1nySleC. Ze jest pien'.qdzem. Jesli wystarczaj:ica liczba ludzi mys!i, :i.e cos jest pieni>!dzem, jesli przyjmuje inne wlaSchve postawy i dziala zgodnie z nimi, to owo coS jest pieniqdzem. Je:ieli wszyscy myslimy, ze pewien rodzaj przedmiotow to pieni'ldze i wspolpracujemy ze sob'!, uwaiaj'lc go za pieni'ldz, uzywaj'lc go i traktuj'lc jako pieni'ldz, to jest to pieni'ldz (5. 206 nn., wyr6znienie B. S.). Zdaniem Searle' a, rzeczywistosc instytucjonalna ma wiyc nasti:;puj11q cechv: to, co wydaje siy czyms, jest tym czyms. Teza ta nie maze zostac zaakceptowana w spos6b og61ny, co mozna pokazac na przykladach fakt6w instytucjonalnych nalez!)cych do przeszlosci. Sam Searle w Reply to Barry Smith zauwaza: New York Yankee wygrali zawody w 1998. By ich ruchy zosta!y uznane za wygranie, owe ruchy musialy zostac wykonane w pewnym kontekscie. Gdy jednak raz wygrali, S<! po wszystkie czasy i we \Vszystkich kontekstach zwyci~zcami zawodow w l 998. Zal6Zmy, ze po wszystkie czasy i we wszystkich kontekstach wszyscy myslimy, ze zawody w 1998 r. wygrala druzyna Bdfalo Bills, a nie New York Yankee. Czy to by oznacza!o, ze iak by!o naprr.wd~? Z pewnosci4 nie. Fakty instytucjonalne zostajq historycznie ustanowione wlafoie jako fakty i staj11 si~ takie jak wszystkie inne fakty, chocby te, kt6re mozna znaleic w encyklopedii. To zas oznacza, ze wykazuj!) ten sam rodzaj pierwszenstwa wobec przekonan, jaki wykazuj11 fakty odkryte przez nauki przyrodnicze. Powyzszy przyklad pokazuje, :i:e przynajmniej dla niekt6rych fakt6w instytucjonalnyc'J moze zachodzic rodzaj transformacji: to, co zaczielo istniee jako fakt instytucjonalny w technicznym, Searle'owskim sensie i w mys! definicji jest produktem naszego narzncenia funkcji statusn na pewien byt, podlega transformacji w fakt innej kategorii, fakt, kt6ry juz nie jest instytucjonalny, choc naldy do rzeczywistosci instytucjonalnej. Juz nawet fakt: ,,F jest faktem instytucjonalnym" podlega takiej transformacji. Staje siie wiec jasne, ze jest wiele r6:i:nych rodzaj6w fakt6w nalezqcych do rzeczywistosci instytucjonalnej, kt6re nie podlegaj4 sformulowanej przez Searle'a zasadzie pierwszenstwa ,,wydaje siy'' przed ,jest". Blizsza analiza pokazuje nawet, ze takie fakty mog:i wsp61istniec z odpowiednim narzucaniem funkcji statusu, np. wtedy, gdy pojawia sif konflikt kontekst6w, w kt6rych fakt ins'ytucjonalny si>; pojawia, lub gdy popelniony jestjakis bl<id JOHN SEARLE 289 w narzucaniu funkcji statusu23. Wyobraimy sobie terytorium X, do kt6rego roszcz:i sobie prawa dwa panstwa, Pl i P2. W kontekstach ,,przyjaznych" Pl terytorium X uchodzi za cz"sc PI, a za cziesc P2 w kontekstach ,,przyjaznych" P2. Jakie '.Jyloby wlasciwe wyjasnienie statusu ontologicznego tego terytorium i fakt6w instytucjonalnyc:1, w kt6rych ma ono sw6j udziat? Ekspert. m6glby przebadac prawne, geograficzne, historyczne itp. fakty, przyJmUJ1!C neutraln11, naukow11 perspektywi:;, i wyci!)gn!)c wniosek, ze np. roszczenia zadnej ze stron nie S<f uzasadnione. Za!6zmy, ie 6w ekspert ma racj~. Pogl<id ten jednak nie jest przyjiety przez czlonk6w spoleczenstwa zamieszkuj11cego X. Fakty dotyczqce tej sprawy na poziomie instytucji sii w tym przypadku calkowicie analogiczne do surowych, brutalnych fakt6w: tylko zewnietrzny, niezalezny od kontekstu opis moi.e im oddac sprawiedliwosc. s 4 to fakty dotyczqce instytucji, dla kt6rych ,,jest" ma pierwszenstwo przed ,.wydaje siy". XII!. KONKLUZJE: WOLNOSC I JAZN Rationality in Action jest wartlj uwagi kontynuacj:i projektu budowania wielkiej teorii filozoficznej, zainicjowanego we wczefoiejszych pracach Searle'a. Poszerza ona teoriv rzeczywistosci instytucjonalnej, pokazuj11c spos:Jb, w jaki mechanizm regul konstytutywnych pozwala ludziom stworzyc w terminologii Searle'a - ,,racje dzia!ania zalezne od pragnier'i". Zauwazylismy wczefoiej, ze mozna ui.yc mocy zbiorowej akceptacji, by narzucic funkcjie na byt, kt6ry tejze funkcji nie m6glby pelnic jedynie dziieki swym wlasciwosciom fizycznym. To wlafoie siv dzieje, gdy skladamy obietnicv: wi11zemy siebie z pewnymi dziaianiami w przyszlosci, uzywajl)c mocy zbiorowej akceptacji, by narzucic odpowiednie funkcje na nasze wypowiedzi i na nas samych funkcj(' statusu: zobowiljzanie. Tym sposobem zobowiiizanie stanowi racj(' naszego dzialania w przyszlosci, choc to zobowi11zanie jest niezalezne od naszej przyszlo8ci i bye mote nawet od naszych obecnych pragnien. Wszystkie zastosowania j('zyka, zdaniem Searle' a, nios11 ze sob<) zobowi:izania tego rodzaju, zobowi11zania, kt6re staj11 siv niezaleznymi od naszych pragnien racjami dzialania. Ograniczenia racjonalnofri, takie jak sp6jnosc czy niesprzecznosc, s:i ju:i wbudowane w j~zyk. Jesli bowiem stwierdzamy cos, 22 Por. B. S m i t h, The Chinese Rune Argument, .,Philosophical Explorations .. , 4(2001). no. 2, s. 70-77 (z odpowiecfzi<J Searle'a). 290 BARRY SMITH to jestesmy zobowiqzani, by owo twierdzenie by!o prawdziwe i bysmy byli w stanie dostarczyc jego uzasadnienia. Rationality in Action zawiera wszakze radykalne odejscie od poprzednich poglqdow Searle'a. Jak wielu innych filozof6w analitycznych, by! on ofiaro:i sceptycyzmu Hume' a odnofoie do ,,ja". Ta praca Searle'a pokazuje jednak, ze cos moze stanowic rncj~ dzialania jedynie dla ,ja" i tylko ,,ja" moze bye nosicielem odpowiedzialnosci. By racjonalne dzialanie bylo w og6le mozliwe: [ ... ] jeden i ten sam byt mLsi bye w stanie operowac racjami poznawczymi, jak r6wnieZ decydo\vaC i dzialaC na podstawie tych racji. By m6c przypisywaC odpowiedzialnosc, musi istniec byt zdolny do przyj,cia, wyegzekwowania i zaakceptowania odpowiedzialnoki (Rationality in Action, s. 89). Owo ,,ja" decyduj:ice i dziataj:ice jest wolne i dlatego J:Joze bye odpowiedzialne. Co wi.,,cej, wedlug Searle'a, wykorzystanie racjonalnosci i dzialanie racjonalne pokrywaj:i si<;' przy zalozeniu wolnosci24• Odejscie jednak od koncepcji Hume' a naznaczone jest pewnym wahaniem, tak i.e u Searle'a pojawia sir: swoista dwustronnosc traktowania ,Ja" i wolnosci. Z jednej strony pisze on o tych sprawach w spos&i podobny do tego, jak w swych wcze5niejszych pracach pisal o zobowiqzaniach i innych rodzajach wladzy deontycznej: jak gdyby byly one przedmiotami abstrakcyjnymi, odzwierciedleniem logiki naszego i\'zyka. Ujawnia sit; to w takich sformulowaniach jak: ,,fonnalnym warunkiem racjonalnego dzia!ania jest to, i:i: musi 1stniec ja, kt6re dziala" (tamze, s. 93). Z drugiej strony Searle bez wahania stwierdza, ze ,,ja" jest swiadome, ze jest bytem zdolnym do decydowania, inicjowania i przeprowadzania dzialan (s. 95). Co wit<cej, Searle stwierdza, ze ,,marny doswiadczenie wolnosci [ ... ], ilekroc podejmujemy decyzj~ i dzialamy" (tamze, wyroznienie B. S.). Rozdzwi<;k jest tu analogiczny do zanotowanego wczefoiej rozdzwii;ku mii;dzy realizmem Searle'a, zgodnie kt6rym ,ja" i wolnosc rzeczywiscie istniejii. a jego naturalizmem, kt6ry implikuje tezi', iz rozwazane fenomeny superweniuj'! na jakichS okreslonych cz~sciach czy momentach rzeczywistofri fizycznej. WczeSniejsze rozwiqzanie tego rozziewu moze pom6c i tutaj, gdyz pozwala zaproponowac koncepcjv .Ja", a nawet rzeczywistosci mentalnej w og61e, jako bytu, kt6ry podobnie jak rziidy czy zjawiska ekonomiczne 24 Tezi; t~ kry:ykuje L. Zaibert w On Gaps nnd Rat;onality, .,PhiL)sophicaJ Explorations", 4(200l), no. 2, s. 78-86; to1n zawiera odpowiedZ Searle'a. JOHN SEARLE 291 jest czyms pomiydzy konkretnymi Y, zbiegaj'!cymi si~ z okreslon * , . . . . . . ym1 cZi'sciam1 czy momentam; lez')CeJ u 1ch podstaw rzeczywi,tosci f' * . . ~ . , . . . " tzyczneJ, a tym1 abstrakcyJnym1 Y, ktore nie ma)'! z fll'! punkt6w zbieznych. Doktr na swobodnych Y oczywiscie nie m6wi nam jeszcze, czym jest ,,ja" tub wolñsc albo jak ich istnienie mote bye do pogodzenia z uniwersaln obowi')zywalnosci4 praw fizyki. Zwalnia nas ona jednak z obowi:izku ws~azania jakiejs okreslonej cz,.sci rzeczywistofoi fizycznej czy to m6zgu, czy ciala, cz~ c~ntralnego, uklad~ ñrwowego z kt6n1 ,,ja" J:Jia!oby sil' pokrywac. Dz1ykt t.emu zas rysuje s1<,; przed nami szersze spektrum alternatywnych koncepCJl dotycz:icych relacji mii'dzy ,,ja" a tym, co fizyczne. Zar6wno w swych wczefoiejszych pracach, jak i w Rationality in Action Searle post~wil wbie zadanie opisania w naturalistycznej terminologii sposobu, w pki dz1a!aJ'! ludzie i spoleczenstwa przez ludzi zbudowane. Prace te pokazuj:i "°'"'Y spos6b filozofowania. Searle wskazal w nich, jak mozemy si~ przyblizyc do filozoficznego zrozumienia kultury, spoleczenstwa, prawa, panstwa, wolnosci, odpowiedzialnosci w rarnach rozwafan, kt6re na serio bion1 naturalizm, a jednoczefoie pozostaj'! realistyczne w odniesieniu do spolecznego, kulturowego i instytucjonalnego poziomu rzeczywisto§ci kszta!tuj'!cego nasze zycie. Z pewnosci'! dokonania Searle'a stanowiq znacz4cy wk!ad, kt6ry moze wyznaczyc kierunek rozwoju filozofo moralnosci, prawa czy polityki. Tlumaczyli Agnieszka Lekka-Kowalik i Zygmunt Pikulski JOHN SEARLE: FR0'\1 SPEECH ACTS TO THE SOCIAL REALITY Suminary The paper presents <.n overview of the development of Searle's philosophical thinking, from Speech Acts to The Structure of Social Reality. It draws. out the fundamental naturalism of Searle's approach and illustrates the philosophical methodology that is dictated thereby. The work Speech ActS' contains Searle's general theory of regulative and constitutive rules and of brute and institutional facts all components which play a significant role in the development of Searlc's :hinking. According to Se.ar1e constitutive rules have the basic form: X counts as Y in context C. Speech acts are acts performed by u!tering expressions in accordance with constitutive rules of just lhis type. \\lhen one performs a speech act the 292 BARRY SMITH corresponding system of constitutive rules constitutes what Searle calls an institutional fact. Institutional facts are facts which exist because we are here to treat tte world and each other in certain, special (cognitive) ways within certain special (institutional) contexts. In his The Construction of Social Reality Searle utilizes this framework as the basis for a new type of theory of the huge invisible ontology of the social world. The crucial new element in this theory is the notion of collective intentionality. Likeother higher tnamrnals, human beings enjoy a certain .sr1i generis capacity for engaging with others in cooperative be'."laviour in such a way as to share the special types of beliefs, desires and intentions involved in such behaviour. The history has shown that we are able to engage in ever more co:npiex forms of collective intentionality of seemingly inexhaustible variety to perform coJaborative actions. Language is conceived by Sear'.e as the basic social institution because it ~s lan.guage or language~like systems of symbolization which enables these ne\v forms of collecti\.-e intentionality to exist. Searle's ontolo,gy of social reality is formulated against the background of the naturalism: everything that exists is part of tbe natural world that is studied by physics, by biology. by neurology, and by ;>sychology. This is true even of the edifice of institutional facts \Ve call social reality. ll.1oney and drivers licenses a"."e parts of the natural \vorld, since they are all po:-tions of physical reality upon which special properties have been bestowed by collective intentionality. But t:1ere is a problem with this theory: many parts of social reality are not also parts of physical reality. This applies to debts, relatlons of ownership, and to many financial instruments. It may also apply to corporations, universities, governments and other higher-order social objects. Searle's social ontology is then not compatible \vith Searle's naturalism, and the paper concludes with an investigation of the consequences of this incompatibi1ity. Su1nmarized by Barry Sniith Slowa kluczowe: John Searle, akty mo\vy, kolektywna intencjonalnoSC, fakty i!lstytucjonalne, ontologla spolefzna. Key '"'ords: John Searle, speech acts, collective intentionality, institutional facts, social ontology. JAN z ,,File lizm• Nie\I po wt znac: racjo cz~s1 mnie Irrac dla s stan< nych nego w zy Nie by lo p, kores I 5-6(2 1996, s. 37. red. 1 gia, I korzy