MAREK PIECHOWIAK S U!EBNO"# PA$STWA WOBEC CZ OWIEKA I JEGO PRAW JAKO NACZELNA IDEA KONSTYTUCJI RP Z 2 KWIETNIA 1997 ROKU - OSI%GNI&CIE CZY ZADANIE? I. UWAGI WPROWADZAJ%CE Z okazji pi ciolecia Konstytucji RP z 2 kwietnia 1997 r. Pawe! Sarnecki pisa!: „W nowej konstytucji - gdyby chcie" w sposób ogólny scharakteryzowa" jej cechy - na czo!o wysuwa si konstruowanie pa#stwa «s!u$ebnego» wobec zamieszkuj%cych je ludzi, a zw!aszcza, cho" dalece nie wy!%cznie, wobec jego obywateli"1. Przy takim uj ciu, cz!owiek i przys!uguj%ce mu prawa s% oczywistym celem i fundamentem konstytucji i opartego na niej pa#stwa. Chcia!bym najpierw dokona" problematyzacji tego pogl%du, uzasadniaj%c, $e jest on dalece nieoczywisty. W drugiej kolejno&ci podam jednak argumenty na jego rzecz, sk!aniaj%ce do zaakceptowania tezy o s!u$ebno&ci pa#stwa wobec jednostki i o jej centralnym miejscu w porz%dku konstytucyjnym. Kierowa" b d si nieco upraszczaj%cym problem pytaniem, czy w &wietle Konstytucji z 1997 r. to cz!owiek jest dla pa#stwa, czy pa#stwo dla cz!owieka. Zmierzam do uzasadnienia tezy, $e s!u$ebny charakter pa#stwa i pierwsze#stwo cz!owieka z jego prawami nie jest w konstytucji czym& nieproblematycznym, a to prowadzi do postulatu, $e je&li zasada s!u$ebno&ci i centralne miejsce jednostki i jej praw ma si osta", trzeba o to zadba", np. poprzez podkre&lanie w konstytucji tych w%tków, które na rzecz tej zasady przemawiaj%. Z uwagi na podj ty problem, obok postanowie# konstytucji dotycz%cych miejsca jednostki w pa#stwie, przedmiotem zainteresowania b d% regulacje dotycz%ce praw cz!owieka. Na u$ytek niniejszego opracowania przyjmuj , $e kategoria „prawa cz!owieka" jest kategori% najszersz%. Obejmuje ona zarówno prawa w w $szym tego s!owa znaczeniu, jak i wolno&ci (mówi%c j zykiem konstytucji - „wolno&ci i prawa"). Z punktu widzenia postawionego problemu istotne znaczenie ma zagadnienie ugruntowania praw cz!owieka, obejmuj%ce przede wszystkim problematyk godno&ci. Podejmuj%c postawiony problem, trzeba wzi%" pod uwag dwa aspekty badania konstytucji. Z jednej strony, nale$y przyjrze" si konstytucji w kontek&cie jej dziesi cioletniego funkcjonowania, z szerokim uwzgl dnieniem orzecznictwa Trybuna!u Konstytucyjnego. Z drugiej, mo$na spojrze" na tekst konstytucji „sam w sobie", w oderwaniu od jej funkcjonowania, w tym tak$e w oderwaniu od orzecznictwa Trybuna!u Konstytucyjnego. Ten drugi punkt widzenia jest mniej oczywisty. Jest on typowy dla analiz tekstu na etapie przygotowywania projektu, gdy formu!uje si 1 P. Sarnecki, Idee przewodnie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r., „Przegl%d Sejmowy" 1997, nr 5, s. 11. Autor argumentowa!, $e „w!adza pa#stwowa nie posiada na jej podstawie w!a&ciwie $adnych autonomicznych celów, a wszystkie wskazane w konstytucji kierunki dzia!ania tej w!adzy polegaj% b%d' na bezpo&rednim za!atwianiu indywidualnych lub zbiorowych potrzeb ludzkich, b%d' na stwarzaniu warunków s!u$%cych samozaspokajaniu ich przez wszystkich tym zainteresowanych", tam$e. Zdaniem P. Sarneckiego, konstytucja jest oparta na trzech g!ównych ideach, które przenikaj% ca!o&" jej przepisów: pa#stwa s!u- $ebnego, praworz%dno&ci i demokracji, tam$e, passim, zw!aszcza s. 30. Przegl%d Sejmowy 4(81)/2007 Studia i Materia y66 uwagi de lege ferenda. Wydaje si , $e przyjmowanie takiego punktu widzenia po 10 latach jest bezzasadne. Czy warto sobie dzi& zawraca" g!ow przepisami, które dobrze funkcjonuj%, mimo $e odbiegaj% od mo$liwej do osi%gni cia doskona!o&ci czy poprawno&ci? Branie pod uwag tego drugiego punktu widzenia jest celowe z kilku przyczyn. Interpretowanie konstytucji „na korzy&"" jednostki i jej praw, gdy interpretacja jest lepsza od tekstu, jest bowiem jedn% stron% medalu (przyk!adem wyrównania „deÞ cytu" tekstu mo$e by" dobre funkcjonowanie art. 32 dotycz%cego równo&ci, który - literalnie rzecz bior%c - nie uwzgl dnia fundamentalnych rozró$nie# funkcjonuj%cych w doktrynie praw cz!owieka). Mo$e jednak by" tak, i moim zdaniem jest tak w kwestii fundamentalnej, bo dotycz%cej art. 1, $e tekst jest lepszy od interpretacji. Wzi cie pod uwag tekstu, w oderwaniu od jego funkcjonowania, jest te$ zasadne z punktu widzenia oczywistej tezy, $e pierwszym punktem odniesienia jest tre&", a nie interpretacja, i w imi tekstu mo$e nast%pi" rewizja linii orzeczniczej czy doktryny. Warto mie" &wiadomo&" tego, $e inaczej jest, gdy pewne gwarancje s% umocowane w jasnych regulacjach konstytucji, a inaczej, gdy gwarancje te s% oparte na - cho"by utrwalonej - linii orzeczniczej. Nie bez znaczenia jest kulturowy wymiar konstytucji, który - jak si zdaje - nie zawsze jest doceniany. Konstytucja powinna by" elementem wspó!okre&laj%cym to$samo&" obywateli i to$samo&" narodu, powinna przemawia" „jako taka". W szeroko poj tej edukacji obywatelskiej uzna" trzeba za stan zadowalaj%cy, gdy obywatele si gaj% do konstytucji, gdy chc% pozna" jej tekst. Je&li ten tekst ma wady, to b dzie przemawia! w!a&nie jako taki, i trudno si z$yma", $e obywatele nie znaj% orzecze# Trybuna!u Konstytucyjnego czy subtelnych kwestii wyk!adni konstytucji. Wreszcie, konstytucja jako taka, brana niezale$nie od jej pó'niejszego funkcjonowania, jest &wiadectwem pewnego momentu dziejów w ogóle i elementem historii prawa. II. PROBLEMY Z PIERWSZE$STWEM JEDNOSTKI WOBEC PA$STWA Je&li bez uprzedze#, abstrahuj%c od od&wi tnych deklaracji czy wyra$anych intencji wspó!autorów konstytucji, przyjrze" si temu dokumentowi, to teza, $e naczeln% jego ide% jest uznanie s!u$ebno&ci pa#stwa wobec cz!owieka, zdaje si niemo$liwa do obrony. Przeciwko niej &wiadczy systematyka aktu, przyjmowana konstrukcja poszczególnych przepisów, ich tre&", tak sama w sobie, jak i w &wietle orzecznictwa Trybuna!u Konstytucyjnego. Oto zasadnicze argumenty. 1. Systematyka konstytucji Z punktu widzenie okre&lenia miejsca jednostki w pa#stwie istotne znaczenie ma systematyka konstytucji. Rozdzia! dotycz%cy praw cz!owieka „Wolno&ci, prawa i obowi%zki cz!owieka i obywatela" jest dopiero rozdzia!em drugim; pierwszy, zatytu!owany „Rzeczpospolita", dotyczy zasadniczo rzecz bior%c pa#stwa2. Zatem pierwsze jest 2 Na temat ogólnego charakteru postanowie# rozdzia!u pierwszego zob. S. Gebethner, Rzeczpospolita w !wietle postanowie" rozdzia u pierwszego, [w:] Podstawowe poj#cia pierwszego rozdzia u Konstytucji RP, red. E. Zwierzchowski, Katowice 2000, s. 13–38. 67 pa#stwo, potem jednostka. Artyku! fundamentalny dla jednostki i jej praw, wskazuj%cy na przyrodzon% i niezbywaln% godno&" jako ich 'ród!o, jest dopiero art. 30. W rozdziale pierwszym pojawiaj% si niektóre gwarancje typowe dla praw cz!owieka (np. art. 11, 12, 14), jednak s% one wplecione w dyskurs o pa#stwie, s% umieszczone w kontek&cie tego, co pa#stwowe lub ponadjednostkowe. Gwarancje te nie kszta!tuj% w sposób generalny relacji mi dzy jednostk% a pa#stwem. W przypadku art. 6 ten kontekst ponadjednostkowy jest wprost wskazany w tre&ci regulacji. Mowa jest o tworzeniu warunków upowszechniania i równego dost pu do dóbr kultury, zatem o typowym elemencie praw kulturowych; niemniej jednak towarzyszy temu wskazanie celu, jakim jest to$samo&", trwanie i rozwój narodu, a nie jest jasno powiedziane, czy naród jest dla jednostki, czy jednostka dla narodu. 2. Cele pa'stwa w (wietle preambu)y Preambu! i jednocze&nie ca!% Konstytucj z 1997 r. otwieraj% s!owa: „W trosce o byt i przysz!o&" naszej Ojczyzny, [...], my, Naród Polski - wszyscy obywatele Rzeczypospolitej". Wskazuj% one, $e celem jest byt i przysz!o&" Polski jako ojczyzny. Na pierwszym miejscu jest ojczyzna, przy czym zasadnicz% warto&ci% jest jej trwanie, a o tym, czemu czy komu ma ona s!u$y", si nie wspomina. Ponadto, zasadniczym podmiotem stoj%cym wobec Polski jako ojczyzny jest naród, pewna rzeczywisto&" ponadjednostkowa. O prawach cz!owieka wspomina si po raz pierwszy dopiero poza pierwsz% po!ow% preambu!y, i to w kontek&cie ubolewania nad tym, $e by!y one w minionym okresie !amane. Nast pnie, gdy wskazuje si na jeden z celów: „pragn%c na zawsze zagwarantowa" prawa obywatelskie, a dzia!aniu instytucji pu blicznych zapewni" rzetelno&" i sprawno&"", mówi si o prawach obywatelskich, które s% jedynie jedn% z kategorii praw cz!owieka, kategori% bardziej ni$ inne powi%zan% z dobrym funkcjonowaniem pa#stwa. 3. Cele pa'stwa w (wietle art. 5 Jednego z fundamentalnych argumentów na rzecz tezy, $e w Konstytucji z 1997 r. na pierwszym miejscu jest dobro pa#stwa a nie jednostki, dostarcza art. 5 wskazuj%cy wprost cele pa#stwa: „Rzeczpospolita Polska strze$e niepodleg!o&ci i nienaruszalno&ci swojego terytorium, zapewnia wolno&ci i prawa cz!owieka i obywatela oraz bezpiecze#stwo obywateli, strze$e dziedzictwa narodowego oraz zapewnia ochron &rodowiska, kieruj%c si zasad% zrównowa$onego rozwoju". W propozycji zg!oszonej przez opozycj , wolno&ci i prawa cz!owieka by!y na pierwszym miejscu, w przyj tym brzmieniu s% jednym z kilku celów pa# stwa3. Na pierwszym miejscu znowu jest to, co dotyczy pa#stwa - niepodleg!o&" i nienaruszalno&" terytorium. Kolejno&" wyliczenia warto&ci w art. 5 zgodna jest zasadniczo z kolejno&ci% warto&ci wskazanych w preambule. Prawa cz!owieka s% jednym z celów - z kolejno&ci wnioskuj%c - nie najwa$niejszym4. Marek Piechowiak: S u$ebno!% pa"stwa wobec cz owieka i jego praw jako naczelna idea Konstytucji RP... 3 P. Winczorek, Dyskusja nad podstawowymi zasadami ustroju RP, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny" 1995, z. 2, s. 24. 4 Wyrok TK z 3 lipca 2001 r. (sygn. akt K 3/01): „jeden z zasadniczych celów Rzeczypospolitej Polskiej, jakim jest ochrona niepodleg!o&ci i nienaruszalno&ci jej terytorium, uzasadnia wprowadzanie ogranicze# w wykonywaniu konstytucyjnych praw i wolno&ci s!u$%cych jednostkom". Przegl%d Sejmowy 4(81)/2007 Studia i Materia y68 4. Koncepcja praw cz)owieka Problemy z uznaniem pierwsze#stwa jednostki przed pa#stwem pot gowane s% tym, $e w Konstytucji RP w niektórych punktach wyra'nie porzucono paradygmat praw cz!owieka wypracowany w prawie mi dzynarodowym. A. Ogólna koncepcja praw cz!owieka P r o b l e m y z p r a w e m p o d m i o t o w y m Konstytucyjna koncepcja praw cz!owieka, w porównaniu z prawem mi dzynarodowym, w istotny sposób zmieni!a normatywn% struktur s!u$%c% ochronie tych praw. Zasadniczo rzecz bior%c, bo ustrojodawca nie by! konsekwentny, zrezygnowano z formu! typowych dla prawa podmiotowego, na rzecz formu! typowych dla prawa w sensie przedmiotowym. Zamiast mówi" o „prawie do", mówi si o obowi%zkach pa#stwa. Klasycznym przyk!adem jest tu art. 38, który zamiast mówi" o tym, $e ka$dy ma prawo do $ycia, mówi jedynie o obowi%zku pa#stwa do prawnej ochrony $ycia5, co w debatach nad nowelizacj% konstytucji zmierzaj%c% do wzmocnienia ochrony $ycia w zasadzie nie by!o przedmiotem dyskusji6. Literalnie rzecz bior%c, standard sformu!owany w art. 38 jest niski w porównaniu ze standardem mi dzynarodowym tak$e przez to, $e mówi jedynie o obowi%zkach do prawnej ochrony $ycia, natomiast standard mi dzynarodowy wymaga ochrony $ycia tak$e przez inne ni$ prawotwórcze dzia!ania pa#stwa7; nie wspomina si tak$e wprost o tym, $e ochrona prawna powinna osi%ga" poziom ustawowy. Generalnie w&ród teoretyków prawa dominuje dzi& pogl%d, $e struktura normatywna prawa podmiotowego nie daje si adekwatnie prze!o$y" na zespó! norm, na prawo w sensie przedmiotowym, $e próba takiego przek!adu nieuchronnie zuba$a tre&ci zawarte w prawie podmiotowym. Je&li zwolennicy tego pogl%du (tak$e do nich si zaliczam) maj% racj , to formu!owanie katalogu wolno&ci i praw za pomoc% struktur typowych dla prawa w sensie przedmiotowym (formu!owanie obowi%zków) pro wadzi do obni$enia standardu ochrony w porównaniu ze standardem odpowiadaj%cym prawu podmiotowemu. Warto tak$e nadmieni", $e teza o pierwotno&ci prawa przedmiotowego wzgl dem prawa podmiotowego i powi%zana z ni% teza o przek!adalno&ci praw podmiotowych na prawo w sensie przedmiotowym jest charakterystyczna dla pozytywizmu prawniczego i z tego punktu widzenia - maj%c na uwadze zasadnicz% dominacj tego nurtu w intelektualnej formacji prawniczej - si gni cie po formu!y prawa przedmiotowego jest zrozumia!e z historyczne5 Na problem ten i kwesti odmienno&ci sformu!owania w porównaniu ze standardami mi dzynarodowymi zwraca!a uwag m.in. Alicja Grze&kowiak ju$ 30 wrze&nia 1994 r. na posiedzeniu Podkomisji praw i obowi%zków obywateli; zob. Komisja Konstytucyjna Zgromadzenia Narodowego, „Biuletyn" 1995, nr IX, (dalej jako „Biuletyn", z podaniem numeru i roku wydania), s. 31. 6 Cho" nie by!o niezauwa$one; zob. B. Banaszak, Co wyniknie z wprowadzenia do konstytucji zasady ochrony $ycia od momentu pocz#cia, „Rzeczpospolita" z dnia 10 stycznia 2007 r. 7 Zob. np. wyrok Europejskiego Trybuna!u Praw Cz!owieka z dnia 3 kwietnia 2001 r. w sprawie Keenan przeciwko Wielkiej Brytanii (27229/95), gdzie w uzasadnieniu Trybuna! przyj%!, $e prawo do $ycia obejmuje efektywn% opiek medyczn% wi 'niów chorych psychicznie. 69 go punktu widzenia8. Zauwa$y" te$ trzeba, $e ustrojodawca nie by! konsekwentny i wiele praw wys!owi! w sposób klasyczny dla praw podmiotowych (np. art. 39, 40, 45, 64, 66–68 i in.). Swoiste zmaganie si tych dwóch typów formu! mo$e by" uznane za &wiadectwo zmagania si ró$nych generalnych podej&" do praw cz!owieka, zmaganie typowe dla czasów „ewolucyjnego prze!omu". Niezale$nie od sposobu rozstrzygni cia sporów wokó! mo$liwej przek!adalno&ci prawa podmiotowego na prawo w sensie przedmiotowym, za przyj tymi formu!ami kryj% si problemy ogólniejsze, &ci&le zwi%zane z problemem relacji jednostki do pa#stwa. Sprowadzenie praw cz!owieka do problematyki zobowi%za# pa#stwa do prawnej ochrony stawia problematyk praw cz!owieka w perspektywie etatystycznej - najpierw jest pa#stwo ze swym obowi%zkiem, prawa cz!owieka s% wtórne, okre&lone przez obowi%zki pa#stwa. Poprzez stosowanie konstytucji, jak i rozwijan% doktryn , mo$na w pewnej mierze przezwyci $y" wskazane wady9, ale tekst pozostaje tekstem i pewne problemy mog% powróci", a z punktu widzenia okre&lenia ogólnego charakteru konstytucji, jej zasadniczych idei, sposób sformu!owania pozostaje istotny10. „ Wo l n o & c i i p r a w a " W odró$nieniu od ca!ego prawa mi dzynarodowego11, polska konstytucja konsekwentnie mówi o wolno&ciach i prawach, a nie o prawach i wolno&ciach. Postawienie w tytule rozdzia!u II, na pierwszym miejscu wolno&ci, a nie praw, przyj to na posiedzeniu Komisji Konstytucyjnej w dniu 18 wrze&nia 1996 r. Argumentowano, $e Podkomisja redakcyjna proponuje zmian „Wychodz%c z za!o$enia, $e wolno&ci s% wy$sze w hie rarchii ontologicznej"12, a w samej podkomisji w uzasadnieniu ograniczono si do stwierdzenia, $e grupa ekspertów13 zaproponowa!a zmian „zgodnie 8 Istotn% rol odgrywaj% tu z pewno&ci% prace Zygmunta Ziembi#skiego, na których kszta!ci!y si pokolenia prawników. Na przyk!ad w Problemach podstawowych prawoznawstwa, Warszawa 1980, s. 369 pisa!: „Gdy przepisy przyznaj% jakim& podmiotom prawa, a przepisów tych nie udaje si w sposób bezsporny prze- !o$y" na normy nakazuj%ce innym podmiotom korelatywne obowi%zki - system prawny jest w tym zakresie zbiorem deklaracji werbalnych, a nie zbiorem norm". Wyra'nie te$ dystansowa! si wobec, typowego dla mi dzynarodowej ochrony praw cz!owieka, pogl%du „jakoby prawa podmiotowe nie by!y konsekwencj% obowi%zuj%cych norm prawnych, lecz «istnia!y» w jaki& sposób samoistny z «samej natury» - a rol% «prawa przedmiotowego» by!o tylko lepiej albo gorzej zabezpiecza" owe «prawa naturalne»", tam$e. 9 Por. A. Preisner, Prawo do ochrony $ycia i do zachowania naturalnej integralno!ci psychoÞ zycznej cz owieka, [w:] Wolno!ci i prawa jednostki oraz ich gwarancje w praktyce, red. L. Wi&niewski, Warszawa 2006, s. 131–151. 10 Zob. B. Banaszak, Co wyniknie z wprowadzenia do konstytucji zasady ochrony $ycia od momentu pocz#cia, „Rzeczpospolita" z dnia 10 stycznia 2007 r. Autor stawia tez , z któr% - moim zdaniem - trudno si nie zgodzi", i$ z art. 38 nie wynika jednoznacznie, $e prawo do ochrony $ycia jest prawem podmiotowym. 11 Tendencja jest trwa!a i trudno wskaza" jakiekolwiek sygna!y jej zmiany; na p!aszczy'nie europejskiej zob. np. Konwencj o ochronie praw cz!owieka i podstawowych wolno&ci z 1950 r. i Kart Praw Podstawowych Unii Europejskiej z 2000 r. (maj%c% du$e szanse uzyskania rangi traktatowej). Podobnie w ochronie praw cz!owieka na poziomie uniwersalnym. 12 „Biuletyn" 1997, nr XXXIX , s. 33. 13 Grup ekspertów, której zadaniem by!o przeprowadzenie szczegó!owej analizy poprawno&ci redakcyjnej projektu konstytucji, powo!a! przewodnicz%cy Komisji Konstytucyjnej ZN, pose! Marek Mazurkiewicz, zarz%dzeniem z dnia 22 maja 1996 roku. Pracami tej grupy kierowa! prof. Andrzej Gwi$d$, Marek Piechowiak: S u$ebno!% pa"stwa wobec cz owieka i jego praw jako naczelna idea Konstytucji RP... Przegl%d Sejmowy 4(81)/2007 Studia i Materia y70 z ogóln% tendencj% do preferowania wolno&ci"14. Propozycja nie wzbudzi!a kontrowersji. Z teoretycznego i Þ lozoÞ cznoprawnego punktu widzenia kontrowersje s% jednak istotne. Nie jest po prostu tak, $e konstytucja wys!awia za!o$enia teoretyczne i Þ lozoÞ czne przyj te w prawie mi dzynarodowym; $e twórcy projektu wyrazili to, czego twórcom instrumentów prawa mi dzynarodowego wyrazi" si nie uda!o, bo nie poj li dostatecznie ró$nic mi dzy prawami a wolno&ciami. Konstytucja 1997 r. przyjmuje inne za!o$enia15, a autorzy projektu kontrowersji wokó! tych za!o$e# byli &wiadomi16. Trudno przes%dza", jakie to mo$e mie" znaczenie dla interpretacji przepisów. O ile wiem, na razie nikt do tej polskiej specyÞ ki si nie odwo!ywa!. Niemniej jednak mamy tu do czynienia z kolejnym sygna!em - polska konstytucyjna koncepcja praw cz!owieka jest swoista i nale$y by" ostro$nym przy si ganiu do paradygmatu mi dzynarodowego. Sprawy nie ratuje art. 9 dotycz%cy mi dzynarodowych zobowi%za# Polski („Rzeczpospolita Polska przestrzega wi%$%cego j% prawa mi dzynarodowego"), gdy$ art. 8 stanowi%cy, $e „Konstytucja jest najwy$szym prawem Rzeczypospolitej Polskiej" i umo$liwiaj%cy jej bezpo&rednie stosowanie, jak i okre&lony w rozdziacz!onkami byli profesorowie: Maciej Zieli#ski oraz Piotr Winczorek; ponadto senator Kazimierz Dzia!ocha oraz przedstawiciele Biura Legislacyjnego Kancelarii Sejmu i pracownicy sekretariatu Komisji. W cz &ci obrad uczestniczy! tak$e prof. Jerzy Bralczyk, ekspert w dziedzinie j zyka polskiego, „Biuletyn" 1997, nr XXXVII, s. 142. 14 „Biuletyn" 1997, nr XXXVII, s. 82. 15 Twórcy konstytucji poszli, zasadniczo rzecz bior%c, za teoretycznoprawnymi pogl%dami jednego ze sta!ych ekspertów Komisji Konstytucyjnej, prof. Leszka Wi&niewskiego; zob. np. posiedzenie Podkomisji praw i obowi%zków obywateli dnia 30 wrze&nia 1994 r., „Biuletyn" 1995, nr IX, s. 29–30; szerzej: L. Wi&niewski, Prawo a wolno!% cz owieka, [w:] Podstawowe prawa jednostki i ich s&dowa ochrona, red. L. Wi&niewski, Warszawa 1997, s. 51–63; tego$, Zakres ochrony prawnej wolno!ci cz owieka i warunki jej dopuszczalnych ogranicze" w praktyce, [w:] Wolno!ci i prawa jednostki oraz ich gwarancje w praktyce, red. L. Wi&niewski, Warszawa 2006, s. 21–34. L. Wi&niewski pod%$a za stanowiskiem Z. Ziembi#skiego, absolutyzuj%c, jak si zdaje, niektóre pogl%dy tego ostatniego, konsekwentnie uznaj%c, wbrew mi dzynarodowemu paradygmatowi pojmowania praw cz!owieka, $e tylko wolno&ci mog% mie" przyrodzony charakter jako nie b d%ce korelatem norm; nie dostrzegaj%c przy tym, $e w kontek&cie praw cz!owieka nie chodzi o wolno&ci jako po prostu zdolno&ci dzia!ania w okre&lonych dziedzinach, ale o wolno&ci jako pewne struktury normatywnie zdeterminowane, i to bynajmniej nie tylko przez normy zakazuj%ce adresowane do innych podmiotów. Por. pogl%d Z. Ziembi#skiego: „wolno&ci nie trzeba dowodzi", powo!uj%c si na jakie& normy [...]. Natomiast uprawnienia do pozytywnych &wiadcze# oraz kompetencje powstaj% w takim i tylko takim zakresie, w jakim przewiduj% to unormowania zawarte w tekstach prawnych czy unormowania zwyczajowe"; ten$e, Problemy podstawowe prawoznawstwa, op. cit., s. 371. Polemicznie wobec pogl%dów L. Wi&niewskiego, zob. M. Piechowiak, Prawo a wolno!%, [w:] Prawa cz owieka - Prawa rodziny. 30 lat Pozna"skiego Zak adu Instytutu Nauk Prawnych PAN, red. R. Hliwa i A. Schulz, Pozna# 2003, s. 37–54. 16 Na forum Podkomisji praw i obowi%zków obywateli, 23 listopada 1994 r., krytycznie wobec przyj tej koncepcji praw cz!owieka wypowiada!a si A. Grze&kowiak: „Zwracam wi c uwag , $e prof. L. Wi&niewski jako ekspert chce podkomisji podsun%" swoj% autorsk% koncepcj , która nie jest jednak przyjmowana powszechnie w literaturze praw cz!owieka", „Biuletyn" 1995, nr X, s. 98. Na forum tej samej podkomisji, 8 grudnia 1994 r. A. Grze&kowiak wskazywa!a na problem zgodno&ci konstytucji z europejsk% Konwencj% o ochronie praw cz!owieka i podstawowych wolno&ci i z Mi dzynarodowymi Paktami Praw Cz!owieka, z uwagi na odmienno&" koncepcji praw cz!owieka przyjmowanej w tych instrumentach, „Biuletyn" 1996, nr XI, s. 55. 71 le III system 'róde! prawa, jasno sytuuj% standard mi dzynarodowy poni$ej konstytucyjnego. Art. 9 nie nadaje konstytucyjnej rangi standardom mi dzynarodowym wi%$%cym Polsk . B. Problemy z klauzulami limitacyjnymi J zyczkiem u wagi w ochronie praw cz!owieka s% klauzule limitacyjne, okre&laj%ce warunki, pod którymi dopuszczalne jest ograniczanie praw i wolno&ci. Có$ bowiem po gwarancjach, którym towarzyszy!aby mo$liwo&" szerokiego ich ograniczania. Od mi dzynarodowego standardu wyra'nie odbiega przyj ty w konstytucji sposób uregulowania limitacji, i to zarówno od strony formalnej, jak i tre&ciowej. Przygl%daj%c si od strony formalnej, mo$na zauwa$y", $e - zasadniczo rzecz bior%c - ustrojodawca przyj%! jedn% klauzul limitacyjn% dla ca!ego katalogu, umieszczaj%c j% w zasadach ogólnych rozdzia!u II, w art. 31 ust. 3: „Ograniczenia w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolno&ci i praw mog% by" ustanawiane tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy s% konieczne w demokra tycznym pa#stwie dla jego bezpiecze#stwa lub porz%dku publicznego, b%d' dla ochrony &rodowiska, zdrowia i moralno&ci publicznej, albo wolno&ci i praw in nych osób. Ograniczenia te nie mog% narusza" istoty wolno&ci i praw". Przyj cie jednej klauzuli dla ca!ego katalogu odpowiada sposobowi regulacji tej kwestii w Powszechnej Deklaracji Praw Cz!owieka z 10 grudnia 1948 r. Przypomnie" wypada, $e deklaracja ta nie jest traktatem i stopie# jurydyzacji ochrony praw odpowiada jej charakterowi jako deklaracji. W pó'niejszych traktatach, instrumentach o charakterze bardziej jurydycznym, jak europejska Konwencja o ochronie praw cz!owieka i podstawowych wolno&ci z 1950 r. czy Mi dzynarodowy Pakt Praw Osobistych i Politycznych z 1966 r., porzucono taki sposób regulacji dopuszczalnych ogranicze# na rzecz przypisywania klauzul limitacyjnych do poszczególnych artyku!ów. Niektóre artyku!y nie s% w ogóle zaopatrzone w takie klauzule, np. dotycz%ce prawa do $ycia czy wolno&ci od tortur. Tam, gdzie te klauzule si znalaz!y, s% one niekiedy ró$nicowane, np. dopuszczalne ograniczenia uzewn trzniania przekona# religijnych ró$ni% si od dopuszczalnych ogranicze# uzewn trzniania innych pogl%dów. Takie precyzyjne podej&cie do klauzul limitacyjnych lepiej ni$ przyj cie jednej klauzuli zabezpiecza jednostk , gwarantuj%c w tej kwestii bezpiecze#stwo prawne, gdy$ kwestii tego, czy i w jakim zakresie stosuje si klauzul limitacyjn%, nie pozostawia w r kach stosuj%cych przepisy. W Konstytucji 1997 r. bezpiecze#stwo to jest naruszone. Przytoczona wy$ej klauzula z art. 31 ust. 3 znalaz!a si w zasadach ogólnych rozdzia!u II. Z formalnego punktu widzenia, potencjalnie stosuje si do wszystkich konstytucyjnych wolno&ci i praw17. Stosuje si tak$e do wolno&ci i praw zawartych w innych rozdzia!ach, i w oczywisty sposób do - zawartych tak$e w rozdziale drugim - praw ekonomicznych, socjalnych i kulturalnych, nale$%cych do drugiej rodziny (tzw. drugiej generacji) praw cz!owieka. Jest to kolejn% specyÞ k% polskiej regulacji, gdy$ w prawie mi dzynarodowym klauzule tego typu, jak w art. 31 ust. 3 17 Potwierdzi! to Trybuna! Konstytucyjny w wyroku z 10 kwietnia 2002 r. (sygn. akt K 26/00). Marek Piechowiak: S u$ebno!% pa"stwa wobec cz owieka i jego praw jako naczelna idea Konstytucji RP... Przegl%d Sejmowy 4(81)/2007 Studia i Materia y72 Konstytucji, s% formu!owane na u$ytek niektórych praw z rodziny praw osobistych i politycznych. Problemy z uznaniem stosowalno&ci klauzuli z art. 31 ust. 3 do wszystkich wolno&ci i praw pojawiaj% si zw!aszcza w zwi%zku z tymi prawami cz!owieka, z którymi prawo mi dzynarodowe nie wi%$e klauzul limitacyjnych. Dotyczy to np. prawa do $ycia czy zakazu tortur. W Konstytucji 1997 r. odpowiednie artyku!y (art. 38 i art. 40) nie maj% do!%czonej klauzuli limitacyjnej. Problem w tym, $e klauzuli tej pozbawione s% tak$e prawa, do których w prawie mi dzynarodowym klauzule takie si do!%cza, jak np. wolno&" tworzenia i dzia!ania zwi%zków zawodowych (art. 12) czy prawo do poszanowania $ycia prywatnego i rodzinnego (art. 47). Uznanie stosowalno&ci ogólnej klauzuli limitacyjnej do tego typu wolno&ci i praw poci%gn !o konieczno&" uznania, $e klauzula ta jest stosowana, co do zasady, do wszystkich konstytucyjnych wolno&ci i praw18. W konsekwencji konstytucyjny standard ochrony praw cz!owieka jest ni$szy od mi dzynarodowego, gdy$ dopiero interpretacji i stosuj%cemu konstytucj powierza rozstrzygni cie, czy i w jakim zakresie stosowa" klauzul limitacyjn%. Zamieszanie wokó! stosowalno&ci klauzuli z art. 31 ust. 3 zwi ksza fakt, $e przy wielu artyku!ach - zgodnie ze sposobem regulowania typowym dla traktatów - znalaz!y si specyÞ czne dla tych artyku!ów klauzule limitacyjne, niekiedy zawieraj%ce wszystkie elementy w!a&ciwe tym klauzulom, czasami tylko niektóre. Powa$ne problemy ze zgodno&ci% standardu konstytucyjnego z prawnomi dzynarodowym zwi%zane s% z klauzul% z art. 37 ust. 2 dotycz%c% dopuszczalnych ogranicze# wolno- &ci i praw cudzoziemców19. To, $e Trybuna! Konstytucyjny i doktryna jako& sobie radz%20, nie przekre&la tego, $e w sprawie tak fundamentalnej dla ochrony praw cz!owieka, jak% jest kwestia klauzul limitacyjnych, patrz%c z punktu widzenia prawnomi dzynarodowego, w kon18 Generalnie rzecz ujmuj%c, nie by!o dobrego wyj&cia. Z punktu widzenia prawa do $ycia i zakazu tortur, narzucaj%ce si by!o rozumowanie, $e poniewa$ do tych praw nie stosuje si klauzuli limitacyjnej, to nie mo$na uzna", $e jest ona stosowalna do tych konstytucyjnych wolno&ci i praw, które chronione s% przepisami bez do!%czanych klauzul limitacyjnych; oczywist% konsekwencj% akceptacji tego wnioskowania by- !yby trudno&ci np. z art. 47. Trybuna! Konstytucyjny przyj%! inn% drog (wyrok z 10 kwietnia 2002 r., sygn. akt K 26/00), uznaj%c, $e klauzul stosuje si do wszystkich wolno&ci i praw, co w konsekwencji prowadzi do problemów z okre&leniem konstytucyjnego standardu ochrony tych praw cz!owieka, do których ochrony w prawie mi dzynarodowym klauzul limitacyjnych si nie stosuje. 19 Zob. L. Garlicki, Wolno!ci i prawa jednostki w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 1997 roku. Bilans pi#ciu lat, [w:] Pi#% lat Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Materia y z konferencji na Zamku Królewskim w Warszawie 17 pa'dziernika 2002, red. H. Jerzma#ski, Warszawa 2002, s. 67. 20 Nowszy stan dyskusji referuje Joanna Zakolska, Problem klauzuli ograniczaj&cej korzystanie z praw i wolno!ci cz owieka w pracach konstytucyjnych, w pogl&dach doktryny i orzecznictwa, „Przegl%d Sejmowy" 2005, nr 5, s. 11–30; tam równie$ mo$na znale'" wiele wskazówek bibliograÞ cznych. Nie podzielam wyra$onej w tym artykule generalnie pozytywnej oceny sposobu regulacji limitacji praw cz!owieka w konstytucji. Na przyk!ad trudno pogodzi" tez o uznaniu klauzuli art. 31 ust. 3 za „klauzul generaln%, maj%c% zastosowanie do wszystkich konstytucyjnych wolno&ci i praw [zatem potencjalnie tak$e do art. 38 i 40 - M.P.] oraz b d%c% samodzieln% podstaw% wprowadzania przez ustawodawc ich ogranicze#" (tam$e, s. 28–29) z tez% o zasadniczej zgodno&ci polskich rozwi%za# z mi dzynarodowymi. 73 stytucji panuje po prostu ba!agan, cho" z prawnego i prawniczego punktu widzenia wej&cie w $ycie konstytucji zmieni!o ów ba!agan w wytwór racjonalnego prawodawcy i zmusi!o interpretuj%cych do subtelnych analiz nadaj%cych spójno&" i sens temu, co pierwotnie by!o, moim zdaniem, b! dem autorów projektu, naruszaj%cym zasady przyzwoitej legislacji21. Niezale$nie jednak od tego, czy zamieszanie wokó! klauzul limitacyjnych nale$y do sfery subtelnej racjonalno&ci, czy do sfery ba!aganu, z punktu widzenia jednostki bezpiecze#stwo prawne w dziedzinie praw cz!owieka jest obni$one z uwagi na niejasno&" regulacji, co w konsekwencji obni$a poziom ochrony, pozostawiaj%c rozstrzygni cia konkretnych w%tpliwo&ci pa#stwu, czy to jako ingeruj%cemu w konstytucyjne prawa i wolno&ci za pomoc% ustaw, czy to oddaj%c w r ce Trybuna!u Konstytucyjnego kwestie, które mog!y by" z powodzeniem rozstrzygni te w tek&cie konstytucji. Konstytucyjna klauzula limitacyjna z art. 31 ust. 3 obni$a standard ochrony praw cz!owieka w porównaniu ze standardem mi dzynarodowym nie tylko ze wzgl du na problemy z okre&leniem jej stosowalno&ci, ale tak$e ze wzgl du na jej tre&". Polska klauzula limitacyjna wskazuje na ochron &rodowiska jako na jeden z prawowitych celów, usprawiedliwiaj%cych stosowanie ogranicze#. Mo$na spekulowa", czy jest to zgodne z ogólniejszymi tendencjami prawnomi dzynarodowymi czy konstytucyjnymi. Jednak jak dotychczas, takiego celu prawowitego nie znajdziemy w klauzulach limitacyjnych podstawowych traktatów chroni%cych prawa cz!owieka. A zasada jest prosta - im wi cej prawowitych celów, tym mniejsza ochrona. I z punktu widzenia jednostki, zw!aszcza tej zabieganej za zezwoleniem na wyci cie na swojej dzia!ce drzewka, które sama posadzi!a, sprawa te$ jest prosta - konstytucja daje gorszy standard ochrony ni$ prawo mi dzynarodowe, a pa#stwo bez potrzeby roztacza swoje wp!ywy, abym nie poczu! si zbyt dobrze w swoim ogródku. Znowu jednak niezale$nie od tego, jak rozstrzygniemy spór o granice ingerencji pa#stwa w imi ochrony &rodowiska naturalnego, z punktu widzenia podj tego problemu relacji cz!owieka do pa#stwa znacz%cy jest sposób uregulowania tego zagadnienia. Chc%c konstytucyjnie dowarto&ciowa" ekologi , mo$na by!o wprowadzi", znane z doktryny praw cz!owieka, prawo do zdrowego i zrównowa$onego &rodowiska. Wówczas ewentualne ograniczenia wolno&ci i praw maj%ce na celu ochron &rodowiska by!yby ograniczeniami ze wzgl du na wolno&ci i prawa innych osób. W dodatku zasadniczym podmiotem zobowi%zanym z tytu!u ochrony &rodowiska by!oby pa#stwo i mo$na by by!o argumentowa", $e ochrona &rodowiska, o której mowa 21 Wyra$ony tu pogl%d podziela!a tak$e prof. Anna Michalska (zob. Kilka uwag o prawach cz owieka, „Rzeczpospolita", z dnia 25 sierpnia 1995 r.). Na problemy z klauzulami limitacyjnymi w trakcie dyskusji przedkonstytucyjnych wskazywa!em m.in. w artyku!ach: Prawa cz owieka w projekcie konstytucji, „Rzeczpospolita" z dnia 23 maja 1995 r.; Kszta towanie nowego systemu ochrony podstawowych praw i wolno!ci obywatelskich w Polsce. Uwagi krytyczne o przyj#tych zasadach, [w:] Prawo w okresie przemian ustrojowych w Polsce. Z bada" Instytutu Nauk Prawnych PAN, Warszawa 1995, s. 95–96; Uwagi do referatu L. Wi!niewskiego, [w:] Projekt Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej w !wietle bada" nauki prawa konstytucyjnego. Materia y konferencji, Gda"sk, 7–9 marca 1997 r., red. K. Dzia!ocha i A. Pu!!o, Gda#sk 1998, s. 133–136. Marek Piechowiak: S u$ebno!% pa"stwa wobec cz owieka i jego praw jako naczelna idea Konstytucji RP... Przegl%d Sejmowy 4(81)/2007 Studia i Materia y74 w art. 5, ma - za po&rednictwem zasady godno&ci jako 'ród!a praw - na celu dobro cz!owieka, i o tyle jest uzasadniona. Zachowana by!aby zasadnicza perspektywa, okre&laj%ca, co jest dla kogo. A tak mamy ochron &rodowiska jako cel prawowity ograniczania praw cz!owieka i jako jeden z celów pa#stwa, obok ochrony praw cz!owieka i innych celów. 5. Konstytucyjne gwarancje dochodzenia praw A. Skarga konstytucyjna Przeciwko uznaniu tezy o pierwsze#stwie cz!owieka i jego praw &wiadcz% regulacje konstytucyjne dotycz%ce mo$liwo&ci dochodzenia naruszonych praw. Celowi temu na poziomie konstytucyjnym s!u$y" ma skarga konstytucyjna. Jednak jej konstrukcja wskazuje na to, $e jej pierwszym i zasadniczym celem jest dobro pa#stwa, a nie jednostki. Zaskar$eniu podlegaj% bowiem akty normatywne (art. 79 ust. 1), a nie konkretne naruszenie; nie mo$na wnie&" skargi w „swojej sprawie". W pierwszym rz dzie chodzi zatem o poprawienie systemu prawnego. Ponadto skarga nie obejmuje sytuacji, w których naruszenie wynika z braku aktu normatywnego lub jego wadliwego stosowania. Trybuna! mo$e w pewnych sytuacjach wyda" postanowienie o zawieszeniu lub wstrzymaniu wykonania orzeczenia w sprawie, której skarga dotyczy. Ale jest to jedynie postanowienie tymczasowe, a poza tym umiejscowione jest ju$ na p!aszczy'nie ustawowej a nie konstytucyjnej22. Nawet je&li Trybuna! przyzna racj skar$%cemu, to z punktu widzenia regulacji konstytucyjnych wcale nie s% oczywiste mo$liwo&ci dochodzenia naruszonych wolno&ci i praw23. B. Problem z prawem do &rodka odwo!awczego W konstytucji brak jest ogólnego prawa do &rodka odwo!awczego, z którego mo$na korzysta" w przypadku naruszenia praw cz!owieka. Z wy$ej wskazanych przyczyn, prawa tego nie zawieraj% w zadowalaj%cy sposób regulacje dotycz%ce skargi konstytucyjnej. Jest jeszcze art. 77 ust. 2 Konstytucji, który stanowi: „Ustawa nie mo$e nikomu zamyka" drogi s%dowej dochodzenia naruszonych wolno&ci lub praw". W odniesieniu do praw osobistych i politycznych podstawowy standard mi dzynarodowy jest wy$szy. Na przyk!ad Konwencja o ochronie praw cz!owieka i podstawowych wolno&ci z 4 listopada 1950 r. w art. 13 (Prawo do skutecznego &rodka odwo!awczego) stanowi: „Ka$dy, kogo prawa i wolno&ci zawarte w niniejszej Konwencji zosta- !y naruszone, ma prawo do skutecznego &rodka odwo!awczego do w!a&ciwego organu pa#stwowego tak$e wówczas, gdy naruszenia dokona!y osoby wykonuj%ce swoje funkcje urz dowe"24. Mamy tu do czynienia z klasycznym prawem podmiotowym. Istnieje zasadnicza ró$nica mi dzy „niezamykaniem" a „zapewnieniem". 22 Art. 50 ustawy o Trybunale Konstytucyjnym z dnia 1 sierpnia 1997 r. (Dz.U. Nr 102, poz. 643 z pó'n. zm.). 23 Zob. L. Garlicki, Wolno!ci i prawa jednostki w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 1997 roku, op. cit., s. 73–74. 24 Podobnie Mi dzynarodowy Pakt Praw Osobistych i Politycznych z 16 grudnia 1966 r., art. 2 ust. 3. 75 6. Dobro wspólne Rozstrzygaj%cego argumentu na rzecz pierwsze#stwa pa#stwa przed jednostk% i przekre&lenia mo$liwo&ci uznania s!u$ebnego charakteru pa#stwa wobec jednostki za g!ówn% ide Konstytucji RP zdaje si dostarcza" art. 1, zatem fundamentalny dla ca!o&ci: „Rzeczpospolita Polska jest dobrem wspólnym wszystkich obywateli". Artyku! ten, na pierwszy rzut oka, zdaje si wprost nawi%zywa" do Konstytucji kwietniowej z 1935 r., któr% otwiera!a formu!a: „Pa#stwo Polskie jest wspólnym dobrem wszystkich obywateli." (art. 1 ust. 1)25. W Konstytucji kwietniowej zasada wspólnego dobra ewidentnie s!u$y!a podkre&leniu prymatu pa#stwa i obowi%zków obywateli wzgl dem pa#stwa26. „Ducha" Konstytucji kwietniowej w interesuj%cej tu kwestii, wprost i jednoznacznie oddaj% s!owa Wac!awa Makowskiego z jego Nauki o pa"stwie: „pa#stwo nie jest zwi%zkiem politycznym dla zachowania praw przyrodzonych cz!owieka"27. Kategoria „wspólnego dobra" mia!a w Konstytucji kwietniowej s!u$y" tak$e wyrugowaniu z my&lenia konstytucyjnego idei praw przyrodzonych. Konstanty Grzybowski pisa!, $e „wspólne dobro" mia!o by" „nie tylko przeciw stawieniem cezarystycznej nadrz dno&ci, ale jest przede wszystkim (wszak przychodzi jako poj cie polemiczne wobec zasad Konstytucji marcowej) przeciwstawieniem poj ciu przyrodzonych i nadpa"stwowych praw jednostek"28. Trybuna! Konstytucyjny interpretuje art. 1 w duchu Konstytucji kwietniowej i wprost wykorzystuje go jako przeciwwag wobec wolno&ci i praw cz!owieka i obywatela. Na przyk!ad w wyroku z dnia 25 listopada 2003 r. Trybuna! Konstytucyjny argumentowa!: „Zapewnienie bezpiecze#stwa kraju stanowi jeden z zasadniczych obowi%zków obywateli, co wynika ju$ z art. 1 Konstytucji, zgodnie z którym Polska jest «dobrem wspólnym wszystkich obywateli». Troska o to wspólne dobro oznacza konieczno&" ponoszenia takich obowi%zków przez obywateli, zarówno po&rednio, jak i bezpo&rednio, które s% niezb dne dla zapewnienia bezpiecze#stwa pa#stwa"29. W art. 1 Trybuna! poszukuje oparcia nie tyle dla idei s!u$ebno&ci wobec jednostki i praw cz!owieka jako fundamentu pa#stwa, ile oparcia dla celów publicznych stanowi%cych - wskazane w klauzuli limitacyjnej zawartej w art. 31 ust. 3 - prawowite racje ograniczania wolno&ci i praw cz!owieka30. W wyroku z dnia 30 stycznia 2001 r. czytamy: „Przy interpretacji art. 20 konstytucji [dotycz%cego spo!ecznej gospodarki rynkowej jako podstawy ustroju gospodarczego] 25 Cyt. za: Konstytucje Rzeczypospolitej oraz komentarz do Konstytucji RP z 1997 roku, red. J. Bo", Wroc!aw 1998, s. 15. 26 Zob. W. T. Kulesza, Ustawa konstytucyjna z 23 kwietnia 1935 roku, „Przegl%d Sejmowy" 2005, nr 2, s. 43–44. 27 W. Makowski, Nauka o pa"stwie, cz. 1, Teoria pa"stwa, Warszawa 1939; cyt. za K. Complak, Normy pierwszego rozdzia u Konstytucji RP, Wroc!aw 2007, s. 52. 28 K. Grzybowski, Deklaracja praw z 23 kwietnia 1935 r. Komentarz prawniczy do cz#!ci I ustawy konstytucyjnej, „Czasopismo Prawnicze i Ekonomiczne" 1938, nr 31, s. 23; cyt. za: S. Gebethner, Rzeczpospolita w !wietle postanowie" rozdzia u pierwszego, op. cit., s. 26–27. 29 Sygn. akt K 37/02. 30 Tam$e; zob. tak$e np. wyrok z dnia 16 kwietnia 2002 r., sygn. akt SK 23/01. Marek Piechowiak: S u$ebno!% pa"stwa wobec cz owieka i jego praw jako naczelna idea Konstytucji RP... Przegl%d Sejmowy 4(81)/2007 Studia i Materia y76 nale$y uwzgl dni" jego zwi%zek z art. 1 i art. 2 konstytucji. Art. 1 konstytucji stanowi, $e «Rzeczpospolita Polska jest dobrem wspólnym wszystkich obywateli». Wynika z niego dyrektywa przed!o$enia w razie potrzeby dobra ogólnego ponad dobro indywidualne czy partykularny interes grupowy. Dyrektywa ta powinna by" podstawowym kryterium dzia!ania w przyj tym przez konstytucj modelu spo!ecznej gospodarki rynkowej"31. Zauwa$y" przy tym trzeba, $e Trybuna! dostrzega niebezpiecze#stwa zwi%zane z postawieniem na pierwszym miejscu dobra ogó!u i w wyroku z dnia 10 pa'dziernika 2001 r. zauwa$a, $e „Nadmiernie uproszczona interpretacja tej zasady prowadzi" mog!aby bowiem w konsekwencji do swoistego usprawiedliwienia wszelkich narusze# konstytucji w imi ochrony wspólnego dobra"32. Powy$szy przegl%d argumentów zdaje si czyni" rzecz% beznadziejn% obron tezy o s!u$ebnej roli pa#stwa jako zasadniczej idei Konstytucji 1997 r. Jakie mo$na znale'" racje na rzecz tej tezy? III. W OBRONIE PIERWSZE$STWA 1. Charakter konstytucyjnej ochrony praw cz)owieka Oceniaj%c Konstytucj 1997 r. z punktu widzenia kierunków zmian polskiego konstytucjonalizmu, nale$y podkre&li" ogólnie znane zalety ochrony praw cz!owieka. Postanowienia konstytucyjne dotycz%ce tej ochrony s% nie tylko rozbudowane. Z historycznego punktu widzenia, za istotny post p w dowarto&ciowaniu jednostki mo$na uzna" usytuowanie ochrony praw cz!owieka w rozdziale II, a nie VIII, jak to mia!o miejsce w Konstytucji 1952 r. Jednak z punktu widzenia podj tego zagadnienia trudno takie rozwi%zania uzna" za w pe!ni zadowalaj%ce i za rozstrzygaj%ce podj ty problem. Istotna z punktu widzenia jednostki jest mo$liwo&" bezpo&redniego stosowania wielu postanowie# dotycz%cych praw cz!owieka (art. 8 ust. 2). Ponadto ochronie praw cz!owieka po&wi cony jest rozdzia!, którego przepisy, podobnie jak przepisy rozdzia- !u I i XII, trudniej zmieni" ni$ pozosta!e (art. 235 ust. 5 i 6). Zauwa$y" jednak trzeba, $e tak bezpo&rednie stosowanie, jak i dodatkowe warunki zmiany, dotycz% tak$e przepisów odnosz%cych si wprost do pa#stwa, wi c nie mo$na tu doszukiwa" si argumentów w sprawie rozstrzygni cia kwestii s!u$ebno&ci pa#stwa wobec jednostki. 2. Zasada pomocniczo(ci Fundamentalne znaczenie dla relacji mi dzy pa#stwem a jednostk% ma zasada pomocniczo&ci, która jest swego rodzaju tarcz% dla jednostki i mniejszych wspólnot przeciwko ingerencji pa#stwa w ich sprawy. W &wietle tej zasady wspólnoty wy$szego rz du s% s!u$ebne wobec jednostek i wspólnot ni$szego rz du (np. pa#stwo wobec rodzin33). Zasada ta jest dobrze osadzona w nauce spo!ecznej Ko&cio!a katolickiego. Jej klasyczne sformu!owanie znale'" mo$na w encyklice Piusa XI Quadragesimo 31 Sygn. akt K 17/00. 32 Sygn. akt K 28/01. 33 Zob. wyrok TK z dnia 18 maja 2005: „pa#stwo powinno wspiera" rodzin , a nie zast powa" j% w realizowaniu jej funkcji" (sygn. akt K 16/04). 77 anno z 1931 r.: „nie wolno jednostkom wydziera" i na spo!ecze#stwo przenosi" tego, co mog% wykona" z w!asnej inicjatywy i w!asnymi si!ami, podobnie niesprawiedliwo&ci%, szkod% spo!eczn% i zak!óceniem porz%dku jest zabiera" mniejszym i ni$szym spo!eczno&ciom te zadania, które mog% spe!ni", i przekazywa" je spo!eczno&ciom wi kszym i wy$szym" (79). Zasada ta jest tak$e obecna w prawie europejskim, tak$e w kontek&cie praw cz!owieka34. Pró$no jednak szuka" tej zasady w artyku!owanej cz &ci konstytucji. Znalaz!a si ona w preambule, któr% - jak wiadomo - przyj to, gdy tekst by! ju$ gotowy. Nie mo$na zatem wskazywa" na t zasad jako argument na rzecz tezy, $e ca!a konstytucja pisana by!a w perspektywie idei s!u$ebno&ci pa#stwa wobec obywateli. Cho" wspiera ona ide s!u$ebno&ci pa#stwa wobec jednostki, to jednak sama dalece nie wystarcza, by obroni" tez dotycz%c% charakteru ca!ej konstytucji. Dotyczy ona bowiem nie tylko relacji pa#stwa do jednostek, ale tak$e szerzej - wspólnot (spo!eczno&ci) wy$szego rz du do wspólnot (spo!eczno&ci) ni$szego rz du. Ponadto stanowi ona uj cie tylko niektórych aspektów dotycz%cych relacji mi dzy jednostk% a pa#stwem. Trzeba tak$e zwróci" uwag na miejsce wys!owienia tej zasady. Jest ona wskazana jako oparcie dla konstytucji, jednym tchem, i to na samym ko#cu, obok poszanowania wolno&ci i sprawiedliwo- &ci, wspó!dzia!ania w!adz i dialogu spo!ecznego; gdzie& po&rodku w drugiej cz &ci preambu!y, w miejscu w $aden specjalny sposób nie wyró$nionym. 3. Godno(* i prawnonaturalne ugruntowanie praw cz)owieka Uznanie w art. 30 przyrodzonej i niezbywalnej godno&ci (tak$e preambu!a mówi o przyrodzono&ci godno&ci) za 'ród!o wolno&ci i praw w du$ej mierze pozwala przezwyci $y" wskazan% wy$ej trudno&" zwi%zan% z etatystycznym charakterem wys!awiania praw cz!owieka za pomoc% prawa w sensie przedmiotowym, gdy$ formu- !a ta rozprasza w%tpliwo&ci co do tego, czy pa#stwo jest 'ród!em wolno&ci i praw. Niemniej jednak zauwa$y" trzeba, $e jeszcze w projekcie z 19 czerwca 1996 r. akurat formu!y o godno&ci jako 'ródle praw brakowa!o35, st%d trudno uzna", $e autorom projektu ci%gle towarzyszy!a &wiadomo&" potrzeby przezwyci $ania etatystycznego uj cia praw cz!owieka36. Zauwa$y" te$ trzeba, $e rozstrzygni cie uznaj%ce pierwotno&" praw cz!owieka wobec pa#stwa nie rozstrzyga o celu pa#stwa i o jego s!u$ebno&ci. 34 Zob. M. Piechowiak, Aksjologiczne podstawy „Karty praw podstawowych Unii Europejskiej", „Studia Prawnicze" 2003, nr 1, s. 23. 35 Wówczas art. 24 brzmia!: „Przyrodzona i niezbywalna godno&" cz!owieka jest nienaruszalna. Jej poszanowanie i ochrona jest obowi%zkiem w!adz publicznych", Projekt 19.06.1996, Biblioteka Sejmowa. Problem braku powi%zania praw z godno&ci% w debacie konstytucyjnej by! znany znacznie wcze- &niej, zob. M. Piechowiak, Prawa cz owieka w projekcie konstytucji, „Rzeczpospolita" z dnia 23 maja 1995 r., s. 15; tego$, Kszta towanie nowego systemu ochrony podstawowych praw i wolno!ci obywatelskich w Polsce. Uwagi krytyczne o przyj#tych zasadach, [w:] Prawo w okresie przemian ustrojowych w Polsce. Z bada" Instytutu Nauk Prawnych PAN, Warszawa 1995, s. 94–95. 36 Raczej by! to brak &wiadomo&ci problemu ni$ zdecydowany sprzeciw wobec innej - ni$ etatystyczna - koncepcji. Nie wzbudzi!a kontrowersji, zg!oszona przez ekspertów, sugestia dodania, i$ godno&" cz!owieka stanowi 'ród!o wolno&ci i praw obywatela. Zosta!a przyj ta przez Podkomisj redakcyjn% 13 sierpnia 1996 r., „Biuletyn" 1997, nr XXXVII, s. 82–84; a przez Komisj Konstytucyjn% ZN 18 wrze&nia 1996 r. W g!osowaniu nad ca!o&ci% artyku!u (wówczas 24, obecnie 30) oddano 36 g!osów za, bez g!osów przeciwnych, przy jednym wstrzymuj%cym si , „Biuletyn" 1997, nr XXXIX, s. 33–34. Marek Piechowiak: S u$ebno!% pa"stwa wobec cz owieka i jego praw jako naczelna idea Konstytucji RP... Przegl%d Sejmowy 4(81)/2007 Studia i Materia y78 Problemu pierwsze#stwa jednostki wobec pa#stwa nie rozwi%zuje tak$e uznanie godno&ci za nienaruszaln% (art. 30). Formu!a mówi%ca o nienaruszalno&ci mo$e by" przywo!ana jako argument na rzecz zakazu czysto instrumentalnego traktowania jednostki, nie rozstrzyga jednak o zasadniczym celu pa#stwa. Formu!a nienaruszalno&ci dotyczy dopuszczalnych sposobów osi%gania celów, a nie samych celów. Z punktu widzenia pozycji jednostki wobec pa#stwa nie jest bez znaczenia miejsce, w którym znalaz!a si zasada godno&ci. Jest to obecnie art. 30, otwieraj%cy rozdzia! II i zawarte tam ogólne zasady. Cho" z pewno&ci% artyku! ten jest fundamentalny dla pojmowania praw cz!owieka, jednak nie dla pojmowania ca!ego porz%dku konstytucyjnego. Na jego podstawie trudno argumentowa", $e zasada ta w zasadniczy sposób rozstrzyga o miejscu jednostki wobec pa#stwa. Sprawa przedstawia!aby si zupe!nie inaczej, gdyby to by! artyku! pierwszy, analogicznie jak w Ustawie Zasadniczej Republiki Federalnej Niemiec z 1949 r., gdzie zasada godno&ci otwiera artyku!owan% cz &" konstytucji jako art. 1 ust. 137. Nie jest tak$e prost% spraw% uzasadnienie szczególnego miejsca zasady godno&ci w polskim porz%dku konstytucyjnym na podstawie preambu!y. O godno&ci mowa jest tam w ostatnim zdaniu: „Wszystkich, którzy dla dobra Trzeciej Rzeczypospolitej t Konstytucj b d% stoso wali, wzywamy, aby czynili to, dbaj%c o zachowanie przyrodzonej godno&ci cz!owieka, jego prawa do wolno&ci i obowi%zku solidarno&ci z innymi, a poszanowanie tych zasad mieli za niewzruszon% podstaw Rzeczypospolitej Pol skiej". Zdanie to mo$e by" z powodzeniem interpretowane jako okre&laj%ce nie tyle zasadniczy cel pa#stwa, co sposób osi%gania tego celu i trudno konkurowa" tej formule z jasnymi sformu!owaniami z art. 5. Przy okazji problematyki godno&ci warto wskaza" na pewn% zalet rozwi%za# przyj tych w konstytucji z punktu widzenie pozycji praw cz!owieka. Pozycja jednostki i jej praw jest mocniejsza przy przyj ciu perspektywy uznaj%cej ugruntowanie praw w czym&, przynajmniej co do zasady, niezale$nym od woli ustrojodawcy (prawodawcy), od woli narodu, od reakcji emocjonalnych, dominuj%cych przekona# itp. Tak% perspektyw b d okre&la" ogólnie jako perspektyw prawnonaturaln%. Obok uj cia godno&ci, na konstytucyjne uznanie takiej perspektywy wskazuj% tak$e postanowienia dotycz%ce innych zagadnie# - przede wszystkim preambu!a uznaj%ca prawd , sprawiedliwo&", dobro i pi kno za warto&ci uniwersalne. Uniwersalno&", czyli powszechno&" okre&lonych warto&ci, jest w!a&ciwo&ci%, która sygnalizuje niezale$no&" warto&ci od tego, co subiektywne. Wa$ne dla konstytucyjnego pojmowania tych warto&ci s% zmiany tekstu, jakie mia!y miejsce w trakcie prac nad projektem. W projekcie przygotowanym przez Komisj Konstytucyjn% Zgromadzenia Narodowego znajdowa!a si formu!a: „zarówno wierz%cy w Boga b d%cego 'ród!em prawdy, sprawiedliwo&ci, dobra i pi kna, jak i nie podzielaj%cy tej wiary, a u z n a w a n e p r z e z s i e b i e warto&ci wywodz%cy z innych 'róde!" 37 „Die Würde des Menschen ist unantastbar. Sie zu achten und zu schützen ist Verpss ichtung aller staatlichen Gewalt"; <http://www.bundestag.de>. 79 [podkr. M.P.]38. Druga cz &" w sposób oczywisty godzi!a w powszechno&" wymienionych warto&ci jako podstawy porz%dku konstytucyjnego, gdy$ niewierz%cy w Boga mogli uznawa" inne warto&ci, które na mocy tej formu!y by!yby konstytucjonalizowane. Drug% cz &" zacytowanej formu!y zast%piono ostatecznie fraz%: „jak i nie podzielaj%cy tej wiary, a te uniwersalne warto&ci wywodz%cy z innych 'róde!", która wprost mówi o powszechno&ci wskazanych warto&ci konstytucyjnych i odrzuca relatywizm w okre&laniu fundamentu konstytucji39. Z punktu widzenia prawnonaturalnego ugruntowania warto&ci, znacz%ca jest kolejno&" wyliczenia. Postawienie prawdy przed sprawiedliwo&ci%, dobrem i pi knem sugeruje ugruntowanie sprawiedliwo&ci w poznaniu, a nie w woli czy po prostu w dominuj%cych przekonaniach. Istotnym zmianom z punktu widzenia prawnonaturalnej perspektywy podlega!a tak$e redakcja art. 31. W projekcie z dnia 19 czerwca 1996 r. ust p pierwszy (wówczas art. 25) brzmia!: „Ka$dy mo$e czyni" to, czego nie zabrania ustawa. Nikogo nie wolno zmusza" do tego, czego ustawa nie nakazuje"40. W trakcie dalszych prac zrezygnowano z pierwszego zdania41. Formu!a w nim zawarta jest typowa dla skrajnego pozytywizmu prawniczego uznaj%cego prawo pozytywne za jedyny istotny regulator zachowa# spo!ecznych42. Zauwa$y" trzeba, $e uznanie prawnonaturalnego ugruntowania niektórych warto&ci konstytucyjnych nie rozstrzyga jeszcze o tym, $e prawo naturalne „samo z siebie" stanowi kryterium przynale$no&ci okre&lonej normy do systemu prawa i nie jest równoznaczne z uznaniem prawa naturalnego jako 'ród!a prawa w sensie &cis!ym43. Takie uznanie, w swej skrajnej formie, mog!oby podwa$y" bezpiecze#stwo prawne w ochronie praw cz!owieka. Analizowane tu rozstrzygni cia prawnonaturalne, cho" nie determinuj% wprost relacji mi dzy jednostk% a pa#stwem i nie rozstrzygaj% wprost o celu pa#stwa i jego s!u$ebno&ci wobec jednostki, niemniej jednak s% istotne dla pozycji jednostki i praw cz!owieka w porz%dku konstytucyjnym; m.in. w przypadku pojawienia si kolizji warto&ci konstytucyjnych. Od rozstrzygni " tych zale$y np. to, na ile warto&ci, któ38 Sprawozdanie Komisji Konstytucyjnej Zgromadzenia Narodowego o projekcie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1997, s. 3. 39 Trybuna! Konstytucyjny okre&li! je mianem „uniwersalnych warto&ci konstytucyjnych", wyrok z dnia 11 maja 2005 r., sygn. akt K 18/04. 40 Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej: projekt z dnia 19 czerwca 1996 r., Komisja Konstytucyjna Zgromadzenia Narodowego [udost pniany w Bibliotece Sejmowej]. 41 Zob. M. Piechowiak, Koncepcja wolno!ci w projekcie konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, [w:] Wolno!% we wspó czesnej kulturze. Materia y V (wiatowego Kongresu FilozoÞ i Chrze!cija"skiej, red. Z.J. Zdybicka i in., Lublin 1997, s. 523–532. 42 Zob. dyskusj na forum Komisji Konstytucyjnej ZN dnia 18 wrze&nia 1996 r.; „Biuletyn" 1997, nr XXXIX, s. 34–36. 43 Por. P. Winczorek, Problem prawa naturalnego w dyskusjach konstytucyjnych, [w:] Powrót do prawa ponadustawowego, red. M. Szyszkowska, Warszawa 1999, s. 131–137; K. Dzia!ocha, O prawie i jego 'ród ach z perspektywy pi#ciolecia obowi&zywania Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, [w:] Pi#% lat Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Materia y z konferencji na Zamku Królewskim w Warszawie 17 pa'dziernika 2002, red. H. Jerzma#ski, Warszawa 2002, s. 46–49. Marek Piechowiak: S u$ebno!% pa"stwa wobec cz owieka i jego praw jako naczelna idea Konstytucji RP... Przegl d Sejmowy 4(81)/2007 Studia i Materia y80 rych dotycz prawa cz!owieka, ust pi woli wi"kszo#ci powi zanej z warto#ci partycypacji, demokracji, suwerenno#ci narodu itp. Maj c na uwadze skonstytucjonalizowan perspektyw" prawnonaturaln , za oczywi#cie fa!szyw mo$na uzna% tez", która pojawi!a si" w sferze publicznej, g!osz c , $e „s"dziowie Trybuna!u zostali wybrani przez si!y polityczne, które znalaz!y akceptacj" spo!ecze&stwa w poprzednich wyborach, acz niekoniecznie w ostatnich. W tym sensie, s"dziowie Trybuna!u s jak upiory przesz!o#ci, które w imi" cofni"tej ju$ legitymacji demokratycznej, uniewa$niaj ustawy uchwalane na podstawie aktualnej zgody spo!ecze&stwa"44. Przy skonstytucjonalizowaniu prawnonaturalnego ugruntowania podstawowych warto#ci konstytucyjnych, demokratyczna czy proceduralna legitymizacja jest niewystarczaj ca, i to z konstytucyjnego punktu widzenia. Mutatis mutandis poruszona tu kwestia odnosi si" do prawa do obywatelskiego sprzeciwu, którego w przyj"tej perspektywie nie mo$na odmawia% w imi" demokratycznej czy proceduralnej legitymizacji prawa. 4. Dobro wspólne A. Art. 1 jako zasada interpretacyjna Najmocniejszy i - moim zdaniem - jedyny w pe!ni konkluzywny argument na rzecz tezy, $e u podstaw Konstytucji 1997 r. le$y idea s!u$ebno#ci pa&stwa wobec obywateli, $e to pa&stwo jest dla cz!owieka, a nie cz!owiek dla pa&stwa, mo$na wyprowadzi% z art. 1. Jako otwieraj ce cz"#% artyku!owan konstytucji, postanowienia tego artyku!u mo$na traktowa% - si"gaj c do analogii z dziedziny matematyki - jako wyra$enie przed nawiasem, które kszta!tuje sposób pojmowania wszystkiego, co dalej nast"puje. My#l t" jasno wyrazi! Marek Safjan jako prezes Trybuna!u Konstytucyjnego: „Istotne znaczenie dla nowego postrzegania chronionych warto#ci maj postanowienia art. 1 konstytucji stanowi ce, $e Rzeczpospolita jest dobrem wspólnym wszystkich obywateli. Wynika z tego m.in. nakaz my#lenia kategoriami dobra wspólnego przy rozstrzyganiu ka$dej sprawy. Obejmuje on tak$e konsekwencje poszczególnych rozstrzygni"% Trybuna!u"45. To w!a#nie artyku! pierwszy nale$y uczyni% zasadniczym punktem odniesienia w podj"tym zagadnieniu. Maj c na uwadze przede wszystkim miejsce zasady dobra wspólnego, mo$na za Januszem Trzci&skim powiedzie%, $e „gdy mówimy o dobru wspólnym w kontek#cie art. 1 Konstytucji, to mówimy o pa&stwie, o jednostce, a przede wszystkim o relacji pomi"dzy tymi podmiotami"46. Aby przywróci% ide" s!u$ebno#ci pa&stwa opart na art. 1, konieczne jest si"gni"cie do prac przygotowawczych i dyskusji przedkonstytucyjnych, a za ich po44 J. Czaba&ski, Upiory przesz o!ci zdobywaj" w adz#, „Rzeczpospolita" z dnia 11 maja 2007 r. 45 Sk!adana Sejmowi Informacja o istotnych problemach wynikaj"cych z dzia alno!ci i orzecznictwa Trybuna u Konstytucyjnego w 2000 r., [w:] Sprawozdania stenograÞ czne, 3 kadencja, 112 posiedzenie, 2 dzie& (05.07.2001), druk nr 2747. 46 J. Trzci&ski, Rzeczpospolita Polska dobrem wspólnym wszystkich obywateli, [w:] S"downictwo administracyjne gwarantem wolno!ci i praw obywatelskich 1980–2005, red. J. Góral, R. Hauser i J. Trzci&ski, Warszawa 2005, s. 454. 81 &rednictwem do pewnej tradycji ress eksji nad dobrem wspólnym, oraz odej&cie od niektórych utartych schematów my&lenia na temat dobra wspólnego, schematów, które - jak si zdaje - nie s% obce tak$e Trybuna!owi Konstytucyjnemu. B. W sprawie metodologii bada# nad zasad% dobra wspólnego Za rzecz znamienn% mo$na uzna" fakt, $e artyku! J. Trzci#skiego, którego deklarowanym g!ównym celem by!o „w s z c z c i e dyskusji na temat norma tywnego znaczenia art. 1 Konstytucji i zaproponowanie metodologii bada# nad konstytucyjn% zasad%, która g!osi, $e «Rzeczpospolita Polska jest dobrem wspólnym wszystkich obywateli»" [podkr. M.P.]47, ukaza! si dopiero w 2005 r. Uzasadniaj%c mój dalszy tok wywodu, chcia!bym tu skorzysta" z tego zaproszenia do dyskusji. W pi ciolecie Konstytucji 1997 r. Lech Garlicki pisa!: „Ka$da konstytucja przyjmuje pewne zasady podstawowe, s!u$% ce zarówno jako aksjologiczny zwornik postanowie# szczegó!owych, jak i narz dzie pozwalaj%ce b%d' na odnajdywanie w konstytucji tre &ci, których zapomniano w niej zapisa", b%d' na usuwanie z niej tre &ci, które nie powinny si w niej znale'". Konstytucja z 1997 roku za tak% zasad uzna- !a godno&" cz!owieka"48. Je&li zgodzi" si z t% tez%, to trudno wskaza" racje, aby analogicznego statusu nie przyzna" zasadzie dobra wspólnego. St%d, zgadzaj%c si z J. Trzci#skim, $e postanowienia konstytucji dookre&laj% tre&" zasady dobra wspólnego, przede wszystkim przez dookre&lenie praw cz!owieka i kszta!tu pa#stwa, jednak uwa$am, $e dekoduj%c tre&" art. 1 zasadniczy akcent nale$y po!o$y" na jej autonomiczny sens. Tylko wtedy zasada dobra wspólnego b dzie mog!a pe!ni" rol wyznaczon% jej systematyk% konstytucji i pracami przygotowawczymi. St%d trudno zgodzi" si z pogl%dem, $e: „«Dobro wspólne» jest pochodn% koncepcji pa#stwa, tak w p!aszczy'nie koncepcji wolno&ci i praw jednostki, jak i w p!asz czy'nie organizacyjnej pa#stwa"49. W zasadzie dobra wspólnego jako fundamentalnej i pierwszej zasadzie konstytucyjnej najwa$niejsze zdaje si by" to, co w konstytucji nie zosta!o wprost wys!owione. Maj%c na uwadze orzecznictwo Trybuna!u Konstytucyjnego dotycz%ce zasady demokratycznego pa#stwa prawnego, mo$na zasadnie przyj%", $e tak$e obecny art. 1 jest interpretacyjnie otwarty tak na tre&ci typu materialnego, jak i formalnego. St%d zasadne jest po!o$enie akcentu na prace przygotowawcze i si gni cie do wskazanych w nich tradycji. C. Prace przygotowawcze W trakcie prac Komisji Konstytucyjnej Zgromadzenia Narodowego pocz%tkowo przyjmowano (tak by!o jeszcze w projekcie z dnia 19 czerwca 1996 r.), $e artyku!em pierwszym b dzie artyku! zawieraj%cy zasad demokratycznego pa#stwa prawnego urzeczywistniaj%cego zasady sprawiedliwo&ci spo!ecznej, zatem obecny artyku! drugi; natomiast w projektowanym drugim artykule umieszczono formu! : „Rzecz47 Tam$e, s. 452. 48 L. Garlicki, Wolno!ci i prawa jednostki w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 1997 roku, op. cit., s. 62. 49 J. Trzci#ski, Rzeczpospolita Polska dobrem wspólnym wszystkich obywateli, op. cit., s. 460, pkt 8a. Marek Piechowiak: S u$ebno!% pa"stwa wobec cz owieka i jego praw jako naczelna idea Konstytucji RP... Przegl%d Sejmowy 4(81)/2007 Studia i Materia y82 pospolita Polska jest wspólnym dobrem wszystkich obywateli" (a nie „dobrem wspólnym", jak ostatecznie przyj to), w oczywisty sposób nawi%zuj%c% do Konstytucji kwietniowej z 1935 r. W projekcie, który opu&ci! Komisj Konstytucyjn% Zgromadzenia Narodowego i traÞ ! do drugiego czytania, cho" dokonano zmiany kolejno&ci artyku!ów50, znajdowa!a si nadal kategoria „wspólnego dobra" podkre&laj%ca - zgodnie z polsk% tradycj% konstytucyjn% i zwyk!ym znaczeniem u$ytych s!ów - s!u$ebno&" obywateli wobec pa#stwa. By!o tak mimo du$o wcze&niej zg!aszanych zastrze$e# pod adresem przyj tej formu!y51 i deklarowanej zasadniczej zgodno&ci uczestników dyskusji co do tego, $e w nowym artykule pierwszym nie chodzi o prymat pa#stwa, ale o wyra- $enie idei s!u$ebno&ci pa#stwa wobec obywateli oraz co do tego, $e tre&" art. 1 nawi%zuje do koncepcji dobra wspólnego przyjmowanej w my&li chrze&cija#skiej i nauczaniu spo!ecznym Ko&cio!a katolickiego52. Deklaracje takie sk!adane by!y tak$e w trakcie drugiego czytania, np. przez przedstawiciela dominuj%cego wówczas ugrupowania - Sojuszu Lewicy Demokratycznej - pos!a Jerzego Szmajdzi#skiego, który stwierdza!: „O warto&ciach chrze&cija#sko-demokratycznych mo$na mówi" w wypadku tych zapisów, które okre&laj% to, $e Rzeczpospolita jest wspólnym dobrem wszystkich obywateli"53. 50 Zmiany kolejno&ci artyku!ów Komisja Konstytucyjna Zgromadzenia Narodowego dokona!a dopiero 17 wrze&nia 1996 r. na wniosek, nale$%cego wówczas do opozycji parlamentarnej, pos!a Tadeusza Mazowieckiego, argumentuj%cego, $e „art. 2 [Rzeczpospolita Polska jest wspólnym dobrem] wyra$a szersz% zasad "; wniosek popar! tak$e, nale$%cy do rz%dz%cej koalicji, pose! Longin Pastusiak, stwierdzaj%c, $e: „nale$y rozpocz%" od kwestii ogólniejszej i nast pnie przej&" do kwestii bardziej szczegó!owej", „Biuletyn" 1997, nr XXXIX, s. 12. Wniosek przyj to w Komisji zdecydowan% wi kszo&ci% g!osów (30 za, 3 przeciw, 5 wstrzymuj%cych si ), tam$e. W dyskusjach przedkonstytucyjnych podnoszono w%tpliwo&ci co do trafno&ci postawienia u podstaw systemu prawnego zasady pa#stwa prawnego, której interpretacja mog!aby zosta" ograniczona do aspektów formalnych (pa#stwo prawne pojmowane raczej jako Gesetzesstaat ni$ Rechtsstaat) i zasady sprawiedliwo&ci spo!ecznej, która przesuwa akcenty ze sprawiedliwo&ci po prostu na jedynie pewien aspekt sprawiedliwo&ci; szerzej np. M. Piechowiak, Kszta towanie nowego systemu ochrony podstawowych praw i wolno!ci obywatelskich w Polsce. Uwagi krytyczne o przyj#tych zasadach, op. cit., s. 92. 51 Problem kolejno&ci s!ów: „wspólne dobro" czy „dobro wspólne", zosta! - jak si zdaje - wprowadzony do debaty moim tekstem Prawa cz owieka w projekcie konstytucji, „Rzeczpospolita" z dnia 23 maja 1995 r., któremu towarzyszy!a polemika: B. Banaszak, Zasady ustroju a prawa jednostki, „Rzeczypospolita" z dnia 14 czerwca1995 r. i odpowied' - M. Piechowiak, Porozmawiajmy o podstawach. Wokó projektu konstytucji, „Rzeczpospolita" z dnia 25 sierpnia 1995 r.; zasadnicze argumenty przedstawione w tych tekstach by!y powtarzane w debatach parlamentarnych przez zwolenników formu!y „dobro wspólne". 52 P. Winczorek, Dyskusja nad podstawowymi zasadami ustroju RP w Komisji Konstytucyjnej Zgromadzenia Narodowego, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny" 1995, z. 2, s. 17. Z kolei B. Banaszak pisa!, $e art. 1 (przy formule „jest wspólnym dobrem") nie pozostawia w%tpliwo&ci, „$e chodzi o uznanie w nim przede wszystkim s!u$ebnej roli pa#stwa wobec obywateli, a nie o podkre&lenie znaczenia nale$ytego wywi%zywania si obywateli z ich obowi%zków wobec pa#stwa", ten$e, Zasady ustroju a prawa jednostki, „Rzeczypospolita" z dnia 14 czerwca 1995 r. 53 Stenogram posiedzenia Zgromadzenia Narodowego, <http://ks.sejm.gov.pl:8009/forms/ kad.htm> 2. kad., nr pos. zn3, dzie# 1, 24-02-1997. 83 Wbrew tym deklaracjom, a zgodnie z przyj tym brzmieniem art. 1 i zgodnie ze stoj%c% za nim tradycj% polskiego konstytucjonalizmu, pose! sprawozdawca Komisji Konstytucyjnej Zgromadzenia Narodowego, którym by! Marek Mazurkiewicz, przedstawiaj%c projekt w drugim czytaniu, mówi!: „Pierwsz% spo&ród idei konstytucyjnych projektu w jego cz &ci stricte normatywnej jest wizja pa#stwa polskiego jako wspólnego dobra wszystkich obywateli. Jest ona niew%tpliwie nawi%zaniem do historii narodu, który a$ za dobrze odczu! dolegliwo&ci braku w!asnej pa#stwowo&ci, wi%$e si z ide% solidaryzmu spo!ecznego, wyra'nie przywo!an% tak$e w zako#czeniu preambu!y projektu konstytucji. Idea ta znajduje swe odbicie szczegó!owe w rozdz. II, w artykule traktuj%cym o obowi%zkach obywatelskich, gdzie przywo!ano obowi%zek wierno&ci i lojalno&ci wobec pa#stwa oraz troski o dobro wspólne. Trosk o pa#stwo jako dobro wspólne mo$na dostrzec równie$ w rozdziale o Þ nansach publicznych, gdzie obok rozstrzygni " strukturalnych i kompetencyjnych oraz regulacji praw obywatela znajdujemy materialne granice swobody gospodarki &rodkami publicznymi przez w!adz publiczn%"54. W sposób oczywisty na pierwszym miejscu pozostawa!a idea s!u$ebno&ci obywateli wobec pa#stwa, pozostawa! duch Konstytucji kwietniowej. Pozostawienie w projekcie formu!y „wspólne dobro" wywo!a!o podczas drugiego czytania zdecydowan% reakcj ze strony opozycji. W debacie w Zgromadzeniu Narodowym senator Alicja Grze&kowiak (NSZZ „S") argumentowa!a: „Projekt konstytucji g!osi ju$ w art. 1, $e Rzeczpospolita Polska jest wspólnym dobrem wszystkich obywateli, co nie oznacza, $e musi by" ich dobrem wspólnym. Formu!a projektu pozbawiona chrze&cija#skiej perspektywy przez nieprzyj cie systemu warto&ci chrze&cija#skich jako fundamentu pa#stwa czy fundamentu konstytucji nie daje podstaw, by interpretowa" go w duchu nauki spo!ecznej Ko&cio!a, która mówi o dobru wspólnym jako o sumie tych warunków $ycia spo!ecznego, dzi ki którym jednostki, rodziny i zrzeszenia mog% pe!niej i !atwiej osi%gn%" swoj% w!asn% doskona!o&". Polega to przede wszystkim na poszanowaniu przyrodzonych praw oraz obowi%zków osoby ludzkiej. Tego, niestety, projekt konstytucji nie potwierdza"55. W tym samym duchu, na istot problemu krótko wskazywa! pose! Andrzej G%sienica- -Makowski: „w odniesieniu do art. 1 pojawia si problem, czy konstytucja respektuje hierarchi warto&ci, to znaczy zasad , i$ cz!owiek jest warto&ci% pierwotn% i najwy$sz% w hierarchii bytów stworzonych, czy przyjmuje, $e jest to pa#stwo. Postawienie wyrazu «wspólnym» przed wyrazem «dobrem» w konsekwencji stawia pa#stwo ponad cz!owiekiem."56 54 Sprawozdanie Komisji Konstytucyjnej Zgromadzenia Narodowego o projekcie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (druki nr 17 i 14), drugie czytanie. Stenogram posiedzenia Zgromadzenia Narodowego <http://ks.sejm.gov.pl:8009/forms/kad.htm> 2. kad., nr pos. zn3, dzie# 1, 24-02-1997. 55 Stenogram posiedzenia Zgromadzenia Narodowego, <http://ks.sejm.gov.pl:8009/forms/kad.htm> 2. kad., nr pos. zn3, dzie# 1, 24-02-1997. 56 Stenogram posiedzenia Zgromadzenia Narodowego, <http://ks.sejm.gov.pl:8009/forms/kad.htm> 2. kad., nr pos. zn3, dzie# 2, 25-02-1997. Marek Piechowiak: S u$ebno!% pa"stwa wobec cz owieka i jego praw jako naczelna idea Konstytucji RP... Przegl%d Sejmowy 4(81)/2007 Studia i Materia y84 Stosown% poprawk , dotycz%c% zamiany kolejno&ci s!ów w art. 1 zg!osili pose! A. G%sienica-Makowski oraz senatorowie: A. Grze&kowiak, B. ( kawa, A. Chronowski, F. Bachleda-Ksi dzularz i A. Che!kowski. Senator Alicja Grze&kowiak na forum Komisji Konstytucyjnej ZN argumentowa!a: „Poprawka zmierza do prawid!owego ustalenia poj ". Art. 1 w wersji Komisji Konstytucyjnej zawiera poj cie z akcentem kolektywistycznym. Chodzi o to, $eby Rzeczpospolita Polska by!a dobrem wspólnym wszystkich. Jest to w!a&ciwe uj cie tego poj cia". Komisja przyj !a propozycj 7 marca 1997 r. 35 g!osami za, przy 3 przeciw, 2 wstrzymuj%cych si ; w konsekwencji rekomendowa!a Zgromadzeniu Narodowemu przyj cie poprawki57. Zgromadzenie Narodowe przyj !o poprawk 21 marca 1997 r. Na szczególne podkre&lenie zas!uguje fakt, $e poprawk przyj to jednog!o&nie, bez g!osów przeciw lub wstrzymuj%cych si . By!a to jedyna poprawka dotycz%ca spraw fundamentalnych przyj ta przez konsens58. Jest to istotna racja po temu, aby w sposób szczególny bra" pod uwag tre&ci zwi%zane z wprowadzon% zmian%. D. „Dobro wspólne" jako wyra$enie idiomatyczne Konsekwencje przyj cia poprawki s% bardzo daleko id%ce, powoduj% zmian zasadniczej perspektywy dla ca!ej ustawy zasadniczej. W j zyku polskim postawienie przymiotnika po rzeczowniku sygnalizuje zwykle, $e mamy do czynienia z wyra$eniem idiomatycznym, czyli takim, którego znaczenie nie jest wyznaczone sum% znacze# wyra$e# sk!adowych (dobrym przyk!adem istotnego przesuni cia znaczeniowego nast puj%cego w wyniku przestawienia przymiotnika s% wyra$enia „m!oda panna" i „panna m!oda")59. Zatem je&li mamy „wspólne dobro", to - maj%c na uwadze znaczenie wyra$e# sk!adowych - chodzi o co&, co jest powszechnym celem, czym&, co jest cenne, warto&ciowe i jako takie powinno by" przedmiotem troski i 'ród!em obowi%zków wobec niego. Takie znaczenie wyra$enia „wspólne dobro" dobrze odpowiada jego u$yciu w Konstytucji kwietniowej, akcentuj%cej obowi%zki obywateli wobec pa#stwa60. 57 „Biuletyn" 1997, nr XLIV, s. 5. 58 467 g!osów za; stenogram posiedzenia Zgromadzenia Narodowego <http://ks.sejm.gov.pl:8009/ forms/kad.htm> 2. kad., nr pos. zn3, dzie# 6, 21-03-1997. Jednog!o&nie przyj to w drugim czytaniu jeszcze tylko jedn% poprawk (w art. 167 ust. 2 wnioskodawca proponowa!, aby regionalne izby obrachunkowe by!y organami nadzoru w zakresie spraw Þ nansowych, a nie - jak proponowa!a Komisja - spraw bud$etowych). 59 Zob. W. Koba#ski, B. Klebanowska, A. Markowski, O dobrej i z ej polszczy'nie, Warszawa 1989, s. 231. 60 Wojciech Brzozowski, polemizuj%c z pogl%dami zawartymi w moim tek&cie FilozoÞ czne podstawy rozumienia dobra wspólnego, „Kwartalnik FilozoÞ czny" 2003, nr 2, s. 5–35, deprecjonuje donios!o&" przestawienia s!ów w art. 1; uznanie tej donios!o&ci uzale$nia od bada# socjolingwistycznych i sugeruje, $e - historycznie rzecz ujmuj%c - „)róde! ró$nic znaczeniowych mi dzy sformu!owaniem, które znalaz!o si w Konstytucji z 1935 r., a uj ciem obecnym nale$a!oby si wi c dopatrywa" raczej w praktyce politycznej i klimacie ideowym lat 30-tych, które sk!ania!y do interpretacji zgodnej z duchem my&li obozu sanacyjnego"; W. Brzozowski, Konstytucyjna zasada dobra wspólnego, „Pa#stwo i Prawo" 2006, z. 11, s. 19–20. Zauwa$y" trzeba, $e w swojej argumentacji odwo!a!em si do pewnej ogólnej i uznanej zasady j zyka polskiego (zob. wy$ej przyp. 59), a nie do samych intuicji j zykowych. Nie jest te$ tak, $e ka$de przestawienie kolejno&ci jest znacz%ce, tak$e z tego powodu, $e nie zawsze odpowiada mu utrwalone wyra$enie idiomatyczne. St%d wskazana przez autora trudno&", jak% ma z do85 E. Dobro wspólne w nauce spo!ecznej Ko&cio!a i w tradycji Þ lozoÞ i klasycznej Aby zidentyÞ kowa" sens wyra$enia idiomatycznego trzeba si gn%" do deÞ nicji (a legaln% deÞ nicj% nie dysponujemy) albo do kultury, do tradycji61. Znaczenie wyra- $enia „dobro wspólne", w!a&nie jako wyra$enia idiomatycznego, jest dobrze ugruntowane w powo!ywanej w dyskusji spo!ecznej nauce Ko&cio!a katolickiego62. Zgodnie z ni% dobro wspólne „obejmuje sum tych warunków $ycia spo!ecznego, dzi ki którym jednostki, rodziny i zrzeszenia mog% pe!niej i !atwiej osi%gn%" swoj% w!asn% doskona!o&""63; „polega [ono] przede wszystkim na poszanowaniu praw i obowi%zków osoby ludzkiej"64. Niemal tymi samymi s!owy dawano wyraz takiemu rozumieniu tego poj cia w debacie w Zgromadzeniu Narodowym65. Ca!kowicie chybiony jest w tym kontek&cie zarzut, $e si ganie w analizie art. 1 do katolickiej nauki spo- !ecznej by!oby równoznaczne z niezrozumia!% w pa#stwie &wieckim praktyk% nadawania poj ciom konstytucyjnym tre&ci konfesyjnej66. To, $e sens pewnych wyra$e# funkcjonuj%cych w kulturze i przyjmowanych dla wyra$enia pewnych tre&ci jest wyznaczony tradycj% powi%zan% z religi%, nie rozstrzyga o ich konfesyjnym charakterze. Kategori „dobra wspólnego" przyj to nie dlatego, $e jest to kategoria ukszta!towana w nauce spo!ecznej Ko&cio!a katolickiego czy w pewnej tradycji Þ lozoÞ cznej, nie dlatego tak$e, $e wst p do konstytucji mówi o wierz%cych w Boga, ale ze wzgl du na tre&ci zawarte w tej kategorii, których rozumienie jest ow% tradycj% wyznaczone i to tre&ci wyra'nie przywo!ane w pracach przygotowawczych. Maj%c na uwadze niew%tpliwe osi%gni cia hermeneutyki Þ lozoÞ cznej, trudno kwestionowa" postulat Marek Piechowiak: S u$ebno!% pa"stwa wobec cz owieka i jego praw jako naczelna idea Konstytucji RP... strze$eniem ró$nicy znaczeniowej mi dzy „polska rodzina" a „rodzina polska", nie ma mocy argumentacyjnej. W dodatku wybrany przez niego przyk!ad akurat wspiera przywo!an% zasad , gdy$ w ostatnich latach pisane wielk% liter% (czego w j zyku mówionym oczywi&cie nie wida", cho" skutki przesuni cia znaczeniowego pozostaj%) wyra$enie „Rodzina Polska" nabra!o swoistego znaczenia jako nazwa stowarzyszenia. Wreszcie, co najwa$niejsze, omawiana zasada j zykowa, jak ka$da zasada, ma wyj%tki. Daleki jestem od oparcia analizy art. 1 wy!%cznie na analizach j zykowych. Zmiana kolejno&ci s!ów by!a wyrazem tego, co dzia!o si podczas prac nad przygotowaniem projektu konstytucji i to do nich trzeba przede wszystkim si gn%", a nie do doktryny konstytucyjnej okresu mi dzywojennego. Prace te mój polemista w swym wywodzie ignoruje. 61 Zob. M. Piechowiak, FilozoÞ czne podstawy rozumienia dobra wspólnego, „Kwartalnik FilozoÞ czny" 2003, nr 2, s. 5–35. 62 Jest to uznane tak$e w komentarzach. Zob. np. P. Winczorek, Komentarz do Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r., Warszawa 2000, s. 14: „Poj cie dobra wspólnego nale$y do dorobku my&li chrze&cija#skiej". 63 Sobór Watyka#ski II, Konstytucja duszpasterska o Ko!ciele w !wiecie wspó czesnym. Gaudium et spes, 74; tam$e 26, „dobro wspólne - czyli suma warunków $ycia spo!ecznego, jakie b%d' zrzeszeniom, b%d' poszczególnym cz!onkom spo!ecze#stwa pozwalaj% osi%ga" pe!niej i !atwiej w!asn% doskona!o&"". Zob. Jan XXIII, Pacem in terris, 58: dobro wspólne mo$na okre&li" jako „sum tych warunków $ycia spo!ecznego, w jakich ludzie mog% pe!niej i szybciej osi%gn%" swoj% osobist% doskona!o&"". 64 Jan XXIII, Pacem in terris, 60. Zob. Jan Pawe! II, Centesimus annus, 47: dobro wspólne „nie jest zwyk!% sum% korzy&ci partykularnych, ale wymaga ich oceny i pogodzenia w oparciu o sprawiedliw% hierarchi warto&ci i, w ostatecznym rozrachunku, o w!a&ciwe zrozumienie godno&ci i praw osoby"; Jan Pawe! II, S u$y% dobru wspólnemu, „L'Osservatore Romano" 2001, nr 1, s. 45: „Ochrona praw cz!owieka nale$y do niepodwa$alnych nakazów dobra wspólnego". 65 Zob. cyt. wy$ej wypowied' senator Alicji Grze&kowiak. 66 Tak J. Brzozowski, op.cit., s. 21. Przegl%d Sejmowy 4(81)/2007 Studia i Materia y86 uwzgl dniania tradycji przy ka$dej odpowiedzialnej próbie wszechstronnego rozumienia danej kategorii67. Uznanie - zgodnie ze wskazan% tradycj% - praw cz!owieka za zasadniczy element dobra wspólnego, w sposób oczywisty nie tylko nie prowadzi „do zaw!aszczenia przestrzeni publicznej przez przedstawicieli jednego &wiatopogl%du"68, ale pozwala na podstawie art. 1 argumentowa" przeciwko takiemu zaw!aszczeniu. W Þ lozoÞ i chrze&cija#skiej, nawi%zuj%cej do Tomasza z Akwinu i do klasycznej Þ lozoÞ i greckiej69, obok przedstawionego rozumienia dobra wspólnego, okre&lanego jako dobro wspólne w aspekcie przedmiotowym, wyró$nia si dobro wspólne w aspekcie podmiotowym. Jest nim pe!ny rozwój ka$dej osoby, uto$samiany ze szcz &ciem wszystkich cz!onków wspólnoty70. Mówi%c s!owami Akwinaty, nieco archaicznie, ale wskazuj%c na istot sprawy: „Pierwsz% za& zasad% w dzia!aniu, które podlega rozumowi praktycznemu, jest cel ostateczny. Celem ostatecznym $ycia ludzkiego jest za& szcz &cie lub szcz &liwo&", jak wy$ej powiedziano. Z tego wynika, $e prawo, przede wszystkim, powinno mie" na wzgl dzie porz%dek, który kieruje ku szcz &liwo&ci"71. Generalna perspektywa takiego pojmowania dobra wspólnego wyznaczona by!a ju$ w staro$ytno&ci. Platon pisa!: „Podstawowym za!o$eniem i celem naszych praw jest to, $eby obywatele byli jak najszcz &liwsi i zespoleni ze sob% najserdeczniejsz% przyja'ni%"72; Arystoteles, w tym samym duchu: „Nie ulega tedy w%tpliwo&ci, $e najlepszym ustrojem jest z konieczno&ci taki, w którego ramach ka$dy bez wyj%tku najlepiej si czuje i szcz &liwie $yje"73. Dobro wspólne w aspekcie podmiotowym jest bardziej fundamentalne, tak ontologicznie, jak i poznawczo. To ze wzgl du na nie co& jest dobrem wspólnym w sen67 Zob. H.-G. Gadamer, Wahrheit und Methode, Tübingen 1975, s. 279–281; M. Piechowiak, W poszukiwaniu ontologicznych podstaw prawa. Arthura Kaufmanna teoria sprawiedliwo!ci, Warszawa 1992, s. 59–60; tak$e np. J. Stelmach, Wspó czesna Þ lozoÞ a interpretacji prawniczej, Kraków 1999, s. 50–72. 68 Tam$e, s. 23. 69 J. Brzozowski uznaje spekulacje na temat tradycji Þ lozoÞ cznej dotycz%cej dobra wspólnego tout court za ja!owe (za przyk!ad przywo!uje ksi%$k Paw!a *piewaka, W stron# dobra wspólnego, Warszawa 1998) i w tym kontek&cie zauwa$a, $e pytanie o art. 1 nie powinno zatem brzmie": „co to jest dobro wspólne?", lecz raczej: „co to znaczy, $e Polska to dobro wspólne?". Brzozowskiemu przyzna" trzeba racj , $e ksi%$ka P. *piewaka niewiele albo zgo!a nic nie wnosi do analizy art. 1. Jest tak jednak nie dlatego, $e si ga ona do Þ lozoÞ i, ale dlatego, $e si ga nie do tej tradycji Þ lozoÞ cznej, która w &wietle prac przygotowawczych jest dla art. 1 istotna. Aby odpowiedzie" na postawione przez Brzozowskiego „w!a- &ciwe" pytanie pod adresem art. 1, trzeba dysponowa" cho"by wst pnym rozumieniem „dobra wspólnego". Przy braku osadzenia kategorii „dobra wspólnego" w polskiej tradycji konstytucyjnej, modelowanie tre&ci tej kategorii bez si gania do tradycji Þ lozoÞ cznej lub innej „zewn trznej" wobec prawa by!oby mo$liwe, gdyby tre&" art. 1 by!a wyznaczona „wewn trznie" sam% konstytucj%. Wówczas jednak sama w sobie kategoria „dobra wspólnego" by!aby kategori% czysto blankietow%, nie posiadaj%c% w!asnego autonomicznego znaczenia. 70 Zob. M.A. Kr%piec, Cz owiek i prawo naturalne, Lublin 1986, s. 186: „dobro wspólne poj te Þ nalistycznie pojawia si przed cz!owiekiem-osob% jako jego «w!asne», osobowe dobro". 71 Tomasz z Akwinu, Summa theologiae  1–2, q. 90 a. 2 co. (Thomae Aquinatis Opera Omnia cum hypertextibus in CD-ROM, red. R. Busa, Stuttgart 1996). 72 Platon, Prawa, przek!. M. Maykowska, Warszawa 1960, 743c. 73 Arystoteles, Polityka, przek!. L. Piotrowicz, [w:] Dzie a wszystkie, Warszawa 2001, t. 6, 1324a; zob. tak$e np. Arystoteles, Etyka nikomachejska, przek!. D. Gromska, [w:] Dzie a wszystkie, Warszawa 1996, t. 5, 1129b. 87 sie przedmiotowym, czyli warunkiem sprzyjaj%cym osi%gni ciu rozwoju osobowego i szcz &cia we wspólnocie. Wa$nym elementem chrze&cija#skiej koncepcji dobra wspólnego, odró$niaj%cym j% od koncepcji staro$ytnych, jest dostrze$enie, i$ pa#stwo, kszta!tuj%c warunki rozwoju cz!owieka, nie obejmuje ca!ej przestrzeni, w której cz!owiek si rozwija74. Mówi%c za Tomaszem z Akwinu: „cz!owiek nie jest przyporz%dkowany do wspólnoty politycznej, ca!ym sob% i wszystkim, co jest jego"75. Porz%dek polityczny, pa#stwowy, cho" nie mo$e tego „wi cej" zagospodarowa", to powinien ów element uwzgl dnia", cho"by po to, aby - niechc%cy - go nie przekre&li". Jest to jeden z wa$nych powodów, dla których u aksjologicznych podstaw pa#stwa nale$y wskaza" na dobro wspólne i za jego po- &rednictwem na dobro cz!owieka, czy - mówi%c wspó!cze&nie funkcjonuj%cymi kategoriami - jego godno&", a dookre&lenie kszta!tu pa#stwa postawi" na miejscu drugim. Jest to te$ wa$ny argument na rzecz przyj tej kolejno&ci dwóch pierwszych artyku!ów. Urzeczywistnianie zasady demokratycznego pa#stwa prawnego realizuj%cego zasady sprawiedliwo&ci spo!ecznej jest, w &wietle konstytucji, warunkiem koniecznym, ale nie warunkiem wystarczaj%cym urzeczywistniania dobra wspólnego. F. Dobro wspólne jako fundament porz%dku konstytucyjnego Umieszczenie „dobra wspólnego" w pierwszym artykule konstytucji, a nie „wspólnego dobra", powoduje, $e na pierwszym miejscu postawione zostaj% postulaty dotycz%ce tego, jakie ma by" pa#stwo, aby s!u$y!o obywatelom; zamiast tego, jacy maj% by" obywatele, aby s!u$yli pa#stwu76. Pierwszoplanowym elementem dobra wspólnego s% prawa cz!owieka. Je$eli Rzeczpospolita nie respektuje czy nie chroni tych praw, to nie jest dobrem wspólnym. Zasada dobra wspólnego na pierwszym miejscu ka$e postawi" pytanie, jaka ma by" Rzeczpospolita, na pierwszym miejscu stawia obowi%zki pa#stwa, a nie obowi%zki obywateli. Tak% interpretacj wspiera tak$e formu!a z preambu!y, na pierwszym miejscu mówi%ca o równo&ci w prawach wobec dobra wspólnego - Polski, na drugim - o obowi%zkach. W dyskusji w Komisji Konstytucyjnej, dnia 17 wrze&nia 1996 r., jeszcze przy formule „wspólne dobro", na tak% perspektyw wskazywa! Pawe! Sarnecki, jako ekspert Komisji Konstytucyjnej Zgromadzenia Narodowego, stwierdzaj%c: „je$eli Rzeczpospolita Polska nie b dzie demokratycznym pa#stwem prawnym urzeczywistniaj%cym zasady sprawiedliwo&ci spo!ecznej, to nie b dzie wspólnym dobrem wszystkich obywateli"77. Marek Piechowiak: S u$ebno!% pa"stwa wobec cz owieka i jego praw jako naczelna idea Konstytucji RP... 74 W tym kontek&cie warto przypomnie" art. 4 ust. 1 Konstytucji kwietniowej z 1935 r., który stanowi!, $e „W ramach pa#stwa i w oparciu o nie kszta!tuje si $ycie spo!eczne". 75 „Homo non ordinatur ad communitatem politicam secundum se totum, et secundum omnia sua", Tomasz z Akwinu, Summa theologiae, 1–2, q. 21, a. 4, ad 3. 76 Por. nauk spo!eczn% Ko&cio!a katolickiego w kontek&cie europejskim; Jan Pawe! II, S u$y% dobru wspólnemu, „L'Osservatore Romano" 2001, nr 1, s. 45: „Europa coraz lepiej u&wiadamia sobie, jakie s% wymiary wspólnego dobra europejskiego, to znaczy jakie dzia!ania winna wspólnym wysi!kiem podejmowa", i jakich warto&ci broni", aby nale$ycie odpowiada" na potrzeby swoich obywateli". Por. J. Trzci#ski, Rzeczpospolita Polska dobrem wspólnym wszystkich obywateli, op. cit., s. 456. 77 „Biuletyn" 1997, nr XXXIX, s. 12. Znaczenie art. 2 jako najbli$szego dla rozumienia dobra wspólnego, podkre&la tak$e J. Trzci#ski, Rzeczpospolita Polska dobrem wspólnym wszystkich obywateli, op. cit., s. 460, pkt 8d. Przegl%d Sejmowy 4(81)/2007 Studia i Materia y88 Jednak trudno si zgodzi" z przytoczonym wówczas argumentem na rzecz tego, $e obecny art. 2 powinien pozosta" artyku!em pierwszym, argumentem opartym na potraktowaniu zasady demokratycznego pa#stwa prawnego nie tylko jako warunku koniecznego, ale tak$e warunku wystarczaj%cego dla dobra wspólnego: „Poniewa$ Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym pa#stwem prawnym, to staje si wspólnym dobrem wszystkich"78. Gdyby tak by!o, fundamentem dobra wspólnego by!oby, postawione znowu na pierwszym miejscu, pa#stwo. O ile w &wietle przywo!anej tu chrze&cija#skiej ress eksji nad dobrem wspólnym mo$na si zgodzi", $e istotnym elementem dobra wspólnego jest taki kszta!t pa#stwa, który odpowiada zasadzie demokratycznego pa#stwa prawnego urzeczywistniaj%cego zasady sprawiedliwo&ci spo- !ecznej, to jednak nie mo$na si zgodzi" z tym, $e jest to pierwszy i zasadniczy fundament dobra wspólnego. Fundamentem tym jest cz!owiek zmierzaj%cy do osobowego rozwoju, mówi%c tradycyjnie - do szcz &cia, ze swymi przyrodzonymi prawami jako podstawowymi warunkami takiego rozwoju; a pa#stwo ma przyj%" taki a nie inny kszta!t ze wzgl du na cz!owieka i jego prawa. Nawet je&li wys!owiona w obecnym art. 2 zasada obejmuje prawa cz!owieka, to jednak umieszcza je w perspektywie pa#stwa jako czego& pierwszego i pierwotnego79. St%d - z punktu widzenie idei s!u- $ebno&ci pa#stwa wobec cz!owieka czy obywatela i zgodno&ci z tradycyjn% ress eksj% nad dobrem wspólnym - lepsza jest przyj ta kolejno&" dwóch pierwszych artyku- !ów. Przy takiej strukturze zasadna jest interpretacja, $e art. 1 u podstaw pa#stwa sytuuje cz!owieka, $yj%cego we wspólnocie, z jego prawami (o których mowa przede wszystkim, cho" nie tylko, w rozdziale II), natomiast art. 2 wskazuje na podstawowe tego konsekwencje dla kszta!tu pa#stwa. G. Zadanie dla Trybuna!u Konstytucyjnego i nie tylko Trybuna! Konstytucyjny zdaje si nie dostrzega" tradycji pojmowania dobra wspólnego, na któr% wskazuj% prace przygotowawcze i dyskusje przedkonstytucyjne dotycz%ce przepisu z art. 1. Za tak% tez% przemawiaj% ju$ same wyra$enia stosowane przez Trybuna!, gdy odwo!uje si do art. 1. W cytowanym wy$ej fragmencie wyroku z dnia 10 pa'dziernika 2001 r. mowa jest o „wspólnym dobru" a nie o „dobru wspólnym", co zdaje si wskazywa" nie tylko na niebranie pod uwag wskazanej tradycji, ale - je&li nie jest to proste przeoczenie - tak$e na brak &wiadomo&ci dylematów, jakie towarzyszy!y nadawaniu kszta!tu tej fundamentalnej regulacji. 78 „Biuletyn" 1997, nr XXXIX, s. 12. 79 Wyra'nie wida" to w wyroku z dnia 28 maja 1997 r. (sygn. akt K 26/96), gdy jeszcze przed wej- &ciem w $ycie Konstytucji z 1997 r. Trybuna! Konstytucyjny z zasady demokratycznego pa#stwa prawnego wyprowadza! prawo do $ycia; np.: „Pa#stwo takie realizuje si bowiem wy!%cznie jako wspólnota ludzi i tylko ludzie mog% by" w!a&ciwymi podmiotami praw i obowi%zków stanowionych w takim pa#stwie. [...] Pozbawienie $ycia unicestwia wi c równocze&nie cz!owieka, jako podmiot praw i obowi%zków. Je$eli tre&ci% zasady pa#stwa prawa jest zespó! podstawowych dyrektyw wyprowadzanych z istoty demokratycznie stanowionego prawa, a gwarantuj%cych minimum jego sprawiedliwo&ci, to pierwsz% tak% dyrektyw% musi by" respektowanie w pa#stwie prawa warto&ci, bez której wykluczona jest wszelka podmiotowo&" prawna [...]" (uzasadnienie, pkt 3). 89 Podobnie w powo!anym wyroku z dnia 30 stycznia 2001 r., w „dobru wspólnym" zosta!o ugruntowane, niemal zosta!o z nim uto$samione, dobro ogólne, bez rozwa$enia idiomatycznego charakteru kategorii z art. 1 (sygn. akt K 17/00). Z punktu widzenia stosowania zasady dobra wspólnego mo$na te$ zauwa$y", $e orzecznictwo Trybuna!u Konstytucyjnego odbiega od tradycyjnego uj cia dobra wspólnego w takim zakresie, $e traktuje dobro wspólne jako jedn% z warto&ci konstytucyjnych, która jest „wa$ona" wzgl dem innych. Natomiast w tradycyjnym uj ciu dobro wspólne obejmuje i integruje w zasadzie wszystkie inne warto&ci. St%d kategoria „dobra wspólnego" powinna by" stosowana w przypadkach, gdy trzeba zestawi" ze sob% i zintegrowa" inne warto&ci, dookre&laj%c ich tre&"80. W ramach dobra wspólnego mo$na „wa- $y"" ze sob% dobro ogólne i dobro indywidualne, ale bez uprzywilejowania tego pierwszego, bo dobro wspólne obejmuje tak$e to wszystko, co jednostce s!usznie si nale$y. Dobro wspólne mo$e by" kluczem do dookre&lenia tre&ci nienaruszalnej godno&ci cz!owieka, tre&ci, która niekiedy mo$e by" dookre&lona tylko przez uwzgl dnienie relacji jednego cz!owieka do innych ludzi, tak$e obdarzonych godno&ci%, i do warunków rozwoju kszta!towanych w ramach jednej ojczyzny i jednego pa#stwa. W tradycyjnym uj ciu dobro wspólne jest od strony materialnej to$same z dobrem cz!owieka uj tego ca!o- &ciowo w jego odniesieniach do innych i do &rodowiska spo!ecznego, w którym $yje81. W &wietle powy$szych analiz z ca!% pewno&ci% nale$y si zgodzi" z pogl%dem, $e „dobro wspólne nie redukuje si do za gadnienia ograniczenia wolno&ci i praw jednostki w zestawieniu z interesem publicznym (interesem pa#stwa)"82. Co wi cej, skoro - maj%c na uwadze prace przygotowawcze i wskazan% w nich tradycj pojmowania dobra wspólnego - zasada ta na pierwszym miejscu stawia obowi%zki pa#stwa wobec obywatela, a nie obowi%zki obywatela wobec pa#stwa; zatem zasada dobra wspólnego raczej jest podstaw% ograniczania interesu pa#stwa w imi praw cz!owieka (wolno&ci i praw jednostki), a nie praw cz!owieka w imi interesu pa#stwa83. Prymat osoby, jej rozwoju i szcz &cia, przed interesem pa#stwa, stanowi!by istotny element zasady dobra wspólnego (jej autonomicznego sensu), który mo$e by" pomocny przy rozstrzyganiu konss iktów warto&ci konstytucyjnych. IV. UWAGI PODSUMOWUJ%CE Konstytucja 1997 r. dobrze odzwierciedla czasy, w których powstawa!a. Odzwierciedla zmagania tak na polu podstawowych idei, jak i przekona# ogólnoMarek Piechowiak: S u$ebno!% pa"stwa wobec cz owieka i jego praw jako naczelna idea Konstytucji RP... 80 Por. W. Brzozowski, Konstytucyjna zasada dobra wspólnego, op. cit., s. 19. 81 Z takim tradycyjnym uj ciem nie jest !atwo pogodzi" postanowienia art. 25 ust. 3: „Stosunki mi dzy pa#stwem a ko&cio!ami i innymi zwi%zkami wyznaniowymi s% kszta!towane na zasadach poszanowania ich autonomii oraz wzajemnej niezale$no&ci ka$dego w swoim zakresie, jak równie$ wspó!dzia!ania dla dobra cz!owieka i dobra wspólnego", w którym dobro cz!owieka jest wyra'nie odró$nione od dobra wspólnego; dobro cz!owieka i dobro wspólne s% dwoma ró$nymi celami, cho" mog% by" uznane za komplementarne. Z genetycznego i historycznego punktu widzenia kszta!t tego artyku!u jest zrozumia!y - powstawa! on przy pojmowaniu dobra wspólnego w duchu Konstytucji kwietniowej. 82 J. Trzci#ski, Rzeczpospolita Polska dobrem wspólnym wszystkich obywateli, op. cit., s. 460, pkt 8b. 83 Por. tam$e, pkt 8c. Przegl%d Sejmowy 4(81)/2007 Studia i Materia y90 teoretycznych. Zasadnicze uj cie miejsca cz!owieka i jego praw w pa#stwie dookre- &lano w kontek&cie do&wiadcze# i tradycji konstytucyjnej okresu mi dzywojennego i jednocze&nie do&wiadcze# powojennych narusze# podstawowych praw cz!owieka. Wyra'nie mo$na dostrzec dominacj ogólnoteoretycznej ress eksji wyrastaj%cej z pozytywizmu prawniczego i pewien deÞ cyt w docenieniu Þ lozoÞ cznoprawnych i teoretycznych idei, które przynios!a powojenna mi dzynarodowa ochrona praw cz!owieka. Z punktu widzenia dowarto&ciowania cz!owieka i jego praw, niejako „rzutem na ta&m " uda!o si skorygowa" kilka - cho" nie wszystkich - kwestii, istotnych z punktu widzenia usytuowania jednostki wobec pa#stwa. Wy$ej przeprowadzone analizy wskazuj%, $e zasadniczy, a spo&ród badanych - jedyny, w pe!ni konkluzywny argument na rzecz uznania idei s!u$ebno&ci pa#stwa wobec cz!owieka za fundamentaln% ide Konstytucji 1997 r., opiera" si mo$e na art. 1. Artyku! ten jest jednak - jak dotychczas - interpretowany z pomini ciem istotnych intuicji wskazanych w pracach przygotowawczych, a zasadniczych dla idei s!u$ebno&ci pa#stwa. Dowarto&ciowanie tej idei pozostaje ci%gle zadaniem do wykonania; zadaniem, o którym warto pami ta" w kontek&cie pojawiaj%cych si tendencji do faworyzowania tego, co pa#stwowe, np. poprzez absolutyzowanie demokratycznej, proceduralnej legitymizacji prawa. W obliczu tych tendencji Konstytucja 1997 r. okazuje si dobrze uzbrojon% stra$niczk% godno&ci cz!owieka; stra$niczk% nie idealn%, a niekiedy nie w pe!ni &wiadom% swej mocy, ale dobr% na tyle, aby w obecnej sytuacji stan%" po jej stronie i by" dalekim od postulatów wymiany ca!ej konstytucji. Analiza prac przygotowawczych potwierdza, sk%din%d oczywist% tez , $e tekst konstytucji jest wypadkow% wielu czynników, tak$e pozamerytorycznych. Maj%c na uwadze toczone publicznie debaty wokó! Trybuna!u Konstytucyjnego, prawa do obywatelskiego sprzeciwu czy prawa do $ycia, mo$na zasadnie przypuszcza", $e obecnie przygotowany projekt nie by!by lepszy w badanym wy$ej aspekcie. SUMMARY of the article: Subordination of the State to the Individual and to Human Rights as a Central Idea of Poland's Constitution of 2 April 1997: A Goal or an Achievement? The article deals with relations between the individual and human rights on the one hand, and the State on the other, in the context of the Constitution of the Republic of Poland. The author poses the question whether the idea of subordination of the State to the individual is really a central idea of that constitution. He puts forward many arguments against such suggestion. These arguments relate, above all, to the arrangement of the constitution: a chapter concerning human rights is chapter II, while chapter I deals with foundation of the State; the goals of the State are specified in the preamble including the following initial phrase "the existence and future of Poland as our Homeland" and in Article 5 where human rights are as subject of protection by the State is mentioned after independence and integrity of [its] territory; a general concept of human rights protection adopted in the constitution is dominated by the structures typical 91 of law in its objective sense; the way of regulation admissible limitations on human rights differs from international standards; possibility of claiming human rights is constitutionally guaranteed, mostly by constitutional complaint which is above all aimed at correction of legal system, rather than claiming of rights by the individual; Article 1 ("The Republic of Poland shall be the common good of all its citizens") interpreted as referring to Article 1 paragraph 1 of the April Constitution of 1935, one of the main ideas of which was precedence of the State over the individual. He also analyses the arguments in favour of the recognition of the idea of subordination of the State. Nevertheless, they cannot be accepted as resolving the question of whether it is a central idea of the constitution. These arguments include in particular: the principle of subsidiarity contained in the preamble, even if it has not been appropriately emphasized there; recognition of inherent and inalienable dignity of the person, but it was not until Article 30 that this provision has been contained and it does not determine the relations between the human dignity and rights and the State. The author suggests that the only conclusive way to justify the subordination of the State in relation to the individual as a central idea of the constitution is by means of Article 1. Taking into account, above all, preparatory work, we should reject the interpretation of that article referring to the April (1935) Constitution. Essential interpretative context may be found in preparatory work and social teachings of the Catholic Church, referred to therein. In that case, the common good means the entirety of the conditions of social life which favour the human development. These conditions include above all the respect for human dignity. Such interpretation of Article 1 gives priority to proposals on what the State should be to serve the individual rather than to safeguard obligations of citizens in relation to the State. Marek Piechowiak: S u$ebno!% pa"stwa wobec cz owieka i jego praw jako naczelna idea Konstytucji RP...