K W A R T A L N IK FILO ZO F IC ZN Y T. X X XI, Z . 2, 2003 PL ISSN 1230-4050 ARTYKUŁY MAREK PIECHOWIAK (Zielona Góra) FILOZOFICZNE PODSTAWY ROZUMIENIA DOBRA WSPÓLNEGO I. UWAGI WPROWADZAJĄCE Problematyka dobra wspólnego zajmuje istotne miejsce we współczesnych dyskusjach nad kształtem życia społecznego. W Pol- sce „dobro wspólne" jest jedną z fundamentalnych wartości kon- stytucyjnych. W preambule nowej Konstytucji RP z dnia 2 kwietnia 1997 roku czytamy: „my, Naród Polski wszyscy obywatele Rzeczypospolitej [...] równi w prawach i w powinnościach wobec dobra wspólnego - Polski" ; art. 1 stanowi: „Rzeczpospolita Pol- ska jest dobrem wspólnym wszystkich obywateli" 1. Dobro wspólne uznane jest za element porządku demokratycznego, respektują- cego prymat praw i wolność jednostki i jej prymat przed spo- łeczeństwem. W związku z tym pojawia się pytanie, czy ogól- nie mówiąc dobro jednostki nie jest zagrożone ze strony dobra wspólnego, czy uznanie tego ostatniego za fundament porząd- kowania życia społecznego nie stanie się podstawą naruszania podstawowych praw człowieka w imię tego, co ponadjednostkowe, ogólne, powszechne. 1 Dz. U. Nr 78, poz. 483. Cytuję za Konstytucje Rzeczypospolitej oraz komentarz do Konstytucji RP z 1997 roku , red. J. Boć, Wrocław 1998. O dobru wspólnym mowa jest także w art. 25 ust. 3: „Stosunki między państwem a kościołami i innymi związkami wyznaniowymi są kształtowane na zasadach poszanowania ich autonomii oraz wzajemnej niezależności każdego w swoim zakresie, jak również współdziałania dla dobra człowieka i dobra wspólnego" ; oraz art. 82: „Obowiązkiem obywatela polskiego jest wierność Rzeczypospolitej Polskiej oraz troska o dobro wspólne" . - 6 - Problem, który chciałbym bliżej przedstawić można sformuło- wać jako pytanie o to, czy opowiadając się za dobrem wspólnym jako fundamentem porządku demokratycznego (bądź jako istotną częścią tegoż fundamentu) nie narażamy tego porządku na zagro- żenia typowe dla totalitaryzmu? Czy - mówiąc obrazowo - dobro wspólne nie jest koniem trojańskim niosącym śmiertelne zagrożenie każdemu ustrojowi demokratycznemu, który uzna je za swoje fundamentalne dobro? Moim zdaniem, odpowiedź na to pytanie jest negatywna. Aby uzasadnić tę tezę, najpierw zidentyfikuję i doprecyzuję, na jakiego typu interpretacje w duchu totalitaryzmu narażona jest kategoria „dobra wspólnego" , pokazując, że interpretacji takich nie można uznać za trafne. Będę przy tym zmierzał do uwyraźnienia roz- strzygnięć z zakresu antropologii filozoficznej, czyli dotyczących tego, kim jest człowiek, warunkujących oddalenie totalitarystycznych interpretacji. Podjętą problematykę chciałbym zaprezentować, z jednej strony, w kontekście sporów par excellence współczesnych: sporów wokół ujęcia dobra wspólnego w nowej Konstytucji RP oraz w kontekście dyskusji dotyczących tzw. praw zbiorowych (grupowych, kolektywnych) i ich relacji do praw indywidualnych i do godności osoby, toczonych w nauce prawa międzynarodowego praw człowieka; z drugiej strony, chcę sięgnąć do wielkiej tradycji filozoficznej refleksji nad państwem, człowiekiem i sprawiedliwo- ścią u Platona, Arystotelesa i Tomasza z Akwinu, pokazując wagę ich rozważań dla właściwego rozumienia „dobra wspólnego" . Do całej tej tradycji nawiązano pośrednio również w pracach nad konstytucją, opowiadając się za interpretacją kategorii „dobra wspólnego" w duchu nauki społecznej Kościoła katolickiego. II. DWA TYPY TOTALITARYZMU Aby doprecyzować interpretacje w duchu totalitaryzmu, na które narażona jest kategoria „dobra wspólnego" , warto wyróżnić dwie tezy fundujące totalitaryzm. Pierwsza głosi, mówiąc słowami Giovanniego Gentile, że „wszystko jest państwem i że nic ludz- kiego czy duchowego nie istnieje [...] poza państwem" 2. Druga głosi, że cele i sposób życia człowieka jednoznacznie determinowane są 2 A. J. G r e g o r , The Ideology o f Fascism: The Rationale o f Totalitarianism , New York 1969, s. 223. - 7 - przez państwo lub szerzej: przez to, co ogólne, powszechne. Tezy te można odnieść nie tylko do państwa, ale i do innych typów grup społecznych. W świetle pierwszej z tych tez dobro osoby podporząd- kowane jest całkowicie „dobru wspólnemu" , pojętemu jako dobro całości i może być poświęcone dla tego dobra; mówiąc krótko: człowiek jest dla państwa, a nie państwo dla człowieka. W świetle drugiej tezy, dobro wspólne określone na podstawie tego, co powszechne, wspólne, każdemu członkowi wspólnoty politycznej lub - szerzej - każdemu człowiekowi, determinuje jednoznacznie dobra, do których osiągnięcia powinien zmierzać. W takim przy- padku określenie sposobu osiągnięcia właściwego każdemu dobra jest wyłącznie sprawą poznania. W konsekwencji postuluje się oddanie władzy w ręce tych, którzy w tego typu poznaniu są najsprawniejsi. Tezę pierwszą określać będę jako tezę totalitaryzmu typu A, drugą typu B. Jak się zdaje, uznanie którejś z nich nie pociąga logicznie konieczności uznania pozostałej. O ile Platonowi można zasadnie przypisać totalitaryzm typu B, o tyle dyskusyjne jest uznanie go za zwolennika totalitaryzmu typu A. Jak się okaże, przezwyciężenie każdej z tych tez wymaga innych narzędzi filozoficznych. III. JEDNOSTKA DLA PAŃSTWA CZY PAŃSTWO DLA JEDNOSTKI? Problem rozumienia dobra wspólnego w kontekście trudności z totalitaryzmem typu A dobrze ilustrują dyskusje wokół projektu konstytucji R P 3. Dyskusje te jednoznacznie pokazują, że kategoria „dobra wspólnego" użyta została w celu zdystansowania się wobec poglądu głoszącego, że jednostka jest dla państwa i pokreślenia służebności państwa wobec jednostek. Po pierwsze, zrezygnowano z umieszczonej w art. 2 projektu formuły: „Rzeczpospolita Polska jest wspólnym dobrem wszystkich obywateli" , na rzecz przytoczo- nego wyżej sformułowania, w którym kategorię „wspólnego dobra" zastąpiono kategorią „dobra wspólnego" . Jednocześnie, po drugie, zasadę dobra wspólnego przeniesiono do artykułu pierwszego, dając jej pierwszeństwo przed zasadą państwa prawnego realizu- 3 Projekt konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, przygotowywany przez K o- misję K onstytucyjną Zgromadzenia N arodowego (Sejmu 2 kadencji i Senatu 3 kadencji). jącego zasady sprawiedliwości społecznej, zasadą wprowadzoną do konstytucji z 1952 roku nowelą uchwaloną 29 grudnia 1989 ro k u 4, po przełomie lat osiemdziesiątych, zasadą umieszczoną w projek- cie podobnie jak w znowelizowanej konstytucji w artykule pierwszym. Dla interpretacji kategorii przyjętych w aktach praw- nych, gdy brak definicji legalnych, istotne znaczenie m ają historia i kontekst przyjęcia danej formuły. Dlatego warto przypomnieć okoliczności, w jakich dokonano dwóch wskazanych tu zm ian5. 1. „W SPÓLNE DOBRO " CZY „DOBRO W SPÓLNE"? Jakie były zarzuty pod adresem przyjętej w projekcie formuły „wspólne dobro"? Najważniejszy zarzut dotyczył tego, że formuła ta eksponuje obowiązki i „służebność" obywateli wobec państwa, że biorąc pod uwagę szerszy kontekst obejmujący także przyjętą w projekcie systematykę rozdziałów ginie idea nadrzędności wymagań godności człowieka i wynikających z niej praw i wolności nad interesem państwa czy grupy6. Przyjęte w projekcie sformułowanie przywoływało w oczywisty sposób formuły konstytucji kwietniowej. Zasada „wspólnego dobra" zawarta była w pierwszym artykule konstytucji kwietniowej z 1935 roku i w tamtym kontekście jednoznacznie podkreślała prymat państwa i obowiązki obywateli. Aby przypomnieć tu „du- cha" konstytucji kwietniowej przytoczmy w całości wspomniany artykuł pierwszy: „1. Państwo Polskie jest wspólnym dobrem wszystkich obywateli. 2. Wskrzeszone walką i ofiarą najlepszych swoich synów ma być przekazywane w spadku dziejowym z pokolenia w pokolenie. 3. Każde pokolenie obowiązane jest wysiłkiem własnym wzmóc silę i powagę Państwa. 4. Za spełnienie tego obowiązku odpowiada przed potom nością swoim hono- rem i swojem imieniem" 7. 4 Dz. U. 1989 nr 75, poz. 444. 5 Zmiany, o których mowa, dokonano w trakcie prac samej Komisji K onstytu- cyjnej, wprowadzono je do uzgodnionej i przyjętej przez Komisję wersji 1 rozdziału (Projekt 5.06.1996, Q R l-konst 1.106), w końcowej fazie prac nad projektem, na wniosek podkomisji redakcyjnej. 6 M. P i e c h o w i a k , Kształtowanie nowego systemu ochrony podstawowych praw i wolności obywatelskich iv Polsce. Uwagi krytyczne o przyjętych zasadach [w:] Prawo w okresie przemian ustrojowych iv Polsce. Z badań Instytutu Nauk Prawnych PAN, Warszawa 1995, s. 92 i n. 1 Cyt. za Konstytucje Rzeczypospolitej, s. 15. - 9 - Ponadto, pamiętając o określeniu totalitaryzmu przez G. Gen- tile, warto przytoczyć art. 4 ust. 1 tejże konstytucji, który stanowił, że „W ramach państwa i w oparciu o nie kształtuje się życie społeczne" ; nie m a zatem niczego w życiu społeczeństwa, co nie byłoby w ramach państwa i oparte o państwo. Totalitarny wy- dźwięk stwierdzenia zawartego w ust. 1 zostaje osłabiony w ust. 2, który stanowi, że „Państwo zapewnia mu [społeczeństwu] swo- bodny rozwój, a gdy tego dobro powszechne wymaga, nadaje mu kierunek lub normuje jego warunki" . Niemniej jednak zauważyć wypada, że osłabienie to dokonane jest nie za pomocą kategorii „wspólnego dobra" , ale „dobra powszechnego" . O tym ostatnim mowa jest także w art. 9: „Państwo dąży do zespolenia wszystkich obywateli w harmonijnym współdziałaniu na rzecz dobra powszech- nego" . To właśnie raczej „dobro powszechne" niż „wspólne dobro" jest w konstytucji kwietniowej odpowiednikiem współczesnej kate- gorii „dobra wspólnego" . W racając do obecnej Konstytucji RP, stwierdzić trzeba, że również wykładnia gramatyczna terminu „wspólne dobro" każe uznać prymat państwa jako całości przed jednostką i położyć akcent na obowiązki obywateli wobec państwa. Wspólne dobro to coś, co jest wspólnym celem, celem działania wszystkich członków danej grupy, w tym przypadku obywateli. Przyjmując zasadę wspólnego dobra jako podstawę porządku społecznego otrzymujemy wizję społeczeństwa, w którym wszyscy obywatele mają jeden wspólny cel dobro państwa; zindywidualizowany rozwój osobowy każdego z nich schodzi na plan dalszy. Inaczej ma się rzecz z terminem „dobro wspólne" . W języku polskim umieszczenie przymiotnika przed lub po rzeczowniku, do którego się odnosi, często w sposób istotny modyfikuje zna- czenie wypowiedzi. Zwykle, gdy przymiotnik występuje po rze- czowniku, nie określa jedynie pewnej cechy przygodnej przed- m iotu określonego rzeczownikiem jak to ma miejsce wtedy, gdy przymiotnik stoi przed rzeczownikiem ale tworzy wraz z nim jedno pojęcie gatunkowe (np. „panna m łoda" , „węgiel kamienny") 8. Treść tego pojęcia nie jest wyznaczona sumą treści pojęć składowych. Za klasyczny przykład można także uznać „dobro wspólne" . Stąd nie jest tautologiczne stwierdzenie, że 8 Zob. W. K o b a ń s k i , B. K l e b a n o w s k a , A. M a r k o w s k i , O dobrej i złej polszczyżnie, W arszawa 1989, s. 231. - 10 - „wspólnym dobrem jest dobro wspólne" (podobnie: „panna młoda jest m łodą panną"). Dlatego też można sensownie mówić o „wspól- nym dobru wspólnym" . Rzecznicy projektu Komisji Konstytucyjnej Zgromadzenia N a- rodowego po części w odpowiedzi na krytykę projektu9 twier- dzili, że przyjęta w art. 2 projektu zasada służy podkreśleniu, iż państwo nie może być sprowadzone do piramidy organów wład- czych, ale jest wspólnotą obywatelską, za k tórą odpowiedzialni są wszyscy jej członkowie10, że sformułowanie art. 2 obejmuje ideę służebności państwa wobec obywateli, gdyż nawiązuje do koncepcji dobra wspólnego spotykanej w myśli chrześcijańskiej i nauczaniu społecznym K ościoła11. Bogusław Banaszak pisał, iż artykuł ten nie pozostawia wątpliwości, „że chodzi o uznanie w nim przede wszyst- kim służebnej roli państwa wobec obywateli, a nie o podkreślenie znaczenia należytego wywiązywania się obywateli z ich obowiązków wobec państw a" 12. Aby ocalić treści, które w zamierzeniu projektodawców miał zawierać omawiany artykuł projektu, nie pozostało nic innego, jak zmienić termin „wspólne dobro" na „dobro wspólne" . Inaczej niż w przypadku kategorii „wspólnego dobra" , wyrażającej obowiązki obywatela wobec państwa, „dobro wspólne" akcentuje „obo - wiązki" państwa wobec obywateli kategoria ta określa w pierw- szym rzędzie to, jakie ma być państwo, a dopiero na drugim planie to, jacy m ają być obywatele. Błąd w pierwotnym projekcie przyniósł taką korzyść, że w dy- skusji, która się wywiązała nie tylko doprecyzowano treściowo 9 W dyskusji tej brał udział również piszący te słowa, zob. Kształtowanie nowego systemu ochrony podstawowych praw i wolności obywatelskich w Polsce, s. 88-97; Uwagi do referatu L. Wiśniewskiego [w:] Projekt Konstytucji Rzeczypospo- litej Polskiej w świetle badań nauki prawa konstytucyjnego, red. K . Działocha i A. Pullo, Gdańsk 1998, s. 129-136; Prawa człowieka w projekcie konstytucji, „Rzeczpospolita" 23 V 1995; Porozmawiajmy o podstawach. Wokół projektu kon- stytucji, „Rzeczpospolita" 25 VIII 1995. Zob. także zapis dyskusji z posiedzenia Komisji Konstytucyjnej Zgromadzenia Narodowego, zwłaszcza głosy M. D rozdka i P. W inczorka na posiedzeniu dnia 25 I 1995 r., Biuletyn nr 11 (www.sejm.gov.pl). 10 Por. P. W i n c z o r e k , Dyskusja nad podstawowymi zasadami ustroju RP ir Komisji Konstytucyjnej Zgromadzenia Narodowego, „R uch Prawniczy, Ekono- miczny i Socjologiczny" 57 (1995), z. 2, s. 17. 11 Za: P. W i n c z o r e k , op. cit., s. 17. 12 B. B a n a s z a k , Zasady ustroju a prawa jednostki, „Rzeczypospolita" 14 VI 1995. - 11 - wprost intencje projektodawców, ale także powiązano przyjętą kategorię z określoną tradycją refleksji nad podstawami porządku społecznego13. 2. CO PIERW SZE: ZASADA DOBRA W SPÓLNEGO, CZY ZASADA PAŃSTWA PRAW NEGO? Obok zmiany brzmienia artykułu dotyczącego dobra wspólnego zmieniono także kolejność artykułów. Art. 1 projektu stanowił „Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej" . Jak wspo- m niano, projekt opierał się w tym punkcie na art. 1 obowiązującej wówczas konstytucji. K ategoria „państwa prawnego" nawiązuje do niemieckiego terminu ,,Rechtsstaat". Jednak w języku polskim termin „praw o" oddaje zarówno niemieckie Recht, jak i Gesetz określający przede wszystkim ustawy i prawo stanowione. Po doświadczeniach II wojny światowej Gustav Radbruch przestrzegał przed skrajnym pozytywizmem prawniczym, zgodnie z którym tylko prawo pozytywne jest prawem i każde prawo pozytywne jest prawem; prawo Recht zredukowane jest do prawa Gesetz ustaw i prawa stanowionego, a w konsekwencji państwo prawa (.Rechtsstaat) zredukowane zostaje do „państwa ustaw" (Gesetzes- staat). Na pierwszym miejscu są zasady typu formalnego. W takiej perspektywie brak miejsca na przyrodzone i niezbywalne prawa człowieka, przysługujące niezależnie od woli ustawodawcy. Jak doświadczenie historyczne pokazało, w państwie prawa pojętym pozytywistycznie może pojawić się legalne (ustawowe) bezprawie (gesetzliches Unrecht) 14. Sama zasada państwa prawnego nie mogła być zadowalająca dla określenia podstaw nowego porządku kon- stytucyjnego, zwłaszcza że w języku polskim brak jest osobnych terminów odpowiadających niemieckiemu Recht i Gesetz. Przeciwwagą zabezpieczającą przed absolutyzacją prawa po- zytywnego, mogłaby być zasada sprawiedliwości społecznej za- w arta w drugiej części art. 1. Jednak zasada ta ma istotny m anka13 Owoce te, niestety, nie stały się wspólną własnością konstytucjonalistów, zob. komentarz do art. 1 w: Konstytucje Rzeczypospolitej, op. cit., s. 15 ff. 14 G. R a d b r u c h , Gesetzliches Unrecht und bergesetzliches Recht (1946) [w:] tenże, Der Mensch im Recht, Göttingen 1961, s. 111-124; polski przekład Cz. Tarnogórskiego w: M . S z y s z k o w s k a , Dociekania nad prawem natury czyli o po- trzebach człowieka, W arszawa 1972, s. 147-158. - 12 - ment. Wskazanie w art. 1 na zasady sprawiedliwości s p o ł e c z n e j , literalnie rzecz biorąc, byłoby w gruncie rzeczy uznaniem prymatu sprawiedliwości społecznej przed sprawiedliwością po prostu, a przez to i prymatu społeczności przed jednostką, co otwiera drogę do instrumentalnego traktow ania jednostki dla dobra społeczeństwa15. Umieszczenie w artykule poprzedzającym zasady dobra wspól- nego w znacznym stopniu neutralizuje wskazane trudności. Zauwa- żyć warto, że gdyby pozostać przy samej formule „wspólnego dobra" , a nie „dobra wspólnego" trudność by pozostawała, gdyż Rzeczpospolitą uznaną za wspólne dobro m ożna by pojmować w duchu pozytywizmu prawniczego jako rzeczywistość kon- stytuowaną wyłącznie na zasadach formalnych, bez treściowych ograniczeń nakładanych na władzę ustawodawczą. Uznając zasadę dobra wspólnego uznaje się porządek norm a- tywny, który jest niezależny od porządku stanowionego przez państwo, i który przez państwo powinien być respektowany16. Stąd nie m ożna powoływać się na obowiązki wobec dobra wspól- nego jako podstawę działań na rzecz dowolnych celów określonych przez państwo, choćby określone one były zgodnie ze wszystkimi zasadami proceduralnymi. Jeśli „dobro wspólne" pojmowane jest tak, jak zamierzali projektodawcy ustawy zasadniczej, wówczas jest ono kategorią normatywną, stanem-celem do osiągnięcia lub - jeśli osiągniętym, to stanem wyróżnionym 17. 15 M ożna też zauważyć, że u podstaw porządku prawnego umieszcza się z a s a d y sprawiedliwości społecznej, a nie to, czego te zasady dotyczą, czego ochronie służą rzeczywistość społeczną o określonej charakterystyce, lub jeszcze lepiej jednostkę i jej godność (inaczej jest w międzynarodowym prawie praw człowieka, gdzie mówi się o przyrodzonej człowiekowi godności jako źródle praw, zob. wstępy do Międzynarodowych paktów praw człowieka z 1966 r. Międzynarodowy pakt praw gospodarczych, społecznych i kulturalnych, np. w: Prawa człowieka. Dokumenty międzynarodowe, oprać, i przekł. B. Gronowska, T. Jasudowicz i C. Mik, Toruń 1993, s. 16-24; przekład oficjalny: Dz. U. 1977, nr 38, poz. 169; M iędzy- narodowy pakt praw osobistych i politycznych (1966), w: np. Międzynarodowy Pakt Praw Osobistych i Politycznych. Nowy przekład wydanie dwujęzyczne. Skarga indywidualna do Komitetu Praw Człowieka, red. M. Piechowiak i R. Hliwa, Poznań 2001, s. 9-51; przekład oficjalny: Dz. U. 1977, n r 38, poz. 167. 115 Ów porządek niezależny od stanowienia można określić mianem prawa naturalnego, choć mając na uwadze wieloznaczność tego ostatniego terminu, ze względów pragmatycznych lepiej zeń zrezygnować. 11 Por. W. K a c z o c h a , Dobro wspólne we współczesnej demokracji. Przegląd stanowisk i zagadnień. Zarys koncepcji dobra [w:] Adaptacja przez transformację, red. Z. Drozdowicz i Z. W. Puślecki, Poznań 2001, s. 127. - 13 - 3. IN D Y W ID U A LN E I GRUPOW E PRAW A CZŁOW IEKA Skoro kategoria „dobra wspólnego" odsyła do jednostki i jej dobra, to nasuwa się pytanie, czy kategoria ta jest w konstytucji w ogóle potrzebna, czy nie wprowadza ona więcej zamieszania niż porządku? Problem ten będzie powracał przy okazji omówienia tradycji filozoficznej refleksji nad dobrem wspólnym. W tym miej- scu warto dodatkowo przyjrzeć się współczesnemu, analizowanemu na gruncie nauki praw człowieka, problemowi relacji praw in- dywidualnych do praw grupowych. We współczesnej koncepcji praw człowieka przyjętej w prawie międzynarodowym, z którym w zgodzie pozostawać ma także oparty na konstytucji porządek prawa wewnętrznego, uznaje się, że człowiek jest istotą społeczną realizującą się tak w wymiarze fizycz- nym, jak psychicznym i duchowym, jako członek różnego typu grup, od rodziny poprzez naród po wspólnotę ogólnoludzką. Art. 29 Powszechnej Deklaracji głosi m.in., że „Każda jednostka ma obowiązki wobec wspólnoty, bo tylko w niej możliwy jest swobodny i pełny rozwój jej osobowości" 18. Skoro wspólnota jest warunkiem koniecznym pełnego rozwoju człowieka, jest też jednym z jego podstawowych dóbr. Człowiek ma prawo do życia w odpowiednio zorganizowanej wspólnocie, która powinna być chroniona, po- dobnie jak inne fundamentalne dobra chronione poszczególnymi prawami. W takim też duchu art. 28 Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka głosi: „Każdy człowiek jest uprawniony do takiego porządku społecznego i międzynarodowego, w którym prawa i wolności wyłożone w niniejszej Deklaracji mogą być w pełni realizowane" . U podstaw wyróżnienia tej kategorii praw grupowych leży - obok uznania społecznej natury człowieka spostrzeżenie, że grupa nie jest po prostu sumą elementów. M ożna wskazać na funkcje, które nie dają się adekwatnie scharakteryzować funk- cjami właściwymi dla elementów i w konsekwencji dobro grupy nie daje się scharakteryzować jako suma dóbr (doskonałości) jej elementów. Stąd w nauce praw człowieka mówi się o prawach grupowych. Niekiedy używa się także terminów „prawa zbio- 18 Tekst np. w: Prawa człowieka. Dokumenty międzynarodowe, op. cit., s. 16-24. Por. pkt 5 pream buł Międzynarodowych paktów praw człowieka. - 14 - rowe" , „kolektywne" lub „wspólnotowe" 19. Przykładem praw grupowych są np. praw a rodziny, prawa narodów , praw a sto- warzyszeń. Podkreślić trzeba, że zarówno prawa indywidualne, jak i prawa grupowe są uznawane za prawa człowieka, których źródłem jest przyrodzona człowiekowi godność20. Prawa grupowe są o tyle prawami, o ile dotyczą dóbr człowieka, dóbr członków danej grupy. Choć nie dają się one scharakteryzować w oderwaniu od grupy, to jednak racją ich istnienia jest dobro jednostek, podobnie jak dobro to jest racją istnienia danej grupy. Typologia praw człowieka, w której odróżnia się prawa in- dywidualne od praw grupowych opiera się przede wszystkim na sposobie determinowania treści praw: prawa grupowe to te, których treść określana jest ze względu na grupę jako całość; prawa in- dywidualne to te, których treść determinowana jest ze względu na jednostkę rozpatrywaną niezależnie od relacji do grupy. Jedne i drugie wyodrębniane są ze względu na sposób ujęcia pewnych dóbr człowieka, i także ze względu na to wyróżnia się jednostkę jako podm iot praw indywidualnych i grupę jako podmiot praw grupo- wych. Takiego rozumienia terminu „podm iot praw człowieka" nie wolno mylić z innymi znaczeniami, przede wszystkim ze znaczeniem podstawowym, z którym mamy do czynienia, gdy mowa jest 0 podmiocie będącym źródłem praw. W tym ostatnim przypadku osoba ludzka jest podmiotem zarówno praw indywidualnych, jak 1 grupowych. Dwojakiego rodzaju sposób zdeterminowania treści praw może w praktyce prowadzić do sytuacji, w których niemożliwa będzie jednoczesna realizacja postulatów sformułowanych ze względu na jednostkę wziętą w oderwaniu od grupy, i postulatów sformułowa- nych ze względu na grupę jako całość. Nie m ożna jednak utrzymy- 19 C. M i k , Zbiorowe prawa człowieka. Analiza krytyczna koncepcji, Toruń 1992, s. 60 i n. Termin „praw a grupowe" wydaje się najodpowiedniejszy ze względu na swoją neutralność i ogólność. Termin „prawa zbiorowe" nie uwzględnia, że grupa, ze względu na relacje łączące jej elementy, jest czymś więcej niż zbiór; „prawa kolektywne" wiąże koncepcję z ideologią kolektywistyczną, obcą koncepcji praw człowieka; „prawa wspólnotowe" nie uwzględniają różnicy między wspólnotą a społecznością i kierują myśl ku ustawodawstwu Wspólnot Europejskich. 20 Szerszą argumentację na rzecz tej tezy przedstawiam w monografii Filo- zofia praw człowieka. Prawa człowieka w świetle ich międzynarodowej ochrony, Lublin 1999, s. 105 i n. 15 - wać, że realizacja każdego takiego postulatu jest realizacją prawa człowieka. Konflikty występują również w realizacji postulatów mających na celu ochronę poszczególnych praw indywidualnych. N a płaszczyźnie ontycznej, której ujęciu podporządkowane są for- mułowane postulaty, sprzeczności nie ma. Coś jest dobrem jedno- stki (jest jej prawem) jedynie wtedy, gdy rozwija całego człowieka, a to z kolei jest możliwe jedynie przy uwzględnieniu różnych aspektów bytu ludzkiego, w tym i jego aspektu społecznego. Podobnie, wziąwszy pod uwagę, że grupa istnieje dla jednostek ją tworzących, coś jest dobrem grupy o tyle tylko, o ile jest dobrem każdego z jej członków. Prawo grupy jest prawem człowieka o tyle tylko, o ile jest też dobrem jej członków. Powyższe uwagi dotyczące praw grupowych dają się zastosować do problematyki dobra wspólnego. W szerszym sensie można mówić o dobru wspólnym zrelatywizowanym do poszczególnych grup. Rzeczpospolita jako dobro wspólne, o którym mówi konsty- tucja, jest prawem człowieka, charakteryzowanym z punktu widze- nia wspólnoty państwowej, jest czymś, co jest jego prawem, co jest m u należne ze względu na jego godność. Mówienie o prawach narodów czy państw umieszcza problema- tykę praw człowieka w perspektywie wspólnoty ogólnoludzkiej. W nauce praw człowieka prawa takie określa się niekiedy mianem praw solidarnościowych21. Chronią one takie dobra, których nie mogą sobie same zapewnić poszczególne państwa, których realizacja wymaga współpracy na płaszczyźnie międzynarodowej, np. prawo do pokoju, prawo do zrównoważonego środowiska. Świadomość istnie- nia tych praw zwiększa się w miarę postępu globalizacji prowadzącej do uwyraźnienia, powstawania i formalizowania powiązań funk- cjonalnych na płaszczyźnie ponadnarodowej i ponadpaństwowej. IV. TREŚĆ DOBRA WSPÓLNEGO I PROBLEM UNIKNIĘCIA POSTULATU PEŁNEJ KONTROLI NAD JEDNOSTKĄ Pora podsumować i rozwinąć to, co zostało już powiedziane o treści dobra wspólnego i podjąć problem zagrożenia interpretacją „dobra wspólnego" w duchu totalitaryzm u typu B. K ategoria 21 Zwane także prawami człowieka trzeciej generacji obok praw osobistych i politycznych oraz praw społecznych, gospodarczych i kulturalnych, zob. M. P i e - c h o w i a k , Filozofia praw człowieka, s. 74 i n. - 16 „dobra wspólnego" służy wskazaniu celu państwa, jakim jest dobro tworzących je obywateli oraz wskazaniu na prym at elementów materialnych przed formalnymi. Czy jednak możliwe jest bliższe scharakteryzowanie treści dobra wspólnego tak, aby nie przekreślić przy tym dobra indywidualnego, którego ochronie kategoria „dobra wspólnego" służy? Przede wszystkim, czy a jeśli tak, to w jakim zakresie kategoria ta może mieć jakąś treść w dobie uznania wolności za podstawową doskonałość człowieka i odrzucenia wszel- kich przejawów totalitaryzm u22. Jeden z zasadniczych zarzutów pod adresem kategorii „dobra wspólnego" ze strony współczesnej myśli liberalnej dotyczy poznania dobra wspólnego, jak pisze Paweł Śpiewak, „Liberałowie nie lubią powoływać się na dobro wspólne, ponieważ często implikuje ono tajemniczą hierarchię poznania: tylko wyjątkowi, cnotliwi i święci wiedzą, czym ono jest" 23. 1 .PLATON U podstaw klasycznej refleksji nad dobrem wspólnym leży z pewnością filozofia Platona. Zanim zajmiemy się tu problemem treści dobra wspólnego i jej poznania, warto przypomnieć naukę Platona w kwestii relacji jednostki do państwa, mającej zasadnicze znaczenie dla problematyki totalitaryzm u typu A. Wbrew obiego- wej opinii, do której przyczynił się znacząco Karl Popper, trudno uznać Platona za totalitarystę typu A. W arto tu przytoczyć fragment Praw, dotyczący wprost zagadnieniu nadrzędności dobra jednostki przed dobrem (istnieniem) państwa: To zaś, na co zgodziliśmy się ze sobą, sprowadza się do jednej zasadniczej rzeczy: w jakikolwiek sposób stać się można zacnym mężem i osiągnąć tę doskonałość duszy, k tóra daje się osiągnąć przez uprawianie jakiegoś zajęcia, dzięki jakimś cechom charakteru czy posiadaniu czegoś, dzięki jakimś pragnieniom lub poglądom lub przyswojeniu sobie jakichś nauk, każdy w naszym państwie dążyć musi do jej osiągnięcia, mężczyzna czy' kobieta, stary czy młody, i dążyć z największym natęże- 22 Niektórzy konstytucjonaliści zdają się uznawać jedynie walory formalne kategorii dobra wspólnego; np. Krystian C o m p l a k w komentarzu do nowej Konstytucji RP pisze: „Idea dobra wspólnego pozbaw iona swej treści może współ- cześnie zachować swe znaczenie jedynie w powiązaniu z pewną koncepcją natury ludzkiej oraz jako zasada regulująca w państwie stosunki między jednostkam i przez poszanowanie ich wolności i równości prawnej, a w płaszczyźnie międzynarodowej przez powołanie się na pokój w perspektywie ogólnoświatowej republiki" , Konsty- tucje Rzeczypospolitej, op. cit., s. 16. 23 P. Ś p i e w a k , W stronę wspólnego dobra, Warszawa 1998, s. 35. - 17 - niem sił przez całe życie. Nikt niczego, co stoi temu na przeszkodzie, przeno- sić nie może ponad to, nawet własnego państwa, jeżeliby doszło do takiej osta- teczności, że miałoby rozpaść się w gruzy, ażeby nie poddać się pod jarzmo panowania gorszych albo trzeba by było opuścić swój kraj i pójść na wygna- nie. Bo wszystko raczej wytrzymać i wycierpieć należy, niż dopuścić do zmiany ustroju na taki, który czyni ludzi gorszymi. [...] ze względu na [...] przywodze- nie do cnoty i odwodzenie od tego, co jest jej przeciwne, chwalcie i gańcie nasze p raw a24. Platon za cel istnienia państwa, wspólnoty politycznej, uważał nabycie cnoty, tożsame z nabyciem doskonałości przez poszcze- gólnych obywateli: odwodzenie lub przywodzenie do cnoty to kryterium oceny praw, a dalej ustroju i wspólnoty politycznej. D la Platona takie postawienie sprawy oparte jest na bardziej podstawowym rozstrzygnięciu celem człowieka jest nabycie wła- ściwej dla niego (zależnej od indywidualnych predyspozycji) do- skonałości. Państwo podporządkowane jest temu celowi. Naby- wanie doskonałości duszy (dzielności, cnót) jest niczym innym jak drogą do szczęścia, człowiek posiadający cnoty to człowiek szczęśliwy. Stąd Platon deklaruje wprost: „Podstawowym założe- niem i celem naszych praw jest to, żeby obywatele byli jak naj- szczęśliwsi i zespoleni ze sobą najserdeczniejszą przyjaźnią" 25. W świetle tych wypowiedzi trudno uznać Platona za totalitarystę typu A 26. Problem totalitaryzmu typu B związany jest z tre- ściową determinacją doskonałości jednostki. Określenie, na czym polega owa doskonałość i zarazem, na czym polega szczęście, zakłada odpowiedź na fundamentalne pyta- nie kim jest człowiek? Poznaj samego siebie ten Sokratejski postulat przyjęty jest także przez Platona. Wiedza na temat czło- wieka jest niezbędna, aby człowiek mógł siebie uczynić lepszym 24 P l a t o n , Prawa, 770 c-e, przeł. M. Maykowska, podkreślenie M. P. 25 Tamże. 26 Nie miejsce tu na szerszą dyskusję nad problemem totalitaryzmu typu A u Platona. Zauważyć jednak można, że najważniejsze wypowiedzi Platona mówiące o tym, że jednostka jest dla całości, nie pojawiają się w kontekście zagadnienia relacji jednostki do państwa, ale w kontekście relacji jednostki do całego wszechświata (np. Prawa, 903 c-d), pojmowanego jako organiczna ca- łość (Timajos, 69 b-c). Problemy z interpretacją Państwa w duchu totalitaryzmu typu A stają się problem am i pozornym i, gdy dialog ten potraktujem y - zgodnie z intencją samego Platona (368 b-369 b, 443 b-e) jako dialog o duszy: oczywiste jest wówczas, że każda część podporządkowana jest dobru (jedności) całej duszy. - 18 - i pomóc w tym innym 27. Ona też określa jednoznacznie, przy uwzględnieniu indywidualnych predyspozycji i okoliczności, na czym polega doskonałość danego człowieka. Poznanie tego jest rzeczą trudną, dostępną nielicznym wymaga bowiem poznania idei człowieczeństwa, istniejącej nie w otaczającym nas świecie, ale w świecie idei, i umiejętności zastosowania tej wiedzy w konkretnych przypadkach. Jest to jedyna droga osiągnięcia doskonałości, a tym samym i szczęścia przez poszczególnych ludzi. Państwo jest środ- kiem do nabycia przez każdego właściwej m u doskonałości. W dobrze urządzonym państwie wszyscy zostaną doprowadzeni do szczęścia, nawet wbrew swej woli, k tóra niekiedy może być słaba lub zwiedziona, uchodzącym za wiedzę, mniemaniem. Doskonałość działania nie leży w tym, że jest wolne, ale w tym, że jest zgodne z obiektywnym wzorcem. W tym punkcie dochodzimy do źródeł Platońskiego totalitaryzmu w sensie B. Udział wolności w okreś- laniu sposobu doskonalenia się człowieka nie jest przez Platona brany pod uwagę. Niektórzy myśliciele liberalni, z Isaiahem Berlinem na czele, argumentują, że jeżeli określenie dobra dla osoby jest sprawą poznania, to jedynym możliwym rozwiązaniem jest rozwiązanie Platońskie i stąd wysuwają wniosek, że należy odrzucić wszelkie formy kognitywizmu w sprawie celu działania i życia człowieka, modelu jego szczęścia. Swoje dobra-cele i model swego szczęścia każdy określa sam na mocy decyzji woli i nie ma obiektywnych standardów oceny, które cele są lepsze, a które gorsze. W kon- sekwencji wspólnota państwowa powinna być oparta na „wolności od" przeszkód w realizacji własnych celów wybranych przez jedno- stki. Jednak w takim przypadku nie m ożna mówić o przyrodzonych i niezbywalnych prawach człowieka, a co najwyżej o przyrodzonej i niezbywalnej swobodzie wyboru. Wydaje się zatem, że stoimy przed alternatywą: albo uznamy obiektywny charakter standardów postępowania i ich poznawalność, ale wtedy zaakceptować musimy totalitaryzm typu B; albo standardy postępowania poddamy ludz- kiej wolności, ale wtedy trudno jest bronić postulatu uznania prawa 27 P l a t o n , Alkibiades większy, 128 d ÍT. D la P latona mądrość cel filozofii m a wymiar praktyczny, jest wiedzą o tym, jak radzić sobie z samym sobą i z innymi (por. Państwo, 428 a-d). Tej wiedzy podporządkow ane są również rozważania Ontologiczne, to właśnie w Państwie wielkim traktacie o duszy pojawiają się fundamentalne rozważania metafizyczne, np. mit jaskini w księdze VII. - 19 - człowieka za podstawę życia społecznego. Jeśli chce się obronić obiektywny, m aterialny charakter dobra wspólnego trzeba tę trudność przezwyciężyć28. 2. ARYSTOTELES Arystoteles, którego teksty będą kanoniczne dla podejmujących w średniowieczu problematykę dobra wspólnego, podąża zasad- niczo śladem swego nauczyciela, ale nie wysuwa tak skrajnych wniosków dotyczących organizacji życia społecznego. Podobnie jak dla Platona, również dla Stagiryty państwo istnieje dla człowieka: „powstaje ono dla umożliwienia [ludziom] życia, a istnieje, aby życie było dobre" 29. Życie dobre, to życie szczęśliwe, stąd zapewnienie szczęścia jest celem dobrego, tj. sprawiedliwego państwa. We fragmencie Etyki nikomachejskiej, fundamentalnym dla dalszego rozwoju koncepcji dobra wspólnego, do którego nawiąże też Tomasz z Akwinu, czytamy: [...] nazywam sprawiedliwym to, co we wspólnocie państwowej jest źródłem szczęśli- wości i przyczynia się do jej utrzymania i do utrzymania wszystkiego, co się na nią składa. Otóż prawo nakazuje dokonywać zarówno aktów męstwa (np. nie opuszczać szeregu, nie uciekać, nie porzucać broni), jak aktów umiarkowania (np. nie cudzo- łożyć, nie dopuszczać się gwałtów), jak aktów łagodności (np. nie bić, nie lżyć) i podobnie w odniesieniu do innych zalet i wad etycznych, pierwsze nakazując, drugich zabraniając30. Arystoteles m a na myśli dobre życie i szczęście indywidualne, poszczególnych obywateli, gdyż życie dobre i szczęśliwe jest - podobnie jak dla Platona życiem zgodnym z dzielnością etyczną. Jeżeli przez dobro wspólne rozumieć cel, stan do osiągnięcia, to jest nim szczęście członków społeczeństwa. Tak pojęte dobro wspólne określmy jako dobro wspólne pojęte podmiotowo. Obok tego m ożna mówić o dobru wspólnym jako warunkach, w których 28 W innym miejscu argumentowałem, że koncepcja „wolności od" również prowadzi do rozwiązań totalitarnych, gdyż konflikty w realizacji indywidualnych projektów osobowości rozwiązywane być muszą przez prawo pozytywne, a jeśli nie ma obiektywnych standardów oceny, to nie ma też obiektywnych granic in- gerencji prawa stanowionego w sferę życia prywatnego, zob. Filozofia praw człowieka, s. 202 i n. 29 A r y s t o t e l e s , Polityka, 1252 b, przeł. L. Piotrowicz. 30 A r y s t o t e l e s , Etyka nikomachejska, 1129 b, przeł. D. Gromska. - 20 - szczęście i doskonałość mogą być osiągnięte. Określmy tak pojęte dobro wspólne jako dobro wspólne w sensie przedmiotowym. Bardziej fundamentalne, tak z ontologicznego, jak i epistemologicznego punktu widzenia, jest to pierwsze, gdyż ze względu na stan szczęśliwości określić m ożna jej warunki. Zdaniem Arystotelesa warunki takie mogą być osiągnięte jedynie w społeczności, gdyż człowiek z natury jest istotą społeczną. Pełna doskonałość może być osiągnięta jedynie we wspólnocie najdoskonalszej, a taką jest państwo, jako najszerszej, naturalnej wspólnocie, w której żyje człowiek. Państwo jest dla Arystotelesa wspólnotą najznamienitszą, gdyż jest samowystarczalne i niczego już do dopełnienia nie potrzebuje: Peina w końcu wspólnota stworzona z większej ilości gmin wiejskich, która niejako już osiągnęła kres wszechstronnej samowystarczalności, jest państwem; powstaje ono dla umożliwienia życia, a istnieje, aby życie było dobre. Każde pań- stwo powstaje zatem na drodze naturalnego rozwoju, podobnie jak i pierwsze wspólnoty. Jest bowiem celem, do którego one zmierzają, natura zaś jest właśnie osiągnięciem celu. Właściwość bowiem, jak ą każdy twór osiąga u kresu procesu swego powstawania, nazywamy jego naturą; tak jest w odniesieniu i do człowieka, i do konia, i do rodziny. Osiągnięcie celu [, do którego się dąży,] jest zdobyciem pełnej doskonałości, samowystarczalność zaś jest osiągnięciem i celu, i pełnej doskonałości. Okazuje się z tego, że państwo należy do tworów natury, że człowiek jest z natury stworzony do życia w państwie [7toAitiKÓv Çùov], taki zaś, który z natury, a nie przez przypadek żyje poza państwem, jest albo nędznikiem, albo nadludzką is to tą31. Skoro państwo jest naturalną wspólnotą niezbędną do osią- gnięcia szczęścia przez obywateli, to „troska o każdą część z osobna musi z natury rzeczy mieć na oku troskę o całość" 32. Według Stagiryty wspólnota państwowa zasługuje na takie miano i różni się od stada zwierząt dlatego, że jest oparta na rozeznaniu, doświadczalnym a przy tym rozumowym poznaniu (aiCT0r|ię), dobra i zła, sprawiedliwości i niesprawiedliwości33. Jest to poznanie czegoś obiektywnego, poznaniem relacji zgodności (lub niezgodności) między czymś a człowiekiem, zgodności, która za- chodzi, gdy coś nie jest ani nadmiarem, ani niedostatkiem i w kon- 31 A r y s t o t e l e s , Polityka, 1252 b -1 253 a. 32 Tamże, 1337 a. 33 „To bowiem jest właściwością człowieka odróżniającą go od innych stwo- rzeń żyjących, że on jedyny ma zdolność rozróżniania (cda0T|cnv exsiv) dobra i zła, sprawiedliwości i niesprawiedliwości i tym podobnych; wspólnota zaś takich istot staje się podstawą rodziny i państwa" . A r y s t o t e l e s , Polityka, 1253 a. - 21 sekwencji prowadzi do rozwoju człowieka, lub zapobiega proce- sowi dezintegracji34. Niemniej jednak podkreślić trzeba, że dla Arystotelesa „czło- wiek" jest nazwą gatunkową. Nie zna on jeszcze, wypracowanej później, na gruncie filozofii chrześcijańskiej, kategorii „osoby" . Człowiek to zwierzę rozumne, posiada określoną jednoznacznie istotę, formę substancjalną. Ekwiwalentem Platońskiej idei jest u Arystotelesa powszechna forma, taka sama dla każdego czło- wieka, będąca elementem konkretnego bytu. Optymalne warunki rozwoju człowieka nie są jednakowe dla wszystkich; zarówno w perspektywie indywidualnej, jak i spo- łecznej. Zależne są od predyspozycji, okoliczności życia miejsca i czasu. Arystoteles kolekcjoner i badacz konstytucji miast- -państw był doskonale tego świadom. W tym punkcie nie różni się też zasadniczo od Platona. W koncepcji państwa Arystoteles z pewnością spierałby się z Berlinem: „wolność od" i robienie „tego, co się komu podoba" uznaje za śmiertelne zagrożenie dla państwa: [...] w państwach demokratycznych, które w pierwszym rzędzie za takie uchodzą, występuje zjawisko przeciwne ich interesowi, a przyczyną jego jest fałszywe zro- zumienie pojęcia wolności. Dwie są mianowicie cechy zdające się znamionować demokrację: panowanie większości i wolność. Otóż sprawiedliwość miałaby być równoznaczna z równością, a równość polegać ma na tym, że wola ludu bezwzględnie rozstrzyga; wolność zaś miałaby się wyrażać w tym, że każdy robi, co mu się podoba. Toteż w takich demokracjach żyje każdy, jak chce i „wedle swego upodobania" - jak mówi Eurypides. A przecież jest to zupełnie błędne. Nie należy bowiem uważać tego za niewolę, lecz za wyzwolenie z niewoli, jeśli żyje się wedle konstytucji [ustroju npóę rpv rcoÂueiav]35. Dlaczego Arystoteles jest bardziej umiarkowany i daleki od projektu totalitarnego państwa? Po pierwsze, jest większym od Platona optymistą w sprawie możliwości poznania tego, co pro- wadzi do doskonałości i szczęścia. Potrzebne informacje można zebrać w otaczającym nas świecie, a nie w świecie idei. Każdy wolny 34 Zob. A r y s t o t e l e s , Etyka nikomachejska, 1106 a-b; por. Śpiewak, op. cit., s. 98-100; autor ten interpretuje Arystotelesa w duchu współczesnej hermeneutyki filozoficznej uznając tradycję za rzeczywistość będącą „nośnikiem" kryteriów dobra i zła, sprawiedliwości i niesprawiedliwości. Jednak dla Stagiryty tradycja jest raczej narzędziem pomocnym w poznaniu dobra i zła. 35 A r y s t o t e l e s , Polityka, 1310 a, s. 233 i n. Tamże, kilka wierszy' wyżej, Stagiryla pisze: „Gdzie jednostki hołdują swawoli, tam cechuje ona i życie pań- stwowe" . - 22 - człowiek, a ci przecież tworzą wspólnotę państwową, zdolny jest do odpowiedniego kierowania sobą i innymi, jeśli tego nie po- trafi je s t niewolnikiem z natu ry30. Po drugie, w dziedzinie ludzkiego działania Arystoteles inaczej niż Platon podkreśla wagę tego, co konkretne: „w rozważaniach bowiem dotyczących postępowania twierdzenia ogólne uboższe są w treść, te zaś, które dotyczą jednostkowych przypadków, więcej zawierają prawdy; wszak postępowanie odnosi się do przypadków jednostkowych, z którymi tedy trzeba być w zgodzie" 37. Stąd dla dobrego działania nie wystarcza wiedza teoretyczna, k tóra zawsze jest ogólna, a niezbędne jest doświadczenie wyrabiające „bystre oko" 38, i stąd też wielka trudność w określeniu tego, co dobre39, zarówno w wymiarze indywidualnym, jak i w sposób spotęgo- wany w wymiarze społecznym. Po trzecie, Stagiryta skłania się ku innej koncepcji wolności. O ile u Platona wolność, rozum iana zasadniczo w kontekście wewnętrznej walki w samym człowieku, to przede wszystkim nieza- leżność od tego, co nie jest rozumne i poddanie się poznaniu - przeciwieństwem wolności jest dowolność, o tyle dla Arystotelesa, obserwatora otaczającej go rzeczywistości, wolność jest pojmowana jako przeciwieństwo niewoli w sensie polityczno-społecznym. Nie- wolnik, to ten, kto jest przedmiotem, narzędziem w ręku człowieka wolnego, który określa, co niewolnik ma czynić, jakie cele realizo- wać, i również sam sobie wyznacza cele: „wolnym człowiekiem nazywamy tego, który istnieje [żyje] dla siebie samego, a nie dla kogoś innego" 40. Docenia też wagę dobrowolności działania w nabywaniu wła- ściwej człowiekowi doskonałości aby przyczyniać się do szczęścia, działania muszą być zgodne z dzielnością etyczną, a te muszą być wolne (éicoúcnoi), w sensie dobrow olne41. To wszystko jednak zbyt mało, aby przezwyciężyć trudności koncepcji Platońskiej, w jednej i drugiej teorii dla wszystkich ludzi 36 A r y s t o t e l e s , Polityka, 1254 a-b . 37 A r y s t o t e l e s , E tyka nikomachejska, 1106 a. 38 Tamże, 1143b. 39 Tamże, 1109a; jest to trudność natury poznawczej, a nie tylko praktycznej, por. Śpiewak, op. cit., s. 127. 40 A r y s t o t e l e s , M etafizyka, 982 b. 41 Zob. A r y s t o t e l e s , Etyka nikomachejska, 1109 b. Szerszą analizę tego aspektu wolności, zob. J. Gałkowski: Wolność u Sokratesa i Arystotelesa, s. 21 i n. - 23 - jest jeden wzorzec, odpowiednio, idea człowieczeństwa i natura (forma substancjalna człowieka). Człowiek, podobnie jak zwierzę, jest ujmowany jako egzemplarz gatunku. Zarówno u Platona, jak i u Arystotelesa, to, co jest dla człowieka najlepsze, wyznaczone jest powszechną ideą lub, ujmowaną jako istota bytu, formą substancjalną człowieka oraz okolicznościami życia. Treść dobra wspólnego, zarówno od strony podmiotowej stan szczęśliwości, jak i przedmiotowej warunki jej osiągnięcia, jest jedynie sprawą poznania. 3. TOM ASZ Z AKW INU Ujęcie Arystotelesa rozwija Tomasz z Akwinu. Stawiając tezę, że każde prawo w pełnym tego słowa znaczeniu m a na celu dobro wspólne idzie śladem Stagiryty. W klasycznej Tomaszowej definicji prawa (lex), która przez całe wieki kształtowała podstawy refleksji nad prawem i opartym na nim porządku społecznym, prawo „nie jest niczym innym jak pewnym rozporządzeniem rozumu, dla dobra wspólnego, przez tego, komu powierzona jest troska o społeczność, promulgowane" 42. Wszelkie prawo jest racją, zasadą ludzkiego działania, a zasada działania zawarta jest w celu43. D obro wspólne, będąc celem prawa, jest zatem zasadą całego porządku prawnego, w tym i działań prawotwórczych. K ategoria dobra wspólnego (bonum commune) posłużyła Akwinacie w określeniu wszystkich materialnych warun- ków, które spełniać powinno każde prawo; „rozporządzenie rozu- m u" , pochodzenie prawa od tego, kto m a pieczę nad społecznością, czy promulgacja są warunkami typu formalnego. D obro wspólne obejmuje wszystkie pozostałe, w tym wszystkie materialne warunki „prawności" , warunki sprawiedliwości materialnej. Trudno nie zauważyć, że omówione wyżej rozstrzygnięcia konstytucyjne: umie- szczenie zasady dobra wspólnego w artykule pierwszym oraz, 42 „Nihil est aliud quam quaedam rationis ordinatio ad bonum commune, et ab eo qui curam communilatis habet, prom ulgata" Summa theologiae, I-II, q. 90, a. 4, co. (Thomae Aquinatis Opera Omnia cum hypertextibus in CD-ROM, red. R. Busa, wyd. 2, S tuttgart 1996). Akwinata nawiązuje do definicji Izydora z Sewilli (ca 570-639); zob. I z y d o r z S e w i l l i , Etymologiae, II, 10, PL 82, 130, 199; V, 21, PL 82, 203. 43 „Lex nihil aliud sit quam ratio operis, cuiuslibet autem operis ratio a fine sum alur" , Summa contra gentiles, cap. 114, n. 5. - 24 - towarzyszące, uznanie prymatu tego, co materialne są zbieżne z rozwiązaniami Tomaszowymi. Dla Akwinaty pierwszą zasadą w dziedzinie postępowania jest cel, który sam już nie jest środkiem do osiągnięcia innego celu cel ostateczny. Z filozoficznego punktu widzenia, celem ostatecznym ludzkiego życia jest szczęśliwość lub szczęście44. Ponieważ część przyporządkowana jest całości, zatem szczęście poszczególnego człowieka jest przyporządkowane szczęściu powszechnemu, osiąga- nemu we wspólnocie doskonałej, której częścią jest człowiek45. Prawo porządkuje ludzkie działanie ze względu na szczęście po- wszechne {ad felicitatem communem) i szczęście to jest podstawą całego porządku prawnego. Niemniej jednak dobro wspólne postrzega Akwinata w kon- tekście dobra osobistego: „kto zabiega o dobro wspólne jakiejś społeczności, tym samym zabiega także o swoje własne dobro" 44'. Jest tak, zdaniem Tomasza, z dwóch powodów. Po pierwsze dlatego, że dla realizacji dobra osobistego potrzebne jest urzeczywistnienie dobra wspólnoty, rodziny czy państwa. Dla ilustracji przytacza przy tym słowa Valeriusa Maximusa, który o starożytnych Rzymianach pisał, że „woleli być biedakami w państwie bogatym, niż bogaczami w biednym" . Po drugie, określenie, na czym polega dobro osobiste może się dokonać tylko przy uwzględnieniu kontekstu społecznego, w którym się żyje47. M ożna powiedzieć, że troska o dobro wspólne leży w dobrze pojętym własnym interesie. W spólnotą doskonałą jest dla Akwinaty państw o48. Jest to podejście typowo Arystoteiesowskie. Gdy Akwinata pisze o pań- stwie jako wspólnocie doskonałej, to chodzi tu nie o to, że jest ono doskonale urządzone, ale że jest wspólnotą naturalną, pełną, samo- wystarczalną. Szczęście jednostkowe jest zatem rozumiane w kon- tekście tego, co z natury potrzebne jest do jego osiągnięcia 44 T o m a s z z A k w i n u , Summa theologiae, 1-2, q. 90, a. 2, co. 45 „K ażda osoba indywidualna tak ma się do wspólnoty, jak część do całości", tamże, 2-2, q. 64, a. 2 co. 46 „Ule qui quaerit bonum commune multitudinis ex consequenti etiam quaerit bonum suum, propter duo. Primo quidem, quia bonum proprium non potest esse sine bono communi vel familiae vel civitatis aut regni. [...] Secundo quia, cum homo sit pars domus et dvitatis, oportet quod hom o consideret quid sit sibi bonum ex hoc quod est prudens circa bonum multitudinis, bona enim dispositio partis accipitur secundum habitudinem ad totum " ; tamże, 2-2, q. 47, a. 10, ad 2. 41 Tamże. 48 Tamże. - 25 - wspólnoty, która niczego już poza sobą samą nie potrzebuje, by zapewnić niezbędne do szczęścia dobra. Współcześnie mamy świa- domość, że państwo nie jest taką wspólnotą, że jest ono wielorako powiązane z otoczeniem, które stanowi dziś dla państwa cała w spólnota m iędzynarodowa czy ogólnoludzka. D obro wspólne należałoby zatem pojmować: od strony podmiotowej jako szczę- śliwość we wspólnocie ogólnoludzkiej, od strony przedmiotowej - jako warunki osiągnięcia tej szczęśliwości. Jest to zgodne ze współ- czesnymi tendencjami w prawie międzynarodowym praw człowieka, o czym świadczy m.m. uznanie, że ochrona praw człowieka nie jest jedynie wewnętrzną sprawą poszczególnych państw, ale „stanowi przedmiot uzasadnionej troski społeczności międzynarodowej" 49. Doceniając znaczenie, jakie dla rozwoju człowieka ma państwo, Tomasz podkreśla jednak, że „człowiek nie jest przyporządkowany do wspólnoty politycznej, całym sobą i wszystkim, co jest jego" so. W spólnota polityczna nie obejmuje zatem wszystkiego, co należy do doskonałości, szczęścia człowieka, choć jest środkiem doń prowadzącym. Zasadnicza nowość w koncepcji Akwinaty, pozwalająca prze- zwyciężyć trudności, jakie na gruncie koncepcji uznających obiek- tywną poznawalność dobra pojawiają się z totalitaryzmem typu B, znajduje się w jego koncepcji człowieka będącej podstawą koncepcji doskonałości i szczęścia. Tomasz z Akwinu dysponuje bowiem koncepcją osoby, koncepcją, której starożytność me zna w ogóle, a która wkracza do filozofii za sprawą filozofii chrześcijańskiej. Człowiek jako osoba przestaje być pojmowany jako jedynie egzem- plarz gatunku. Skoro tak, to celem człowieka nie jest realizacja doskonałości wyznaczonej jednym wspólnym dla wszystkich ludzi wzorcem ludzką naturą. Celem jest realizacja siebie jako nie- powtarzalnej jednostki. W tym kontekście wolność staje się pod- stawową doskonałością najpierw wolność pojęta jako istnienie dla siebie samego, nie bycie narzędziem, przedmiotem; następnie wolność jako możliwość wybieraniasl. 49 Deklaracja wiedeńska, I, 4 (Deklaracja Wiedeńska i Program Działania Światowej Konferencji Praw Człowieka. Wiedeń, Czerwiec 1993, przeł. M. Piechowiak, Poznań 1998); zob. M. P i e c h o w i a k , Filozofia praw człowieka, s. 52. 50 „H om o non ordinatur ad communitatem politicam secundum se totum , et secundum omnia sua" , Summa theologiae, 1-2, q. 21, a. 4, ad 3. 51 N a temat różnych typów wolności u Akwinaty zob. M. P i e c h o w i a k , Filozofia praw człowieka, s. 280 ff. - 26 Nie znaczy to, że ludzie nie m ają wspólnych właściwości, istotnych z punktu widzenia postępowania. Przede wszystkim wspól- ny jest cel doskonałość i szczęście, ale choć cel jest wspólny, Tomasz podkreśla, że inaczej niż w świecie zwierząt najróżniej- szy jest sposób osiągnięcia go. Przy czym nie chodzi tu tylko o róż- nice wynikające z predyspozycji i okoliczności takie różnice zachodzą i w świecie istot nierozumnych. Rzecz w tym, że w przy- padku człowieka sposób osiągnięcia doskonałości i szczęścia nie jest zdeterminowany jedynie jego naturą i układem rzeczy, a tym samym nie może być określony bez uwzględnienia wolnych wyborówS2. Ze względu na to, co wspólne wszystkim ludziom, Tomasz wyróżnia prawo naturalne ius naturale, które z jednej strony obejmuje to, co człowiekowi należne ze względu na wspólną wszyst- kim naturę biologiczną (prawo naturalne w najściślejszym tego słowa znaczeniu), z drugiej to, co należne wszystkim ze względu na rozumność {ius gentium)53. To, co należy do ius naturale daje się określić podobnie jak u Arystotelesa w oparciu o poznanie na- tury człowieka, jego indywidualnych predyspozycji i okoliczności, w których przyszło mu działać. Jednak inaczej niż u przywołanych wyżej myślicieli starożytnych Akwinata uznaje cały szereg dóbr dla człowieka, czyli czegoś, co służy doskonałości osoby, których określenie wymaga znajomości podejmowanych decyzji, wyborów. Niektóre stany rzeczy stają się prawami-zura dopiero na mocy podjętych decyzji, jest to sfera ius positivumS4. Granice tego, co dobre, na mocy decyzji wyznaczone są przez ius naturale wola nie może uczynić sprawiedliwym niczego, co jest niesprawiedliwe z na- tu ry ss. Doceniając wagę zabezpieczenia sfery wolności, będącej sferą wyboru między tym, co samo w sobie nie jest niesprawiedliwe, Tomasz z Akwinu formułuje postulat, że „prawo nie powinno zabraniać niczego, czego dokonanie nie jest niesprawiedliwe" 56. Tomaszowa koncepcja osoby, uznająca wolność za istotną doskonałość człowieka, i wynikające z tej koncepcji rozumienie 52 T o m a s z z A k w i n u , In 3 Sent., dist. 33, q. 2, a. 3, ad 3; tenże, Summa contra gentiles, lib. 3, cap. 113, zob. M. P i e c h o w i a k , Filozofia praw człowieka, s. 265 i n. 53 T o m a s z z A k w i n u , Summa theologiae, 2-2, q. 57, a. 3, co. 54 Zob. tamże, 2-2, q. 57, a. 2 co. 55 Zob. tamże, 2-2, q. 57, a. 2, ad 2. 56 „Nihil debet lege prohiberi quod licite fieri potest" , In 3 Sent., dist. 40, q. 1, a. 1, 3. - 27 szczęścia i doskonałości osoby ma fundamentalne znaczenie dla koncepcji dobra wspólnego, gdyż to ostatnie jest niczym innym jak od strony podmiotowej szczęściem osiąganym we wspól- nocie (co zgodne jest z naturą człowieka), a od strony przedmio- towej warunkami doń prowadzącymi. Jeśli tak, to zgodnie z rozróżnieniem na to, co należne z natury i na to, co należne na mocy decyzji również w dobru wspólnym pojętym przedmiotowo wyróżnić można dwie takie sfery. Pierwsza obejmująca to, co powszechne (wspólne) na mocy wspólnej natury, i co powinno być dostosowane do predyspozycji i okoliczności tu potrzebna jest nie tylko wiedza i mądrość. Druga sfera obejmuje to, co staje się dobrem na mocy decyzji tu miejsce na wolne wybory, kom pro- misy, głosowania. Sama ta sfera jest czymś, co należne na mocy tego, co wspólne wszystkim. Decyzje te muszą uwzględniać dobro innych i całej wspólnoty, jednocześnie nie może być mowy o dobrej, „szczęśliwej" całości, jeśli któraś z jej części nie jest dobra57. D obro wspólne jako podstawa rozumienia prawa i wspólnoty państwowej pozwala także na ugruntowanie zasad typu formalnego. Tomasz powiada, że dobroć części musi być rozpatrywana i oceniana w kategoriach proporcjonalności do całości, która to proporcjonal- ność co podkreślają kom entatorzy58 zakłada proporcjonalność między elementami składowymi. Dobro wspólne jest podstawą po- stulatu proporcjonalnej równości w ponoszeniu ciężarów i odno- szeniu korzyści, zatem jest podstawą sprawiedliwości rozdzielczej59 Myśl Akwinaty znajduje kontynuację we współczesnej nauce społecznej Kościoła katolickiego60. Zgodnie z nią dobro wspólne „obejmuje sumę tych warunków życia społecznego, dzięki którym jednostki, rodziny i zrzeszenia m ogą pełniej i łatwiej osiągnąć swoją własną doskonałość" 61; „polega [ono] przede wszystkim na poszanowaniu praw i obowiązków osoby ludzkiej" 62. 57 T o m a s z z A k w i n u , Summa theologiae, 1-2, 92, a. 1, ad 3. 58 Zob. T o m a s z z A k w i n u , Summa theologiae, wyd. Taurini 1928, t. 2, s. 524. 59 T o m a s z z A k w i n u , Summa theologiae, 1-2, q. 92, a. 1, ad 3; q. 96, a. 4, co. 60 Na ten tem at zob. J. K r u c i n a , Dobro wspólne. Teoria i je j zastosowanie, W roclaw 1972; M . N o v a k , Wolne osoby i dobro wspólne, K raków 1998; W. K a c z o c h a , Dobro wspólne w nauce społecznej Kościoła katolickiego, „Prze- gląd Religioznawczy" , 2000, nr 2. 61 Sobór Watykański U, Gaudium et spes, 74. 62 Jan XXI11, Pacem in terris, 60. - 28 - Przerzucając pomost ku współczesności można zauważyć, że praktyka prawodawcza odpowiada przynajmniej co do przyjętych zasad temu, o czym pisał Akwinata. Sfera tego, co wspólne, to sfera praw człowieka. Tworzą one istotną część warunków samo- realizacji osób. Nie ma tu miejsca na głosowanie, potrzebne są szczególne umiejętności. Zauważmy, że Trybunał Konstytucyjny, który m.in. rozstrzyga w sprawach dotyczących praw człowieka, jest z założenia zgodnie z art. 194 ust. 1 Konstytucji RP ciałem fachowym, a nie publicznym, jego orzeczenia są ostateczne i nie mogą być odrzucone przez parlament nawet przy jednomyślności tego ostatniego63. Ochrona praw człowieka obejmuje również ochronę sfery wol- ności, w której wolne decyzje są podstawą określenia tego, co służy doskonałości osób. Naturalną granicą wolności wyboru są zgod- nie z przyjętymi klauzulami limitacyjnymi i derogacyjnymi prawa i wolności innych oraz wzgląd na dobro wspólnoty państwowej64. Konsekwentnie trzeba uznać, że to, co wybrane jako to, co służy doskonałości i szczęściu jest też elementem dobra wspól- nego. Zauważyć przy tym trzeba, że w grę wchodzą decyzje nie tylko indywidualne, ale także decyzje podejmowane grupowo, rów- nież w całej wspólnocie politycznej, np. w referendum. Koncepcja dobra wspólnego obejmująca prymat tego, co m a- terialne, i jednocześnie ugruntowująca zasady formalnej równości proporcjonalnej (sprawiedliwości rozdzielczej), zbieżna jest z tenden- cjami w prawie międzynarodowym praw człowieka, w którym uznaje się prymat, mającej charakter materialny, równości w p ra- wie, przed innymi typami równości65. Propozycje Akwinaty pozwalają wskazać trzecią drogę pomię- dzy kognitywizmem w poznaniu dobra, powiązanym z totalita- ryzmem typu B , a akognitywizmem, trudnym do pogodzenia uzna- niem warunków przyrodzonych i niezbywalnych. Tworząc warunki dla osobowego rozwoju trzeba uwzględnić zarówno elementy nieza- leżne od woli sferę ius naturale, jak i to, co staje się dobrem osoby na mocy decyzji indywidualnej lub podjętej w grupie. Stąd też materialne, treściowe określenie dobra wspólnego obejmuje dwa elementy. Pierwszy oparty na tym, co wspólne dla wszystkich ludzi. 63 Konstytucja RP, art. art. 188, 190, oraz art. 79 ust. 1. 64 Zob. M. P i e c h o w i a k , Filozofia praw człowieka, s. 117 i n. 65 Zob. tamże, s. 131 n. - 29 - W tym przypadku możemy mówić o dobru wspólnym w ścisłym tego słowa znaczeniu lub o wspólnym dobru wspólnym. Od strony przedmiotowej będą to prawa i wolności człowieka. Drugi element dotyczy tego, co oparte na decyzji od strony podmiotowej indywidualnego lub przyjętego w ramach jakiejś grupy modelu szczęśliwego życia; od strony przedmiotowej warunków pozwa- lających ten model realizować. V. POZA DOBRZE POJĘTYM WŁASNYM INTERESEM Zastanawiając się nad dobrem wspólnym w refleksji typu filozo- ficznego trzeba postawić pytanie, o to, w jakim sensie dobro wspólne jest dobrem celem działania, dlaczego jest czymś, do czego realizacji człowiek powinien dążyć. W refleksji nad dobrem wspólnym akcentuje się zwykle to, że działanie na jego rzecz leży w dobrze pojętym interesie własnym, jest dbaniem o warunki własnego doskonalenia się. Czynił tak, jak widzieliśmy, Tomasz z Akwinu. Klasykiem w tej sprawie jest Alexis de Tocqueville, który podkreślając, że samo chrześcijaństwo odwołuje się do dwóch m o- tywów: do dobrze rozumianego interesu własnego oraz do po- święcenia osobistych interesów dla innych, i szerzej na rzecz zamierzonego przez Boga „wspaniałego porządku wszechrzeczy", zmierza jednocześnie do w kierunku bagatelizowania postulatu bezinteresowności i ku podkreśleniu, że zasadniczo za takim po- stępowaniem, w którym rezygnuje się z własnych dóbr doczesnych na rzecz innych (lub na rzecz porządku wszechrzeczy), kryje się własny interes, jakim jest zbawienie czy kontemplowanie Boga66. Niemniej jednak analizowana tu tradycja refleksji nad dobrem wspólnym wymaga dowartościowania jako podstawy realizacji dobra wspólnego, zarówno w węższym, jak i szerszym sensie, tych działań osoby, które nie mają wprost na celu rozwoju osobowego osiąganego poprzez zdobycie jakiegoś dobra (doskonałości) dla siebie, ale przeciwnie mają na celu dobro (doskonałości) innych. Działania tego typu wiązane są często z myślą chrześcijańską. Współczesna nauka społeczna Kościoła dopom ina się uznania, że „Człowiek, będąc jedynym stworzeniem, którego Bóg chciał dla " A. d e T o c q u e v i l l e , O demokracji w Ameryce, Znak, Kraków 1996, t. II, s. 136; por. M. N o v a k , op. cit., s. 92 i n. - 30 - siebie samego, nie może odnaleźć siebie w pełni inaczej, jak tylko przez bezinteresowny dar z siebie samego" 07. We współczesnej etyce stanowiącej rozwinięcie refleksji Tomaszowej, o interesującym nas tu zagadnieniu pisał pięknie Adam Rodziński: Substancjalność duchowo-materialna wyodrębnia każdego z nas jako jednostkę ludzką oddzielnie bytującą. W bytowaniu tym nie jesteśmy samowystarczalni: zda- jemy sobie sprawę, że potrzeba nam wielu osób i rzeczy, abyśmy mogli zachować naszą substancję w całości, rozwinąć jej zadatki, możliwie długo uchronić przed dezintegracją. Musimy służyć innym ludziom, jeżeli sami chcemy być wystarczająco obsłużeni. Ale poza tym i ponad to znajdujemy przekorny nieco, niemniej podsta- wowy „interes" w tym, aby zachowywać się również bezinteresownie, nieegocentrycznie i niekomercjalnie. Szukamy i co ważniejsze znajdujemy siebie poza sobą. Bywa nawet i tak, że gorączkowo rozglądamy się za kimś, kto godny byłby przyjąć od nas to, na co nie ma ceny: nasze życie i naszą śmierć. Rozpacz absolutna to nic innego jak przekonanie, że nikt nie zechce schylić się po nasz d a r68. Jednak idea bezinteresownego działania dla dobra innych, nie jest ideą ani specyficzną dla religii, ani specyficzną dla filozofii proweniencji chrześcijańskiej. Jest obecna w filozofii pogańskiej starożytności. Co więcej w greckiej refleksji nad sprawiedliwością stoi w samym centrum koncepcji człowieka i sprawiedliwego po- rządku społecznego. Platon powiada w Państwie, że „nie jest rzeczą człowieka sprawiedliwego szkodzić komukolwiek; ani przy- jacielowi, ani nikomu innemu; to jest sprawa jego przeciwień- stwa: człowieka niesprawiedliwego" 69. Arystoteles jak Platon - uznając sprawiedliwość za doskonałość człowieka jako czło- wieka, za jej istotę uznaje działanie dla dobra innych: „spra- wiedliwość jest identyczna z doskonałością etyczną w pełnym tego słowa znaczeniu [...], bo kto ją posiadł, może ją wykonywać nie tylko w stosunku do siebie samego, lecz także w stosunku do drugich" 70. Na gruncie areligijnej etyki polskiej niech wystarczy w tym miejscu przypomnienie Tadeusza Kotarbińskiego postulatu spo- 61 Konstytucja duszpasterska o Kościele w świecie współczesnym , p. 24 [w:] Sobór Watykański II: Konstytucje, dekrety, deklaracje, tekst łacińsko-polski, Po- znań 1967, s. 865, 867. Por. także u Akwinaty, np. Summa theologiae, 2-2, q. 47, a. 10, co. 68 A. R o d z i ń s k i , Osoba wobec osoby, „Roczniki N auk Społecznych" 3 (1975), s. 83. 69 P l a t o n , Państwo, 335 d, przeł. W. Witwicki; podobnie 335 e: „nigdy spra- wiedliwość nikomu szkody nie wyrządza" . 70 A r y s t o t e l e s , Etyka nikomachejska, 1129 b. - 31 - legliwego opiekuństwa, czy M ariana Przełęckiego wezwania do sam ozatraty71. Również we współczesnej ochronie praw człowieka idea ta znalazła się u samych podstaw rozumienia tych praw, przede wszystkim za sprawą art. 1 Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka (1948), w którym jedną z fundamentalnych zasad określających, k im jest człowiek, i będących podstawą praw człowieka jest po- stępowanie ,,w duchu braterstwa" . W zarysowanej tu perspektywie działanie na rzecz dobra wspól- nego nie jest tylko działaniem, które ma zapewnić nam to, że - mówiąc słowami Rodzińskiego będziemy „wystarczająco obsłu- żeni" , nie jest działaniem, którego celem jest zapewnienie nam samym przestrzeni samorealizacji, ale zapewnienie tej przestrzeni dla innych. Nie zmienia to faktu, że takie działanie niejako „ubocz- nie" prowadzi do doskonalenia tego, który udziela własnych doskonałości: z jednej strony, każda osoba potrzebuje innych i społeczności, aby uzyskać dobra potrzebne dla swego rozwoju; z drugiej osoba dla swego pełnego rozwoju „potrzebuje" innych, aby bezinteresownie dawać dobra, których potrzebują. VI. ONTOLOGIA DOBRA WSPÓLNEGO W powyższych uwagach obecne było założenie, że osoba ludzka m a pierwszeństwo przed zbiorowością, że nie może być poświę- cona dla ogółu, dla państwa. Domyślnie przyjmowano podstawowe rozstrzygnięcia filozoficzne zakładane we współczesnej ochronie praw człowieka i w zgodzie z nimi modelowano pojęcie „dobra wspólnego" . Nie miejsce tutaj na rozważenie możliwości uzasad- nienia tych rozstrzygnięć. Celem moim jest jednak dostarczenie narzędzi pozwalających na spójną konceptualizację dobra wspól- nego. Aby tę spójność zachować trzeba poruszyć tu pewne fun- damentalne problemy natury ontologicznej. Zastrzec przy tym trzeba, że poniższe uwagi m ają przede wszystkim zasygnalizować istnienie pewnego obszaru problemowego. Dlaczego przyznać pierwszeństwo indywidualnej realizacji jed- nostki, a nie grupy jako całości złożonej z tych jednostek, jeśli 71 Zob. np. T. K o t a r b i ń s k i , Medytacje o życiu godziwym, Warszawa 1966; M. P r z e ł ę c k i , Chrześcijaństwo niewierzących, Warszawa 1989. - 32 - się weźmie pod uwagę fakt, że całość ta nie jest jedynie zbiorem, sumą jednostek, ale jest nową jakością obejmującą to, co jedno- stkowe, i to całością powstającą „z natury"? Człowiek jest jedynie częścią tej całości. Problem ten obecny jest u starożytnych klasyków Platona i Arystotelesa, pozostając, jak się zdaje, nierozwiązanym ze względu na brak odpowiednich kategorii w dziedzinie ontologii. Platon, jak widzieliśmy jednoznacznie stwierdza, że jeśli pań- stwo nie przywodzi do cnoty, czyli nie służy doskonałości poszcze- gólnych ludzi je tworzących, to lepiej by było, aby się rozpadło. Z drugiej jednak strony uznaje prym at całości przed częścią. Podobnie Arystoteles z jednej strony opowiada się za tezą, że celem państwa jest dobre życie obywateli, z drugiej powiada: Jeśli bowiem nawet to samo jest najwyższym dobrem i dla jednostki, i dla pań- stwa, to jednak dobro państwa zdaje się być czymś większym i doskonalszym, za- równo gdy idzie o osiągnięcie, jak też o zachowanie go; i dla jednostki bowiem miłą jest rzeczą dopięcie celu, ale piękniejszą i bardziej boską dla narodu i dla państw a72. Rozwiązań należy, jak sądzę, szukać w filozofii Akwinaty. Co prawda również jego myśl naznaczona jest ideą pierwszeństwa całości przed częścią był przecież arystotelikiem73, niemniej jednak w ontologii zachodzi tu istotna zmiana pozwalająca zobaczyć postawiony tu problem w nowym świetle; Tomasz w sposób zreflek- towany wyróżnia istnienie jako element bytu. Ontologia starożyt- nych koncentrowała się wokół kategorii ,,część-całość" , „podm iotcecha " . Choć w tym ostatnim przypadku Arystoteles powiada także 0 tym, co samoistne i niesamoistne, to jednak nie uwyraźnia on kategorii istnienia, jako elementu każdego bytu; zdaje się także nie dostrzegać możliwości uznania państwa jako istniejącego „słabiej" , gdyż relacyjnie, niż człowiek, który jest dla Stagiryty z całą pewno- ścią bytem substancjalnym. Uwyraźnienie kategorii „istnienia" jest warunkiem koniecznym tego, aby wprowadzać rozróżnienia dotyczące sposobów istnienia 1 aby w konsekwencji poszukując ugruntow ania dyrektyw działa- nia przenieść akcent z problematyki „część-całość" na proble- matykę egzystencjalną. 12 A r y s t o t e l e s , Etyka nikomachejska, 1094 b. 73 Niejednokrotnie Akwinata korzysta z Arystotelesowskiej zasady, że dobro państwa jest „bardziej boskie" niż dobro jednostki, zob. np. T o m a s z z A k w i - n u , Summa contra gentiles, lib. 3, cap. 125, nr 10; tenże, Summa theologiae, 2-2, q. 39, a. 2, 2 at ad 2; q. 141, a. 8, co.; tenże, De regimine principum, lib. 1, cap. 10. - 33 - Na płaszczyźnie antropologicznej uwyraźnienie kategorii istnie- nia pozwala na wzbogacenie koncepcji osoby. W tej nowej perspek- tywie zasadniczą, w sensie najznamienitszą, doskonałością osoby jest nie tyle rozumność eksponowana w klasycznej definicji Boecjusza, który osobę charakteryzował jako „jednostkową sub- stancję natury rozumnej" 74 ale specyficzny sposób istnienia, polegający na istnieniu jako cel sam w sobie75. Wówczas choć osoba pozostaje częścią całości, to istnieje jednak w sposób radykal- nie doskonalszy niż owa całość. Od takiej charakterystyki dosko- nałości osoby jeden krok dzieli od zasady przyjmowanej dziś powszechnie w kontekście postulatu poszanowania godności ludz- kiej głoszącej, że osobę należy traktować zawsze jako cel sam w sobie, nigdy jako narzędzie, przedm iot76. Intuicje dotyczące specyficznego, doskonalszego istnienia jako isto- ty rozumnej, którego doskonałość wyrażana była w kategoriach celowościowych , nie były obce ani Platonowi, ani Arystotelesowi. Platon w Timajosie powiada, że wszystkie istoty nierozumne powstały dla człowieka, że „Bogowie sprawili, że wszystkie te gatunki, które nas przewyższają siłą, na to się urodziły, aby wspierać naszą słabość" 77. Myśl o autotelicznym charakterze człowieka Arystoteles zawarł w swej cytowanej wyżej słynnej definicji wolności. M ożna powiedzieć, że dla Arystotelesa „istnienie dla siebie samego", określanie celów swych działań i swego życia jest racją uznania wolności za doskonałość. 74 B o e c j u s z , De persona et duabus naturis in Christo (Contra Eutychem et Nestorium), c. 3 (PL 64, 1345 CD). 75 Zob. przede wszystkim T o m a s z z A k w i n u Summa theologiae, 1, q. 29, a. 1 co. ; oraz 2-2, q. 64, a. 2, ad 3, gdzie pojawia się słynna formuła: „homo est naturaliter liber et propter seipsum exislens" . Szerszą analizę tego zagadnienia przeprowadzam w Filozofii praw człowieka, s. 268 i n., zwł. 278 i n. 16 Por. różne sformułowania tzw. normy personalistycznej w etyce: I. K anta - „Postępuj tak, byś człowieczeństwa tak w twej osobie, jako też w osobie każdego innego używał zawsze zarazem jako celu, nigdy tylko jako środka." (Uzasadnienie m etafizyki moralności, 66 f. (429), przeł. M. Wartenberg); K. Wojtyły - „Ilekroć w twoim postępowaniu osoba jest przedmiotem działania, tylekroć pamiętaj, że nie możesz jej traktow ać tylko jako środka do celu, jako narzędzia, ale musisz liczyć się z tym, że ona sama ma lub bodaj powinna mieć swój cel" . (Miłość i odpowiedzial- ność, Lublin 1982, s. 30); T. Stycznia - „Osobę należy afirmować dla niej samej" (Prawda o człowieku miarą jego afirmacji, „Comm unio" 1982, nr 4 (10), s. 104). 77 P l a t o n , Timajos, 77 c, przel. P. Siwek; zob. także tamże 77 a-b . Platon ma tu na myśli świat roślinny, zwierzęta podobnie jak kobiety powstały z ludzi wskutek złego życia, zob. 90 e-92 c. - 34 - PODSUMOWANIE Podsumowując trzeba stwierdzić, że kategoria „dobra wspól- nego" nadaje się na określenie podstaw porządku prawnego uznają- cego prymat jednostki przed państwem i respektującego wolność i indywidualność jednostki. W arto zwrócić uwagę na wprowadzone wyżej rozróżnienia, które mogą być pomocne w porządkowaniu prowadzonych dyskusji. Po pierwsze, odróżnić trzeba dobro wspólne od wspólnego dobra. Wspólne dobro to tyle, co wspólny cel działania, powszechny, taki sam dla wszystkich; natom iast dobro wspólne jest wyrażeniem idiomatycznym, którego znaczenie nie jest prostą sumą znaczeń terminów składowych. Zasadne jest pytanie, które elementy dobra wspólnego są wspólnym dobrem. Po drugie, odróżnić trzeba dobro wspólne w sensie podm ioto- wym i przedmiotowym. W tym pierwszym sensie dobro wspólne utożsam ia się mówiąc językiem szacownej tradycji ze szczęśli- wością lub innymi słowy rozwojem osobowym wspólnoty. W sensie przedmiotowym dobrem wspólnym są warunki osiągania tego rozwoju. D obro wspólne w sensie podmiotowym jest Onto- logiczne i epistemologicznie bardziej podstawowe warunki roz- woju determinuje się ze względu na sam rozwój. Gdyby chcieć wskazać zdeterminowany treściowo wspólny cel w ram ach dobra wspólnego w sensie przedmiotowym, to należałoby wskazać na powszechne (czyli wspólne dla wszystkich) prawa czło- wieka, obejmujące również podstawowe wolności, pojęte jako wa- runki realizacji osoby w aspekcie jej indywidualności. Obok tak pojętego wspólnego dobra wspólnego, m ożna mówić o dobru wspólnym jako ogóle warunków osobowego roz- woju. Ogół ten obejmuje również cele, których treść została zde- term inowana wolnymi wyborami podejmowanymi indywidualnie i grupowo. O dobru wspólnym m ożna mówić z punktu widzenia różnego typu grup, np. o dobru wspólnym rodziny, gminy, państwa czy wspólnoty całej rodziny ludzkiej. Jednak „dobro wspólne" w sensie właściwym, dotyczy wspólnoty, k tóra jest samowystarczalną cało- ścią, wspólnoty autarkicznej, wspólnoty doskonałej w znaczeniu - wykończonej. Tradycja sięgająca Platona i Arystotelesa uznawała za taką wspólnotę państwo, co było też uzasadnione przez długie wieki rozwoju ludzkości. Obecnie państwo przestało być całością, - 35 - którą m ożna rozumieć i przede wszystkim organizować w sposób sprawiedliwy w oderwaniu od wspólnoty ogólnoświatowej. Ze względu na podmioty realizujące dobro wspólne i na relacje determinujące treść dobra wspólnego, można mówić o dobru wspól- nym w perspektywie osoby działającej dobro wspólne jako dobrze pojęty interes własny; oraz o dobru wspólnym jako tym, co służy innym. Odpowiedź na pytanie, dlaczego o k r e ś l o n y stan rzeczy jest dobrem wspólnym, w pierwszym przypadku brzmi: ponieważ służy mojemu rozwojowi osobowemu; w drugim ponieważ służy osobowemu rozwojowi innych.