SİNOPLU FİLOZOF DİOGENES VE ETİK ANLAYIŞI 385 SİNOPLU FİLOZOF DİOGENES (DİYOJEN) VE ETİK ANLAYIŞI Alper	Bilgehan	YARDIMCI ÖZET Diogenes	of	Sinope,	bilinen	adıyla	Diogenes	ya	da	Sinoplu	Diyojen'e	yö‐ nelik	yapılan	bu	çalışmada	amacım,	Dioegenes'in	yaşamının,	felsefi	duruşunun ve	benimsediği	etik	kuralların	kapsamlı	ve	belgelenmiş	bir	şekilde	sunulması‐ dır. Diogenes'in hayatını ve öğretilerini güvenilir bir şekilde aktarmak aşırı derecede zordur, çünkü diğer antik filozoflardan ayrı olarak, onun yaşamına ilişkin	güvenilir	kaynaklar	bulmak	oldukça	sınırlıdır.	Ayrıca, fıçının içinde	ya‐ şayan	bir	Kinikli'ye	yönelik	ortaya	konulmuş	birçok	kurmaca	anekdot	ile	uğra‐ şılması gerekmektedir. Güvenilir bilginin azlığı ve belgesiz atıfların yarattığı zorluklara rağmen, yine	de	birçok	kişinin	hayalinde	hayatta kalmayı	başaran ünlü	filozofun	portresini	ölümünden	yirmi	üç	yüzyıl	sonra	yeniden	inşa	etmek mümkün	gözükmektedir.	Bu	bağlamda,	Diogenes'in	yaşam	tarzı	ve	felsefesine yönelik	bilgiler	verilecek,	ardından	temsil	ettiği	akım	olan	kinizmin	temel	öğ‐ retileri çeşitli kaynaklardan gösterilerek aktarılacaktır. Son olarak da, Diogenes'in	Sinop	kültürünün	ve	kültürel	mirasımızın	bir	parçası	olarak	kabul edilmesinin	mümkün	olup	olmadığı	tartışılacaktır. Anahtar Kelimeler:	Sinoplu	Diogenes,	Kinizm,	Etik,	Öz‐yeterlilik,	Özgür‐ lük,	Doğaya	Uygun	Yaşamak. PHILOSOPHER DIOGENES OF SINOPE AND HIS UNDERSTANDING OF ETHICS Abstract In	this	study	of	Diogenes	of	Sinope,	known	as	Diogenes,	my	purpose	is	to present an extensive and documented account of Diogenes' life and his philosophical	position	on the	basis	of the	material	given	by the	sources. It is extremely difficult to give Diogenes' biography, since in his situation; apart from	other	ancient	philosophers, the	possibility	of finding	reliable	sources	of his life is quite limited. In addition,	many fiction anecdotes have to be dealt  Araş.	Gör.	Dr.,	Erzurum	Teknik	Üniversitesi,	Edebiyat	Fakültesi,	Felsefe	Bölümü. b.alperyardimci@gmail.com ALPER BİLGEHAN YARDIMCI 386 with	for	a	Cynics	living	in	a	tub.	Nevertheless,	despite	the	problems	caused	by the	lack	of	dependable	information	and	the	multitude	of	unfounded	references, it seems possible to rebuild the portrait of the well‐known man who has managed to stay alive in the imagination of	many people after twenty three centuries. In this context, information about Diogenes' lifestyle and his philosophy will be given, and then the fundamental doctrine of Cynism represented by him will be explained by various sources. Finally, it will be discussed	whether it is possible to regard Diogenes as a part of the Sinop's culture	and	our	cultural	heritage. Keywords:	Diogenes	of	Sinope,	Cynism,	Ethic,	Self‐sufficiency,	Freedom, Living	in	Accordance	with	Nature. 1. SİNOPLU FİLOZOF DİOGENES'İN YAŞAMI Sinoplu Diogenes (Diogenes of Sinope) ya da Kinikli Diogenes'in, M.Ö. 404	ya	da	412	yılında	Sinop'ta	doğduğu,	M.Ö.	323	yılında	ise	Corinth1'te	öldüğü rivayet	edilmektedir.	Sinop'ta	doğması	sebebi	ile	Dionegenes	of	Sinope2	olarak anılmaktadır.	Diogenes	hayatının	ilk	dönemlerini,	Paphlagonia3	olarak	bilinen bir bölgede, Euxine4 denizinin (Karadeniz) güney sahilinin orta noktasında gelişen	bir	Yunan	kentinde,	diğer	bir	deyişle	Sinope'de	ya	da	şu	anki	modern adıyla	Sinop'ta	geçirmiştir.	M.Ö.	5.	yüzyıla	denk	gelen	bu	dönemde	Sinope	en zengin ve refah dönemlerini geçirmiş ve Karadeniz kıyılarındaki en önemli Yunan	yerleşimlerinden	biri	olmuştur	(Navia,	1998:	9). Diogenes,	Atina	sokaklarında	ve	pazar	yerinde	(Agora) insanların	yüzü‐ ne	gündüz	vakti	fener	tutarak	dürüst	bir	insan	aradığını	söylemesi	ile	tanınan ve Platon'un "Sokrates'in çıldırmış hali olarak" tanımladığı Yunanlı bir Kinik (chreia)	düşünürdür (Laertius,	1925:	6.	kitap:	bölüm	40).	Diogenes'in	doğum yeri olan Sinope şehrinden kalpazanlık yapmasından dolayı sürüldüğü söy‐ lenmektedir. Ancak bazı kaynaklarda, sahte para basan kişinin Diogenes'in kendisinin değil, banker olan babası Hicesias'ın olduğunu belirtilmektedir. Diogenes'in	ise	sürülen	babasını	yalnızca	takip	ettiği	ifade	edilmektedir.	Ancak, sonuç olarak hangi sebeple olursa olsun Diogenes, Sinoptan ayrılmış ve Antisthenes ile tanıştığı Atina'ya gitmiştir. Diogenes'in filozof Antisthenes'in öğrencisi olduğu söylenmektedir. Diogenes, Anthisthenes'in öğrencisi olmak istediğinde,	Anthisthenes	öğrenci	almak	gibi	bir	alışkanlığının	olmadığını	belir‐ 1	Peloponez	Yarımadası'nın	kuzey	kıyısında	yer	alan	Yunanistan'da	bir	şehir. 2	Sinop	şehrinin	eski	adıdır. 3	Paphlagonia	veya	Paflagonya,	Anadolu'nun,	Karadeniz'in	kıyısında,	Pontus	ve	Bitinya	arasında kalan	eski	bir	bölgedir. 4	Eski	Yunancada	Karadeniz'e	verilen	isimdir. SİNOPLU FİLOZOF DİOGENES VE ETİK ANLAYIŞI 387 terek,	Diogenes'in isteğini	geri	çevirmiş	ve	ondan	kurtulmaya	çalışmıştır.	An‐ cak	Diogenes,	ısrarlı	ve	sabırlı	bir	şekilde	talebini	yenilemiş	ve	sonunda	kendi‐ sini	Antisthenes'in	öğrencisi	olmaya	kabul	ettirmiştir.	Diogenes'in ısrarcı tav‐ rına	yönelik	hikaye,	Diogenes	Laertius'un	"Ünlü	Filozofların	Yaşamları	ve	Öğ‐ retileri5"	(Lives of Eminent Philosophers)	adlı	kitabında	şu	şekilde	aktarılmak‐ tadır:	Diogenes	bir	kere	Antisthenes	tarafından	sopa	ile	tehdit	edildikten	son‐ ra,	ona	başını	uzatarak, "Hadi	vur"	demiş	ve	ardından	Antisthenes'e	dönerek "bana	söyleyecek	bir	şeyin	olduğunu	düşündüğüm	sürece	beni	senden	uzaklaş‐ tıramaya yetecek sertlikte bir sopanın var olmayacağını" (Laertius, 1925: 6. kitap:	bölüm	20‐21)	ifade	etmiştir.	Bu	olayın	ardından	Diogenes	onun	öğrenci‐ si	olmayı	başarmış,	yalın	ve	sade	bir	sürgün	hayatı	yaşama	yolunda	ilk	adımını atmıştır. Diogenes'in	uzun	yıllar	yaşadığı	ve	doksanlı	yaşlarını	gördüğü	düşünül‐ mektedir.	Ancak,	Diogenes'in	ölümünün	nedenine	ilişkin,	diğer	birçok	konuda olduğu	gibi farklı	görüşler	vardır.	Muhtemel	ölüm	nedenlerinden	birisi	kendi isteğiyle	nefesini	tutup	hayatına	son	vermesidir.	Diğer	bir	yorum	ise	Kinik	ya‐ şam	tarzına	uygun	olarak,	Diogenes'in	ahtapotu	en	doğal	şekliyle	pişirmeden yemesi	üzerine	zehirlenip	öldüğüdür.	Ölüm	nedenine	ilişkin	son	görüş	ise	ah‐ tapotu	köpeğin	önüne	yem	olarak	koyarken	köpeğin	bacağını	ısırması	ve	almış olduğu	yara	neticesinde	ölmüş	olmasıdır.	Sonuç	olarak,	ölümüne	ilişkin	neden‐ ler	farklılık	gösterse	de,	Diogenes'in	geç	yaşında	öldüğü	bilinmektedir	(Dobbin, 2012:	69). Diogenes,	bilgiye	insanı	erdemli	olmasına	yardımcı	olduğunu	düşündüğü için değer vermektedir. Erdemin en büyük getirisi, kişinin tam olarak özgür olabilmesine	yardımcı	olmasıdır.	Diogenes	toplumun	bütün	gelenek	ve	değer‐ lerine, insanın	özgürlüğünü	kısıtlaması	ve	erdeme	ulaşmasını	engellemesi	ba‐ kımından karşı çıkmaktadır. Bu bağlamda, o bütün eşyaların kullanımına ve mülkiyete	karşı	çıkarak,	yalın	bir	şekilde	yaşamayı	tercih	etmektedir.	Kişi	an‐ cak	doğayla	uyumlu	bir şekilde	yaşayabildiği sürece	erdemli	ve	özgür	bir şe‐ kilde	yaşayabilecektir. Sinoplu Diogenes'in biyografisinde, Diogenes Laertius, onun yaşamı ve felsefesini	yansıtacak	ve	bize	başlangıç	noktası	oluşturabilecek	üç	anekdottan bahsetmektedir.	Bunlardan ilki, Diogenes'in	Atina'da	bir fıçı içerisinde	yaşa‐ masıdır	(Laertius,	1925:	6.	kitap:	bölüm	23).	İkincisi,	Diogenes'in	gündüz	vakti elinde	bir	lambayla	pazar	yerinde	dürüst	bir	insan	aramasıdır	(Laertius,	1925: 6. kitap: bölüm 41). Son olarak ise, Büyük İskender'in Corinth'te Diogenes'i 5 Laertius, D. (1925). Lives of Eminent Philosophers, translated by RD Hicks. Vol. 2. Loeb Classical	Library,	no.	185. ALPER BİLGEHAN YARDIMCI 388 ziyaret	ederek,	kendisini	"ben	Büyük	İskender"	olarak	tanıtması	ve	karşılığın‐ da Diogenes'in "ben Diogenes, köpek" olarak tanıtması olayıdır (Laertius, 1925:	6.	kitap:	bölüm	60).	Diogenes	etik	anlayışı	ve	öğretilerini	yaşamına	uy‐ gulaması ile birlikte Kinizmin en önemli ve tanınan temsilcilerinden biri ol‐ muştur.	İlerleyen	bölümlerde	belirtilecek	olan,	Büyük	İskender'e	yönelik	sergi‐ lemiş	olduğu	tavır	ve	yaşayış	biçimi	ile	tanınmış	bir	düşünürdür. 2. KİNİK KELİMESİNİN ETİMOLOJİSİ Kinikler	okulunun	kurucusu	ve	bu	okulun	öğretilerini	yansıtan	düşünce akımı	kinizmin	en	önemli	temsilcisi	olarak	Atinalı	Antisthenes	(444‐368)	kabul edilmektedir	(Navia:	1998:	54).	Antisthenes,	ilk	olarak	sofist	Gorgias'ın,	ardın‐ dan da Sokrates'in öğrencisi olmuştur. Sokrates'in ölümünün ardından Kynosarges Gymnasion'da kendi okulunu kurmuştur. Bazı kaynaklara göre, kinik	sözcüğü	Antisthenes'in	kinizme	yönelik	ilk	derslerini	vermiş	olduğu,	Ati‐ na'nın doğu bölgesindeki duvarlarının dışarısında bulunan Gymnasium ve park	olarak	yer	almış	bölgeye	verilen	Kynosarges	(Cynosarges) isminden	gel‐ mektedir	(Navia,	1998:	52).	Diğer	bir	yoruma	göre,	kinik,	kinikli,	kinizm	keli‐ meleri Yunanca "köpek" isminin sıfat formu olan "Kynikos" kelimelerinden türemiştir.	Kökeni	olan "kunikos" (köpek	gibi)	kelimesinin	anlamına	yönelik farklı	düşünceler	ortaya	çıkmıştır. "Kunikos"	olmak;	köpek	gibi	olmak,	köpek tutumunda	olan	ya	da	köpeklerle ilişkili özelliklere sahip	olma	anlamına	gel‐ mektedir	(Navia:	1998:	47).	Dilbilim	açısından,	hayvanlarda	görmeye	alıştığı‐ mız	davranışları	ya	da	görünümleri	insanlar	ile	ilişkilendirmek	alışılmadık	bir durum	değildir.	Örneğin,	kaba	veya	kontrolsüz	bir	davranış	içerisinde	bulunan birini	goril	olarak	nitelemek	ya	da	kurnaz	davranışları	olan	birini tilki	olarak ifade etmek	mümkündür. İnsanları hayvan isimleriyle çağırma alışkanlığının birçok örneği, kolaylıkla gösterilebilir. Kinizmin en önemli temsilcilerinden biri	olarak	görülen	Diogenes	ve	onu	takip	edenler	kendilerini	tercih	etmiş	ol‐ dukları hayatlarından dolayı köpek olarak adlandırmaktadırlar. Onlar, hiçbir töreye,	nezaket	kurallarına,	geleneklere	saygı	duymamakta	ve	bütün	uygarlık değerlerine	saldırmaktadırlar	(Gökberk,	2007:	48).	Platon'un	Diogenes'i	ayrıca köpek	olarak	adlandırdığını	bilmekteyiz (Laertius,	1925:	6.	kitap:	bölüm	40). Diogenes, Platon'un	bu çağrısına, ihanet edenlere yakın olma alışkanlığından dolayı haklı olduğunu ekleyerek katılmaktadır. Diogenes, Platon'u felsefenin gerçek ruhuna ihanet eden biri olarak görmektedir. Bu sebepten dolayı, Diogenes,	Platon'a	havlayarak	onun	ikiyüzlülüğünü	göstermektedir6. 6 İki filozofun pek çok kez tartıştığı ve birbirlerini eleştirdikleri bilinmektedir. Diogenes Laertius'un	belirttiği	üzere	(1925:	6.	kitap:	bölüm	40),	bir	gün	derste	Platon	insanı	"iki	ayaklı	ve SİNOPLU FİLOZOF DİOGENES VE ETİK ANLAYIŞI 389 Aristoteles'in Retorik'ine yönelik bir şerhte, Diogenes ve takipçilerinin kendilerini	neden	köpek	olarak	adlandırdıklarına	yönelik	öğretici	bir	açıklama vardır: "Kiniklerin neden böyle adlandırıldığına yönelik dört neden vardır. Bi‐ rincisi,	umursamaz	yaşam	tarzlarından	ve	köpekler	gibi	yemelerinden,	toplum içinde özel ihtiyaçlarını gidermelerinden, yalınayak yürümelerinden, fıçıların içinde ve kavşaklarda uyumalarından dolayı, onların bir kayıtsızlık kültürü yaratmalarıdır.	İkinci	sebep,	köpeklerin	utanmaz,	yüzsüz	hayvan	olmalarından kaynaklanmaktadır. Onlar utanmazlığı bir üstünlük ya da diğerlerinden bir alçaklık	olarak	görmemektedirler.	Üçüncü	neden,	köpeğin	iyi	bir	bekçi	olması ve	Kiniklerin felsefelerinin ilkelerini	koruyor	olmasından	kaynaklanmaktadır. Dördüncü	neden,	köpeğin	düşmanını	ve	dostunu	ayırt	edebilen	bir	canlı	olma‐ sıdır.	Böylece,	Kinikler	felsefelerine	uyan	kişileri	dost	olarak	tanırlar	ve	onları kabul	ederler,	ancak	felsefelerine	uymayan	kişileri	de	köpekler	gibi	havlayarak uzaklaştırmaktadırlar"	(Dudley,	1938:	5). 3. KİNİK ETİĞİ Eski	etik	sistemlerinin	hepsi	"telos"u	pratik	amaç	olarak	tanımlamakta‐ dır. Kinikler mutluluğu (eudaimonia) amaçladığını iddia eden bütün felsefi yaklaşımlar	ile	aynı	düşünce	içerisindedirler. Kinizmi	benimseyenler	ahlaki	erdemin	mutluluk için	yeterli	olduğu	dü‐ şüncesini	savunmaktadırlar.	Bu	düşünce	orijinal	bir	öğreti	değildir,	çünkü	da‐ ha	önce	Antik	Yunan'ın	en	önemli	filozoflarından	biri	olan	Sokrates	tarafından öne	sürülmüş	olan	bir	düşüncedir.	Arslan'ın	da	(1996:	130‐131)	belirttiği	üze‐ re, herhangi bir felsefi ahlak kuramını Sokrates'ten başlatmamak mümkün değildir.	Çünkü	Sokrates, ahlakın felsefi‐kuramsal	araştırmasını ciddi	ve	kap‐ samlı bir şekilde gerçekleştiren ilk kişi olmaktadır. Sokrates düşüncelerini kendi	hayatına	uygulaması ve	bu	düşünceleri uğruna	ölme cesaretini göster‐ mesi bakımından	Yunan felsefe tarihinde ve evrensel ahlak tarihinde önemli bir	yer	teşkil	etmektedir. Bu	bağlamda,	Sokrates	ahlaka ilişkin	görüşleri ile	kinizmi	ve	bu	akımın takipçilerini	kendi	öğretilerini	oluşturma	noktasında	etkilemiştir. tüysüz bir canlı" olarak tanımladığında, Diogenes tüyleri yolunmuş bir tavuğu derse getirip Platon'un dinleyicilerine göstererek "işte Platon'un insanı" diyerek gösterdiği belirtilmiştir. Ardından	Platon	insan	tanımını	"kanatlı	ve	tek	tırnaklı	olmayan	ve	rasyonel	anlayışa	sahip	tek hayvan	olarak"	değiştirmiştir.	Diogenes,	Platon'un	bu	tanımını	daha	da	komik	bulmuştur. ALPER BİLGEHAN YARDIMCI 390 Kinizm öğretisinin temel ilgisi etik ile ilgilidir. Kinizmi benimseyenler için yaşamın	doğru sayılabilecek	biricik anlam	ve ereği erdemdir (arete). Ki‐ nikler erdemi kişinin mutlak bağımsızlığa erişmesi ve bu bağlamda kişinin kendisini her türlü gereksinimden ve bağlılıktan uzak tutması olarak değer‐ lendirmektedirler. Antisthenes, bu idealin Sokrates'in kişilik ve yaşamında gerçekleştiğini düşünmektedir. Bu bakımdan, Antisthenes ve Kinikler Sokratesçi olarak kabul edilmektedir. Sokrates, insanın nihai amacının yaşa‐ mak	değil,	iyi	yaşamak	olduğunu	belirtmektedir.	Sokrates'e	göre,	ahlaklı	olma‐ nın	ve	ahlaki	yaşamın	amacı	bir	takım	soyut	etik	kurallarına	uymaktan	ve	bu kuralları	hayata	geçirmekten	ibaret	olamaz.	Etiğin	ya	da	insan	yaşamının	ger‐ çek	amacı,	mutluluğa	ulaşmak,	diğer	bir	deyişle	eudaimonia'ya	varmasıdır.	Bu bakımdan	insanın	varacağı	nihai	hal	mutluluk	halidir.	Erdem	uygulamaya	geçi‐ rildiği	takdirde,	insanın	kendi	kendisini	bilip	ruhuna	gerekli	özeni	göstermesi anlamında	eudaimonia	ya	da	mutlulukla	özdeş	olmak	durumundadır	(Cevizci, 2015:	140). Yunanlılar	için	erdem,	geleneksel	olarak	adalet,	irade,	cesaret	gibi	eylem‐ ler	ile	özdeşleşmiştir.	Ancak,	bu	özellikler	kinik	etiğinin	bir	tanımı	için	yeterli değildir, çünkü kinizm, geleneksel erdemlerden daha çok irade, özgürlük, ön yargısız olmanın yanı sıra fiziksel ve ahlaki dayanıklılık ve zorlanmayı (karteria)	hedefleyen	idealleri	ön	plana	çıkarmıştır.	Bu	sebepten	dolayı,	Kinik‐ ler düşüncelerini yazarak aktarmak yerine, bu düşüncelerini kendi yaşamla‐ rında	uygulayarak yansıtmışlardır.	Onlar etiği açıklanması gereken	bir	öğreti olarak değil, daha çok bir yaşam biçimi olarak ele almaktadırlar. Onların bu düşüncesi	Yunanca	bir	kelime	olan	ve	kendini	eğitme	ya	da	pratik	yapma	an‐ lamına gelen "askēsis" ile açıklanabilmektedir. Kinizm düşüncesini paylaşan kişiler,	kinik	yaşam	tarzını	"erdeme	ulaşmanın	kısa	yolu"	olarak	tanımlamak‐ tadırlar	(Hard,	2012:	96).	Onlar	çoğu	zaman	her	ne	kadar	erdemli	yaşamın	en hızlı	ve	belki	de	en	kesin	yolunu	keşfettiklerini	öne	sürseler	de,	bu	yolun	zorlu bir	yol	olduğunu	da	kabul	etmektedirler.	Diogenes	Laertius'un	(1925,	6.	kitap: bölüm	11)	belirttiği	üzere,	Antisthenes'e	göre,	erdemin	(virtue) elde	edilmesi yalnızca	düşünce	ve	öğrenmeyle	değil,	daha	çok	eylem	ve	uygulama	ile	müm‐ kün olmaktadır. Antisthenes büyük oranda pratiğe yönelmiş olsa da, ahlak öğretisini	kavramsal	olarak	da	temellendirmeye	çalışmıştır	(Navia,	1998:	55). Antisthenes'in	düşüncelerinin	yansımasını	ve	onun	ahlak	öğretisinin	tam	ola‐ rak uygulamaya konulmuş halini Diogenes'in yaşamında görebiliriz. Diogenes'in tam olarak yaptığı şey, inanmış olduğu kinizmin öğretisini kav‐ ramsal olarak aktarmak yerine, tamamıyla ve tutarlı bir şekilde, doğrudan doğruya yaşamak ve uygulamak olmuştur. Ona göre, iyi yaşam ve	mutluluk, SİNOPLU FİLOZOF DİOGENES VE ETİK ANLAYIŞI 391 toplumun	reddedilmesi	ve	basit	bir	yaşam	ile	mümkün	olmaktadır.	Bu	sebep‐ ten dolayı, Antisthenes ve Diogenes'i kinizmin uygulayıcıları olarak görmek, kinizmi	anlatabilmek	için	uygun	bir	yaklaşım	olacaktır. Kinizm etiğine ilişkin ayrıntıları derinleştirmeden önce vurgulanması gereken husus, Kiniklerin öğretilerini aktarma yolu olarak farklı bir yöntem izledikleridir.	Bu	farklılık	bazı	sorunların	da	ortaya	çıkmasına	neden	olmuştur. Bu sorunlardan ilk göze çarpanı Kiniklerin öğretilerine ve yaşam tarzlarına ilişkin yazı ve	belgelerin azlığına ilişkindir.	Daha önce	bahsedildiği üzere, ki‐ nizmin temsilcileri	görüşlerini	daha	çok	kendi	pratikleri, yaşayışları	ve	yetiş‐ tirdikleri	öğrencileri	ile	aktarmışlardır. Bu	sebepten	dolayı,	çok	fazla	yazılı	metin	bırakmamışlardır.	Onlara	iliş‐ kin var olan	metinlerin pek çoğu günümüze ulaşmamış ve yok olmuştur. Bu açıdan, kinizme ve temsilcilerine yönelik bilgilere, daha çok Diogenes Laertius'un yazmış olduğu anekdotlardan (Lives of Eminent Philosophers) ulaşmaktayız. Kinikler,	mental ve fiziki eğitime dayalı (askêsis) kendi kendine yetme (autarkeia)	arayışında	maddi	ihtiyaçların	azaltılmasına	yönelik	bir	etik	anlayışı önermektedirler. Onlar doğada gerçek değeri olmayan mülk, şöhret ve güç arayışından	vazgeçmişlerdir.	Ayrıca,	bir	kişinin	kendi	şehrinde	aktif	yönetimde bulunması gibi geleneksel Helenik değerleri değersiz olarak görmektedirler. Çünkü	Kinikler	bir	şehrin	vatandaşı	olmak	yerine	dünya	vatandaşlığını tercih etmektedirler, böylece belirli bir şehre bağımlı olmaktan kurtulabilecek ve doğa ile dünyayı bir olarak	değerlendirilip bağımsızlıklarını kazanabilme yo‐ lunda	adım	atmış	olacaklardır. Dünya	vatandaşı	olmanın	(kozmopolitanizm),	kinizm	bağlamında	örnek‐ lendirilmesi	şu	şekildedir:	Diogenes'e	"nereden	geldiği	sorulduğunda,	[o],	"ben dünya	vatandaşıyım	[kosmopolitēs]"	(Laertius,	1925:	6.	kitap:	bölüm	63)	dedi. Diogenes böylece, "Sinoplu" olduğunu belirtmeyerek bağlı olduğu toplumun fayda	ve	avantajlarını	göz	ardı	etmiştir. Burada dikkat edilmesi gereken konu,	Diogenes ve Kiniklerin gündelik tabir	ile	hemşerilik	avantajlarından	feragat	etmesi	ve	dünya	vatandaşı	oldukla‐ rını	bildirmeleridir.	Çünkü	Klasik	ve	Helenistik	dönemde	bir	şehir‐devlet	(polis) vatandaşı olmak en yüksek değer olarak görülmekteydi, çünkü bu aitlik insanlara ayrıcalıklar tanımaktaydı. Kinikler bu durumu saçma bulmakta ve aksine	bir	polise ait	olmayı insanların	özgürlüğünü	engelleyen	bir	durum	ola‐ rak	kabul	etmekteydiler.	Bu	tavırları	ile	birlikte	Kinikler,	dünya	vatandaşı	ola‐ rak	kendi	ahlaki	anlayışlarına	uygun	bir	biçimde	yaşama	imkânı	bulmaktaydı‐ lar. ALPER BİLGEHAN YARDIMCI 392 4. DOĞAYA UYGUN VE GELENEĞE KARŞI YAŞAMAK Kinik	etiğini	kavrayabilmek	için	anlaşılması	gereken	en	önemli	konular‐ dan	biri	de	erdemin	doğaya	uygun	bir	yaşam	olduğudur.	Akıl,	öz‐yeterlilik	ve özgürlük ile	karakterize	edilen iyi	yaşamın,	nasıl	yaşanılacağının	en	açık	gös‐ tergesi	doğadır.	Ancak,	sosyal	düzen	ve	geleneklerin	meydana	getirmiş	olduğu dayatmalar,	kişilerin	özgürlüğünden	ödün	vererek	yaşamasına	ve	böylece	on‐ ların	doğa	ve	akla	karşı	olan	bir	davranış	kuralını	benimsemesine	yol	açmakta ve	sonuç	olarak	onların	iyi	ve	özgür	bir	şekilde	yaşamasını	engelleyebilmekte‐ dir.	Gelenekler	esasında	kötü	değildir; ancak,	Kinikler için, gelenekler çoğun‐ lukla	saçma	ve	alay	etmeye	değer	olarak	algılanmaktadır. İnsan ahlaki yaşamını engelleyen kısıtlamalardan kurtulduğu takdirde tam	anlamıyla	özgür	olabilmektedir.	Bu	nedenle,	Kinikler,	askēsis	ya	da	eğitimi kendini	gelenekten	kurtarmak,	kendi	kendine	yetmeyi	teşvik	etmek	ve	doğaya uygun	olarak	yaşamak	için	bir	araç	olarak	savunmaktadırlar.	Bu	tarz	bir	yaşa‐ yış şekli, Kiniklerin yoksulluk içinde yaşamayı tercih etmelerine, sıkıntı ve zahmeti	kucaklamalarına	yol açmakta	ve çağdaşlarının	yaşadıkları saçma	ha‐ yatları	hakkında	özgürce	konuşabilmelerine	olanak	sağlamaktadır. Bu	bağlamda	Sinoplu	Diogenes,	Atinalıların	sosyal,	dini,	siyasi	gelenekle‐ rinin	keyfi	bir	şekilde	düzenlendiğini	göstererek,	onların	gelenek	ve	kurallarını reddetmektedir. Diogenes'in burada yapmaya çalıştığı asıl konu, utanmaya değer	olan	durumların	yeniden tanımlanmasıdır.	Diogenes	kendi	bedenini	ve yaşam tarzını geleneği bozmak için kullanmaktadır.	Atinalıların	özel hayatla‐ rında	gerçekleştirdikleri	eylemleri	halka	açık	bir	şekilde	gerçekleştirerek	gör‐ gü	kurallarını	çiğnemekte	ve	aslında	özel	hayatta	yapılması	mümkün	olan	dav‐ ranışların toplum içerisinde açıkça yapılmasını utanılacak bir şey olmadığını göstermeye	çalışmaktadır.	Örneğin,	Atinalılar	için	pazar	yerinde	ve	çarşıda	bir şeyler	yiyip	içmek	toplum	kurallarına	aykırı	ve	yanlış	bir	davranış	olarak	kabul edilmektedir. Ancak, Diogenes pazar yeri ve çarşıda yemek yemekte ve özel ihtiyaçlarını	ortalık	yerde	gidererek,	bu	davranışların	utanılacak	bir	şey	olma‐ dığını	Atinalılara	göstermektedir. Kinizme	ve	Diogenes'e	(Dobbin,	2012:	195)	göre,	doğaya	uygun	yaşayan, geleneğe	ve	görgü	kurallarına	karşı	çıkan	bir	kişi	doğru	bir	şekilde	yaşayabilir. Zenginlik,	şöhret	ve	ünü	arzulamak	kişinin	mutluluğuna	engel	olacak	yanlış	bir eylemdir.	Erdem	yalnızca	en	yüksek	değer	değil,	aynı	zamanda	biricik	değer‐ dir.	Mutlu	olmak için tek araç erdemdir. Sağlık, güzellik, şan, şeref, zenginlik gibi geri kalan her şey aldırış edilmemesi gereken ve kayıtsız kalınacak (adiaphora) şeylerdir (Gökberk, 2007: 49). Antisthenes, çabalarımızın başlı başına	bir	ereği	olarak	duyusal	hazzı	kabul	etmeyi	yanlış	bir	yaklaşım	olarak SİNOPLU FİLOZOF DİOGENES VE ETİK ANLAYIŞI 393 kabul	etmektedir.	Hatta	öyle	ki,	o	"haz	dolu	bir	hayat	yerine	deli	olmayı	tercih edeceğini" ifade etmektedir (Laertius, 1925: 6. kitap: bölüm 73). Çünkü Antisthenes hazzın insanı deliye çevirdiğini düşünmektedir. Antisthenes haz yerine	çalışmayı,	güçlük	ve	sıkıntıyı	(ponos) tercih	etmektedir.	Ona	göre,	karşı‐ laşılan zorluklar insanı dayanaklı yapmakta ve özgür olmasına yardımcı ola‐ bilmektedir.	Doğaya	uygun	olarak	gerçekleştirilen	yaşam,	en	iyi	nasıl	yaşanıla‐ cağına	ilişkin	ipuçları	ile	doludur;	ancak	insanlar,	küçük	şeylerden	utanarak	ve önemsiz olan nesnelerin peşinden koşarak, doğaya uygun yaşama yolundan sapmaktadırlar. Böylece, bu insanların özgürlükleri yaşayış şekillerine bağlı olarak	gelenekler	ile	engellenmiş	olur. 5. ÖNEMLİ KİNİK KAVRAMLARI Görüldüğü üzere Kinikler, özgürlüğe ayrı bir önem vermektedirler. Bu anlayış	yalnızca	kişisel	düzeyde	kalan	bir	özgürlük	anlayışı	değildir.	Özgürlük birbiriyle ilişkili	üç	biçimde	savunulmaktadır.	Bunlar,	Eleutheria:	özgürlük	ya da	bağımsızlık,	Autarkeia: öz yeterlilik ve son	olarak	Parrhēsia: konuşma	öz‐ gürlüğü	ya	da	açık	sözlülük. 5.1. Konuşma Özgürlüğü (Parrhēsia) Diogenes	kendisine	sorulan,	insanlar	için	en	güzel	şeyin	ne	olduğu	konu‐ sundaki soruya, konuşma	özgürlüğü (parrhesia) cevabını vermiştir (Laertius, 1925:	6.	kitap:	bölüm	69).	Eski	Yunan	ve	Roma	kültürüne	ilişkin	bazı	metinler‐ de kullanılmış olan parrhesia kavramı, özgür konuşma, dürüst konuşma ve açık sözlülük gibi anlamlara gelmektedir. Pan ve rhema'dan oluşan parrhesia'ya	kelimesi	"her	şeyi	söylemek"	anlamında	da	kullanılmaktadır. Parrhēsia'nın en iyi bilinen örneği olarak,	Diogenes ile	Büyük İskender arasında	geçen	konuşma	gösterilebilir.	Dion	Khrysostomos'a	ait	krallığa	ilişkin Dördüncü	Konuşma'da	bu	karşılaşma	anlatılır:	Diogenes'in	ününden	haberdar olan	Makedonya	Kralı	Büyük	İskender,	saray	değil	de	açık	alanda	gerçekleşen karşılaşmada	ayağa	kalkar,	güneşin	altında	uzanan	Diogenes'in	yanına	giderek, kendisinden	bir	isteğinin	olup	olmadığını,	olduğu	takdirde	hemen	yerine	geti‐ rileceğini	belirtmektedir.	O	zaman	bilinen	dünyanın	yarısını	on	üç	yıl	gibi	kısa bir sürede fethetmeyi başaran Büyük İskender'e karşı Diogenes, "Güneşimi engelleme	yeter" (Laertius, 1925:	6. kitap:	bölüm	38)	diye	karşılık vermiştir. "Bu konuşmada konumlar ve ilişkiler tersine çevrilmiştir, çünkü emri veren kişi kral değildir. Ayrıca, güneş ile Diogenes arasındaki doğal ilişki olumlan‐ mıştır,	çünkü	güneş	ile	Diogenes	arasındaki	doğal	olan	ilişkiyi	bozmaya	Büyük İskender'in bile gücü yetmemiştir" (Tepe ve Çotuksöken, 2015: 83‐84). Foucault'a göre (2005: 107), böylece	Diogenes ile kral arasındaki uylaşımsal ALPER BİLGEHAN YARDIMCI 394 ilişki,	Diogenes	ile	güneş	arasındaki	doğal	ilişkiyle	karşılaştırılarak	arada	tezat‐ lık kurulmakta ve hakikatin iktidarı karşısında politik iktidarın gücü küçüm‐ senmektedir.	Bir	parrhēsia unsuru	olarak, özgürce	ve açık sözlü	konuşmanın doğal sonucu olarak karşımıza çeşitli risk ve tehlikeler çıkmaktadır. Parrhesiastes'in7 tehlikeyi	baştan	kabullendiği	bu	mücadelede,	amaç	muhata‐ bın	gururunu	hedef	almak	ve	onu	iddia	ettiği	şey	olmadığını	fark	etmeye	zor‐ lamaktır. Tarihteki	en	büyük	komutanlardan	birine	karşı	verilen	bu	cevap,	kiniz‐ min temel	kavramlarından	biri	olan	çekinmeden,	özgür	bir	şekilde	konuşma‐ nın,	yani	parrhēsia'nın	en	güzel	örneklerinden	biridir.	Diogenes	dünyadaki	en değerli şeyin, hiç düşünmeden parrhēsia'ya olduğunu ifade etmektedir (Laertius,	1925:	6.	kitap:	bölüm	69).	Eski	düşünürlerin	birçoğu,	felsefenin	ka‐ zançlı	bir	iş	olmamasından	dolayı,	kendi	felsefelerine	resmi	bir	destek	bulmak ya da yiyecek, barınma gibi temel ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla yönetici veya	hükümdarların	himayesi	altına	girmiştir.	Örneğin	Aristoteles,	gençliğinde Büyük İskender'e özel hocalık yapmış ve Makedon mahkemesinde düzenli olarak kalmıştır. Xenophon, Pers İmparatorluğunun kurucusu olan Cyrus ile bağını	sürdürmüş	ve	onunla	beraber	savaşlara	girmiştir.	Kinikler	ise	böyle	bir politik	güç	ve	müttefiklik	ilişkilerinden	kendilerini	uzak	tutmakta	ve	otoritele‐ re	karşı	sözlerini	sakınmamaktadırlar. 5.2. Öz-yeterlik ya da Kendine Yetme (Autarkeia) Bağımsızlık	ve	öz	yeterlilik	Kiniklerin	aynı	oranda	önem	verdiği	değer‐ lerdir. Diogenes'in yaptığı gibi güneşin ışınlarından bütün gün yararlanmak gibi eylemler, Kiniklerin doğanın bahşetmiş olduğu şeylerle yetinebileceğine yönelik örneklerdendir. Diogenes, Büyük İskender'in teklifini reddederek maddi	ve	dünyevi	olan	zenginliğe	karşı,	var	olan	en	az	eşya	ile	yaşamayı	tercih etmektedir. Onun sahip olduğu tek şey aslında kendisidir. Bilindiği üzere, uyumak için yalnızca bir fıçıya (pithos), kışın soğuktan korunmak amacıyla basit	bir	battaniyeye, lambasını	ve topladığı	bitkileri taşımak	amacıyla	da	bir çantaya ihtiyacı	vardır.	Diogenes içecek	olarak	yalnızca	su içmektedir.	Birçok kaynağa	göre,	Diogenes,	su	içmek	için	kullandığı	tahta	bir	kabı,	bir	çocuğun	su içerken	yalnızca	ellerini	kullandığını	gözlemlemesinden	sonra,	böyle	bir	kaba ihtiyacı	olmadığını	düşünerek	fırlatmış	ve	o	andan	itibaren	sadece	ellerini	kul‐ lanmaya	başlamıştır	(Laertius,	1925:	6.	kitap:	bölüm	37). Doğa	tarafından	sağlanan	yaşam,	en	iyi	nasıl	yaşanılacağına	ilişkin	ipuç‐ ları ile	doludur.	Diogenes,	doğanın	hayvanlara	yaşamaları için	gereken	bütün 7	Parrhesiastes,	'parrhesia	kullanan	kişi'dir. SİNOPLU FİLOZOF DİOGENES VE ETİK ANLAYIŞI 395 bilgileri	bahşettiğini	ve	böylece	hayvanları	gözlemlemesi	ile	iyi	yaşama	sanatı‐ nı onlardan öğrendiğini belirtmiştir (Navia, 1998: 57). Hayvanlar konuşma, okuma	ve	yazma	yetenekleri	olmadan,	doğal	dünyaya	çok iyi	uyum	sağlamış‐ lardır.	Diogenes	Laertius'un	söylediğine	göre,	Diogenes	pazar	yerinde	bir	fare‐ nin	davranışlarını gözlemledikten sonra, öğrendiğimiz ve aradığımız şeylerin ne	kadar	gereksiz	olduğunu	anlamış	ve	böylece	daha	basit	ve	yalın	bir	şekilde yaşama	düşüncesini	pekiştirmiştir	(Navia:	1998:	116). 5.3. Antreman ve Eğitim (Askêsis) Kiniklerin	ve	Diogenes'in	en	önemli	yaklaşımlarından	biri	de	kendilerini ağır	koşullar	altında	yaşamaya	izin	verecek	şekilde	eğitmektir.	Bu	şekilde,	da‐ ha	az	eşyaya	ve	kişiye	ihtiyaç	duyarak	tek	başına	yaşama	fırsatı	bulmaktadır‐ lar. Kinik hayatını yaşayabilmek, diğer bir deyişle özgür bir hayat yaşayabil‐ mek	için	kişi fiziksel	zorluklara	karşı	dayanıklı	(karteria)	olabilmelidir.	Bu	da sürekli	bir	eğitim	ve	antrenman	(askêsis)	gerektirmektedir.	Askêsis	terimi,	yu‐ karıda	bahsedildiği	üzere	kişinin	kendini	eğitmesi	anlamına	gelmekle	birlikte, egzersiz	ve	pratik	yapma	anlamlarına	da	gelmektedir.	Kinikler,	olimpik	oyun‐ larda	elde	edilmek	istenen	bir	başarı,	iyi	yaşam	ve	savaş	alanında	elde	edilecek bir	zafer	için	kendilerini	eğitmezler.	Onlar	bedenlerini	ruhlarını	eğitmek	ama‐ cıyla	eğitmektedirler. Kiniklerin	kendilerini	zorlu	bir	şekilde	eğitmelerine	yönelik	birçok	örnek bulunabilmektedir: Antisthenes'in hazza karşı zorluk ve sıkıntıyı övmesi, Diogenes'in	yaz	günü	sıcak	kumların	üzerine	uzanması	ve	kışın	çıplak	ayak	ile karların	üzerinde	yürümesi	gibi	örnekler	çoğaltılabilir	(Hard,	2012:	154).	Gö‐ rüldüğü	üzere,	Kinikler	kendilerini	bütün	zorluklara	karşı	eğiterek, ihtiyaçlar ile	özdeşleştirilmiş	olan	malların	ve	eşyaların	hiçbiri	olmadan tam	olarak	öz‐ gürleşebileceklerini düşünmektedirler. Böyle bir özgürleşmenin yolu da askêsis'ten	geçmektedir. Kinizmin	temsilcileri	ve	Diogenes'e	göre,	mutluluk	ya	da	kurtuluş, insa‐ nın	maddi ve dünyevi ihtiyaçlarını en aza indirgemesi, toplumun gelenek ve kurallarına karşı kayıtsız kalınması ve böylece dış dünyadan ve toplumdan bağımsızlaşmasına bağlı olarak sağlanabilir. Kişinin erdemli olmasının yolu, doğaya	uygun	bir	şekilde	yaşamasından	geçmektedir.	Bunu	en	iyi	gerçekleşti‐ renler	ise	hayvanlardır.	Bu	sebeple,	Sinoplu	Diogenes,	hayvanların	ve	özellikle köpeklerin doğayla uyum içerisinde yaşamasından etkilenerek, kendisini kö‐ pek	olarak	nitelendirmiş	ve	toplumdaki	her	şeye	karşı	kayıtsız	kalmıştır. Diogenes'in fıçısı edebiyat	ve felsefe	alanında	önemli	bir sembol	haline gelmiş ve klasik kinizmin bir imgesi haline dönüşmüştür. Diogenes'in daha özgür bir şekilde yaşamak amacıyla fıçıda yaşamaya karar vermesine sebep ALPER BİLGEHAN YARDIMCI 396 olan olaya ilişkin anlatılardan ilki (Laertius, 1925: 6. kitap: bölüm 23), ona kulübe vaat eden	kişinin sözünü tutmamasından sonra	Diogenes'in	bir fıçıda yaşamaya	karar	vermesidir.	Diğeri ise,	Diogenes'in	salyangozların	kendi	evle‐ rini	sırtlarında	taşıdıklarına	yönelik	gözleminden	sonra	fıçıda	yaşamaya	karar vermesidir.	Bazı	kaynaklarda,	fıçının	Diogenes'in	geçici	yeri	olduğu	belirtilmiş‐ tir,	ancak	Saint	Jerome'a	göre,	yaşamış	olduğu	fıçı	onun	Atina'daki	daimi	eviy‐ di: "Onun	evi,	şehrin	girişi	ve	kapısındaydı	ve	o	fıçısından	sürünerek	dışarı çıktığı	zaman,	hareket	eden	eviyle ilgili şaka	yapıyordu,	çünkü	mevsime	göre fıçısının yerini değiştiriyordu. Havalar soğuduğunda, fıçının ağzını güneye, sıcak olduğunda ise kuzeye doğru doğru çevirirdi. Böylece güneş ne yönde olursa	olsun,	Diogenes'in	sarayı	onunla	yüzleşecekti"	(Navia:	1998:	22). 6. SONUÇ Fıçıda	yaşayan,	etrafta	dolaşarak	lambayla	insan	arayan	kişi	ve	kendisini köpek olarak tanımlayan	biri olarak	Diogenes, antik ve	modern	dönemde	de ilgi	ve	dikkati	üzerinde	toplamaktadır.	Düşünce	tarihine	ilgi	duyan	bir	kişinin, Sinoplu	Diogenes'in	adını	duymaması çok	düşük	bir	olasılıktır.	Diogenes	ölü‐ münden	yirmi	üç yüzyıl geçmesine rağmen, çağdaş	dünyamız içerisinde	hala tanınırlığını korumaktadır. Onun çalışmalarına ve yaşamına yönelik çok az metin	ve	belge	kalmış	olsa	da,	düşünceleri	ve	dünya	görüşü	günümüze	kadar hala varlığını sürdürmektedir. Doğa dinlerinin egemen olduğu bir dönemde yaşamasına rağmen,	o şu	anki ilahi	dinlere	uygun	olan	bir tavır ile	dünyanın menfaat ve kirli ilişkilerinden uzak, dünya malına değer vermeyen sade bir yaşamı	kendi	zamanında	özgür	ve	korkusuz	bir	şekilde	dile	getirmektedir. Diogenes'in	doğum	yerinin	Sinop	olması	ve	Sinop'un	böyle	bir	düşünü‐ rün	ilk	yıllarını	geçirmesine	imkân	tanıması,	Sinop'un	insanlar	tarafından	bili‐ nirliğini	arttırmak	bakımından	da	önemlidir.	Buradaki	önemli	nokta	bütün	bu söylenenler	içerisinde	Sinoplu	filozof	Diogenes'in	yerinin	ne	olduğudur?	Daha net bir şekilde ifade etmek gerekirse, Diogenes bizim kültür	mirasımızın ve Sinop	kültürünün	bir	parçası	mıdır?	Diogenes	düşünceleri	ve	yaşayış	biçimi	ile güncelliğini	hala	korumaktadır.	Onun	doğaya,	hayata	ilişkin	bilgeliği,	toprakla‐ rımız	üzerindeki felsefe	geleneğinin	en	değerli	örneklerinden	biri	olmakta	ve diğer	Yunan	filozofların	da	olduğu	gibi	pek	tabi	ki	somut	olmayan	kültür	mira‐ sımızın	bir	parçası	olarak	değerlendirilmelidir.	Diogenes'in	yalın	yaşama iliş‐ kin düşünceleri, mal, hırs, ihtiras, adaletsizlik, sınıf ayrımı ve baskı yerine önemli	olan şeyin	erdem	olduğunu	vurgulaması, kendi	kültür	ve	düşüncemiz ile bağ kurmamızı kolaylaştıran nedenler olmuştur. Sonuç olarak, Diogenes SİNOPLU FİLOZOF DİOGENES VE ETİK ANLAYIŞI 397 etik	anlayışı	ve	geride	bıraktığı	değerler	ve	yaşayış	biçimi ile	hem	Sinop	hem de kendi kültürümüz için son derece değerlidir. Bu sebepten dolayı, Diogenes'in	bırakmış	olduğu	kültür	mirasına	gereken	değer	verilmeli	ve	ken‐ disi	sürekli	zihinlerimizde	canlı	tutulmalıdır8. KAYNAKÇA Arslan,	A.	(1996).	Felsefeye Giriş,	Ankara:	Vadi	Yayınları. Cevizci,	A.	(2015).	Etik-Ahlak Felsefesi, İstanbul:	Say	Yayınları. Dobbin, R. (2012). The Cynic Philosophers: From Diogenes to Julian, United	Kingdom:	Penguin. Dudley, D. R. (1938).	A History of Cynicism, from Diogenes to the Sixth Century AD, Chicago:	Aries	Press. Foucault,	M.	(2005).	Doğruyu Söylemek,	İstanbul:	Ayrıntı	Yayınları. Gökberk,	M.	(2007).	Felsefe Tarihi,	İstanbul:	Remzi	Kitabevi. Hard, R. (2012). Diogenes The Cynic: Saying and Anecdotes, Oxford: Oxford	University	Press. Laertius, D. (1925). Lives of Eminent Philosophers, translated by RD Hicks,	Vol.	2,	Cambridge,	Massachusetts:	Harvard	University	Press. Navia, L. E. (1998). Diogenes of Sinope: The Man in the Tub, London: Greenwood	Press. Tepe,	H.	ve	Çotuksöken,	B.	(2015).	Sinoplu Filozof Diogenes,	Ankara:	Tür‐ kiye	Felsefe	Kurumu. 8 Bu açıdan, Sinop'un girişine 2006 yılında Diogenes'in anısını canlı tutmak amacıyla heykeli yapılmıştır.	Diogenes	elinde	tutmuş	olduğu	fener	ve	yanında	duran	köpek	ile	birlikte	altı	metre‐ lik	bir	heykel	ile	tasvir	edilmiştir.