Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 54:2 (2013), ss.77-93 DOI: 10.1501/Ilhfak_0000001391 Cedel ile Burhān Arasında: İbn Ṭufeyl'in Ḥayy b. Yaḳẓān Adlı Eseri Üzerinden Klasik Dönem Sonrası İslam Düşünce Tarihini Okumak MEHMET K. KARABELA İpek Üniv. İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi mkarabela@ipek.edu.tr Öz Bu makalenin amacı, İbn Ṭufeyl'in Ḥayy b. Yaḳẓān romanı üzerinden, düşünce tarihi ve edebiyatın birbirine ne kadar bağımlı ve birbiri içine ne kadar geçmiş iki alan olduğunu analiz ederek klasik dönem sonrası İslam düşünce tarihi çalışmalarını kavramlar tarihi açısından tartışmaya açmaktır. Bu çerçevede, ilk önce Ḥayy b. Yaḳẓān romanındaki Ḥayy, Absāl ve Salāmān karakterleri kullanılarak klasik sonrası dönemde İslam düşünce tarihini etkilemiş olan cedel ve burhān kavramları arasındaki çatışma argümanları değerlendirilecektir. Bu değerlendirmenin referansları, klasik dönem sonrası medreselerde eserleri en çok okutulan Şemsuddīn es-Semerḳandī ve Saçaḳlızāde'nin cedel, baḥs ve munāẓara kavramları arasındaki açık ve net vurgularıdır. Makalede yer alan eser analizleriyle ortaya konulan kanıtlar, İslam düşünce tarihinde; klasik dönemi şekillendiren cedel ve burhān arasındaki çatışmanın, klasik sonrası dönemde burhān lehine sonuçlandığını göstermektedir. Anahtar Kelimeler: Ḥayy b. Yaḳẓān, cedel, burhān, baḥs , munāẓara, İbn Ṭufeyl, Şemsuddīn es-Semerḳandī, Saçaḳlızāde Abstract Between Jadal and Burhān: Reading Post-Classical Islamic Intellectual History through Ibn Ṭufayl's Novel Ḥayy b. Yaqẓān This article opens a new discussion in the field of post-classical Islamic intellectual history by showing how literature and intellectual history are two inseparable and interdependent fields through an analysis of Ibn Ṭufayl's novel, Ḥayy b. Yaqẓān. To this end, the article first examines the tension between the two concepts of jadal and burhān, which have affected much of the currents in classical Islamic intellectual history, and does so by assessing the three main figures in Ibn Ṭufayl's novel: Ḥayy, Absāl and Salāmān. Our references to that tension are affirmed by two highly regarded scholars in post-classical Islamic intellectual history, Shams al-Dīn al-Samarqandī and Sājaqlīzāda, particularly in their clear distinction between jadal, baḥth and munāẓara. This article will show how the evidence in post-classical text analyses shows that the battle between the two concepts of jadal and burhān was won in favor of burhān in post-classical period. Keywords: Ḥayy b. Yaqẓān, jadal, burhān, baḥth, munāẓara, Ibn Ṭufayl, Shams al-Dīn alSamarqandī, Sājaqlīzāda 78 Mehmet K. Karabela Cedel ve burhān sanatları İslam düşünce tarihindeki iki önemli bilgi edinme metodudur. 1 Ancak bu alanda düşünce tarihinde karşılaştırmalı araştırmaların azlığı dikkat çekicidir ve bu duruma neden olarak el-Fārābī ve İbn Ruşd'ün cedeli ve cedelcileri (mucādilūn veya ehlu'l-cedel) küçümsemesi ile ilişkilendirilebilir. 2 Bu durumun düşünce tarihi yazıcılığı açısından önemi ise cedelin özellikle klasik sonrası dönem İslam düşünce tarihindeki yerinin saptanmamasından kaynaklanır. Klasik Yunan felsefesine baktığımızda mantık denilen şeyin aslında diyalektik olarak adlandırıldığını görmekteyiz. 3 İslam düşünce tarihinde ise burhānın kesin bilgi veren önermelerden cedelin ise doğruluk değeri ikinci derecede olan önermelerden oluştuğu iddiası felsefecilerle kelamcılar arasında önemli bir tartışma konusu olmuştur. Bu makalede bizim asıl sorguladığımız husus, klasik dönem sonrası İslam düşünce tarihinde cedelin nasıl algılandığı ve burhān metodu karşısındaki yeridir. Bu açıdan ilk başta cedel ve burhānın tanımını yapmak yerine İslam edebiyat tarihinde çok önemli bir yeri olan İbn Ṭufeyl'in Ḥayy b. Yaḳẓān romanında cedel ve burhān algılarını analiz ettikten sonra klasik sonrası dönemde cedel ve burhān kavramlarının tarihi açısından iki önemli figür olarak kabul gören Şemsuddīn es-Semerḳandī (ö.702/1302) ve Saçaḳlızāde'nin (ö.1150/1737) bu konularda neler düşündüklerini ortaya koymaktır. Bu analizleri yaparken sadece cedel ve burhānın teknik olarak nasıl tanımlandığı değil aynı zamanda nasıl algılandığı üzerine de yoğunlaşacağız. Bu yoğunlaşmaktaki amaç, İslam düşünce tarihinde, klasik dönemi şekillendiren cedel ve burhān arasındaki çatışmanın, klasik sonrası dönemde cedelin burhān karşısında nerede konumlandığını göstermektir. Burhān ve cedel arasındaki ilişkinin mahiyeti konusunda İbn Sīnā, el-Fārābī veya İbn Ruşd'ün cedel ve burhān üzerine yazdığı eserlerden ziyade İbn Ṭufeyl'in Ḥayy b. Yaḳẓān romanının seçilmesinin nedeni ise bu romanın öncelikle klasik dönem İslam düşüncesi ile klasik dönem sonrası 1 Cedel ve burhānın epistemolojik değeri ile ilgili bkz. İbrahim Emiroğlu, "Cedel Nedir?," D.E.Ü. İlahiyat Fakültesi Dergisi 12 (1999), ss.17-37; "Cedelin İşleyişi ve Değeri," D.E.Ü. İlahiyat Fakültesi Dergisi 13-14 (2001), ss.9-33. 2 El-Fārābī ve İbn Ruşd'ün bu konudaki düşünceleri için bkz. el-Fārābī, İḥṣā u'lUlūm, tah. s mān Emīn (Kahire: Dāru'l-Fikri'l-Arabī, 1948), ss.76-77 ve 107-13; Kitābu'l-Ḥurūf, tah. Muḥsin Mehdī (Beyrut: Dāru'l-Meşriḳ, 1968), ss.145-157; İbn Ruşd, Faṣlu'l-Maḳāl, tah. Muḥammed İmāra (Kahire: Dāru'lMa ārif, 1972), ss.30-38 ve 55-62. 3 Bkz. Ernst Kapp, Greek Foundations of Traditional Logic (New York: Columbia University Press, 1942); Gustav Emil Müller, Plato: The Founder of Philosophy as Dialectic (New York: Philosophical Library, 1965); G. E. L. Owen, Aristotle on Dialectic (Oxford: Clarendon Press, 1968); Fransisco J. Gonzalez, Dialectic and Dialogue: Plato's Practice of Philosophical Inquiry (Evanston: Northwestern University Press, 1998). AÜİFD 54:2 Cedel ile Burhān Arasında 79 ayrımındaki tarihsel bir dönemde yer alması ve özellikle cedel ve burhānı 'algılama' ve 'sunum' konusunda sadece belirli seviyedeki İslam düşünürlerine değil aynı zamanda Doğu ve Batı'daki birçok topluma ulaşarak düşünce ve edebiyat tarihinde daha yaygın bir etkiye sahip olmasıdır. 4 Bu çerçevede, makalemize 12. yüzyıl İspanyası'nda, Endülüs'teki bir çocuğun hikâyesiyle başlayacağız. 5 Bu, aslında aşağıda göreceğimiz gibi, tek başına bir çocuğun hikâyesinden çok iki adanın hikâyesidir. Bu adalardan birinde yaşam olmadığı halde, bir çocuk kendiliğinden ortaya çıkar. 6 Bu çocuk, Ḥayy b. Yaḳẓān'dır ( yanık oğlu Canlı). Bir ceylan tarafından emzirilen çocuk annesinin ölümü üzerine kendi kaderine bırakılır. Ḥayy, bir ölçüde, deniz kazası sonucu bir adaya düşen Robinson Crusoe'ya benzer şekilde herhangi bir insan müdahalesi olmaksızın mutlak bir yalıtım içinde büyür. Onun fıtrî aklı tedricen gelişir. Yedi yıllık bir süre boyunca ve yedi ardışık aşama neticesinde, insanoğlunun doğal evrimini yeniden yaşar: Ateşi keşfeder, alet icat eder, hayvanları evcilleştirir, yıldızları tefekkür eder ve kesintisiz gözlem (baḥs ) ve düşünce (naẓar) yoluyla kâinata ilişkin bir kavrayış elde eder. Sonra metafizik alana girer ve kendisi için bir Kâdir-i Mutlak yaratıcının varlığını ispatlar. Nihayetinde, herhangi bir nebevî yardım veya vahiy olmaksızın, mükemmel mutlak bilgiye kavuşur. Gelişmesinin bu aşamasında, henüz başka bir adanın veya insan ırkının varlığından habersiz iken, kendi adasında yürüdüğü bir gün, hayretler içinde şekil olarak kendisine benzeyen bir canlıya rastlar. Bu canlının adı Absāl'dır ve Kral Salāmān'ın hükmettiği ve hayatın geleneksel din tarafından dikte edilen ödül ve ceza sistemiyle düzenlendiği meskûn ve uygar bir komşu adadan gelmiştir. Absāl, spekülatif teolojiye bağlıdır, yani bir kelamcı arketipini temsil eder. Salāmān, bir Mâlikî fakîhin arketipidir. Buna mukabil 4 İbn Ṭufeyl'in Ḥayy b. Yaḳẓān eserinin tarihi ve önemine ilişkin bkz. A.-M. Goichon, "Ḥayy b. Yaḳẓān," EI2, c.3, ss.330-34. Ḥayy b. Yaḳẓān romanı Daniel Defoe'nun Robinson Crusoe'su ile tarih boyunca ilişkilendirilmiştir. Bu konuda aşağıdaki eserlere bakınız: Riad Kocache, The Journey of the Soul: The Story of Hai bin Yaqzan as Told by Abu Bakr Muhammad bin Tufail (Londra: Octagon Press, 1982); Nawal Muhammad Hassan, Ḥayy bin Yaqẓān and Robinson Crusoe: A Study of an Early Arabic Impact on English Literature (Bağdat: Al-Rashid House, 1980); "A Study in Eighteenth Century Plagiarism," The Islamic Quarterly 27 (1983), ss.31-48; Samar Attar, The Vital Roots of European Enlightenment: Ibn Tufayl's Influence on Modern Western Thought (Lanham: Lexington Books, 2007). 5 Bahsedilen bu hikâye, İbn Ṭufeyl'in felsefi romanı, Risāletu Ḥayy b. Yaḳẓān'dır. Bu makalede, Fuat Sezgin'in tıpkıbasımını yaptığı Gauthier 1936 neşrini kullandım: İbn Ṭufeyl, Risāletu Ḥayy b. Yaḳẓān, ed. Léon Gauthier (Frankfurt: Ma hed Tārīḫi'llūmi'l-Arabiyye ve'l-İslāmiyye, 1999). 6 Hikâyenin başka bir versiyonu, Ḥayy'ın annesi tarafından gönderilen bir kutu içerisinde adaya doğru yüzdüğünü betimleyerek Hz. Mūsā'nın Kur'an'daki (20/Ṭā-Hā:38-40) kaderine uzak bir göndermede bulunmaktadır. 80 Mehmet K. Karabela Absāl, batinî konulara dalmaya, eşyanın mistik boyutlarını keşfe ve alegorik yorumlarını kavramaya daha meraklıdır. Kısaca, Absāl'ın mizacı daimi tefekkür ve kesintisiz teemmüle ve eşyanın derin anlamlarını araştırmaya daha yatkındır. Absāl, rasyonel spekülasyonun neticelerini kadim otorite ile aktarılagelen doktrinlerce ele alınmış konularla ilişkilendirmeye hazırdır. Ancak, bu karşılaşmadan önce, Absāl, sürekli olarak, çözülmemiş sorunlar ve güçlüklerle mücadele etmiştir. Absāl, kendi yurttaşlarından daha yüksek bir öz-disipline ulaşmış olup zühd ve yalnızlığın en yüksek ruhani hedeflerini yakalamasında kendisine yardımcı olacağına inanmıştır. Bundan ötürü, dünyaya yüz çevirmiş ve hayatının geri kalanını geçirmek üzere kendi türünden bir canlının olmadığını düşündüğü bu adaya gelmiştir. 7 Absāl, Ḥayy'a konvansiyonel dili öğretir ve Ḥayy'ın, Absāl'ın kendi dini aracılığıyla doğruluğunu keşfettiği her şeyi doğrudan sezgisel tecrübesiyle zaten bilmekte olduğunu hayretle fark eder. Ḥayy, diğer adadaki insanların durumunu Absāl'dan öğrenir öğrenmez, içi merhametle dolar ve onları kendi bilgisinden yararlandırmaya karar verir. Bunun üzerine iki arkadaş yola çıkarlar, Absāl arkadaşı için aracılık edecektir. 8 Ancak, eğitim hedeflerinde başarısız olurlar, çünkü Ḥayy'ın hakikati açıklama biçimi bunu tehlikeli bir bidat olarak değerlendiren muhataplarının kavrayışının çok üzerindedir. Adanın yöneticisi olan Salāmān, tebaasıyla birlikte, Ḥayy'ın öğretilerini kendi beklentilerini belirleyen mutad sınırların çok ötesinde bulurlar: Bu öğreti, onların hayat tarzını veya, Pierre Bourdieu'nun terimlerinden birini kullanmak gerekirse, alışkanlık haline gelmiş kültürel karakterlerini (habitus) 9 tehdit etmektedir. Beş duyuları ile tevarüs ettikleri zincirlerle köleleştirilmiş olduklarından, akılları ( aḳl) sadece somut görünümlere (ẓāhir) tepki vermekte, ahlakî doğaları ise çoğu durumda cennet ile ödül vaadi ve cehennem ile ceza tehdidinden başka herhangi bir şeyle uyarılmamaktadır. Ḥayy, çok geçmeden, bu ada halkının Hz. Muhammed'in Kur'an'da ifade edilen öğretilerini takip ederek yaşadıkları hayatın onlar için en etkileyici yöntem olduğuna ikna olur. Ḥayy, davetsiz müdahalesi için onlardan saygıyla özür diler ve ada halkının atalarının dinine sadık kaldıklarını görmekten memnun olur. Böylece o, arkadaşı Absāl ile birlikte 7 İbn Ṭufeyl, Ḥayy b. Yaḳẓān, s.144. 8 İbn Ṭufeyl, Ḥayy b. Yaḳẓān, ss.144-46. 9 Bourdieu, habitus'un hiç kimsenin doğuşuyla getirmediği, bir "pratik mimesis (benzeme)" süreci ile öğrenildiğini savunur. Bourdieu'nun birincil vurgusu, kendisi aracılığıyla nesnel sosyal şartların insan tabiatının bir parçası kılındığı ve açık bir düşünme sürecinin konusu haline gelmeksizin yeniden üretildiği habitus'un bilinçdışı gücüdür. Bkz. Pierre Bourdieu, The Logic of Practice (Cambridge: Polity Press, 1990), s.73. AÜİFD 54:2 Cedel ile Burhān Arasında 81 meskûn olmayan adaya geri döner. Roman boyunca, Ḥayy'ın arayışı hakikat adınadır; 10 o, daima eşyanın hakikatini aramaktadır (mine'l-baḥs an ḥaḳā iḳi'l-eşyā ). 11 12. yüzyılda Endülüslü bilgin İbn Ṭufeyl (ö.581/1185) tarafından Arapça olarak kaleme alınan Ḥayy b. Yaḳẓān adlı felsefi roman, ifade edildiği kültürde mündemiç paradoksları ve çelişkili kutupları sahneye taşır. Ḥayy'ın bir adada tek başına yaşaması, Platon'un mağarasına benzer şekilde felsefi bir alegoridir. İbn Ṭufeyl'in eseri, şiirsel bir tarzda kaleme alınmış olsa da, 12 özellikle kendisinden öncekilerin yanı sıra, klasik dönem İslam düşüncesindeki temel felsefi eğilimlerine ilişkin kapsamlı bir bilgi sunmasından ötürü klasik dönem sonrası İslam entelektüel tarihinin incelenmesi için ideal bir başlangıç sayılabilir. 13 Metnin kendisi bir teolog (Absāl), bir felsefeci (Ḥayy) ve hukukçu (Salāmān) arasında bir diyalog sunar. Ancak, İbn Ṭufeyl, okuyucularına yoğunlukla felsefi nitelikte terimlerle hitap eder. O, Aristoteles'ten, İbn Sīnā'dan, İbn Bācce'den, elFārābī'den, el-Ġāzālī'den aldığı terimleri kullanır, ancak, onların öğretilerinin, kendisini, hedeflediği rasyonel analizden uzak, ancak sezgisel bir farkındalık ve kavrayışla ulaşılabilecek olan ifadeleme düzeyine ulaştıramayacağını ileri sürer. Ona göre, "Ebū Bekr'in [İbn Bācce] ifade ettiği düzey, sezgisel düzeydir" ve bu düzey, nazarî muhakemenin kullanımıyla (bi-ṭarīḳi'lilmi'n-naẓarī ve'l-baḥs ) elde edilir ve kuşkusuz o, bu düzeye ulaşmıştı, ancak bunun ötesine geçmedi. Her ikisi de, burada açığa çıkarılan hiçbir şeyin nazarî akıl ile açığa çıkarılan hiçbir şeyle çelişmemesi anlamında birbirine benzese de, girişte ifade ettiğim düzey oldukça farklıdır... Bu haller (aḥvāl), Ebū Alī'nin [İbn Sīnā] tarif ettiği üzere, kuramsallaştırmalar, kıyas çıkarımları, öncüllerin 10 İbn Ṭufeyl, Ḥayy b. Yaḳẓān, ss.147-55. 11 İbn Ṭufeyl, Ḥayy b. Yaḳẓān, s.140. 12 İbn Ṭufeyl, aynı zamanda bir şairdi ve bundan ötürü kendisini, konusuna muhakeme ile kontrol altına alınan bir canlılık, çekicilik ve renk katan imajinatif bir şekilde ifade eder ve bitkilerden aya, ateşten Tanrı'ya pek çok konuya değinir. Bu anlamda, o aynı zamanda bir filozoftur. Birini diğerinden ayırmak kolay değildir. İbn Ṭufeyl'in şiirleri için bkz. İbn İẕārī, Beyānu'l-Muġrib fī Aḫbāri'l-Endelus ve'lMaġrib, tah. Muḥammad İbrāhīm el-Kettānī (Beyrut, 1985), ss.114-15; İbn Sa īd el-Maġribī, el-Muġrib fī Ḥulā el-Maġrib, tah. Şevḳī Ḍayf (Kahire, 1985), c.2, s.86; el-Merrākuşī, el-Mu jib fī Telḫīṣi Aḫbāri'lMaġrib (Kahire, 1963), ss.155-58. 13 Felsefî bir metin olarak Ḥayy b. Yaḳẓān için bkz. J. C. Bürgel, "Ibn Ṭufayl and His Ḥayy ibn Yaqẓān: A Turning Point in Arabic Philosophical Writing," Salma Khadra Jayyusi (ed.), The Legacy of Muslim Spain (Leiden: Brill, 1992) içinde, ss.830-848. Bu eser, sadece epistemolojinin değil aynı zamanda mantık ve poetikanın tabiatına ilişkin Aristotelesçi kavramların sorunlarını da gündeme getirir. Bkz. Salim Kemal, "Justification of Poetic Validity: Ibn Ṭufayl's Ḥayy ibn Yaqẓān and Ibn Sīnā's Commentary on the Poetics of Aristotle," Lawrence I. Conrad (ed.), The World of Ibn Ṭufayl: Interdisciplinary Perspectives on Ḥayy ibn Yaqẓān (Leiden: Brill, 1996) içinde, ss.195-228. 82 Mehmet K. Karabela ortaya konması veya sonuçlara varılması yoluyla değil, ancak sezgi ile elde edilir. 14 İbn Ṭufeyl, kişinin, empirik gözlemlerle keşfedilemeyecek hususları akıl yoluyla idrak edebileceğini kabul etse de –eşyanın formlarına ve Tanrının varlığına dair mantıkî delillere ilişkin Aristocu yaklaşım– ifade ettiği anlama düzeyinin rasyonel delillendirmenin gücünün ötesinde olduğunu ileri sürer. Ḥayy'ın Absāl ve Salāmān ile karşılaşması, lafzî muhtevalarının inkarına dayanmayacak şekilde, din dili ile metafizik hakikatlerin içgüdüsel kavranışına sezgisel bir yatkınlığı haber verir. Ancak buna benzer şekilde, aklın dinin lafzî muhtevasının (ẓāhir) ötesine geçtiği gibi, İbn Ṭufeyl'in aradığı bilgi ve anlama düzeyi de aşkın bir idrak hâline dayanır. Bu hâle "kıyas çıkarımlarına dayanan entelektüel spekülasyon, öncüllerin varsayımı ve çıkarımların elde edilmesi" (bi-ṭarīḳi'lilmi'n-naẓarī ve'l-baḥs / lā alā sebīli'l-idrāki'n-naẓarī el-mustaḫrac bi'l-maḳāyīs ve taḳdīmi'lmuḳaddimāt)" ile değil, ancak, zevk, başka bir deyişle, doğrudan sezgisel tecrübe ile ulaşılır. Bu, bir âmânın renk bilimini ne kadar yoğun bir şekilde çalışırsa çalışsın, görme kabiliyetine kavuşmadan renkleri asla bilemeyeceği gerçeğine benzetilebilir. 15 Dikkatli bir bakış, bize, Ḥayy b. Yaḳẓān romanında metin kurgusunun "içsel bir diyalektik" 16 ile şekillendiğini gösterir. Bu tezimiz, romanın aşağıdaki paragraflarda ortaya konan temel önermesine odaklanıldığında açıklık kazanacaktır. Aristoteles'in Topikler'inde, diyalektik argümanlar, tevarüs edilmiş kanaatler veya diyalektik önermeler bakımından, ya/ya da şeklindeki sorularla, söz gelimi, "İnsan tür olarak hayvanlara dâhil mi değil mi?" gibi sorularla yürütülür. 17 Aristoteles'in Topikler'inde bir diyalektik önerme bir endoxon, 18 başka bir ifadeyle, herkes ya da insanların çoğunluğu 14 İbn Ṭufeyl, Ḥayy b. Yaḳẓān, ss.6-7. 15 İbn Ṭufeyl, Ḥayy b. Yaḳẓān, s.7. 16 Bu kelimeyi, tez ve antitezin, sentez olarak bilinen organik bir birlik içerisinde bir araya geldiği üç aşamalı bir içsel çelişki modeli olan Hegelci "içsel diyalektik" anlamında kullanmıyorum. "İç diyalektik" ile kastettiğim, Ḥayy'ın, yedi aşamayı, insanlarla ya da daha açık bir deyişle insanların kanaatleriyle temas kurmak suretiyle inşa veya tecrübe etmemesi anlamında, Ḥayy b. Yaḳẓān romanının tamamında açık bir diyalektiğin bulunmasıdır. Aristocu anlamda diyalektik, eşyayı "kanaatler ile ilişkisi" bağlamında ele alır, felsefenin yaptığı gibi, "hakikat ile ilişkisi" bağlamında değil (Aristoteles, Topics, 105b30-1). Romanın başında belirtildiği gibi, Ḥayy, bir adada herhangi bir insanla teması olmaksızın ve böylece diğerlerinin kanaatleri veya en muteber kanaatlerle (endoxa) dahi herhangi bir irtibatı olmaksızın, eşyanın hakikatini aramaktadır (mine'l-baḥs an ḥaḳā iḳi'l-eşyā ). 17 Aristoteles, Topics, 101b32. 18 Aristoteles endoxa terimini şu şekilde açıklar: Muteber görüş [endoxa], ya herkes ya çoğunluk ya da bilge kimselerce ve herkes tarafından en ünlü ve itibarlı olduğuna inanılandır [endoxoi]. Aristoteles, Topics, 100b21-3; Topics'de tekrar edilir: 101a11-13. Aristoteles'in endoxa kavramına ilişkin bir analiz için bkz. C. D. C. Reeve, "Dialectic and Philosophy in Aristotle," Jyl Gentzler (ed.), Method in Ancient Philosophy (Oxford: Clarendon Press, 2001) içinde, ss.227-252. AÜİFD 54:2 Cedel ile Burhān Arasında 83 tarafından veya uzmanların (bilge kişilerin) mutabakatı ile kabul edilen muteber bir kanaattir. 19 Diğer yandan, ispatın geçerliliği öncüllerin doğru, birincil, seçik, zorunlu olmasını ve varılan sonuçtan önce gelmesi ve daha iyi biliniyor olmasını gerektirir (Post. An., 71b20-2). Aksi takdirde, argüman, herhangi bir ispata hizmet edemeyeceği gibi sonuca yönelik bir delil de teşkil edemez. Aristoteles, dört ayrı mantık risalesinde 20 ve Metafizik'te, burhānı bilimsel olarak doğru öncüllerden varılan zorunlu çıkarımlarla elde edilen bilimsel açıdan doğru yargılar olarak tanımlamıştır. Öte yandan o, diyalektiği, bilge kimselerin, çoğunluğun veya herkesin genel kanaatine dayanan muhtemel öncüllerden çıkarılan zorunlu sonuçlarla elde edilen muhtemel doğrular olarak tanımlayarak, onu istikrarlı bir şekilde burhāndan ayırmıştır. Söz gelimi, Ḥayy b. Yaḳẓān romanının ortaya koyduğu temel önerme, 21 Ḥayy'ın tekâmülünün, insanlarla temastan, gelenekten ve uzmanlar ile aktarılagelen göreneklerin genel olarak kabul gören kanaatlerinden tam bir yalıtım içinde gerçekleşmesidir. Ḥayy, kendisini, keskin ve kesintisiz bir gözlem ve deneyimleme ile eğitir. Herhangi bir mantıki ön kabul kullanmaksızın kendi felsefi metodunu tesis etmeye girişir. Daha açık bir ifadeyle, onun, diyalektiğe (cedel) değil ispata (burhān) dayanan öğrenim metodunda mündemiç olan öncüllere ilişkin genel kabul gören doğrular (meşhūrāt) yoktur ve bundan ötürü, o, ispat amacına yönelik olarak ilk elden öncüllerle iş görür. Öte yandan, Ḥayy, çelişkili bir pozisyonun veya itirazın 19 Bu açıklamalar ve endoxa için bkz. Aristoteles, Topics: Books I and VIII, ter. Robin Smith (Oxford: Oxford University Press, 1997), Book I, 100a25-31, 104a10-15, 104b3; Book VIII, 155b1-25. Topics'de, Aristoteles, "yaşlılara saygıyı, tanrılara tazimi ve ebeveyne hürmeti" endoxa'ya örnek olarak gösterir. Bkz. Book V, 553.14. 20 Prior Analytics, 24a21b-16; Posterior Analytics, 81b17-23; Topics, 100a23-25; Soph. El., 172a15-21; Metaphysics 2. Bunlar için bakınız Aristoteles, The Organon. Ed. Harold P. Cooke & Hugh Tredennick (Cambridge: Harvard University Press, 1938). 21 Ḥayy'ın temel önermesi ile onun içinde bulunduğu şartlara, söz gelimi, insanlarla temastan, âdet ve göreneklerden tamamen yalıtılmış olmasına işaret ediyorum. Bunun sonucu olarak, onun vardığı sonuçlar, birincil, a priori ve seçik öncüllerle elde edilir: söz gelimi, herhangi bir kimse (bir çocuk olan) Ḥayy'a ateşin kendisini yakacağını (yargı) söylemez, onun öğrendiği şey, yargıdan öncedir, çünkü önce kendisini yakar. Bu noktada, Orta Çağların en kudretli Roma İmparatorlarından İmparator II. Frederick'e atfedilen deneyi burada zikretmeye değer. II. Frederick, yeni doğmuş birkaç çocuğu, Ḥayy b. Yaḳẓān'ın durumuna benzer şekilde, insanlarla herhangi bir temas ya da eğitimin olmadığı insansız bir kırsal bölgeye bırakır. Niyeti, bu yalıtılmış çocukların belli bir yaşa geldiklerinde hangi dili "doğal olarak" konuşacaklarını keşfetmektir. Sonuç tam bir faciadır: Çocukların hiçbiri konuşamamış ve hepsi yetersiz beslenmeden ötürü ölmüştür. Frederick'in deneylerine ilişkin daha geniş bir inceleme için bkz. Thomas Curtis Van Cleve, The Emperor Frederick II of Hohenstaufen: Immutator Mundi (Oxford: Oxford University Press, 1972), s.317; and Adriana S. Benzaquén, Encounters with Wild Children: Temptation and Disappointment in the Study of Human Nature (Montreal: McGill-Queen's University Press, 2006), s. 111. Bu alanda farklı bir çalışma için bkz. A. J. Ayer, "Could Language be Invented by a Robinson Crusoe?," Owen Roger Jones (ed.), The Private Language Argument (Londra: Macmillan, 1971) içinde, ss.50-61. 84 Mehmet K. Karabela varlığını gerektiren diyalektik bir muhakeme tarafından 'doğruluk testine" tabi tutulmaz. 22 Ludwig Wittgenstein bir analitik felsefeci olarak Ḥayy'ı, diyalektik münazaralarla (cedel) hareket etmediği için sahih bir filozof olarak kabul etmezdi –çünkü Ḥayy, asla ringe girmeyen bir boksör gibidir. 23 Ḥayy, kendi soruşturmasının ayırt edici süreçlerini devam ettirirken, duyular (veya madde) dünyasından anlayışın kavramsal seviyelerine hareket eder. Semavi varlıkları düşünür ve dünyanın yaratılışına ilişkin bir dizi gözlem ve delil aracılığıyla cismani bir şekli olmayan bir Müessir Sebeb'in varlığı sonucunu çıkarır. Tanrı'nın sıfatlarının duyular dünyasının (şāhid) kategorilerinden tamamen farklı olduğunun vurgulanması gerekir. 24 Ḥayy, 35 yaşından sonra bir doğa bilgininin bilgiye ulaşırken aldığı zevkten farklı bir zevke ulaşır. 25 Bu deneyim (ẕevḳ), İbn Ṭufeyl'e göre, önermeler şeklinde değil, ancak, dolaylı bir iletişim metodu veya "ince bir perde" (ḥicāb laṭīf) aracılığıyla tarif edilebilir. 26 Bu dönüşümü tamamladığında, Ḥayy 50 yaşındadır 27 ve eğitsel gelişmesi göz önüne alındığında artık belli bir otoritenin çekimi veya tevarüs edilmiş kanaatler onun için bir seçenek olmaktan çıkmıştır. Özellikle adada herhangi bir vahye dayalı ya da naklî bilgiye erişim olmadığından, Ḥayy için, bir hipotezin kabulü veya reddi, gözlem (naẓar) ve muhakeme ( aḳl) yaparak gerçekleşir. 28 22 Ḥayy'ın hakikati (adada öğrendikleri), yukarıda ifade edildiği üzere, Absāl'ın, başka bir adanın hükümdarı olan Salāmān ile adanın sakinlerinin itirazı ile karşılaşır. İçinde yaşadığı düzlemi değiştirir; (bir başına, yalıtılmış) ispattan (etkileşim içinde, mukayeseli) diyalektiğe geçer. Mantık üzerine yazılmış Arapça çalışmaların çoğu, aşağıdaki önermeyi bir ispat (burhān) ortaya koyan ve bize kesin bir bilgi (yaqīn) veren doğru, a priori ve zorunlu (evveliyyāt ve bedīhiyyāt) önermelere örnek olarak gösterir: İki birden daha büyük bir sayıdır ve bütün parçalarının toplamından daha büyüktür (el-kullu a ẓam mine'ljuz ). Birkaç örnek için bkz. el-Ġazālī, Mi yāru'lİlm fī'l-Manṭiḳ (Beyrut: Dāru'l-Kutubi'lİlmiyye, 1990), ss.178-9, 235, 243; el-Ebherī, Keşfu'l-Ḥaḳā iḳ, ed. Hüseyin Sarıoğlu (İstanbul, 1998), ss.193-94; eṭ-Ṭūsī, Telḫīṣu'l-Muḥaṣṣal (Beyrut: Dāru'l-Aḍvā , 1985), s.27. 23 Bu ifade, öğrencisi M. O'C. Drury'nin hatıratından alınmıştır. Wittgenstein şöyle ifade etmişti: "Tartışmalarda yer almayan bir filozof, ringe asla çıkmayan bir boksör gibidir." Bkz. Rush Rhees, Ludwig Wittgenstein: Personal Recollections (Totowa: Rowman and Littlefiled, 1981), s.132. Diğer adadaki insanların arasına karışmak yerine, Ḥayy, onlarla tartışmaktan kaçınır ve kendi adasına geri döner. 24 İbn Ṭufeyl, Ḥayy b. Yaḳẓān, ss.73-90. 25 İbn Ṭufeyl, Ḥayy b. Yaḳẓān, ss. 90-8. İbn Ṭufeyl bağlamında, natüralizm ile mistisizm arasındaki ilişki hakkında bkz. Sami S. Hawi, Islamic Naturalism and Mysticism: A Philosophic Study of Ibn Ṭufayl's Ḥayy bin Yaqẓān (Leiden: Brill, 1974). 26 İbn Ṭufeyl, Ḥayy b. Yaḳẓān, s.156. Kur'an, aynı zamanda, Allah'ın insanlara "vahiy veya bir perdenin arkasından olmaksızın" konuşmayacağını ifade eder (2/el-Baḳara:118). İbn Ṭufeyl'in 'ince perde' kavramı için bkz. Lawrence I. Conrad, "Through the Thin Veil: On the Question of Communication and Socialization of Knowledge in Ḥayy ibn Yaqẓān," Lawrence I. Conrad (ed.), The World of Ibn Ṭufayl (Leiden: Brill, 1996) içinde, ss.238-66. 27 İbn Ṭufeyl, Ḥayy b. Yaḳẓān, ss.116-35. 28 Granadalı Malikî hukukçu Ebū İsḥāḳ eş-Şāṭibī'nin (ö.790/1388), vahyin olmaması halinde dahi insan aklının ( aḳl) vahiy alan insanların vardığı sonuçlara benzer sonuçlara vardığı kanaatinde olduğunu kaydetmek ilgiye değer. Bkz. Muhammad Khalid Masud, Shāṭibī's Philosophy of Islamic Law (Islamabad: Islamic Research Institute, 1995), s.157. AÜİFD 54:2 Cedel ile Burhān Arasında 85 Dominique Mallet, el-Fārābī'nin Kitābu'l-Cedel adlı eserinin edisyonunu tamamladıktan sonra, el-Fārābī'den İbn Ruşd'e kadar, diyalektiğin İslam entelektüel tarihindeki izini sürerek Ḥayy b. Yaḳẓān romanına dikkat çekmiştir. Diyalektik ve retorik, her ikisi de Mallet'nin tabiriyle "şehir kızları"dır, 29 başka bir deyişle, onlar, adanın yalıtılmış çocuğunun düşünce süreçlerinden mahiyeti itibariyle farklıdır. 30 Mallet'nin, diyalektik ile retoriği büyük şehir hayat tarzının kategorilerine dâhil ederken, "şehir kızları" ifadesi ile daha muhafazakâr olan "taşra kızları"nın aksine, "şehir kızları" ile ilgili yaygın bir algı olan gevşek (veya aşağı seviyede) bir karaktere mi gönderme yaptığından emin değilim. Ancak, onun metaforik benzetmesi, sanırım, Aristocu İslam felsefecilerinin, retorik ve diyalektiğin, bedihî (açık seçik) ispat (burhān) karşısında daha düşük bir seviyeyi temsil ettiğine ilişkin anlayışları ile uyum içindedir. 31 Bu bağlamda, Ḥayy, meşhūrāt (çoğunluk tarafından genel kabul gören kanaatler) veya musellemāt (filozoflar veya belli ilim dallarındaki âlimler tarafından genel kabul gören kanaatler)den etkilenmemiştir. 32 El-Fārābī'nin Kitābu'l-Cedel eseri Aristoteles'in Topikler adlı eserinin bir yorumu veya daha açık bir ifadeyle parçalı bir şerhidir. Burhān ve cedelin arasındaki ilişki, el-Fārābī'den İbn Ruşd'e kadar şerhlerle daha detaylı olarak incelenmiştir. Aristoteles'in Topikler'i, bu çerçevede, İslam tarihinin klasik dönemini açıkça etkilemiş ve bir argümantasyon diskuru olan cedel, on dördüncü yüzyılda tüm bilgi alanlarına uygulanabilen ve genel bir argümantasyon teorisi olarak bilinen ādābu'l-baḥs 'e dönüşmüştür. Ādābu'l- 29 Taşra kızlarının şehirdeki hikâyelerini anlatan Where the Girls Are adlı kitap, her iki kız grubunun birbirinin tam zıddı olarak göründüğünü (taşra kızlarının daha masum ve bilgisiz, buna karşılık şehir kızlarının daha bilgili ve dışarıya daha açık olduğunu), ancak, özünde, her iki grubun da aynı şeyi aramakta olduğunu ortaya koyar. "Şehir kızları" ile " taşra kızları" arasındaki farklar için bkz. D. L. King (ed.), Where the Girls Are (San Francisco: Cleis Press, 2009). 30 "Bien sûr, la trajectoire – du commentaire des Topiques au commentaire des Topiques via la traité d'Ibn Tufayl – fleure le paradoxe puisque la dialectique, de conserve avec la rhétorique, est confisquée par nature a l'enfant solitaire. L'une et l'autre sont également continentales, filles de la cité." Dominique Mallet, La préférence pour les images: Aspects de la dialectique dans les philosophies d'Alfarabi, d'Ibn Ṭufayl et d'Averroès (Beyrut: Orient-Institut der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft, 1998), s.1. 31 Dipnot 2'de el-Fārābī ve İbn Ruşd'ün bu konudaki referansları bulunmaktadır. 32 El-Curcānī, et-Ta rīfāt adlı eserinde, cedeli (diyalektik) iki tür öncülden oluşan (meşhūrāt ve musellemāt) ve rakibi kendi pozisyonunun yanlış olduğunu kabule zorlamayı (ilzāmu'l-ḫaṣm) ve ispatın öncüllerini kavrayamayan insanların ikna etmeyi (ifḥām) amaçlayan bir kıyas türü olarak tanımlar. Bkz. el-Curcānī, et-Ta rīfāt (Beyrut: Ālemu'l-Kutub, 1987), s.106. Meşhūrāt ve musellemāt kabul görmüş öncüllerdir; başka bir deyişle, bir tartışmada, kişinin rakibi tarafından kabul edilmiş ifadelerdir. Meşhūrāt ve musellemāt arasındaki fark şudur: birincisi avâm ile kitleler tarafından kabul edilirken, ikincisi sadece belirli sahalardaki uzmanlar tarafından kabul edilir. Bu öncüller, kesin (yaḳīnī) olmayan önermeler sınıfına dâhildir. Meşhūrāt için örnek vermek gerekirse: "Adalet iyidir", "Adaletsizlik kötüdür", "Yalan söylemek kötüdür" veya "İnsanları öldürmek hukuken yasaktır." Meşhūrāt ve musellemāt için bkz. elCurcānī, et-Ta rīfāt, s.267. 86 Mehmet K. Karabela baḥs , on dördüncü yüzyılda Maveraünnehir ve Orta Asya'da sistemli bir yapı ortaya koymuş olsa da on beşinci yüzyıla kadar medreselerin resmî müfredatına girememiştir. 33 Çağın medrese kitaplarının en ünlü yazarlarından biri, on dördüncü yüzyıldan on altıncı yüzyıla kadar etkili bir metin ve ādābu'l-baḥs tartışma teorisinin anahtar örneklerinden biri olan Risāle fī Ādābi'l-Baḥs eseriyle bilinen Şemsuddīn es-Semerḳandī'dir (ö.1302). Ḥayy b. Yaḳẓān, İslam entelektüel tarihinin hâkim form ve metodlarının kısa bir tarihçesini sunar ve bu bakımdan, İbn Ṭufeyl'in karakterlerinin 3./10. yüzyıldan 6./14. yüzyıla uzanan dönem boyunca gözlemlenebilen insanların arketipleri olması dikkat çekicidir. Bu bağlamda, esSemerḳandī'nin Risāle'sinde kelamdan, felsefeden ve fıkıhtan örnekler seçmesi sebepsiz değildir; aksine, risalesinin genel bir argümantasyon teorisi olmasını istediğinden, her biri, belirli bir amaçla seçilmiştir. Her ne kadar elimizde tarihsel ve metinsel anlamda kanıt olmasa da es-Semerḳandī'nin bu sahalardan örnek seçmesi İbn Ṭufeyl'in Ḥayy b. Yaḳẓān'daki karakter seçimlerine (kelamcı Absāl, otodidaktik filozof Ḥayy ve Mâlikî hukukçu Salāmān) tekabül ettiğini gösterir. Es-Semerḳandī direkt olarak İbn Ṭufeyl'den etkilendiğini iddia etmek için elimizde es-Semerḳandī'nin İbn Ṭufeyl'e yaptığı bir atıf veya metinsel bir delil yoktur. Fakat İbn Ṭufeyl'in Ḥayy b. Yaḳẓān isimli eserindeki üç karakter üzerinden oluşturulan cedel ve burhān algısı, etkisini klasik dönem sonrasında teorik bir genre olan ādābu'l-baḥs 'de özellikle seçilen üç örnekte (kelām, ḫilāf ve ḥikme) açık bir şekilde göstermiştir. Es-Semerḳandī'nin bu üç sahadan yaptığı seçimler, başlangıçta ifade edildiği üzere, İbn Ṭufeyl'in Ḥayy b. Yaḳẓān'ındaki karakter seçimlerine tekabül eder. Bu ilişki, klasik dönem sonrası İslam entelektüel tarihindeki üç temel sahanın hâkimiyetini ve onların aktörlerini göstermektedir. EsSemerḳandī, Ḳisṭāsu'l-Efkār (Fikirlerin Kıstası) adlı eserinde, geliştirmiş olduğu ādābu'l-baḥs teorisine ilişkin gerekçesini şu şekilde takdim eder: 34 33 Cevat İzgi, Osmanlı Medreselerinde İlim (İstanbul: İz Yayıncılık, 1997), c.1, ss.35-70; Cahit Baltacı, XV.-XVI. Asırlarda Osmanlı Medreseleri (İstanbul: İrfan Matbaası, 1976), ss.25-50; A. Süheyl Ünver, Fatih Külliyesi ve Zamanı İlim Hayatı (İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları, 1946), s.110. 34 Ḳisṭāsu'l-Efkār –aynı zamanda Ḳisṭāsu'l-Mīzān olarak da bilinir ve en yakın tarihli nüshası, ölümünden 11 yıl öncesine, 690/1291 yılına dayanır– es-Semerḳandī'nin, selefleri el-Fārābī ve İbn Sīnā'nın izinde formüle edilmiş kapsamlı mantık çalışması olup ileri seviyedeki öğrenciler için yazılmıştır. Kitap, mantığı, taṣavvurāt (kavramlar) ve taṣdīḳāt (önermeler) olarak iki temel bölüme (maḳāle) ayırır ve esSemerḳandī, filozofların mantık hakkındaki eserlerinin sonuna cedel üzerine bir bölüm koyduklarını işaret ederek, taṣdīḳāt bölümünün sonuna el-baḥs ve'l-munāẓara hakkında on ikinci bölümü yerleştirir. Bu bölüm, daha önce bir mantık kitabında argümantasyon teorisinin ele alınmamış olması anlamında AÜİFD 54:2 Cedel ile Burhān Arasında 87 Mantık üzerine yazdıkları kitaplara cedel hakkında bir bölüm koymak bizden öncekilerin âdeti olagelmiştir. Ancak, zamanımızın hukuki diyalektikleri (ḫilāf) bunlara ihtiyaç duymadığından, onun yerine, tartışma sanatı (ādābu'l-baḥs ) ve bunun düzeni, tartışmada konuşmanın uygun düzenlenişi ve düzeltilmesine ilişkin bir kurallar kümesi (ḳānūn) getirdim. Bu sanat, mantıkta olduğu gibi, müzakere ve düşünce bağlamında, bir tez ileri sürme ve onu açıklamaya yarar; çünkü ancak bu yolla, arzulanan yolda kalabilir ve konuşmanın başıbozukluğundan/keşmekeşinden kurtulabiliriz. Bu sanat, uzmanları tarafından gözetilmiş olsa da henüz kimse, bugüne kadar dağınık parçalarını bir araya getirmemiştir. [Kitabın] müteakip bölümlerinde yapmaya niyetlendiğim iş budur. 35 Klasik dönem sonrası argümantasyon teorisyenleri arasında bu yeni disiplin için cedel veya ilmu'l-cedel kelimesini kullanmamaya ilişkin bilinçli ve kararlı bir tutum göze çarpar. 36 Onuncu yüzyıldan itibaren, "iyi" (maḥmūd) ve "kötü" (meẕmūm) diyalektik (cedel) vurgusu yapılmıştır; 37 ancak, klasik sonrası dönemde es-Semerḳandī ile birlikte başlayan süreçte, diyalektiğin (cedel) iyi mi kötü mü olduğu sorusu tartışmanın dışında bırakılmış ve konu bu minvalde neticelendirilmiştir. Tartışmayı kazanmanın ruhu olarak anlaşılan cedel, bundan ötürü, daha müspet olduğu düşünülen hakikate ulaşmanın ruhunun aksine menfi olarak algılanmıştır. 38 Bu yeni ilmin burhān ile ilgisi es-Semerḳandī'nin en meşhur şârihlerinden biri olan Kemāluddīn Mes ūd er-Rūmī eş-Şirvānī (ö.905/1499) tarafından açıkça ifade edilmiştir. Eş-Şirvānī'ye göre ādābu'l-baḥs 'te ilim demek burhān demek, yani bir şeyi tam ve kesin olarak bilmek (hakikate ulaşmak), burhān'a ulaşmak olarak algılanmıştır. 39 orijinaldir. Ancak, es-Semerḳandī'nin orjinalliği, on sekizinci yüzyılda Saçaḳlızāde tarafından aşılmıştır. Tüm argümantasyon teorisini taṣavvurāt ve taṣdīḳāt olarak ele alacağım ve bu konuyu daha ayrıntılı olarak başka bir makalede tartışmayı planlıyorum. Ḳisṭās için bkz. Brockelmann, GAL, c.1, s.616; Necmettin Pehlivan, "Şemsu'd-Dīn Muḥammed b. Eşref es-Semerḳandī'nin Ḳıstāsu'l-Efkār fī Taḥḳīḳi'lEsrār Adlı Eserinin Tahkiki, Tercümesi ve Değerlendirilmesi" (yayınlanmamış doktora tezi, Ankara Üniversitesi, Ankara, 2011). 35 Es-Semerḳandī, Ḳisṭāsu'l-Efkār (Yazma), Topkapı 3. Sultan Ahmed Kütüphanesi, no.3339, v.59a. 36 Bunlara örnek olarak aşağıdaki yazarların ādābu'l-baḥs üzerine yazdıkları risaleleri gösterilebilir: Aḍududdīn el-Īcī (ö.756/1355), Kemālpāşāzāde (ö.940/1543), Ṭaşköprüzāde (ö.968/1560), Meḥmed elBirgivī (ö.981/1573), Saçaḳlızāde Muḥammed el-Mar aşī (ö.1150/1737) ve Gelenbevī (ö.1205/1791). 37 İbn Vehb el-Kātib, el-Burhān fī Vucūhi'l-Beyān, tah. Aḥmed Maṭlūb & Ḫadīce el-Ḥadīs ī (Bağdat: Maṭba atu'l-Ānī, 1967), ss.222-25. 38 Bkz. Saçaḳlızāde, Risāletu'l-Velediyye (Yazma), Süleymaniye Kütüphanesi-Hacı Mahmud Efendi, no.6150 , vv.80a-83b; Taḳrīru'l-Ḳavānīn el-Mutedāvele min İlmi'l-Munāẓara (İstanbul, 1322), ss.1-5. 39 Kemāluddīn Mes ūd eş-Şirvānī, Şerḥu Ādābi's-Semerḳanḍī (Yazma), Süleymaniye KütüphanesiAyasofya, no.2537, vv.33b-35a. 88 Mehmet K. Karabela Buna karşılık diyalektiğin kötü olduğu algısı, diyalektikçinin (mucādil) hedefi ile açıklanabilir ki bu da hakikati bulmak yerine, sadece kazanmak duygusudur. Es-Semerḳandī, munāẓara'yı "hakikatin açığa çıkarılması için iki taraf arasında yürütülen bir tartışma" olarak tanımlar. "Hakikatin açığa çıkarılmasına yönelik değilse", es-Semerḳandī'ye göre "o halde diyalektiktir (mucādele)." 40 Es-Semerḳandī'nin "o halde diyalektiktir" ifadesi, aynı zamanda, kendisi için munāẓara'nın sınırlarını da ortaya koymaktadır, başka bir deyişle, hakikatin açığa çıkarılması için yürütülmüyorsa, o artık munāẓara değildir. Bu, es-Semerḳandī'nin klasik sonrası dönemde gerçekleştirdiği açık dönüşümü sergiler: Cedel, munāẓara olmadığı gibi munāẓara da cedel değildir. Bununla birlikte, klasik dönemde farklı bir anlayış vardı. Örnek vermek gerekirse, el-Ġazālī'nin hocası el-Cuveynī, "her ikisi de hakikati bulmanın meşru yöntemleridir" diyerek tartışma (munāẓara) ile diyalektik (cedel) arasında herhangi bir ayrım yapmamıştır. 41 Terkan'ın Çatışmanın Dinamikleri adlı çalışmasında görüldüğü gibi, klasik dönem sonrasında İbn Ruşd, cedeli ve cedelci kelamcıları persona non grata ve hastalıklı olarak ilan ederken; klasik dönem filozofları arasında özellikle el-Fārābī ve İbn Sīnā cedel ve cedelci kelamcılar hakkında daha yumuşak davranmış ve kelamcılarla felsefeciler arasında bu kadar sert çizgiler çizmemişlerdir. 42 Ayman Shihadeh bu tarz bir sert cedel eleştirisi ve cedelin kelamcılarla ilişkilendirilmesini klasik dönem sonrasında er-Rāzī ile başlayan ve felsefî kelam (philosophical theology) olarak adlandırılabilecek farklı bir diskur alanının oluşturulmasına bağlamaktadır. 43 Her halükarda, yukarıda da belirtildiği gibi klasik dönemde bilgiye ulaşma yöntemleri olarak cedel ile burhān kavramları arasındaki sınırlar, es-Semerḳandī'nin yazılarının sergilediği kesinlik ve açıklıkta çizilmiş değildi. Bu çerçevede, İbn Ṭufeyl'in Ḥayy b. Yaḳẓān eserinde ortaya konan eşyanın hakikatini cedelden ziyade burhān metodu ile arayan Ḥayy karakterinin diğer karakterlere nazaran baskın olması İslam düşünce 40 Es-Semerḳandī, Şerḥu'l-Muḳaddimeti'l-Burhāniyye (Yazma), Süleymaniye Kütüphanesi-Reisülküttâb, no.1203, vv.40b-41b. 41 El-Cuveynī, el-Kāfiye fī'l-Cedel, tah. Fevḳiyye Ḥuseyn Maḥmūd (Kahire: Dāru İḥyā i'l-Kutub elArabiyye, 1979), s.3. 42 Fehrullah Terkan, Çatışmanın Dinamikleri: Din ve Felsefe Uzlaşmazlığı Üzerine (Ankara: Elis Yayınları, 2007), ss.85-89 ve 210-220. Terkan'ın çalışması, bu makalede ādābu'l-baḥs bağlamında ortaya konmaya çalışılan cedel-burhān çatışmasında bunun klasik dönem sonrası burhānın galibiyetiyle sonuçlandığını desteklemektedir. El-Fārābī'nin görüşleri için ikinci dipnota bakınız. İbn Sīnā için bkz. İbn Sīnā, Kitābu'l-Cedel, tah. Aḥmed Fu ād el-Ehvānī, eş-Şifā : el-Manṭiḳ (Kahire: General Egyptian Book Organization, 1965), ss.10-26. 43 Ayman Shihadeh, "From al-Ghazālī to al-Rāzī: 6th/12th Century Developments in Muslim Philosophical Theology," Arabic Sciences and Philosophy 15 (2005), ss.141-179. AÜİFD 54:2 Cedel ile Burhān Arasında 89 tarihinde klasik dönem sonrası egemen epistemolojik gücü yansıtmaktadır. Es-Semerḳandī ile başlayan ve cedeli dışlayan bu yeni argümantasyon diskuru Saçaḳlızāde ile daha detaylı biçimde işlenmiştir. Saçaḳlızāde öncelikli olarak cedel ile ilmu'l-munāẓara/ādābu'l-baḥs (argümantasyon teorisi) arasında açık bir ayrım yapar. Onun için, cedel, safsataya benzer ve Müslüman hukukçular (fuḳahā ) tarafından retorik amacıyla yaygın olarak kullanılır. Bundan ötürü, cedelin fıkıh ilmiyle ilişkilendirildiği anlaşılmaktadır. Ancak Saçaḳlızāde için, cedel tekniği rakibi kontrol altına almak ve manipüle etmek amacıyla tasarlanmış olup bu sebeple hakikatin bulunması ile bir ilgisi yoktur. Buna mukabil, munāẓaranın hedefi, kimin (soruyu soranın ya da cevap verenin) elinde olduğuna bakılmaksızın hakikatin bulunmasıdır. 44 Saçaḳlızāde, Risāletu'l-Velediyye ve Taḳrīru'lḲavānīn isimli eserlerinde özellikle cedel ile munāẓara ve baḥs arasına kesin ve net bir çizgi çekmiştir. 45 Kanaatimizce bu net ayrımın yapılmasındaki en büyük etken burhānī bilgiler elde edilirken tanımlar konusunun (ta rīfāt) bu ayrımda çok özel bir yerinin olmasındandır. Burhān-ta rīf ilişkisi anlaşılmadan klasik dönem sonrasında, özellikle es-Semerḳandī ile birlikte burhānı temsil ettiğini iddia eden ādābu'l-baḥs teorisyenlerinin, 46 niçin kendilerini cedelden ayrı bir yerde konumlandırdığını anlamak zor olacaktır. Tanımlar konusunun neden bu kadar önemli olduğunu Saçaḳlızāde Risāletu'l-Velediyye ve Takrīru'lḲavānīn eserlerinde genişçe işlemiştir. Es-Semerḳandī'nin Risāle'sinde ortaya koyduğu teoriden farklı olarak Saçaḳlızāde Risāletu'l-Velediyye ve Takrīru'l-Ḳavānīn isimli çalışmalarında ādāb teorisini ikiye ayırmaktadır: Taṣavvurāt ve Taṣdīḳāt. Bu tarzda ādābu'l-baḥs teorisini ikiye ayırmak İslam düşünce tarihinde önceden görülmemiş bir ayrımdır. Saçaḳlızāde'nin bu formatta ādābu'l-baḥs teorisini öne sürmesi taṣavvurāt bölümünde tanımlar konusunu halletmek istemesinden kaynaklanmaktadır. Örneğin; güzel, ahlaklı, ölümlü, kötü, iyi, onurlu gibi ifadeler bir hüküm belirtmediği için sadece tanımlarının (ta rīf) yapılması gerekmektedir ve bu tanımlar ādābu'l-baḥs teorisinde tasavvurlar kısmına girmektedir. Ancak, "Ahmet iyidir veya ahlaklı bir adamdır" denildiğinde bir hüküm verilmektedir. Bu ifadeler artık bir hüküm içerdiği için taṣdīḳāt kısmına girmektedir. Saçaḳlızāde'nin taṣavvurāt kısmında ta rifāta hacim 44 Saçaḳlızāde, Tertību'lUlūm, tah. Muḥammed b. İsmā īl es-Seyyid Aḥmed (Beyrut: Dāru'l-Beşā iri'lİslāmiyye, 1988), s.142. 45 Saçaḳlızāde, Risāletu'l-Velediyye, vv.80a-83b; Taḳrīru'l-Ḳavānīn, ss.1-5. 46 Bunun için bkz. eş-Şirvānī, Şerḥu Ādābi's-Semerḳandī, vv.33b-35a. 90 Mehmet K. Karabela olarak geniş bölüm ayırması, ta rifāta bu kadar önem vermesi, kendisinin bu konuyu ādābu'l-baḥs teorisinin merkezine oturttuğunu göstermektedir. En basit şekilde Saçaḳlızāde şunu ortaya koymaktadır: Her ne kadar ādābu'lbaḥs ilmi taṣdīḳāt ile ilgili olsa da argümantasyonda eğer taṣavvurāt (yani tanımlar) tam değilse, taṣdīḳāt da net olmayacaktır. Yani, tüm öne sürülen iddialarda tanımlar doğru ve net (ḥaḳīḳī) değilse, taṣdīḳāt kısmında tartışmanın hiçbir anlamı olmayacaktır. Bu çerçevede ilk önce Saçaḳlızāde ta rīf'i ve ta rīf'in şartlarını ön plana çıkarmaktadır. Saçaḳlızāde'ye geldiğimizde artık sā il (soru soran), ta rīf'e itiraz edebilmektedir ve sā il, ta rīf'e men , naḳḍ ve mu araḍa yapabilmektedir. Burada dikkat edilecek en önemli konu, Saçaḳlızāde'nin taṣdīḳāt konusuna başlamadan önce bu üç hamleden bahsetmesidir. 47 Tanımlara karşı yapılabilecek bu üç hamleden klasik dönemde bahsetmek neredeyse imkânsızdır. 48 18. yüzyıl itibari ile yani Saçaḳlızāde dönemine geldiğimizde sā il, bir argümantasyonda sadece hüküm bildiren taṣdīḳāt kısmında değil, argümanın temellerinin atıldığı taṣavvurāt, yani önermelerden önce tanımlar kısmında çok aktif bir pozisyona getirilmiştir. Bu açıdan bakıldığında sā il'in pasif konumunun sona ermesi en açık ve en detaylı bir şekilde Saçaḳlızāde'de görülmektedir. Ādābu'l-baḥs teorisi hakikate, yani doğruluğunda şüphe bulunmayan ve zaruri bilgi gerektiren önermelere (ki bu burhāndır) ulaşma gayesi varsa bu önermelerin tanımlarının da Saçaḳlızāde'nin ifadesi ile hakiki olması ve bu tanımlardan sonra tartışmadaki cevapların da "ilzām-ı cedelī" olmaması gerekmektedir. 49 Saçaḳlızāde'nin bu kavramsal farklılığı kendisinden sonra gelen Gelenbevī tarafından devam ettirilmiştir. 50 On yedinci ve on sekizinci yüzyıllarda, özellikle Saçaḳlızāde ve Gelenbevī'de görüldüğü gibi, her iki teorisyen de daha çok tanım üzerine odaklanan, onu tartışmada merkezî bir konu haline getiren yeni bir paradigma sunmuşlardır. Bir anlamda, tartışma sanatı bir tür tanım teorisine dönüşmüştür. Bu çerçevede Avrupa'da entellektüel çevrelerde bu teori popüler olmuş ve en azından ünlü Alman şair Goethe (ö.1832) tarafından takdirle karşılanmıştır. 51 Saçaḳlızāde'nin Risāletu'l-Velediyye isimli eseri Ezher'in Rektörü Ḥasen el-Aṭṭār'dan 47 Saçaḳlızāde, Risāletu'l-Velediyye, vv.75a-80a. 48 Saçaḳlızāde, burada sadece ta rīf değil, taḳsīm'e de aynı ölçüde yer ayırmaktadır. 49 Saçaḳlızāde, Risāletu'l-Velediyye, vv.80a-83b. 50 Gelenbevī, Risāle fī Ādābi'l-Baḥs (Yazma), Süleymaniye Kütüphanesi-Çelebi Abdullah, no.403, vv.27b-29a. 51 Johann Wolfgang von Goethe, Gespräche mit Goethe in den letzten Jahren seines Lebens, ed. Johann Peter Eckermann (Leipzig: Brodhaus, 1885), ss.241-42. AÜİFD 54:2 Cedel ile Burhān Arasında 91 (ö.1835) aldığı büyük destek sayesinde 1920'lere kadar Ezher Üniversitesi'nde ders kitabı olarak okutulmuştur. 52 Ḥasen el-Aṭṭār, Saçaḳlızāde'nin Taḳrīru'l-Ḳavānīn kitabının argümantasyon teorisi üzerine yapılan en kapsamlı çalışma olduğunu belirtmektedir. 53 Son tahlilde ortaya çıkan şudur ki klasik dönem sonrasında ādābu'l-baḥs teorisyenleri, es-Semerḳandī ve özellikle Saçaḳlızāde, bu teoriyi cedelden tamamen uzaklaştırıp burhānī bilgiye ulaşacak bir metod derecesi kazandırmak için, tanımlar konusuna teorinin taṣavvurāt kısmında büyük yer ayırarak gerçek tartışma (munāẓara) başlamadan önce tartışmacıların (sā il ve mu allil) tanımlar üzerinde anlaşmış olmaları gerektiğini ortaya koymaktadırlar. Bu çerçevede, ādābu'l-baḥs yazarları, bu yeni yöntemi bilgi edinmede bizleri burhāna, yani a priori bilgiye, ulaştıracağı iddiası ile eski yöntem olan cedelden açıkça ayırmaktadırlar. Bu sebepten, klasik dönem sonrası ādābu'l-baḥs teorisyenleri arasında, bu yeni ilim için, cedel kelimesini kullanmamaya yönelik bilinçli ve kararlı bir tutum olduğu görülmektedir. Aynı zamanda, klasik dönem ile klasik sonrası dönemde cedel ile ilgili yazılan telif eserler sayısal, hacim ve içerik olarak karşılaştırıldığında, aralarında çok büyük fark görülmektedir. Bunun için klasik dönem sonrası İslam düşünce tarihinin arşivi konumunda bulunan Süleymaniye Kütüphanesi'nin kataloguna kısaca bir göz atmak yeterli olacaktır. Bu tutum ve algılama şu sonucu ortaya çıkarmaktadır: İslam düşünce tarihinde; klasik dönemi şekillendiren burhān ve cedel arasındaki çatışma, klasik sonrası dönemde burhān lehine sonuçlanmıştır. KAYNAKÇA Aristoteles. Topics: Books I and VIII. Terc. Robin Smith. Oxford: Oxford University Press, 1997. ----------. The Organon. Ed. Harold P. Cooke & Hugh Tredennick. Cambridge: Harvard University Press, 1938. el-Aṭṭār, Ḥasen. Ḥāşiye alā Şerḥi'l-Behnesī (Yazma), Ezher Üniversitesi, 400 Mecāmi , no.14484. Attar, Samar. The Vital Roots of European Enlightenment: Ibn Tufayl's Influence on Modern Western Thought. Lanham: Lexington Books, 2007. Ayer, A. J. "Could Language be Invented by a Robinson Crusoe?", Owen Roger Jones (ed.), The Private Language Argument (Londra: Macmillan, 1971) içinde, ss.50-61. Baltacı, Cahit. XV.-XVI. Asırlarda Osmanlı Medreseleri. İstanbul: İrfan Matbaası, 1976. 52 James Heyworth-Dunne, An Introduction to the History of Education in Modern Egypt (Londra: Cass, 1967), s.65. 53 Ḥasen el-Aṭṭār, Ḥāşiye alā Şerḥi'l-Behnesī (Yazma), Ezher Üniversitesi, 400 Mecāmi , no.14484 vv.71b-72a. 92 Mehmet K. Karabela Benzaquén, Adriana S. Encounters with Wild Children: Temptation and Disappointment in the Study of Human Nature. Montreal: McGill-Queen's niversity Press, 2006. Bourdieu, Pierre. The Logic of Practice. Cambridge: Polity Press, 1990. Brockelmann, Carl. Geschichte der arabischen Litteratur (GAL). Leiden: Brill, 1996. Bürgel, J. C. "Ibn Ṭufayl and His Ḥayy ibn Yaqẓān: A Turning Point in Arabic Philosophical Writing," Salma Khadra Jayyusi (ed.), The Legacy of Muslim Spain (Leiden: Brill, 1992) içinde, ss.830-846. Conrad, Lawrence I. "Through the Thin Veil: On the Question of Communication and Socialization of Knowledge in Ḥayy ibn Yaqẓān," Lawrence I. Conrad (ed.), The World of Ibn Ṭufayl (Leiden: Brill, 1996) içinde, ss.238-266. el-Curcānī, es-Seyyid eş-Şerīf Alī b. Muḥammed. et-Ta'rīfāt. Beyrut: Ālemu'l-Kutub, 1987. el-Cuveynī, İmāmu'l-Ḥarameyn. el-Kāfiye fī'l-Cedel. Tah. Fevḳiyye Ḥuseyn Maḥmūd. Kahire: Dāru İḥyā i'l-Kutub elArabiyye, 1979. el-Ebherī, Es īruddīn. Keşfu'l-Ḥaḳā iḳ. Tah. Hüseyin Sarıoğlu. İstanbul, 1998. Emiroğlu, İbrahim. "Cedel Nedir?", D.E.Ü. İlahiyat Fakültesi Dergisi 12 (1999), ss.17-37. ----------. "Cedelin İşleyişi ve Değeri," D.E.Ü. İlahiyat Fakültesi Dergisi 13-14 (2001), ss.933. el-Fārābī, Ebū Naṣr. İḥṣā u'l-Ulūm. Tah. s mān Emīn. Kahire: Dāru'l-Fikri'l-Arabī, 1948. ----------. Kitābu'l-Ḥurūf. Tah. Muḥsin Mehdī. Beyrut: Dāru'l-Meşriḳ, 1968. el-Ġazālī, Ebū Ḥāmid. Mi yāru'lİlm fī'l-Manṭiḳ. Beyrut: Dāru'l-Kutubi'lİlmiyye, 1990. Gelenbevī, İsmā īl. Risāle fī Ādābi'l-Baḥs (Yazma), Süleymaniye Kütüphanesi-Çelebi Abdullah, no.403. Goethe, Johann Wolfgang von. Gespräche mit Goethe in den letzten Jahren seines Lebens, ed. Johann Peter Eckermann. Leipzig: Brodhaus, 1885. Goichon, A.-M. "Ḥayy b. Yaḳẓān," The Encyclopaedia of Islam (ikinci baskı) (Leiden: Brill, 1960-2002), c.3, ss.330-334. Gonzalez, Fransisco J. Dialectic and Dialogue: Plato's Practice of Philosophical Inquiry. Evanston: Northwestern University Press, 1998. Hassan, Nawal Muhammad. Ḥayy bin Yaqẓān and Robinson Crusoe: A Study of an Early Arabic Impact on English Literature. Bağdat: Al-Rashid House, 1980. ----------. "A Study in Eighteenth Century Plagiarism," The Islamic Quarterly 27 (1983), ss.31-48. Hawi, Sami S. Islamic Naturalism and Mysticism: A Philosophic Study of Ibn Ṭufayl's Ḥayy bin Yaqẓān. Leiden: Brill, 1974. Heyworth-Dunne, James. An Introduction to the History of Education in Modern Egypt. Londra: Cass, 1967. İbn İẕārī el-Merrākuşī. el-Beyānu'l-Muġrib fī Aḫbāri'l-Endelus ve'l-Maġrib. Tah. Muḥammad İbrāhīm el-Kettānī. Beyrut, 1985. İbn Ruşd, Ebū'l-Velīd. Faṣlu'l-Maḳāl. Tah. Muḥammed İmāra. Kahire: Dāru'l-Ma ārif, 1972. İbn Sa īd el-Maġribī. el-Muġrib fī Ḥulā el-Maġrib. Tah. Şevḳī Ḍayf. Kahire, 1985. İbn Sīnā, Ebū Alī. Kitābu'l-Cedel. Tah. Aḥmed Fu ād el-Ehvānī. eş-Şifā : el-Manṭiḳ. Kahire: General Egyptian Book Organization, 1965. İbn Ṭufeyl. Risāletu Ḥayy ibn Yaḳẓān. Tah. Léon Gauthier. Frankfurt: Ma hedu Tārīḫi'llūmi'l-Arabiyye ve'l-İslāmiyye, 1999. İbn Vehb el-Kātib, İsḥāḳ b. İbrāhīm. el-Burhān fī Vucūhi'l-Beyān. Tah. Aḥmed Maṭlūb & Ḫadīce el-Ḥadīs ī. Bağdat: Maṭba atu'l-Ānī, 1967. İzgi, Cevat. Osmanlı Medreselerinde İlim. 2 cilt. İstanbul: İz Yayıncılık, 1997. Kapp, Ernst. Greek Foundations of Traditional Logic. New York: Columbia University Press, 1942. Kemal, Salim. "Justification of Poetic Validity: Ibn Ṭufayl's Ḥayy ibn Yaqẓān and Ibn Sīnā's Commentary on the Poetics of Aristotle," Lawrence I. Conrad (ed.), The World of Ibn AÜİFD 54:2 Cedel ile Burhān Arasında 93 Ṭufayl: Interdisciplinary Perspectives on Ḥayy ibn Yaqẓān (Leiden: Brill, 1996) içinde, ss.195-228. King, D. L. (ed.). Where the Girls Are. San Francisco: Cleis Press, 2009. Kocache, Riad. The Journey of the Soul: The Story of Hai bin Yaqzan as Told by Abu Bakr Muhammad bin Tufail. Londra: Octagon Press, 1982. Mallet, Dominique. La préférence pour les images: Aspects de la dialectique dans les philosophies d'Alfarabi, d'Ibn Ṭufayl et d'Averroès. Beyrut: Orient-Institut der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft, 1998. Masud, Muhammad Khalid. Shāṭibī's Philosophy of Islamic Law. Islamabad: Islamic Research Institute, 1995. el-Merrākuşī, Abdulvāḥid. el-Mu jib fī Telḫīṣi Aḫbāri'l-Maġrib. Kahire, 1963. Müller, Gustav Emil. Plato: The Founder of Philosophy as Dialectic. New York: Philosophical Library, 1965. Owen, G. E. L. Aristotle on Dialectic. Oxford: Clarendon Press, 1968. Pehlivan, Necmettin. "Şemsu'd-Dīn Muḥammed b. Eşref es-Semerḳandī'nin Ḳısṭāsu'l-Efkār fī Taḥḳīḳi'l-Esrār Adlı Eserinin Tahkiki, Tercümesi ve Değerlendirilmesi," Yayınlanmamış doktora tezi, 3 cilt, Ankara Üniversitesi, Ankara, 2011. Reeve, C. D. C. "Dialectic and Philosophy in Aristotle," Jyl Gentzler (ed.), Method in Ancient Philosophy (Oxford: Clarendon Press, 2001) içinde, ss.227-252. Rhees, Rush. Ludwig Wittgenstein: Personal Recollections. Totowa: Rowman and Littlefield, 1981. Saçaḳlızāde, Muḥammed b. Ebī Bekr. Risāletu'l-Velediyye (Yazma), Süleymaniye Kütüphanesi-Hacı Mahmud Efendi, no.6150. ---------. Taḳrīru'l-Ḳavānīni'l-Mutedāvele min İlmi'l-Munāẓara. İstanbul, 1322. ---------. Tertību'l-Ulūm. Tah. Muḥammed b. İsmā īl es-Seyyid Aḥmed. Beyrut: Dāru'lBeşā iri'l-İslāmiyye, 1988. es-Semerḳandī, Şemsuddīn b. Eşraf. Ḳisṭāsu'l-Efkār (Yazma), Topkapı 3. Sultan Ahmed Kütüphanesi, no.3339. ----------. Risāle fī Ādābi'l-Baḥs (Yazma), Süleymaniye Kütüphanesi-Ayasofya, no.4437. ----------. Şerḥu'l-Muḳaddimeti'l-Burhāniyye (Yazma), Süleymaniye KütüphanesiReisülküttâb, no.1203. Shihadeh, Ayman. "From al-Ghazālī to al-Rāzī: 6th/12th Century Developments in Muslim Philosophical Theology," Arabic Sciences and Philosophy 15 (2005), ss.141-179. eş-Şirvānī, Kemāluddīn Mes ūd er-Rūmī. Şerḥu Ādābi's-Semerḳanḍī (Yazma), Süleymaniye Kütüphanesi-Ayasofya, no.2537. Terkan, Fehrullah. Çatışmanın Dinamikleri: Din ve Felsefe Uzlaşmazlığı Üzerine. Ankara: Elis Yayınları, 2007. eṭ-Ṭūsī, Naṣīruddīn. Telḫīṣu'l-Muḥaṣṣal. Beyrut: Dāru'l-Aḍwā , 1985. Ünver, A. Süheyl. Fatih Külliyesi ve Zamanı İlim Hayatı. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları, 1946. van Cleve, Thomas Curtis. The Emperor Frederick II of Hohenstaufen: Immutator Mundi. Oxford: Oxford University Press, 1972. 94 Mehmet K. Karabela