Le lingue extraeuropee: Americhe, Australia e lingue di contatto Autori/Aŭtoroj: E. Banfi, N. Grandi (Carocci, Roma 2008) Recensione di/Revuo de Leonardo Caffo Tradukis Daniela Tagliafico Il problema dell'origine del linguaggio La problemo de la origino de la lingvo (e la questione relativa al rapporto tra la fa- (kaj la demando pri la rilato inter la fakulto coltà in generale e le diverse lingue storicoentute kai la malsamaj historiaj-kulturaj culturali) è già ben presente nella speculalingvoj) jam troveblas en la antaŭscienca zione prescientifica degli antichi e ha causpekulativado de la avoj kaj estigis, dum sato, via via nel tempo, discussioni e dila tempo, fascinajn diskutojn kaj debatojn, battiti affascinanti entro la quale interagiene de kiuj interagis filozofoj, teologoj kaj, vano filosofi, teologi e pensatori in genepli ĝenerale, pensuloj. La kleruloj kiuj rilarale. I dotti che facevano riferimento altis al la Genezo demandis sin kio estis kaj la Genesi si chiedevano quale fosse e da de kie venis la edena lingvo, tiu pere de dove venisse la lingua edenica, quella con kio Dio parolintus al Adamo kaj tiu kiun, cui Dio avrebbe parlato ad Adamo e che, supozeble, la tuta homanaro parolis antaŭ presumibilmente, era anche la stessa che la kolero de la Kreinto, kiun al li kaŭzis la tutta l'umanità padroneggiava prima delkonstruado de la Babelturo. l'ira del Creatore causata dalla costruzione della torre di Babele. Nei secoli, la questione riguardante il Dum la jarcentoj, la demando pri la "mistero" della nascita del linguaggio di- "mistero" de la naskiĝo de la lingvo iĝis venne cosı preponderante nel dibattito intiel grava ene de la intelekta debato ke la tellettuale che l'austera Société de linguistiaŭstera Société de linguistique de Paris, en que de Paris, nel 1866, proibı qualsiasi di1866, malpermesis iun ajn diskuton pri scussione a riguardo. Oggi il veto impoĝi. Aktuale tiu malpermeso, trudita de sto dalla società francese non esiste più ma la franca Societo, ne plu ekzistas, sed oni si continua ad ignorare, di fatto, quando daŭre ne konas kiam aperis la lokucia fasia comparsa la facoltà locutoria e il linkultato kaj la articulaciitan paroladon. La guaggio articolato. I contemporanei stununtempaj psikolingvistikaj studoj kundi di psicolinguistica sono però concorsentas, tamen, pri la fakto ke la lingva kadi nel pensare che la capacità linguistica pablo progresis laŭgrade, tra longan kaj Interlingvistikaj Kajeroj 1:2 (2010), 222–227. 222 si sia sviluppata gradualmente, attraverso ampleksan evoluan vojon, kiun kaŭzis seun lungo e complesso percorso evolutivo, rio da strukturaj ŝanĝoj ene de la biologia avvenuto per gradi e determinato da una kadro de la homa specio. Malgraŭ ies enserie di mutazioni strutturali del quadro tuziasmoj, la problemo de la origino de la biologico della specie umana. Malgrado lingvo restas, kaj probable restos, nesolvgli entusiasmi di alcuni, il problema delita. l'origine del linguaggio rimane, e probabilmente rimarrà, una questione irrisolta. Uno studio ancora aperto, anche se Ekzistas tre ampleksa studaĵo, kiu ne molto complesso, e quello volto a mappaestis ankoraŭ konkludita, kiu celas mapre i vari "macro-ceppi" linguistici presenti igi la diversajn lingvajn "makrofamiliojn" oggi nel mondo; per dirla all'antica, l'anakiuj troveblas nuntempe en la mondo; por lisi delle cause reali di ciò che è accaduto diri tion antikvastile, ĝi celas analizi la redopo la distruzione della torre di Babele. alajn kaŭzojn de tio kio okazis post la deEmanuele Banfi e Nicola Grandi sono due truado de la Babelturo. Emanuele Banfi kaj studiosi di linguistica che hanno pubbliNicola Grandi estas du lingvistoj kiuj vercato due volumi riguardanti la descriziokis du volumojn kiuj priskribas la ĉefajn ne delle principali componenti del quadro elementojn de la tutmonda lingva kadro. linguistico del mondo analizzando anche La libro (pripensita kiel plivastigo de la (nel primo capitolo del testo qui recensito) antaŭa Lingue d'Europa. Elementi di storia e la formazione spontanea di una lingua nadi tipologia linguistica, Carocci, Roma 2007), turale. Il testo (pensato come ampliamenposedas ampleksan strukturon kaj progreto del precedente Lingue d'Europa. Elementi sas laŭorde; la atento pri lingva multobldi storia e di tipologia linguistica, Carocci, eco kaj diverseco je monda nivelo emigas Roma 2007), ha una struttura complessa la fakulojn komenci per kelkajn klasikajn e procede con ordine; l'attenzione per la demandojn al kiuj la nuntempaj studoj de molteplicità e la diversità linguistica a lilingva tipologio3 kaj paleolingvistiko4 klovello planetario spinge i due studiosi ad podis respondi, kiel ekzemple, "Kiom da iniziare con alcune domande classiche a lingvoj ekzistas en la mondo?", "Cu ekziscui i moderni studi di tipologia linguistitas kaj kio estas la lingvaj rajtoj?". La tekca1 e di paleolinguistica2 hanno cercato di sto, kiu prezentiĝas kiel manlibro, tutunue dare risposta, ad esempio "Quante sono sin proponas klarigi la plej ĝeneralajn prole lingue del mondo?" o "Esistono e cosa blemojn, kaj poste pritrakti la precipan tesono i diritti linguistici?". Il testo, che si mon: la klasifikon de la ĉefaj lingvoj en la presenta come un manuale, cerca quindi mondo, kaj iliajn sintaksan kaj semantikan inizialmente di chiarire le questioni di orstrukturon. dine generale, per poi passare a quello che è l'argomento vero e proprio: la classificazione delle principali lingue del mondo, e la loro struttura sintattica e semantica. Ma cosa significa – realmente – classiSed kion signifas – reale – klasi? Unuficare? Non esiste una risposta univoca senca respondo al tiu ĉi demando ne ekzia questa domanda, come sostiene Nicola stas, kiel asertas Nicola Grandi. La unua Grandi. Un primo modo di compiere quemaniero por fari tion estas "katalogi" la sta complessa operazione è quello di "catalingvojn laŭ la nombro de la parolantoj. logare" le lingue in base al numero dei parLa proceduro ŝajnas intuicia: tiom da palanti. La procedura è apparentemente inrolantoj, kiom lingvoj, tio estas oni havas tuitiva: tanti parlanti, tante lingue, ovvero tiom da lingvoj, kiom estas la rekonitaj linInterlingvistikaj Kajeroj 1:2 (2010), 222–227. 223 tante lingue quante sono le comunità migvaj komunumoj. Tiu ĉi metodo, tamen, nime di parlanti riconosciute. Questo mehavas sufiĉe gravan problemon. Kelkaj lintodo, tuttavia, presenta un problema non gvoj (kiel la angla aŭ la portugala) oficiindifferente: alcune lingue, come l'ingleale rezultas esti la samaj, kvankam la geose o il portoghese, ufficialmente risultano grafiaj lokoj de la lingvaj komunumoj esessere le stesse, nonostante le differenti ditas malsamaj. La demando, pri kiu Grandi slocazioni geografiche delle comunità dei instigas nin pensi, estas do: en ĉi tiuj kaparlanti. La questione su cui ci spinge a zoj oni parolas vere, de facto, la saman linriflettere Grandi è: in questi casi si pargvon? Esence, en la diversaj lokoj kie oni la davvero, de facto, la medesima lingua? parolas la anglan, ĉu oni parolas – vere – In sostanza, nei vari posti in cui si parla la saman anglan? Kiam do finiĝas iu linl'inglese, si parla – veramente – lo stesgvo kaj kiam naskiĝas alia? La respondo so inglese? Quando, dunque, finisce una al tiuj ĉi demandoj ne ekzistas; la strukturo lingua e ne inizia un'altra? La risposta a de la problemo similas al tiu de la malprequesta domande non esiste; il problema ha cizeco en filozofio: kiuj estas la limoj de tio una struttura simile a quello del problekio estas nebulkontura kaj necerta? Ĝuste ma della vaghezza in filosofia – quali sola lasta ĉapitro de la libro, tiu dediĉita al la no i confini di ciò che è sfumato, incerto? piĝinaj kaj kreolaj ligvaĵoj (protolingvoj kaj Proprio l'ultimo capitolo del testo, dedicakontaktlingvoj6 ), donas al ni multon por to a Pidgin e Creoli (protolinguaggi e linpripensi rilate al tiu ĉi demando. gue di contatto5), avrà molte riflessioni da fornirci a tal proposito. Oggi tre dei metodi che più vengono Nuntempe le tri metodoj kiuj estas la utilizzati dai linguisti sono la classificaplej uzataj de la fakuloj estas la genetikazionie genetico-genealogica, quella tipogenealogia klasifiko, la tipolingvistika klalinguistica e, infine, quella geolinguistica. sifiko, kaj la geolingvistika klasifiko. La Il testo procede poi verso la sua direzione teksto poste pluiras en sian propan natunaturale; dopo aver esplorato i metodi miran direkton; post la esplorado de la plej gliori per categorizzare le lingue si esponbonaj metodoj por klasi la lingvojn, oni gono quali sono queste categorie. Troviaprezentas tiujn ĉi kategoriojn. Ni eltromo quattro macro-classificazioni: famiglie vas kvar makroklasojn: la lingvajn familinguistiche nello spazio americano; nello liojn en la amerika areo; en la aŭstralia spazio australiano; lingue austronesiane areo; aŭstronesiajn lingvojn kaj kontaktline lingue di contatto (sparse in modo non gvojn (kiuj estas dislokitaj en la mondo omogeneo nel mondo). Ad ognuna di queen nehomogena maniero). Al ĉiu kateste categorie è dedicato un capitolo, opporgorio korespondas unu ĉapitro, kiu estas tunamento diviso in sottocategorie corrioportune dividita en subkategorioj, ĉiu spondenti alle lingue particolari. Ognuno dediĉita al iu specifa lingvo. Ĉiu ĉapitro di questi capitoli è fornito di una bibliograhavas sian propan bibliografion, kiu kofia specifica, che raccoglie i principali studi lektas la ĉefajn studojn de klasika (antaŭdi linguistica classica (pre-Chomskiana), ĉomskiana), kona, socia kaj arkeologia lincognitiva, sociale e archeologica. gvistiko. Il risultato finale ha un duplice volto: La fina rezulto havas duoblan vizaĝon: un libro da studiare omogeneamente per de unu flanko la verko estas entute studottenere un quadro completo della situainda se oni volas obteni kompletan kadron zione linguistica dei continenti extraeuropri la lingva situacio de la ekstereŭropaj pei, ma anche un manuale da consultare ad landoj, sed, de la alia, ĝi estas ankaŭ manhoc per ottenere informazioni utili per una libro kiu ne havas la pretendon esti enciInterlingvistikaj Kajeroj 1:2 (2010), 222–227. 224 determinata ricerca che non ha una preteklopedio, sed kiun oni povas konsulti ad sa enciclopedica. La bibliografia è davvehoc, por akiri informojn por siaj propaj esro vasta e completa e permette al lettore di ploradoj. La bibliografio estas sendube varaccogliere i riferimenti necessari sulle insta kaj kompleta kaj konsentas al la legformazioni più salienti del testo. Il giudianto obteni la necesajn referencojn rilate la zio complessivo sul lavoro di Banfi e Granplej gravajn punktojn de la teksto. La ĉion di è positivo; i due studiosi hanno il merikonsidera juĝo pri la verko de Banfi kaj to di aver colmato un "buco" nella manuaGrandi estas pozitiva; la merito de la du listica italiana e, nello specifico, in linguifakuloj konsistas precipe en la fakto ke ili stica. Ovviamente, ancora una volta, comŝtopis mankon en la italaj manlibroj de liprendiamo meglio cosa resta dopo Babele gvistiko. Memkompreneble, ankoraŭfoje, ma non quello che esisteva prima. ni pli bone komprenas kio restis post Babelo ol kio ekzistis antaŭe. Interlingvistikaj Kajeroj 1:2 (2010), 222–227. 225 Note / Notoj 1Confronta B. Comrie, The major languages of East and South-east Asia, Routledge, London 1990; W.B. Croft, H.R. Turtle, D.D. Lewis, The use of phrases and structured queries in information retrieval, 1991, disponibile in rete all'indirizzo http://portal.acm.org/citation.cfm?id=122864; D. Nettle, Is the rate of linguistic change constant?, Lingua, vol. 108, n. 2-3, pp. 119-136. 2C. Ranfrew, Archaeology and language: the puzzle of Indo-European origins, Cambridge University Press, Cambridge 1990; J. Nichols Linguistic diversity and the first settlement of the New World, Language, vol. 66, n. 3, pp. 475-521. 3Oni vidu B. Comrie, The major languages of East and South-east Asia, Routledge, London 1990; W.B. Croft, H.R. Turtle, D.D. Lewis, The use of phrases and structured queries in information retrieval, 1991, disponebla en la retadreso http://portal.acm.org/citation.cfm?id=122864; D. Nettle, Is the rate of linguistic change constant?, Lingua, vol. 108, n. 2-3, pp. 119-136. 4C. Ranfrew, Archaeology and language: the puzzle of Indo-European origins, Cambridge University Press, Cambridge 1990; J. Nichols Linguistic diversity and the first settlement of the New World, Language, vol. 66, n. 3, pp. 475-521. 5Restano fuori dai riferimenti opere successive che hanno ampliato notevolmente la prospettiva sulla questione. Il lettore interessato può far riferimento agli ultimi due lavori del linguista Derek Bickerton (Bastard Tongues (2008) e Adam's Tongues (2009)). 6Mankas la plej freŝaj verkoj, kiuj konsidere ŝanĝis la ĝeneralan vidpunkton pri tiu ĉi temo. La interesita leganto povas referenci al la du lastajn verkojn de la lingvisto Derek Bickerton, Bastard Tongues (2008) kaj Adam's Tongues (2009). Interlingvistikaj Kajeroj 1:2 (2010), 222–227. 226 A proposito degli autori / Pri la aŭtoro Contatto / Kontaktadreso Leonardo Caffo leonardocaffo@gmail.com. Copyright CC© BY:© $\© C© 2010 Leonardo Caffo. Pubblicato in Italia. Alcuni diritti riservati. Interlingvistikaj Kajeroj 1:2 (2010), 222–227.