TO RU Ń SK I RO CZN IK PRAW CZŁOW IEKA I PO K O JU 1994-1995 Zeszyt 3 - U niw ersytet M iko łaja K opern ika - T o ru ń 1996 MAREK PIECHOWIAK Wolność religijna - aspekty filozoficznoprawne* Wprowadzenie R eligia n ieod łączn ie tow arzyszy człow iekow i, jeżeli n ie ja k o elem ent jeg o w łasnego życia, to ja k o m ożliw a d ro g a w y b o ru lub p rzed m io t o d rzu cen ia czy w ałki. P rzew idyw ania sam oistnego zan ik u religii się nie sp raw d zają , a p ró b y p ro g ram o w eg o e lim inow ania jej z życia ludzk iego kończyły się d o tą d fiaskiem . Z e w zględów relig ijnych ludzie go tow i są o d d ać d o ro b e k całego życia i sam o życie. Ja k o fenom en je s t t ru d n a do o p isan ia w sposób , k tó ry obe jm ow ałby w szystk ie jej fo rm y i jednocześn ie nie był n a tyle ubog i treściow o, że nie p rzystaw ałb y do z łożoności i b o g ac tw a tego fen o m en u 1. M o ż n a je d n a k w skazać pew ne elem enty, k tó re zw ykle, choć nie zaw sze, w spó łw ystępu ją ze so b ą , o raz ich w sp ó ln ą podstaw ę. N a p lan pierw szy w ysuw a się człow iek, k tó ry je s t w relacji d o czegoś św iętego (sacrum ), co je s t oddzie lone od tego , co św ieckie, d o tran scen d en su - kogoś lu b czegoś, co je s t „ p o z a " , co w ja k iś sp osób p rzek racza św iat zjaw isk. T ę relację m o żn a uzn ać za fu n d a m e n - ta ln y fa k t re lig ijny2. R elacji tej tow arzyszyć m o g ą specyficzne przeżycia, w k tó ry ch p o jaw ia ją się zw ykle elem enty czci, w ielbienia, fascynacji czy n iekiedy * A u to r p racow ał nad niniejszym artykułem podczas pobytu w H olenderskim Insty tucie Z aaw ansow anych B adań w H um anistyce i N aukach Społecznych (N1AS) w 1994 r. W szystkim pracow nikom tego In sty tu tu A u to r sk łada gorące podziękow ania za życzliwość i wszelką o trzym aną pom oc. 1 G. R ichter, Religion (B eg r iff und Wesen der Religion), [w:] Die Religion in Geschichte und Gegenwart, wyd. K. G alling, t. V, T übingen 1961, szp. 969. N a tem at definicji religii przyjm ow anych w praw ie zob. W . Sadurski, On Lega! D efinitions o f ,,R eligion", T he A ustra lian Law Journa l 1989, 63, n r 12, s. 834 i n. 2 Zob. Z. Z dybicka, Człow iek i religia, L ublin 1985, s. 270. 8 M arek Piechow iak lęku. Z e w zględu n a tę relację p o jaw ia ją się pew ne fenom eny społeczne czy ku ltu ro w e . M o ż n a w skazać n au k ę do tyczącą relacji m iędzy człow iekiem , Bogiem a św iatem (teo logia), o raz zespół w sk azań do tyczących p o s tęp o w an ia w życiu codziennym ; k u lt i ob rzędow ość; in sty tuc je3. D ośw iadczen ie d n ia codziennego uczy, że p rzek o n an ia religijne i św ia to p o g ląd o w e k sz ta łtu ją w sp o só b is to tn y św iadom e i w olne d z ia łan ia człow ieka, w tym rów nież jeg o d z ia łan ia w relacji do p ań stw a i do innych cz łonków społeczeństw a. P raw o stan o w io n e i p ań stw o n ieu ch ro n n ie w kracza ją w dziedzinę religii. C złow iek religijny je s t obyw atelem ; stow arzyszen ia i in sty tucje relig ijne są e lem entem życia społecznego. W olność relig ijna je s t pow szechnie u zn aw an a za fu n d am en ta ln e p raw o człow ieka. Z n a jd u je to w yraz w w ielu a k ta c h m ięd zynarodow ej o ch ro n y p raw człow ieka4. W praw ie m ięd zy n aro d o w y m u zn an y je s t z łożony c h a ra k te r tej w olności. Z a p rzyk ład niech posłuży a rty k u ł 18 M ięd zy n aro d o w eg o p a k tu p raw osob istych i politycznych: 1. K a żd y m a praw o do w olności m yśli, sum ienia i religii. Praw o to obejmuje wolność posiadania albo przyjm ow ania religii lub św iatopoglądu w edług własnego wyboru oraz wolność uzewnętrzniania swojej religii lub św iatopoglądu indywidualnie lub wspólnie z innym i, publicznie lub pryw atn ie , pop rzez uprawianie ku ltu , uczestniczenie w obrzędach, p ra k tyko w a n ie i nauczanie. 2. N ik t nie będzie poddaw any przym usow i, k tó ry stanow iłby zam ach na jego wolność posiadania lub przy jm ow ania religii lub św iatopoglądu według własnego wyboru. 3. W olność uzew nętrzniania religii lub św iatopoglądu m oże podlegać jed yn ie tak im ograniczeniom , k tó re są przew idziane p rze z ustaw ę i są konieczne dla ochrony bezpieczeństw a, p orządku lub zdrow ia pub licznego , m oralności lub podstaw ow ych praw i wolności innych osób. 4. P aństw a-S trony niniejszego P aktu zobow iązują się do poszanow ania w olności rodziców lub, tam gdzie m a to zastosow anie, opiekunów praw nych do zapewnienia sw ym dzieciom wychowania religijnego i m oralnego zgodnie z w łasnym i p rzekonan iam i* . Z p u n k tu w idzenia w yróżn ionych tradycy jn ie k a teg o rii p raw człow ieka, w olność relig ijna obejm uje zagad n ien ia ch a rak te ry s ty czn e d la p raw i w olności o sob istych (o c h ro n a przed ingerencją pań stw a), po litycznych (tw orzenie i d z ia łan ie w spó ln o t i in sty tucji) czy gospodarczych , socjalnych i k u ltu ra ln y ch (np. o rgan izow an ie edukacji). B iorąc pod uw agę w spó ln o to w y c h a ra k te r religii, 3 Tam że, s. 175 i n. 4 Zob. n a przykład art. 18 Powszechnej deklaracji praw człowieka (1948), a rl. 18 M iędzy- narodowego paktu praw osobistych i politycznych (1966), a rt. 9 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z 1950 r. (zwanej też E uropejską konw encją p raw człowieka). 5 Tekst podaję wg autorsk iego przekładu przygotow anego w Poznańskim C entrum Praw Człow ieka (w druku). W olność religijna - aspekty filozoficznopraw ne 9 n ie tru d n o dostrzec także tak ie aspek ty , k tó re są rozw ażane zw ykle w ram ach p ro b lem aty k i zb io row ych p raw człow ieka6. W olność relig ijna je s t p rzy tym u zn aw an a za je d n o z ty ch szczególnych p raw człow ieka, k tó reg o o ch ro n y nie w olno zaw iesić naw et w p rzy p ad k u , gdy w yjątkow e n iebezpieczeństw o pub liczne zag raża istn ien iu n a ro d u 7. W św ietle w spółczesnej koncepcji p raw człow ieka, k tó ra legła u p o d staw m iędzynarodow ej o ch ro n y tych p raw , w olność relig ijna m a c h a ra k te r p rzy ro d zo n y i n iezbyw alny8, je s t p ie rw o tn a w obec regulacji p raw n y ch 9. U staw o d aw ca , fo rm u łu jąc p raw o , nie decyduje o tym , czym jes t w olność relig ijna lub religia, ale k ie ro w ać się pow in ien respek tem d la w olności religijnej i tw orzyć w arunk i realizacji człow ieka w w ym iarze re lig ijnym 10. Czym je d n a k je s t w olność religijna? C o należy b rać pod uw agę tw o rząc p raw o ? Ja k ie są je j is to tn e e lem enty? C zym należy k ierow ać się w p rzy p ad k u konflik tó w podstaw ow ych p raw czy też k on flik tó w in teresów ? A b y odpow iedzieć n a tego ty p u py tan ia , p o trzeb a sięgnąć do analiz o ch a rak te rze filozoficznym , k tó ry ch zasadn iczym p rzed - m io tem nie je s t p raw o stanow ione ch ron iące w olność relig ijną, ale rze- czyw istość, ze w zględu n a k tó rą tak ie czy inne no rm y p raw a s tanow ionego są spraw iedliw e lub nie. N iezb ęd n a je s t refleksja n a d on tycznym i po d staw am i praw a. P ró b y ok reślen ia czym jest w olność relig ijna, li ty lko n a p o d staw ie regulacji p raw nych , są przedsięwzięciem chybionym z m etodologicznego p u n k tu w idzenia, ju ż choćby ze w zględu n a p rzy ro d zo n y c h a ra k te r w olności religijnej. P o n a d to trzeb a p am iętać , że celem p raw a nie je s t w skazyw anie is to ty i p o d staw w olności religijnej, ale jej o ch ro n a (lex m oneat, non doceat) o raz że p raw o p raw człow ieka m a c h a ra k te r rew indykacy jny (czy to n a płaszczyźnie m ięd zy n aro d o w ej, czy 6 Por. M . Scheinin, Article 18, [w:] The Universal Declaration o f Hum an Rights: A Commentary, wyd. A. E ide i in., Oslo 1992, s. 263 - 273. 7 A rt. 4 M iędzynarodowego paktu praw osobistych i politycznych, por. art. 15 ust. 2 Europejskiej konwencji praw człowieka. Por. K . Vasak, Le droit international des droits de Thomme, A cadem ie de D ro it In terna tiona l, Recueil des C ours, t. 4 (1974), s. 346. * Zob. np. M iędzynarodowe p a k ty praw człowieka, we w stępach czytam y m .in.: „uznanie p rzyrodzonej godności o raz rów nych i niezbywalnych praw wszystkich członków rodziny ludzkiej stanowi podstaw ę wolności, sprawiedliwości i pokoju n a świecie; [...] p raw a te wynikają z przyrodzonej godności człowieka" . Szerzej n a tem at godności i p rzyrodzonego charak teru praw człowieka zob. M . Piechow iak, Godność i równość ja ko podstaw y sprawiedliwości, T oruński rocznik p raw człowieka i pokoju 1992, z. 1, s. 37 i n. 9 O dm ienne stanow isko, uznające państw o za źródło praw człowieka, w tym i wolności religijnej, zajm uje na przykład A. Ł opatka: „W olność sum ienia i wyznania nie jest d a n a przez siły nadprzyrodzone, ale jak każde inne p raw o człowieka jest uznaw ana przez państw o. I z woli państw a m a sta tus wolności fundam entalnej" ; Wolność sumienia i wyznania, [w:] Prawa człowieka. M odel prawny, red. R. W ieruszewski, W roclaw 1991, s. 421. 10 B. W alsh, Issues which Arise in Relation to Freedom o f Conscience in N ational Constitutional Provisions, [w:] Folterverhot sowie Religionsund Gewissensfreiheil im Rechtsvergleich, wyd. F. M atscher, Kehl am R hein 1990, s. 25 i n. 10 M arek Piechowiak krajow ej), tzn. regulacje p raw n e do ty czą jedyn ie tych asp ek tó w w olności religijnej, k tó re w danym czasie i w a ru n k ach u zn an e są za zag rożone. O dpow iedzi n a in teresu jące n as p y tan ia nie znajdziem y tak że w n a u k a c h szczegółow ych o człow ieku i religii. P sycho log ia , socjo logia , a n tro p o lo g ia k u ltu ro w a i inne n au k i szczegółow e, zak ład a jąc pew ną koncepcję religii lub w olności religijnej, k o n c e n tru ją się n a p y tan iu , jak i je s t p rzed m io t u zn an y w n ich za religię lub w olność relig ijną i jak ie są w spółzależności m iędzy tym p rzedm io tem a innym i elem entam i życia ludzkiego . D o k om petenc ji n a u k szczegółow ych nie należy je d n a k odpow iedź n a p y ta n ia o is to tę religii czy w olności religijnej. W niniejszym arty k u le zam ierzam z a p ro p o n o w ać spojrzen ie n a w olność re lig ijną z perspek tyw y filozofii, zm ierzając d o w skazan ia p o d staw ro zu m ien ia religii i w olności religijnej ja k o rzeczyw istości istn iejących n iezależnie od p raw a stanow ionego . Z aznaczyć przy tym w ypada, że p rzed staw io n e niżej analizy nie m a ją p re tensji do p rzedstaw ien ia pełnego filozoficznego w yjaśn ien ia religii i p raw człow ieka, w oczyw isty sp osób p rzek racza ło b y to ram y a rty k u łu . O graniczę się do zasto so w an ia do p ro b lem aty k i w olności religijnej n iek tó ry ch w yników filozofii religii w yjaśniającej fak t relig ii11. I. Wstępne ustalenia terminologiczne M o ż n a w skazać pew ną ro d z in ę pojęć o zbliżonej treści: w olność relig ijna, w olność religii, w olność sum ien ia , w olność w yznania . P o szu k u jąc te rm in u odpow iedn iego d la analiz filozoficznych, m o żn a zauw ażyć, że w zasadzie każde z tych po jęć m o g ło b y posłużyć n a określen ie w olności, k tó re j rac ją je s t p rzy p o rząd k o w an ie człow ieka do realizacji w w ym iarze relig ijnym . W języ k u po tocznym ich treść różn i się nieznacznie, p rzede w szystk im po łożen iem akcen tów n a poszczególne elem enty interesującej m nie tu w olności. W poniższych ana lizach posługiw ać się będę w yrażeniem „w olność re lig ijna" . T reść o d - pow iada jącego m u pojęcia je s t s to su n k o w o szeroka, co je s t is to tn e w p rzy p ad k u analiz zm ierzających do m ożliw ie w szechstronnego ujęcia p ro b lem u , u jęcia zabezpieczającego przed red u k cją do jed n eg o z aspek tó w p rzed m io tu . 11 K orzystam tu z Z. J. Z dybicka, Człowiek i religia. Zarys filo zo fii religii, L ublin 1978. O ryginalne podejście zaproponow ane przez au to rk ę w yróżnia to, że w yjaśniając religię sięga do elem entarnego dośw iadczenia bytu ludzkiego jak o istniejącego i działającego oraz uwzględnia egzystencjalny aspek t tak bytu ludzkiego, jak i relacji fundujących religię. Podejście takie zabezpiecza przed redukcjonizm em , k tó rego tru d n o uniknąć, dążąc do w yjaśnienia religii biorąc pod uwagę jedynie treść fak tów religijnych. W olność religijna - aspekty filozollcznopraw ne 11 U życie zw ro tu „w o lność relig ii" m o g ło b y sugerow ać, że w p u n k cie w yjścia analiz za p o d m io t w olności uzna je się nie jed n o stk ę , ale religię p o ję tą ja k o pew na rzeczyw istość spo łeczna czy k u ltu ro w a . W p rzy p ad k u „w olności su m ien ia" akcen to w an e jest, leżące u p o d staw w szelkich ak tó w osobow ych , p rzyporządkow an ie w olnych decyzji d o tego, co jest rozpoznaw ane lub uznaw ane za słuszne. Z god n o ść decyzji z o sądem sum ien ia m a zasadn icze znaczenie d la rozw o ju osobow ego ta k w ów czas, gdy w ybiera się s tan o w isk o relig ijne sensu stricto , ja k i w tedy, gdy p rzy jm uje się stanow isko areligijne. N iem niej je d n a k w olność d o k o n y w an ia w yborów zgodnych z sum ieniem je s t jed y n ie jed n y m z asp ek tó w realizacji człow ieka-w w ym iarze religijnym . „W o ln o ść w y zn an ia" określa w zasadzie w olność w yznaw ania i p ra k ty k o w a n ia określonej religii i w olność w yboru w yznan ia w ram ach danej religii. W p rzy p ad k u w olności w yznan ia akcen tow ane je s t zagadn ien ie przynależności d o określonej g rupy w yznaniow ej, relacji d o ok reślonych insty tucji relig ijnych i ofic ja lnych d o k try n . W sensie negatyw nym w olność w yznan ia obejm uje rów nież w olność o d s tąp ien ia od w yznaw an ia jak ie jko lw iek religii. U żyw anie w yrażenia „w o lność w y zn an ia" m a sw oje uzasadn ien ie h isto ryczne - w czasach now oży tnych p ro b lem praw nej o ch ro n y w olności religijnej pojaw ił się n a tle w alk i sp o ró w m iędzy różnym i w yznaniam i w ram ach ch rześc ijańs tw a12. N a zakończen ie tych w stępnych uw ag k ilka słów trzeb a też pośw ięcić pojęciu „ sw o b o d a re lig ijna" . W przeciw ieństw ie do „w olności relig ijnej" , jest to raczej pojęcie opisow e. D esygnuje pew ien s tan rzeczy, w k tó ry m m o ż n a d o konyw ać w olnych w yborów ; jed n ak że jed n y m z zasadn iczych p rob lem ów tu p odejm ow anych jest p ró b a odpow iedzi n a py tan ie , dlaczego człow iek m a p rzy ro d zo n e p raw o , by znaleźć się w tak ich okolicznościach . II. Ontyczne podstawy wolności religijnej P ro b lem ontycznych p o d staw w olności religijnej ro zp a trz o n y tu zostan ie w dw óch p u n k tach . P ierw szy tra k tu je o on tycznych p o d staw ach p raw człow ieka w ogóle. O kreślam w n im , czym są p raw a człow ieka ja k o rzeczyw istość istn ie jąca n iezależnie od p raw a stanow ionego . W punkcie d rug im w skazuję n a 12 Z aró wno „w olność sum ienia" , jak i „w olność w yznania" są term inam i przyjętym i w polskiej dok tryn ie praw nej. O dpow iadające im pojęcia m ają bog a tą treść i w zasadzie m ogą obejm ować wszystkie podstaw ow e aspekty wolności religijnej w alentne z p unk tu widzenia relacji praw nych. Jednakże przyjęcie tych term inów (w ich szerokim znaczeniu w yznaczonym d o k try n ą praw ną) w analizach filozoficznych łatw o prow adzić by m ogło do pom ieszania n a płaszczyźnie m etodologicz- nej, sugerując przyjęcie błędnego założenia, że to p raw o wyznacza treść wolności religijnej. on tyczne p o d staw y religii i w ich perspek tyw ie precyzuję rozum ien ie w olności religijnej. 1. Filozoficzne rozumienie wolności religijnej jako prawa człowieka P odejm ując zagadn ien ia filozoficzne dotyczące p raw człow ieka i ich ochrony , trzeb a m ieć n a uw adze różnice zachodzące m iędzy filozoficzną a p raw n ą p ersp ek ty w ą p ro w ad zo n eg o d y skursu . P rzed m io tem filozofii p raw człow ieka nie je s t sam o stanow ione p raw o p raw człow ieka (praw o w sensie przedm io tow ym p o ję te ja k o zespół n o rm p o stępow an ia), ale p rzede w szystk im rzeczyw istość, ze w zględu n a k tó rą przy jm uje się tak ie a nie inne n o rm y praw ne. R ó żn e po d staw o w e p raw a i w olności są re lac jam i człow ieka do s tan ó w rzeczy należnych m u ze w zględu n a osobow y c h a ra k te r bytu ludzkiego i różne aspek ty jego rozw oju , o ile relacje te są p o d staw ą pow inności d z ia łan ia lub n ied z ia łan ia innych p o d m io tó w 13. P raw o p raw człow ieka w skazuje n a te relacje i zm ierza do sfo rm u ło w an ia o d pow iedn ich n o rm p raw n y ch zabezpieczających odpow iedn ie stany rzeczy. W olność relig ijna je s t re lac ją człow ieka d o s tan ó w rzeczy należnych m u ze w zględu n a jego rozw ój w w ym iarze religijnym . P on iew aż chodzi tu o relacje praw ne, zatem to , co p o trzebne jest człow iekow i do rozw oju w w ym iarze relig ijnym , isto tn e je s t o tyle, o ile s tanow i p o d staw ę pow inności d z ia łan ia lub n ied z ia łan ia innych . S tąd w olność relig ijną m o ż n a też ok reślać ja k o relację pow inności d z ia łan ia lub n iedzia łan ia ze w zględu n a p rzy p o rząd k o w an ie człow ieka do rozw oju w w ym iarze re lig ijnym 14. T rzeb a je d n a k p am iętać , że gdy m o w a o p raw ach człow ieka, ak cen to w an a je s t re lac ja d o należnych stan ó w rzeczy, re lac ja d o pow inności ok reślonych p o d m io tó w je s t n a d rug im p lan ie15. 1 2 M arek Piechowiak 13 Nawiązuję (u do klasycznej koncepcji ius pojm ow anego jak o „sam a rzecz słuszna" (ipsa res iusta) lub obiektyw nie słuszna relacja m iędzy człowiekiem a rzeczą (res); po r. T om asz z A kw inu, Sum m a teologiczna, 11 - 11 57, a. 1; por. m ój a rtyku ł Sprawiedliwość społeczna ja ko podstawa porządku prawnego, [w:] Zagadnienia współczesnego prawa konstytucyjnego, red. A . Pułło, G dańsk 1993, s. 66. Por. także M . A. K rąpiec, Człowiek i prawo naturalne, L ublin 1986, zwł. s. 35; B. Tierney, Villey, Ockham and the Origin o f Individual Rights, [w:] The W eightier M atters o f the Law, red. J. W itte, Jr. i F. S. A lexander, A tlan ta , G eorgia 1988, s. 10 i n. 14 Ponieważ chodzi tu ta j o relacje powinności (należności), m ożna rów nież powiedzieć, że wolność religijna jest prawem człowieka. Z p unk tu widzenia ontycznych podstaw , specyfika wolności jak o p raw a człowieka leży w tym, że d la zdeterm inow ania należnych stanów rzeczy kluczowe znaczenie m a uwzględnienie relacji człowieka do jego osobow ych działań określonego typu (np. religijnych). 15 Szerzej n a ten tem at piszę w oddanej do d ruku pracy: „Pow szechność praw człowieka w perspektyw ie ich ontycznych podstaw " , k tó ra ukaże się w m ateria łach z VI Polskiego Z jazdu Filozoficznego (T oruń, 5 - 9 IX 1995). W olność religijna - aspekty filozoficznopraw ne 13 2. Wolność religijna w perspektywie ontycznych podstaw religii P o szu k u jąc odpow iedzi n a p y tan ie o p o d staw y w olności religijnej, trz eb a spy tać o p o d staw y religii. Jak ie są p o d staw y jej istn ien ia? D laczego człow iek realizuje się pop rzez religię? P on iew aż in teresu je n as tu ta j w o lność relig ijna ja k o po d staw o w e p raw o człow ieka, p rzy ro d zo n e i n iezbyw alne, zak o rzen io n e w sam ym bycie ludzk im ; zatem analizy zo s ta n ą tu o g ran iczone do racji p o d m io to w y ch istn ien ia religii: co tak iego je s t w sam ym bycie ludzk im , co w yjaśn ia istn ien ie religii? N ie zostan ie tu p o d ję te w p ro st zagadn ien ie rac ji p rzedm io tow ych , do k tó reg o to zagad n ien ia należy p rzede w szystkim p ro b - lem aty k a istn ien ia Boga. a. Przygodność i potencjalność człowieka C hcąc zrozum ieć, d laczego religia lub p y ta n ia religijne są n ieod łącznym elem entem życia ludzk iego , trzeb a py tać , co tak iego je s t w sam ym człow ieku, co niezależnie od zm iennych okoliczności jest p o d staw ą za istn ien ia relacji typu religijnego. R zeczą n iew ątpliw ą jest w ielorakie (psychiczne, społeczne, ku ltu row e) u w aru n k o w an ie religii, ta k w w ym iarze indyw idualnym , ja k i społecznym . N iem niej je d n a k s tan ow iska , k tó re osta teczne przyczyny za istn ien ia religii lub p ostaw ien ia p y tań n a tu ry religijnej u p a tru ją w sam ym oddzia ły w an iu społecz- n o -k u ltu ro w y m , trzeb a uznać za koncepcje redukcjon istyczne. T ru d n o n a ich podstaw ie w yjaśnić pow szechność fenom enu religii (py tań religijnych), zw łaszcza w jego w ym iarze indyw idualnym . N ie by łoby to tak że zadow ala jące w yjaśnienie filozoficzne, gdyż w yjaśn ien ia w ym agałaby relig ia ja k o elem ent k u ltu ry . D o d a tk o w o trzeb a by w ów czas uznać, że istn ien ie relacji ty p u relig ijnego jest w tó rn e w obec k u ltu ry , że p rzy p o rząd k o w an ie człow ieka do ro zw o ju w aspekcie religijnym nie je s t zak o rzen io n e w bycie ludzkim . S tąd też w w ątp liw ość n ależałoby p o d ać p rzy ro d zo n y i n iezbyw alny c h a ra k te r w olności religijnej. Z a rzeczyw istość od s tro n y p o d m io tu w yjaśn ia jącą za istn ien ie religii m o żn a uznać p rzygodność i po tencja lność by tu lu d zk ieg o 16. B io rąc pod uw agę by t ludzk i w aspekcie tego, co n a jbardz ie j podstaw ow e, m ian o w ic ie .w aspekcie istn ien ia , o kazu je się, że n ieo d łączn ą kon d y cją by tu ludzkiego je s t p rzygodność , d a n a poznaw czo w w ielorak i sposób . P o d staw ow e je s t dośw iadczenie k ruchości i u traca ln o śc i ta k w łasnego istn ien ia , ja k i is tn ien ia innych , u św iad am ian e zw łaszcza w p rzy p ad k u zagrożen ia życia sw ojego lub życia b lisk ich osób. C złow iek nie je s t źródłem trw an ia an i sam ego siebie, an i o tacza jących go rzeczy. C o więcej, człow iek dostrzega , że kon iec istn ien ia je s t czym ś sprzecznym z n a tu ra ln y m p rzy p o rząd k o w an iem osoby d o pełnego rozw oju . N a tle tego ty p u dośw iadczeń z rozum ia ła jest p o trzeb a „ u m o cn ien ia" sw ego b y tu , k tó ra 16 Z. Z dybicka, C złowiek i religia, s. 282 i n. 14 M arek Piechowiak rea lizo w an a je s t przez relacje do rzeczy, ludzi, insty tucji (rodziców , insty tucji spo łecznych, p ań s tw a i td .). Jednocześn ie u św iad am ian a je s t n iew spó łm ierność d o stęp n y ch śro d k ó w d o zarad zen ia konsekw encjom w łasnej p rzygodności, p rzede w szystkim d o zapob ieżen ia śm ierci. Są to n a tu ra ln e p o d staw y d la zw rócen ia się ku czem uś lub ko m u ś, k to je s t p o n ad , k to je s t o sta teczn ą rac ją is tn ien ia tego, co p rzy g o d n e17. D ru g im o b o k p rzygodności p o dm io tow ym czynnik iem w yjaśniającym istn ien ie religii jes t, w sp o m n ian a już , po ten c ja ln o ść o soby ludzkiej. Sam fa k t celow ego d z ia łan ia - dążen ia d o ró żn o rak ich d ó b r, w skazuje n a p rz y p o rz ą d - kow an ie człow ieka do rozw oju i n a p o trzeb ę czegoś p o z a nim sam ym , co realizuje m ożliw ości by tu ludzkiego . W dzia łan iu zm ierzającym do rozw oju osobow ego u jaw n ia się fak t, że d o b ra n ied oskonałe , u traca ln e nie m o g ą w pełni zasp o k o ić dążeń ludzkich . S tąd poszuk iw anie tego , co ab so lu tn e , je s t w pisane w p o d staw o w ą s tru k tu rę by tu ludzkiego. P rzygodność i po ten c ja ln o ść nie są czym ś, co m o żn a by zignorow ać. T e u jaw nione w analizie filozoficznej w łaściw ości by tu ludzkiego będące u p o d staw istn ien ia religii są także, czy się tego chce czy nie, u p o d staw w szelkich ak tó w ludzkich , bow iem p rzygodność i po ten c ja ln o ść un iesprzeczn iają fak t w szelkiego ludzkiego d z ia ła n ia 18. W szelkie dzia łan ie ludzkie (osobow e) m oże też być ak tem relig ijnym . C o więcej, n ad an ie w ym iaru religijnego k ażd em u d zia łan iu o sobow em u je s t zgodne z p rzy ro d zo n y m p rzy p o rząd k o w an iem po tencja lności o sobow ych d o pełnego rozw oju . P o n a d to w arto zauw ażyć, że d z ia łan ia m o ra ln ie d o b re , ak tu a lizu jące człow ieka ja k o człow ieka, są dz ia łan iam i zgodnym i z n a tu ra ln y m i ink linacjam i w yznaczonym i p o tencja lnościam i by tu ludzkiego , k tó re istn iejąc n iekonieczn ie w skazu ją n a p o d trzy m u jącą ich istn ienie przyczynę a b so lu tn ą - B oga. D ecyzja n a dzia łan ie m o ra ln ie d o b re je s t decyzją n a działan ie , k tó re - realn ie rzecz b io rąc - jest zgodne z praw em B ożym p ro m ulgow anym w stw o rzo n y ch is to tach , je s t ak tem spraw iedliw ości w obec Boga. S tąd n ad an ie religijnego ch arak te ru każdem u aktow i osobow em u jest w ym ogiem nie ty lko postu low anym w perspek tyw ie dążen ia do pełnego szczęścia, ale m oże być tak że w ym ogiem m o ra ln o śc i w ynikającym z u zn an ia S tw órcy p o ten c ja ln o śc i19. O soba, by t rozum ny , poznaje sw oją kondycję by tow ą, stąd m o ż n a pow ie- dzieć, że py tan ie o A b so lu t istn ien ia , d o b ra , p raw dy czy p ięk n a je s t w pisane w n a tu rę człow ieka. C o więcej, o soba, byt w olny, m usi się u s to su n k o w ać do tego, co poznaje , m usi pod jąć ta k ą lub in n ą decyzję, s tąd relig ia ja k o oso b o w a re lacja d o tran scen d en su z n a tu ry rzeczy nie je s t d la człow ieka o b o ję tn a . 17 M . A. K rąpiec, U podstaw rozumienia kultury, Lublin 1991, s. 220 i n. '* G dyby człowiek był w pełni zaktualizow any, rzeczą niezrozum iałą byłoby jakiekolw iek działanie. Jeżeli bowiem człowiek dąży do dobra , to znaczy, że jest w nim potencjalność, k tó ra m oże przez to do b ro być zaktualizow ana. Por. M . A. K rąpiec, M eta fizyka , Lublin 1978, s. 259 i n . 19 Szerzej n a tem at relacji m oralności do religii zob. M . A. K rąpiec, U podstaw rozumienia kultury, s. 242 i n. W olność religijna - aspekty filozoficznopraw ne 15 Z auw ażm y, że u d z ie lona odpow iedź i p rzy ję ta p o s taw a um ieszczają w o k re ś - lonym k on tekśc ie sam e podstaw y istn ien ia i w szelkiego d z ia łan ia człow ieka, n a d a ją zatem tak i a nie inny sens istn ien iu i dz ia łan iu człow ieka. P rzy czym d ążen ie d o un ikn ięc ia odpow iedzi je s t też przyjęciem pew nego s tan ow iska . U znan ie is tn ien ia A b so lu tu je s t zgodne z „ lo g ik ą " s tru k tu ry bytow ej człow ieka, w k tó rą w pisane je s t p rzy p o rząd k o w an ie d o tego , co ab so lu tn e , je s t uznan iem , że m ożliw e je s t osiągnięcie pełnego d o b ra , że m ożliw y je s t pełny rozw ój po tencja lności osobow ych. P o d su m o w u jąc , u p o d staw zaistn ien ia fenom enu religii leżą pew ne p rz y ro - dzone elem enty b y tu ludzkiego: p rzygodność i p o ten c ja ln o ść by tu ludzk iego o raz ro zu m n o ść (dzięki k tó re j p rzygodność i po ten c ja ln o ść je s t u jm o w an a) i w olność (p ozw ala jąca u k o n sty tu o w ać relację o sobow ą). W sk azan e elem enty s tan o w ią on tyczne rac je p o d m io to w e pozw alające w yjaśnić istn ienie i p o - w szechność fenom enu religii20. U p o d staw fa k tu religijnego (relacji człow ieka d o tran scen d en su ) są ak ty o sobow e (ak ty religijne), s tąd o ch ro n a realizacji człow ieka w w ym iarze religijnym uw zględniać m usi o ch ro n ę ak tó w k o n sty tu u jący ch relację relig ijną - ich k o m p o n en tę p oznaw czą i w olityw ną. Jeżeli w olność re lig ijną po jm iem y ja k o relację d o s tan ó w rzeczy um ożliw iających realizację człow ieka w w ym iarze relig ijnym , to m o ż n a zauw ażyć, że o ch ro n a w olności religijnej nie je s t o ch ro n ą człow ieka jedyn ie w jednej z dziedzin jego życia. Z ontycznego p u n k tu w idzenia w ym iar religijny życia człow ieka nad a je sens całej egzystencji człow ieka i sięga p o d staw w szelkich dz ia łań ludzk ich . Jak ie są dalsze k o n - sekw encje d la p o jm o w an ia w olności religijnej, m o ż n a w skazać n a p o d staw ie poczyn ionych tu uw ag. b. Światopogląd i sumienie R elig ia ja k o re lac ja człow ieka d o tran scen d en su je s t o p a r ta n a akcie osobow ym : w olnej decyzji podejm ow anej w perspektyw ie p o z n a n ia siebie i św iata , w perspek tyw ie sądów o słuszności tak iego czy innego w y b o ru 21. P on iew aż m am y d o czynienia z ludzkim ak tem osobow ym , u k o n sty tu o w an ie relacji religijnej nie jest jed y n ą m ożliw ą odpow iedzią n a p y tan ia n a tu ry 20 Podkreślić tu w ypada, że przyjęto tu perspektyw ę fiozoficzną, w której nie bierze się pod uwagę danych przyjm ow anych na m ocy wiary w praw dziw ość treści objaw ionych w sposób nadprzyrodzony. 21 M ów iąc o osobow ych ak tach konsty tuujących relację religijną m am n a uwadze zarów no problem atykę tzw. opcji fundam entalnej, decyzji n a takie a nie inne ukierunkow anie swojego całego życia i podporządkow anie tem u celowi innych działań, ja k i decyzje leżące u podstaw różnego typu innych aktów religijnych, k tórym i m ogą być wszelkie ludzkie działania; zob. P. Jasiński, Tożsamość w historii. D yskusje w okół pojęcia wyboru Jundamentalnego w ostatnim dwudziestoleciu, B obolanum 1991, n r 2. 16 M arek Piechowiak religijnej. Ś w iatopog ląd m oże być religijny bądź nierelig ijny22. O góln ie m o żn a pow iedzieć, że odpow iedzią je s t przyjęcie tak iego lub innego św ia to p o g ląd u . Ś w iatopog ląd m o żn a określić ja k o zespół p rzek o n ań , sądów , ocen i n o rm o raz postaw , p o rząd k u jący p o stęp o w an ie w zględem siebie i o to czen ia23. Z am iast o w olności św iatopoglądow ej m ów i się niekiedy o w olności sum ienia. Sum ienie to ap lik ac ja w iedzy do tyczącej d o b ra i zła do k o n k re tn e j sy tuacji, w k tó re j trzeb a pod jąć tak ie lub inne d z ia łan ie24. K a ż d a p o d e jm o w an a decyzja - św iadom y w ybór ok reślonego d z ia łan ia (zan iechan ia) - jes t o d n ies io n a d o sądów do tyczących tego , czy dzia łan ie (zan iechanie) je s t słuszne. P o stęp o w an ie zgodne z w łasnym sum ieniem jest p o d staw ą rozw oju osobow ego człow ieka, człow ieka ja k o człow ieka. G w aran to w an ie w olności w yborów zgodnych z tym , co człow iek u znał za słuszne, je s t w swej istocie zabezpieczaniem w aru n k ó w pozw ala jących człow iekow i realizow ać się ja k o is to ta m o ra ln a , ja k o o so b a 25. G d y m o w a o w olności religijnej, w olność sum ienia in teresu je nas przede w szystkim w odniesien iu d o decyzji fundu jących relacje religijne (religię), decyzji przyjęcia tak iego czy innego św ia topog lądu . P rzy czym m a się n a u w adze przede w szystkim te p rzek o n an ia św ia topog lądow e, te sądy sum ienia, k tó re są odpow iedzią n a zasadnicze p y tan ia leżące u p o d staw fen o m en u religii, k tó re w yznaczają ta k i lub inny sens (czy też bezsens) is tn ien ia człow ieka i, w konsekw encji, w ten czy inny sp osób u k ie ru n k o w u ją cały by t osobow y. N ie chodzi zatem o jak ieko lw iek p rzek o n an ia , ale raczej o te p rzek o n an ia , k tó re będąc odpow iedzią n a p y tan ia podstaw ow e o sens is tn ien ia i m iejsce człow ieka w świecie, leżą u podstaw k o n k re tn y ch decyzji26. P o d k reśla jąc w olność sum ienia akcen tu je się osobow y w ym iar religii, k o n sty tu o w an e j poprzez w o lną decyzję p o d ję tą w kon tekście tego, co u zn an e ja k o praw dziw e, słuszne. Z fak tu , że u p o d staw religii leżą ak ty osobow e, k tó ry ch is to tnym elem entem jes t w olny w ybór, w ynikają w ażne konk luzje . P o 22 Przestrzec (u w ypada przed uproszczonym traktow aniem wyboru św iatopoglądu jak o św iadom ego wyboru pewnego zespołu poglądów . Posiadanie takiego, a nie innego św iatopoglądu m oże być rezultatem szeregu decyzji, z których żadna nie p re tendow ała do nad an ia jakiegoś zasadniczego celu całemu życiu człowieka (por. przyp. 21). M ożna zatem być człowiekiem religijnym , nie podejm ując całościowej refleksji nad wyborem św iatopoglądu. 23 Por. A. B. Stępieli, Elementy filozo fii, Lublin 1980, s. 50; szerzej por. N auka - światopogląd - religia, red. Z. Z dybicka, W arszaw a 1989. 24 Przyjm uję tu klasyczne ujęcie sum ienia jak o ak tu rozum u praktycznego (zob. Tom asz z A kw inu, De Veritate, q. 17, a. 1). Szersza argum entacja n a rzecz takiego właśnie po jm ow ania sum ienia zob. M . A. K rąpiec, U podstaw rozumienia kultury, s. 94 i n. 25 Z ob. M . Piechow iak, Godność i równość ja ko podstawy sprawiedliwości, s. 43. 26 M ylący m oże być urzędow y przekład art. 18 M iędzynarodowego p a k tu praw osobistych [w urzędowym tłum aczeniu: „obyw atelskich" ] i politycznych. W przyjętym brzm ieniu m ówi on o wolności posiadan ia lub przyjm ow ania „w yznania lub p rzek o n ań " , podczas gdy oczywistą jest rzeczą, że chodzi nie tyle o p rzekonania , co św iatopogląd; zob. M . N ow ak, UNO - P akt über bürgerliche und politische Rechte und Fakultativprotokoll. C C PR-K om m entar, Engel Verlag: K ehl am R hein 1989, s. 334 i n. W olność religijna - aspekty filozoficznopraw ne 17 pierw sze, w perspek tyw ie ab so lu tn e j, obejm ującej rów nież ab so lu tn e d o b ro d la osoby , m o że zasadn iczo um ieścić siebie sam a ta o so b a 27. S tąd nie są tra fn e w szystkie te a rgum en ty , k tó re przym us w dziedzinie religijnej uzasadn ia łyby d o b rem osoby p rzym uszanej. P o d rug ie , ze w zględu n a w o l- nościow ą k o m p o n en tę ak tu decyzyjnego trzeb a zauw ażyć, że człow iek nie je s t zde te rm inow any d o w y boru tego , co uznaje za słuszne i spraw iedliw e. W zw iązku z tym należy zw rócić uw agę n a przynajm nie j dw a zagadn ien ia . P o pierw sze, z p u n k tu w idzenia w olności religijnej rac ją och ro n y sw obody w y b o ru je s t d o b ro , ja k im jes t w y b ó r tego, co uzna je się za słuszne, a n ie sam a sw o b o d a decyzji w sp raw ach religijnych. Spostrzeżenie to m oże być is to tn e , n a p rzy k ład , w u zasad n ian iu dopuszczalności „ b a d a n ia sum ien ia" w p rzy p ad k u odm ow y służby w ojskow ej. P o d rugie , w ażnym elem entem o ch ro n y w olności religijnej je s t o c h ro n a odpow iedn iego w ychow an ia re - ligijnego stanow iącego pom oc w pode jm o w an iu decyzji zgodnych z sum ieniem i w ksza łto w an iu odpow iedzialności za ja k o ść k o m p o n en ty poznaw czej. D u ż ą ro lę odg ryw a tu ta j k u ltu ra p o ję ta ja k o ca ło k sz ta łt d z ia łań człow ieka ja k o człow ieka i w ytw orów tych dzia łań . O b o k k o m p o n en ty w olityw nej, in teg ra lnym elem entem osobow ych ak tó w fu n d u jący ch religię je s t sąd o rzeczyw istości, do tyczący także słuszności ok reślonego po stęp o w an ia . Sprzeczne z respek tem w olności religijnej będzie ogran iczanie m ożliw ości poznaw an ia św iata i B oga, a także n a u k poszczególnych religii. O czyw iste je s t, że sprzeczne z respek tem tej w olności je s t różnego ty p u zafałszow yw anie in fo rm acji. R zadziej zw raca się uw agę n a fak t, że u p o d staw w olności religijnej nie leży p rzyporządkow an ie do jak ichko lw iek sądów jednostk i, ale p o s tu lo w a n a je s t zgodność z sądam i praw dziw ym i. G dyby chodziło 0 zg odność z jak im ik o lw iek sądam i jed n o stk i, byleby były to sądy w łasne, m o ż n a by było p o stu lo w ać n iedopuszczalność p rzek o n y w an ia d o zm iany pog lądów . P on iew aż je d n a k dąży się do sąd ó w praw dziw ych , nie m o ż n a n au czan ia tra k to w a ć ja k o fo rm y p rzym usu sprzecznej z respek tem w olności religijnej. O ch ro n a w olności religijnej m a jąca n a uw adze k o m p o n en tę poznaw czą ak tó w relig ijnych m usi w ziąć też p o d uw agę funkcje, jak ie w p o zn an iu ludzkim pełni k u ltu ra , d o sta rcza jąca , m iędzy innym i, narzędzi um ożliw iających p o znan ie rzeczyw istości. W a rto tu podkreślić , że zaró w n o w p rz y p a d k u k o m p o n en ty w olityw nej, ja k 1 poznaw czej k u ltu ra pełni w ażną funkcję ja k o w aru n ek lub p o m o c w realizacji człow ieka w aspekcie religijnym ; k u ltu ra , będąc dziełem człow ieka, p ozw ała jednocześn ie dzia łać w sp osób w pełni ludzki. P oniew aż pełen rozw ój po tencja lności osoby zak ład a n ad an ie religijnego c h a ra k te ru w zasadzie w szelkim ak to m , stąd nie je s t d opuszcza lne „oczyszczan ie" pew nych dziedzin k u ltu ry z akcen tów 27 R ozpatru ję tu sytuację parad ygm atyczną, w k tórej bierze się pod uwagę osobę ludzką zdolną do dzia łan ia sensu stricto osobow ego. O sobnych analiz w ym aga religia w przypadku osób nie posiadających ak tualn ie m ożliwości osobow ego działania, np. m ałych dzieci. 18 M arek Piechow iak religijnych. P o s tu la t religijnej n eu tra ln o śc i k u ltu ry w ró żn y ch jej dz iedzinach je s t p o s tu la tem og ran iczan ia rozw oju osobow ego człow ieka. c. Akty religijne a zewnętrzny wymiar religii P rzy p o strzeg an iu w olności religijnej poprzez p ro b lem a ty k ę sum ien ia w yraźn ie zarysow ują się zależności m iędzy w ym iarem w ew nętrznym religii (o p a rty m n a ak ta c h decyzji) a w ym iarem zew nętrznym : w ychow aniem , n a u - czaniem , k u ltu rą w ogóle. W skazane czynniki z iden ty fikow ane zosta ły ja k o w aru n k i um ożliw iające decyzje lu b sprzy jające decyzjom ludzk im , k tó re fu n d u ją relację religijną. Jed n ak że z p u n k tu w idzen ia w olności religijnej zew nętrzny w ym iar religii je s t is to tn y rów nież ze w zględu n a to , że człow iek będąc is to tą duchow o-cie lesną w yraża się poprzez d z ia łan ia zew nętrzne o raz że człow iek je s t is to tą społeczną. G d y m o w a o uzew nętrzn ian iu p rzek o n ań religijnych, w skazuje się zw ykle n a dw a elem enty - spełn ian ie p ra k ty k relig ijnych w ścisłym sensie (czynny lub bierny udzia ł w obrzędach) o raz d z ia łan ia w ynikające z n a u k i m o ra ln e j, stanow iącej zw ykle in teg ra ln y elem ent religii. P rzyg ląda jąc się społecznem u w ym iarow i religii, w skazuje się zw ykle n a grupę w yznaw ców , o m niej lub bardziej fo rm alnym statusie . Społeczny c h a ra k te r m a k u lt religijny, o p raco w y - w anie i rozw ój d o k try n y , p rzekazyw anie n au k i czy w iary , rea lizacja n a u k m o ra ln y ch . Z określonym i dz ia łan iam i (funkcjam i) w ew nątrz w sp ó lno ty i dz ia łan iam i w sp ó lno ty w społeczeństw ie zw iązane są zw ykle pew ne insty tucje . D ziałan ie w spólnie z innym i um ożliw ia osiąganie celów będących p o za zasięgiem jed n o stk i, jest n a tu ra ln y m środk iem przezw yciężania og ran iczoności jed n o stk i. B io rąc pod uw agę zary so w an ą wyżej perspek tyw ę filozoficzną, w arto d o d a tk o w o w yakcen tow ać pew ne zag ad n ien ia zw iązane z zew nętrznym w ym ia- rem religii. P on iew aż ak tem religijnym m oże być k a żd a decyzja lu d zk a , stąd i o c h ro n a w olności religijnej p ow inna m ieć n a uw adze religijny c h a ra k te r w szystkich działań zew nętrznych, będących przejaw em tych decyzji. Z ko n sta tac ji tej nie należy je d n a k w yciągać w niosku , że z p u n k tu w idzen ia życia społecznego nie m a w zasadzie różnicy m iędzy w olnością uzew n ętrzn ian ia religii a w olnością w ypow iedzi w ogóle28. R o z p a tru ją c dzia łan ie ludzk ie o d różn ić trzeb a treść 0 ch a rak te rze religijnym o d relig ijnego c h a ra k te ru sam ego fa k tu d z ia łan ia . W tym d rug im p rzy p ad k u m o żn a m ów ić o religijnej „specyfikacji" , ug runtow anej w tym , że działan ie je s t w yrazem relacji ich spraw cy do B oga. B yw a tak , że 28 Różnicy pow szechnie dziś uznaw anej. W art. 19 M iędzynarodowego p a k tu praw osobistych 1 politycznych, dotyczącym wolności wypowiedzi, klauzula ograniczająca, inaczej niż w przypadku wolności uzew nętrzniania religii, wskazuje, że w olność wypowiedzi „pociąga za sobą specjalne obowiązki i szczególną odpow iedzialność" . R ównież Europejska konwencja praw człowieka (art. 10) stosuje w tym przypadku form ułę w skazującą n a dopuszczalność większej restryklyw ności w p rzypadku wolności wypowiedzi w ogóle niż wolności uzew nętrzniania religii. W olność religijna - aspekty filozoficznopraw ne 19 d z ia łan ia , k tó re sam e w sobie m a ją treść religijną, nie są dz ia łan iam i religijnym i, tzn . nie są w yrazem więzi ich spraw cy z B ogiem , i są dz ia łan ia , k tó ry ch treść w zięta sam a w sobie nie do tyczy relacji człow ieka do B oga, a w yrażają przy tym więź z B ogiem 29. G d y m o w a o och ron ie w olności religijnej w kon tekście w szelkich ak tó w ludzk ich , chodzi o o ch ro n ę w aru n k ó w um ożliw iających lub w spom agających n ad an ie d zia łan iom c h a ra k te ru religijnego. W zw iązku z zew nętrznym w ym iarem religii chciałbym tu poczynić jeszcze je d n ą uw agę n a tu ry ogólnej. D z ia łan ia zm ierzające d o rozw oju osobow ego obejm ują rów nież tw orzen ie w aru n k ó w zew nętrznych tego rozw oju , odpo w ied - niego śro dow iska , k tó ry m w p rzy p ad k u człow ieka je s t k u ltu ra . K u ltu ra je s t nie ty lko ekspresją człow ieka czy p ro d u k tem społecznej egzystencji człow ieka, jest w y tw arzanym przez człow ieka środk iem d la jego rozw oju . P oniew aż relig ia po tencja ln ie p rzen ik a w szystkie dziedziny ludzkiego życia, rów nież i człow iek ja k o tw ó rca k u ltu ry , d ążąc d o pełnego rozw oju , n ad a je w ym iar religijny w szystkim dziedzinom k u ltu ry . P ozbaw ian ie k u ltu ry akcen tów religijnych jest zatem nie ty lko n iezgodne z praw em d o w aru n k ó w rozw oju osobow ego, ale i z w o lnością k reo w an ia śro d o w isk a ludzkiego sensu stricto . W tej perspektyw ie należy w idzieć zarów no d z ia łan ia indyw idualne , ja k i d z ia łan ia o ch a rak te rze społecznym , w tym i tw orzenie insty tucji religijnych. d. Problem dyskryminacji T rzeb a podkreślić , że d z ia łan ia zw iązane z zew nętrznym w ym iarem religii nie m o g ą na ru szać podstaw ow ych p raw ludzi innego w yznan ia czy też ludzi n ierelig ijnych. N ie m o żn a się je d n a k zgodzić z pog lądem , że w olność relig ijna w ym aga n eu tra ln o śc i św ia topog lądow ej pew nych dziedzin k u ltu ry : neu tra ln o śc i pojętej ja k o b ra k w szelkich akcen tów religijnych. Jest to tem a t d o szerokich rozw ażań . T u m usi w ystarczyć k ilka uw ag. W yżej p ro w ad zo n e analizy filozoficzne w skazu ją , że ta k p o ję ta n eu tra ln o ść w gruncie rzeczy dyskrym inu je ludzi religijnych. K u ltu ra ta k a tw orzy bow iem przestrzeń o d p o w iad a jącą asp irac jom ludzi n iereligijnych, pozw ala jącą w pełni zrealizow ać ich „p ro g ram ro zw o ju " osoby . Jednocześn ie je d n a k b ra k akcen tów religijnych (przede w szystkim chodzi tu o elem enty zw iązane z tym , co wyżej ok reślo n o m ianem religijnego ch a ra k te ru d z ia łań 30) zam yka m ożliw ości pełnego rozw oju ludziom religijnym . N a to m ia s t tru d n o m ów ić o dyskrym inacji ludzi arelig ijnych w p rzy p ad k u , gdy dopuści się odn iesien ia religijne we w szystk ich dziedz inach 29 N a tem at możliwości różnej „specyfikacji" tego sam ego działania por. M. A. Kj-ąpiec, U podstaw rozumienia kultury, s. 243. 30 Za przykład takiego elem entu w zakresie p raw a stanow ionego m ogłoby posłużyć invocatio Dei w ustawie konstytucyjnej. 20 M arek Piechowiak k u ltu ry . W tak im p rzy p ad k u tak ludzie religijni, ja k i niereligijni m a ją w aru n k i o tw ierające n a p ełną realizację ich celów rozw ojow ych. W ów czas m o ż n a m ów ić o p lu ralizm ie ubogaca jącym k u ltu rę . N ie m o ż n a za tra fn y u zn ać a rg u m en tu , w k tó ry m usuw anie ak cen tó w religijnych z różnych dziedzin k u ltu ry m o tyw uje się tym , że elem enty religjne zak łó ca ją spokó j w ew nętrzny człow ieka niereligijnego p rzedstaw iając a lternatyw ny w ybór. Przyjęcie tego a rg u m en tu zak ładałoby , że człow iek realizuje się przede w szystkim przez postęp o w an ie zgodne ze sw oim i pog lądam i, jak ieko lw iek by one nie były, byle ty lko były w łasne. e. Korzyści z ochrony wolności religijnej R esp ek to w an ie w olności religijnej m o że p rzynosić w ielorak ie k o - rzyści w w ym iarze indyw idualnym , w spó lno tow ym czy państw ow ym . R ó ż - n o ro d n o ść u jaw nia ro zm aite aspek ty rzeczyw istości ludzkiej i o d g ryw a is to tn ą ro lę w poszuk iw an iu praw dy, pogłęb ian iu i p recyzow aniu w łasnej d o k try n y , ta k teologicznej, ja k i m ora lne j, zn a jdow an iu fo rm ob rzędow ości d o s to - sow anych d o k u ltu ry i środow iska , w ypracow yw aniu d o g o d n y ch relacji m iędzy insty tucjam i religijnym i a państw em itp. P rak ty k o w an ie w olności religijnej odgryw a pozy tyw ną funkcję z p u n k tu w idzenia w spó lno ty państw ow ej, o tw iera jąc d ro g ę do poko jow ego ro zw iązyw a- n ia kon flik tów . S w obodny dyskurs pozw ala n a w szechstronn ie jszą i bardziej d og łęb n ą refleksję nad aksjo logicznym i p o d staw am i o rganizacji państw a. D z ia łan ia ty p u afirm atyw nego w obec religii m o g ą pełnić is to tn ą ro lę w b u d o w an iu stab ilności p ań stw a , tożsam ości k u ltu ro w ej obyw ateli (co nie m usi być rów noznaczne z ustanow ieniem religii państw ow ej lub p rzy jm ow aniem w yznania za k ry te riu m przynależności narodow ej). M ając to w szystko n a uw adze nie m o żn a je d n a k zap o m in ać , że zasadn iczą rac ją p rak ty k o w an ia w olności religijnej jest szacunek d la godności je d n o s tk i, jej osobow ej realizacji. W ym ienione tu ty tu łem p rzy k ład u m ożliw e do osiągnięcia korzyści nie pow inny być trak to w an e ja k o p ierw szorzędne racje re sp ek to w an ia w olności religijnej w oderw an iu od w skazanej racji zasadniczej. W przeciw nym p rzy p ad k u k o ncepc ja w olności religijnej nie byłaby k o n cep c ją podstaw ow ej w olności człow ieka, ale elem entem koncepcji p o zn an ia , koncepcji p ań s tw a itp . W ym iar religijny czy św ia topog lądow y będący tym , co decyduje o u k ie ru n - kow aniu całego by tu osobow ego , byłby p o d p o rząd k o w an y a lbo rozw ojow i jed n eg o ty lko z aspek tó w bytu osobow ego albo fu n kc jona lnośc i w spó lno ty religijnej, p ań stw a itp . W olność religijna - aspekty filozoficznopraw ne 21 Podsumowanie O ntycznym w yjaśnieniem podm io tow ych racji istn ien ia religii, pojętej ja k o re lac ja człow ieka d o transcendensu , je s t p rzygodność i po tenc ja lność b y tu ludzkiego o raz jego ro zu m n o ść i w olność. S tąd p y ta n ia n a tu ry religijnej i p ro b lem u s to su n k o w an ia się d o B oga są zak o rzen io n e w e lem entach stru k tu ra ln y ch by tu ludzkiego. Z p u n k tu w idzenia w olności religijnej, określonej tu ja k o re lac ja człow ieka d o w aru n k ó w tw orzących w łaściw e człow iekow i śro d o w isk o ro zw o ju w aspekcie religijnym , szczególną uw agę trzeb a zw rócić n a p rzy p o rząd k o w an ie w olnych decyzji fu n d u jący ch relacje religijne d o sądów o rzeczyw istości, jed n o ść sfery w ew nętrznej człow ieka z jego dzia łan iam i zew nętrznym i, a także n a szeroko p o ję tą k u ltu rę , k tó ra z jednej s tro n y w yraża człow ieka religijnego, z drugiej zaś - o ile bierze pod uw agę aspek ty religijne d z ia łań ludzk ich , um ożliw ia lub u ła tw ia pełen rozw ój osoby ludzkiej. P o s tu la t p o zb aw ian ia różnych dziedzin k u ltu ry e lem entów relig ijnych je s t sprzeczny z p raw em do tego, co um ożliw ia pełen rozw ój o sobow y jed n o stk i. W św ietle pow yższych ro zw ażań m ożem y w yróżnić k ilk a e lem entów sk łada jących się n a szczególność w olności religijnej, w p o ró w n an iu z innym i w olnościam i. W olność relig ijna o tw iera m ożliw ość pełnego rozw oju potencja lności ludzkich . A k tam i religijnym i m o g ą być w szystkie o sobow e ak ty człow ieka. U zn an ie godności człow ieka je s t przede w szystkim uznan iem człow ieka za byt, k tó ry je s t sam w sobie celem i realizuje się w sposób w olny, u k ie ru n k o w u jąc sw oje dzia łan ie w zgodzie z tym , co rozpozna je ja k o słuszne. W ybory n a tu ry św ia topog lądow ej m a ją szczególne znaczenie, gdyż u k ie ru n k o w u ją rozw ój całego by tu ludzkiego i w szystkich jego działań . P ro g ram o w e usuw anie elem entów religijnych z różnych dziedzin k u ltu ry (życia pub licznego) je s t dyskrym inu jące d la ludzi religijnych, n a to m ias t w p row adzan ie e lem entów religijnych do k u ltu ry nie m usi być dyskrym inu jące d la ludzi areligijnych.