„AFRYKA" 35 (2012 r.) WSPÓ CZESNA AFRYKA SKA MY L POLITYCZNA KONCEPCJA ETNICZNEJ IZBY WY SZEJ W DWUIZBOWYM PARLAMENCIE W PA STWIE AFRYKA SKIM (cz II) KRZYSZTOF TRZCI SKI Kazus Senatu Lesotho Przedstawiony w pierwszej cz ci tego artyku u1 przyk ad istniej cej w systemie niedemokratycznym etiopskiej Izby Federacji, nie posiada niektórych cech charakterystycznych dla koncepcji etnicznej izby wy szej bikameralnego parlamentu w afryka skim pa stwie, proponowanej przez Claude'a Akego. Warto zatem bli szej przyjrze si wzorcowi parlamentarnej izby wy szej, który zosta wykszta cony w Lesotho. Przypomina on do pewnego stopnia wizj przedstawion przez nigeryjskiego my liciela. Zgodnie z przyj t 2 kwietnia 1993 r. Konstytucj 2, parlament Lesotho tworz król tego pa stwa, izba ni sza nosz ca nazw Zgromadzenia Narodowego (National Assembly), oraz izba wy sza, Senat (Senate). Senat sk ada si z 33 senatorów, 1 K. Trzci ski, Koncepcja etnicznej izby wy szej w dwuizbowym parlamencie w pa stwie afryka skim (cz I), „Afryka", 2011, nr 34, s. 30–42. 2 Tekst Konstytucji Lesotho (The Constitution of Lesotho) dost pny jest na stronie internetowej Electoral Institute for the Sustainability of Democracy in Africa (EISA), http://aceproject.org/ero-en/ regions/africa/LS/Constitution of Lesotho 1993.pdf 12 „AFRYKA" 35 (2012 r.) Krzysztof Trzci ski z których 22 to najwy si wodzowie tradycyjni (Principal Chiefs)3, a 11 to osoby nominowane przez króla4 po wyborach do Zgromadzenia Narodowego, które powinny by przeprowadzane co 5 lat. Zgodnie z art. 55 Konstytucji Lesotho, ka dy z 22 wodzów mo e na swoje miejsce w izbie wy szej desygnowa na dowolny czas inn , wskazan przez siebie osob , je eli spe nia ona pewne warunki, z których g ównym jest posiadanie przez ni obywatelstwa Lesotho5. Zgodnie z art. 74 (1) Konstytucji dotycz cym kworum, Senat Lesotho mo e de facto podejmowa decyzje w niewielkim sk adzie. Paragraf ten wskazuje bowiem, e odroczenie obrad Senatu nast pi wówczas, gdy który z bior cych w nich udzia senatorów sprzeciwi si sytuacji, gdy na obradach jest obecnych mniej ni o miu senatorów, nie licz c prowadz cego sesj , i po tym, jak po przewidzianej przepisami proceduralnej przerwie nie uda si uzyska tego minimalnego sk adu senatorów. Decyzje s podejmowane zwyk wi kszo ci g osów. Senat Lesotho bierze udzia w stanowieniu prawa. Gdy, zgodnie z art. 78 Konstytucji, jedynie do tego uprawnione Zgromadzenie Narodowe przyjmie projekt ustawy, Senat mo e zaproponowa do niego poprawki, na które izba ni sza mo e si zgodzi . Dla przyj cia nowego prawa wymagana jest pó niej zgoda króla. Co jest jednak istotne z punktu widzenia zakresu w adzy posiadanej przez Senat, zgodnie z art. 78 i 80 Konstytucji, Zgromadzenie Narodowe mo e zgodzi si na ca o proponowanych przez izb wy sz poprawek do projektu ustawy, na ich cz b d te wszystkie je odrzuci . Co prawda, art. 78 (3) (a) Konstytucji wskazuje, e obie izby parlamentu mog osi gn zgod odno nie poprawek proponowanych przez Senat, lecz do takiego uzgodnienia wcale nie musi doj . Wa ne wydaje si równie to, e Senat, zgodnie z art. 80 (1) Konstytucji, powinien w zasadzie ustosunkowa si , w tym ewentualnie zg osi poprawki, do przedstawionego mu do rozpatrzenia projektu ustawy w bardzo krótkim czasie, bo do ko ca dnia nast puj cego po dniu, w którym otrzyma go od Zgromadzenia Narodowego6. Senat wraz z pozosta ymi cz onami parlamentu, a zatem Zgromadzeniem Narodowym i królem bierze równie udzia w procedurze uchwalania zmian w konstytucji, jednak rol izby wy szej, jak wynika z art. 85 (2) Konstytucji, nale y uzna w tym przedmiocie za ograniczon . Oceniaj c przedstawione kompetencje mo na stwierdzi , e pozycja izby wy szej parlamentu Lesotho jest wyra nie s absza od pozycji izby ni szej. Przede wszystkim za Senat nie posiada inicjatywy ustawodawczej. W zasadzie uprawnienia Senatu mo na uzna za bardzo skromne, bowiem ograniczaj si one do recenzowania, zwykle niewielkiego odwlekania w czasie przyj cia, a tak e poprawiania inicjowanych i przygotowywanych przez izb ni sz parlamentu Leso3 Ich list zawiera Wykaz 2 (Schedule 2) do Konstytucji Lesotho, http://aceproject.org/ero-en/ regions/africa/LS/Constitution of Lesotho 1993.pdf 4 Z zachowaniem pewnych warunków omówionych w art. 55, 58 i 59 Konstytucji Lesotho. 5 Zob. szerzej art. 58 Konstytucji Lesotho. 6 Por. art. 80 (3) Konstytucji Lesotho, który uzupe nia art. 80 (1) w sprawie trybu legislacyjnego. 13„AFRYKA" 35 (2012 r.) Koncepcja etnicznej izby wy szej w dwuizbowym parlamencie w pa stwie afryka skim tho aktów prawnych, przy czym, jak warto powtórzy , propozycje poprawek nie musz by przyj te przez Zgromadzenie Narodowe7. Trudno zatem okre li zakres w adzy posiadanej przez Senat jako istotny, co stoi w sprzeczno ci z ide silnej izby etnicznej, jak roztacza Ake. Co jednak wydaje si najwa niejsze z perspektywy koncepcji proponowanej przez Akego, to fakt, e mimo i w sk ad Senatu Lesotho ex ofÞ cio wchodz najwy si w pa stwie wodzowie tradycyjni, to nie reprezentuj oni odmiennych zbiorowo ci etnicznych, a jedynie interesy odr bnych wodzostw i tym samym, przynajmniej w jakiej mierze, interesy mieszka ców podleg ych im obszarów. Nale y za przypomnie , e Ake widzia izb wy sz bikameralnego parlamentu jako gremium wy onione na podstawie ró norodno ci etnicznej istniej cej w afryka skim pa stwie. Tymczasem Lesotho, w przeciwie stwie do zdecydowanej wi kszo ci pa stw Afryki Subsaharyjskiej, nie jest pa stwem wieloetnicznym, lecz etnicznie homogenicznym8. Niemniej jednak kazus Lesotho mo e s u y jako pewien model rozwi zania, które mo na by zastosowa w pa stwie ró norodnym etnicznie, ju cho by z tego powodu, e w Senacie Lesotho zasiada obszerna reprezentacja w adzy tradycyjnej. W wielu pa stwach Afryki w adztwo tego typu nadal odgrywa za istotn rol . Posiada ono bowiem cz sto nie tylko rozbudowane uprawnienia, ale i pos uch u swych poddanych9. Mo na zatem wyobrazi sobie sytuacj , kiedy to w izbie wy szej bikameralnych parlamentów w takich pa stwach tradycyjni w adcy reprezentuj odmienne zbiorowo ci etniczne. Rozwi zanie takie by oby jednak zapewne cenne wówczas, gdyby izba wy sza parlamentu posiada a znacznie bardziej rozbudowane kompetencje ni Senat Lesotho. Mam tu na my li zw aszcza uprawnienia dotycz ce regulacji stosunków mi dzy ró nymi zbiorowo ciami etnicznymi oraz wp yw na legislacj dotycz c istnienia, gwarantowania oraz przestrzegania równego statusu tych zbiorowo ci w wieloetnicznym pa stwie. Warto równie zwróci uwag na specyÞ k sk adu Senatu Lesotho. Pozostawiaj c z boku kwesti nominacji jednej trzeciej cz onków izby przez króla, co nie wydaje si rozwi zaniem u ytecznym w omawianym przypadku, ciekawa wydaje si koncepcja, zgodnie z któr ka demu z przedstawicieli wodzostw przypada jedno miejsce w izbie wy szej parlamentu. Jest to rozwi zanie analogiczne do propozycji Akego, by ka da ze zbiorowo ci etnicznych w pa stwie wieloetnicznym mia a równe przedstawicielstwo w etnicznej izbie wy szej bikameralnego parlamentu. 7 Por. Functions of Senate oraz History of the Lesotho Senate House, The Senate, Lesotho Government Online, http://www.gov.ls/legislature/senate.php 8 Co najmniej 99,7% mieszka ców Lesotho nale y do grupy etnicznej Sotho. Zob. Lesotho – ethnic groups, Encyklopedia of the Nations, http://www.nationsencyclopedia.com/Africa/Lesotho.html 9 Zagadnienie to podejmuj w: K. Trzci ski, ród a legitymacji tradycyjnego w adztwa we wspó czesnej Afryce jako przyczynek do lepszego zrozumienia jego roli i fenomenu trwania. Rozwa ania Kwame Anthony'ego Appiaha i ich krytyka, „Afryka", 2009, nr 29–30, s. 47–70. 14 „AFRYKA" 35 (2012 r.) Krzysztof Trzci ski Interesuj cym elementem modelu funkcjonuj cego w Lesotho jest te to, e cz onkowie Senatu nie s wybierani w g osowaniu powszechnym. Ake nie wskazywa na sposób konstytuowania sk adu etnicznej izby w parlamencie afryka skiego pa stwa. Tymczasem w sytuacji, gdy w jakim pa stwie w adztwo tradycyjne jest silnie rozwini te i efektywnie wype nia ró norodne funkcje na poziomie lokalnym, naturalnym wydaje si stan rzeczy, w którym przynajmniej cz reprezentacji ka dej zbiorowo ci w etnicznej izbie parlamentu stanowiliby przedstawiciele tego w adztwa, którzy byliby delegowani na przyk ad przez jakie regionalne rady wodzów, a nie wybierani w wyborach powszechnych organizowanych w ród cz onków danej zbiorowo ci etnicznej. Nie wyklucza to sytuacji, w której inni reprezentanci danej zbiorowo ci pochodziliby z wyborów. W takim jednak stanie rzeczy, by utrzyma stawiany przez Akego wymóg równego przedstawicielstwa wszystkich zbiorowo ci etnicznych mieszkaj cych w afryka skim pa stwie, sk ad etnicznej izby wy szej jego parlamentu musia by zapewne by bardzo liczny, co raczej mog oby przeszkadza w sprawnym wykonywaniu przez t izb swoich obowi zków. Mo na sobie bowiem wyobrazi zaistnienie ró nicy zda w jakiej kwestii nawet w ród przedstawicieli tej samej zbiorowo ci etnicznej, zw aszcza, gdyby osoby te mia y istotnie odmienne przekonania ideologiczne b d dotycz ce spraw ekonomicznych. Last but not least, w przeciwie stwie cho by do Etiopii, Lesotho uznawane jest obecnie za jedno z niewielu pa stw demokratycznych w Afryce10, co równie mo e wiadczy na korzy tezy, e funkcjonuj ce w nim instytucje polityczne mog inspirowa rozwi zania polityczne dla innych pa stw Afryki. Przypadki Izb Wodzów w Botswanie i Zambii W porz dku konstytucyjnym Botswany oraz Zambii funkcjonuje instytucja Izby Wodzów. Instytucja ta nie spe nia, podobnie jak etiopska Izba Federacji czy Senat Lesotho, ogó u za o e przewidzianych przez Akego dla etnicznej izby wy szej bikameralnego parlamentu w afryka skim pa stwie. Warto jednak zwróci na ni szczególn uwag , przede wszystkim z tego wzgl du, e pewne jej cechy wykazuj podobie stwo do niektórych elementów koncepcji nigeryjskiego my liciela. 10 Wed ug Democracy Index 2011: Democracy under Stress (Report from the Economist Intelligence Unit, "The Economist", s. 4–6 i 26, http://www.eiu.com/Handlers/WhitepaperHandler.ashx?Þ =Democracy_Index_Final_Dec_2011.pdf&mode=wp) Lesotho nale y do pa stw demokratycznych, a ci lej do grupy tzw. „demokracji wadliwych". Demokracji wadliwych jest obecnie w Afryce 9 i s to nast puj ce pa stwa: Republika Zielonego Przyl dka, Republika Po udniowej Afryki, Botswana, Lesotho, Mali (demokratyczna w adza tego pa stwa zosta a jednak obalona w marcu 2012 w wyniku przewrotu wojskowego), Namibia, Zambia, Benin, Ghana. Zob. ibidem, s. 3–5 i 27. Do najwy szej kategorii pa stw demokratycznych, tzw. „demokracji pe nych" spo ród pa stw afryka skich zaliczany jest jedynie Mauritius. Zob. ibidem, s. 4 i 26. Trzy afryka skie pa stwa, Wyspy w. Tomasza i Ksi ca, Seszele i Sudan Po udniowy, nie zosta y uj te w Democracy Index 2011. Na temat u ytych przez zespó The Economist Intelligence Unit metod badania poziomu demokratyczno ci poszczególnych pa stw wiata zob. tam e, s. 29 i n. 15„AFRYKA" 35 (2012 r.) Koncepcja etnicznej izby wy szej w dwuizbowym parlamencie w pa stwie afryka skim Na wst pie nale y dostrzec podstawow ró nic , jaka zachodzi mi dzy z jednej strony koncepcj etnicznej izby przedstawion przez Akego, etiopsk Izb Federacji oraz Senatem Lesotho a Izbami Wodzów w Botswanie i Zambii, z drugiej. Odmienno ta wi e si z faktem, e Izby Wodzów nie stanowi cz ci dwuizbowych parlamentów, lecz s w mniej lub bardziej bezpo redni sposób cia ami doradczymi jednoizbowych legislatur i prezydentów Botswany oraz Zambii. Fakt ten nie oznacza jednak, e ich znaczenie w systemach ustrojowych obu tych pa stw jest marginalne, zw aszcza w sytuacji, gdy Botswana i Zambia, cho w odmiennym stopniu, s w przeciwie stwie do Lesotho pa stwami zamieszka ymi przez ró ne zbiorowo ci etniczne. Botswan trudno jednak nazwa pa stwem wieloetnicznym, gdy cz onkowie jednej zbiorowo ci etnicznej, Tswana, stanowi zdecydowan wi kszo populacji tego pa stwa11. W przypadku Botswany bardziej zasadne wydaje si zatem mówienie o pa stwie, w którym istniej mniejszo ci etniczne12. Inaczej wygl da sytuacja w Zambii, która stanowi przyk ad pa stwa wieloetnicznego13. W botswa skiej Izbie Wodzów (Ntlo Ya Dikgosi, kiedy : House of Chiefs) zasiada 35 cz onków. Sposób konstytuowania ich sk adu jest zró nicowany. Osiem osób pe ni cych funkcje wodza g ównego (Chief), po jednym z ka dego z 8 najwi kszych plemion (tribes), zasiada w Izbie Wodzów ex ofÞ cio tak d ugo jak przewodniczy swym plemionom. Dwudziestu dwóch cz onków Izby Wodzów jest wybieranych przez kolegia wyborcze w 22 mniejszych okr gach. Kolegia te tworzone s przez lokalnych wodzów i de facto wskazuj reprezentantów do Izby Wodzów z w asnego grona14. Pi ciu cz onków Izby Wodzów mianuje prezydent. Kadencja cz onków Izby Wodzów, którzy pochodz z wyboru b d mianowania jest pi cioletnia i powinna zbiega si z kadencj ka dego kolejnego parlamentu15. Skomplikowany sposób doboru cz onków Izby Wodzów zapewne nie s u y by Akemu za wzorzec, zw aszcza gdyby izba ta stanowi a cz bikameralnego parlamentu w afryka skim pa stwie. Niemniej jednak w sk ad botswa skiej Izby Wodzów jednocze nie mog wchodzi wodzowie reprezentuj cy wszystkie ple11 Cz onkowie grupy etnicznej Tswana, w sk ad której wchodzi w Botswanie 8 plemion: Batswana, Bamangwato, Bakwena, Bangwaketsi, Bakgatla, Barolong, Bamalete, Batlokwa, tworz ok. 79% populacji Botswany. Zob. Botswana – ethnic groups, Encyklopedia of the Nations, http://www. nationsencyclopedia.com/Africa/Botswana-ETHNIC-GROUPS.html 12 Mniejsze grupy etniczne zamieszkuj ce Botswan to zw aszcza Kalanga (ok. 11% udzia w caej populacji pa stwa) i Basarwa (Buszmeni, ok. 3%), a tak e Kgalagadi. Zob. ibidem. 13 G ówne grupy etniczne zamieszkuj ce Zambi to Bemba (ok. 37% udzia w ca ej populacji pa stwa), Tonga (ok. 19%), Lunda (ok. 12%), Nyanja (ok. 11%), Mambwe (ok. 8%), Lozi (Barotse, ok. 7%). Zob. Zambia – ethnic groups, Encyclopedia of the Nations, http://www.nationsencyclopedia.com/Africa/Zambia-ETHNIC-GROUPS.html 14 Czterech z 22 cz onków pochodz cych z wyboru musi posiada status tzw. Sub-Chiefs reprezentuj cych 4 wskazane okr gi. 15 Zob. szerzej Ntlo Ya Dikgosi, Parliament of Botswana, 4://www.parliament.gov.bw/pgcontent. php?UID=614 16 „AFRYKA" 35 (2012 r.) Krzysztof Trzci ski miona zamieszkuj ce to pa stwo16. Nale y te zauwa y , e struktura wodzów jest w Botswanie bardzo z o ona, a podzia y na tzw. Chiefs, Sub-Chiefs i Headmen oraz ich odmienny status maj swoj d ug histori 17. Zgodnie z za o eniami Konstytucji Botswany z 30 wrze nia 1966 r., Izba Wodzów jest instytucj doradcz parlamentu Botswany, Zgromadzenia Narodowego (National Assembly), któremu jako jedyna instytucja ustrojowa ma prawo doradza w sprawach, o których traktuj art. 88 (2) oraz art. 85 (5) Konstytucji18. Izba Wodzów przekazuje legislaturze swoje rady za pomoc uchwa . Zgodnie z art. 88 (2) Konstytucji, bez konsultacji z Izb Wodzów Zgromadzeniu Narodowemu nie wolno przyjmowa adnego projektu ustawy b d poprawki do ustawy, która w jakikolwiek sposób mog aby zmieni którekolwiek z postanowie Konstytucji, b d wp ywa na: wyznaczanie, uznawanie, znoszenie uprawnie wszystkich kategorii wodzów (Chiefs, Sub-Chiefs, Headmen); organizacj , uprawnienia lub administracj tradycyjnego s downictwa; prawa zwyczajowe, w tym ich ustalanie i rejestrowanie; organizacj b d w asno plemienn (tribal). Konsultacja taka powinna polega na skierowaniu przez Zgromadzenie Narodowe do Izby Wodzów projektu ka dej nowej ustawy b d poprawki do ustawy, która dotyczy aby wymienionych zagadnie . Zgromadzenie Narodowe ma prawo przyj projekt ustawy b d poprawki, o których mowa, po up yni ciu 30 dni od jego otrzymania przez Izb Wodzów. O ile zatem Zgromadzenie Narodowe jest zobowi zane do konsultowania z Izb Wodzów wszelkich spraw zwi zanych ze zmianami ustawy zasadniczej oraz ze sprawami dotycz cymi bezpo rednio plemion, to, co nale y podkre li , nie musi bra pod uwag rad Izby Wodzów przy ostatecznym zatwierdzaniu nowego prawa. Izba Wodzów ma obowi zek19 zapoznania si z propozycj zmian, które parlament zamierza przeprowadzi w prawie dotycz cym obszarów wskazanych w art. 88 (2) Konstytucji i, tym samym, mo e opó ni ich przyj cie o oko o jeden miesi c. Natomiast jej podstawowe uprawnienie polega na tym, e mo e si w ich sprawie formalnie wypowiedzie , czy te zaproponowa jak ich modyÞ kacj b d odrzucenie. Nie posiada jednak ona ani inicjatywy ustawodawczej, ani tym bardziej prawa weta wobec decyzji Zgromadzenia Narodowego. 16 Do wyj tków nale y sytuacja, gdy wódz którego z plemion odmawia zasiadania w tej instytucji. Przypadek taki jest opisywany w nast puj cym artykule: L. Mooketsi, Botswana: Bakgatla Still Unrepresented in Ntlo Ya Dikgosi, „Mmegi", 18/01/2010, dost pnym na stronie internetowej allAfrica.com, http://allafrica.com/stories/printable/201001181548.html 17 Pewien wgl d w t materi daje na przyk ad nast puj ca praca: I. Schapera, The Political Organization of the Ngwato of Bechuanaland Protectorate, w: M. Fortes, E. E. Evans-Pritchard (eds.), African Political Systems, Oxford University Press, London 1950, s. 56–82, w tym zw aszcza s. 59 i n. 18 Konstytucja Botswany z 30 wrze nia 1966 r. Tekst Konstytucji dost pny jest na stronie internetowej Commonwealth Legal Information Institute, http://www.commonlii.org/bw/legis/const/1966/1. html#Ch5P3 19 Art. 85 (1) Konstytucji Botswany. 17„AFRYKA" 35 (2012 r.) Koncepcja etnicznej izby wy szej w dwuizbowym parlamencie w pa stwie afryka skim Z kolei, zgodnie z art. 85 (5) Konstytucji, Izba Wodzów jest upowa niona do dyskutowania z Prezydentem b d Zgromadzeniem Narodowym ka dej sprawy, w której uwa a za wskazane poszerzenie swojej wiedzy. Aktywno ta ma wynika z obrony interesu plemion, który Izba Wodzów reprezentuje. W celu wype niania wskazanego uprawnienia Izba Wodzów mo e wysy a swoich przedstawicieli do prezydenta b d przekazywa swoje stanowisko Zgromadzeniu Narodowemu. Jak si wydaje, uprawnienia botswa skiej Izby Wodzów s dalekie od postulatu Akego, by etniczna izba wy sza bikameralnego parlamentu w afryka skim pa stwie posiada a istotny udzia we w adzy. Warto jednak zwróci uwag na fakt, e Konstytucja Botswany do szczegó owo wymienia rozmaite zagadnienia, którymi ma si zajmowa Izba Wodzów, a które dotycz tradycyjnej w adzy, s downictwa, prawa zwyczajowego, oraz organizacji i w asno ci zbiorowo ci etnicznych czy te – jak zosta o to uj te w ustawie zasadniczej – plemion. Rozwi zanie to mo e s u y za podpowied przy opracowywaniu kompetencji proponowanej przez Akego etnicznej izby wy szej, której uprawnie my liciel nie okre li . Podobnie jak w przypadku Konstytucji Lesotho, przepisy botswa skiej ustawy zasadniczej dotycz ce Izby Wodzów mog by pomocne zw aszcza w projektowaniu porz dku ustrojowego tych afryka skich pa stw, w których nadal istotne znaczenie odgrywa w adza tradycyjna. Warto w tym kontek cie przypomnie równie , e Botswana od lat uznawana jest za pa stwo demokratyczne20, co zwi ksza zaufanie do jej rozwi za ustrojowych. Od niedawna mianem pa stwa demokratycznego mo na te okre la Zambi , która jeszcze do 2010 r. nazywana by a w przygotowywanych przez The Economist Intelligence Unit raportach Democracy Index re imem hybrydowym, a zatem takim, w którym podejmowane s dzia ania maj ce na celu zbudowanie demokracji21. W Zambii funkcjonuje instytucja Izby Wodzów (House of Chiefs) o analogicznym charakterze do instytucji botswa skiej. Posiada ona mniej skomplikowany system wyboru swych cz onków. Zgodnie z art. 132 Konstytucji Zambii, w sk ad Izby Wodzów wchodzi 27 wodzów, po trzech z ka dej z dziewi ciu prowincji tego pa stwa, w których s oni wybierani przez lokalne zgromadzenia wodzów. Cz onek Izby Wodzów mo e w niej zasiada trzy lata, maksymalnie przez dwie kadencje, pod warunkiem, e w tym czasie nie przestanie by wodzem22. W my l art. 130 Konstytucji, Izba Wodzów jest cia em doradczym w adz Za20 Co nie oznacza, e botswa ska demokracja nie jest od lat krytykowana za swoje rozmaite wady. Na ten temat zob. szerzej na przyk ad John D. Holm, Botswana: Politics of Democratic Development, w: S. M. Lipset (ed.), The Encyclopedia of Democracy, Vol. I, Routledge, London 1995, s. 132–134. 21 Zob. Democracy Index 2010: Democracy in Retreat, A Report from the Economist Intelligence Unit, The Economist, s. 5 i 27, http://graphics.eiu.com/PDF/Democracy_Index_2010_web.pdf oraz Democracy Index 2011..., s. 5, 10 i 26–27. 22 Na temat innych warunków zob. art. 133 (2) Konstytucji Zambii z 24 sierpnia1991 r. wraz z poprawkami przyj tymi 28 maja 1996 r., http://www.parliament.gov.zm/downloads/VOLUME 1.pdf 18 „AFRYKA" 35 (2012 r.) Krzysztof Trzci ski mbii przede wszystkim w sprawach tradycji i zwyczajów. Izba Wodzów mo e, jak to ujmuje art. 131 Konstytucji, „rozwa a i dyskutowa " na temat ka dego projektu ustawy, który w jakiejkolwiek mierze odnosi si do zwyczaju b d tradycji, i to zanim traÞ on pod obrady parlamentu Zambii, Zgromadzenia Narodowego. Izba Wodzów mo e te inicjowa , dyskutowa i podejmowa decyzje w kwestiach zwi zanych z prawem zwyczajowym oraz praktyk jego stosowania. Ponadto izba ta mo e rozwa a i dyskutowa jak kolwiek inn kwesti , która zosta a jej przed o ona przez prezydenta b d , któr g owa pa stwa zaaprobowa a do rozpatrzenia przez Izb Wodzów. Ponadto instytucja ta mo e przedk ada prezydentowi swoje uchwa y dotycz ce jakiegokolwiek projektu ustawy b d innego zagadnienia, które nast pnie prezydent powinien skierowa pod obrady Zgromadzenia Narodowego23. Cho zambijska Izba Wodzów ma dost p do projektów ustawy przygotowywanych przez egzekutyw zanim zostan one przes ane do Zgromadzenia Narodowego, to nie mo e sprzeciwia si ich przyj ciu przez parlament, który równie nie jest zobowi zany bra pod uwag jej uchwa . Co wi cej, kompetencje Izby Wodzów, zw aszcza za zbiór wymienionych w ustawie zasadniczej zagadnie , którymi mo e si zajmowa wydaje si nieco skromniejszy od jej botswa skiego odpowiednika. Co jednak jest wa niejsze, w systemie jej dzia ania widoczny jest brak bezpo redniego wspó dzia ania z parlamentem. W zamian to prezydent jest dla Izby Wodzów partnerem do wspó pracy oraz po rednikiem w kontaktach z parlamentem. Taki scenariusz z pewno ci nie by by do zaakceptowania przez Akego, któremu zale a o na ograniczaniu prerogatyw g owy pa stwa. Model zambijski w ogóle wydaje si najbardziej odstawa od koncepcji etnicznej izby wy szej bikameralnego parlamentu w afryka skim pa stwie, mimo, e daje pewien dost p do procesu decyzyjnego tradycyjnym przedstawicielom ró nych zbiorowo ci etnicznych. Niemniej jednak to w a nie w tym miejscu zauwa alne jest znaczenie wzorca funkcjonuj cego w Zambii, która jest typowym, afryka skim pa stwem wieloetnicznym. Wielonarodowa Bo nia i Hercegowina jako laboratorium rozwi za politycznych dla afryka skiego pa stwa wieloetnicznego Wzorcem pomocnym dla urzeczywistnienia w afryka skim pa stwie Ake'owskiej koncepcji etnicznej izby wy szej bikameralnego parlamentu w stopniu zawieraj cym, jak si wydaje, maksymaln ilo jej elementów konstytutywnych 23 Nieznacznie poszerzone kompetencje Izby Wodzów zawiera projekt przygotowywanej obecnie nowej Konstytucji Zambii. Zob. http://www.parliament.gov.zm/index.php?option=com_content&task=view&id=41&Itemid=34&limit=1&limitstart=29 19„AFRYKA" 35 (2012 r.) Koncepcja etnicznej izby wy szej w dwuizbowym parlamencie w pa stwie afryka skim mo e by instytucja Izby Narodów istniej ca w Bo ni i Hercegowinie. System konstytucyjny tego pa stwa mo e by w ogóle bardzo u yteczny w projektowaniu rozwi za ustrojowych dla wieloetnicznego pa stwa w Afryce z tego wzgl du, e Bo nia i Hercegowina jest zamieszkana przez ró ne narody, w tym przede wszystkim przez tzw. narody konstytucyjne, tj. Bo niaków, Chorwatów i Serbów, a jej instytucje ustrojowe zosta y zaprojektowane w taki sposób, by dzieli w adz w pa stwie mi dzy przedstawicieli tych trzech g ównych zbiorowo ci i zarazem sta na stra y interesów ka dej z nich. Zapewne najlepszym przyk adem tego stanu rzeczy jest funkcjonuj ca w Bo ni i Hercegowinie instytucja kolegialnej g owy pa stwa z rotacyjnym przewodnictwem przedstawiciela ka dego z g ównych narodów zamieszkuj cych Bo ni i Hercegowin 24. Niezwykle cenne dla afryka skiego pa stwa wieloetnicznego wydaj si zarazem praktyczne do wiadczenia p yn ce z ustanowionego w 1995 r. ustroju politycznego Bo ni i Hercegowiny oraz mechanizmów nim rz dz cych. Do wiadczenia te ujawniaj rozmaite mankamenty funkcjonowania bo niackich instytucji pa stwa, w tym zw aszcza obu izb bikameralnego parlamentu, których sk ad oraz system podejmowania decyzji oparte s na reprezentacji narodów oraz obronie ich interesów. Dog bna analiza s abych stron dzia ania porz dku ustrojowego istniej cego w Bo ni i Hercegowinie z pewno ci by aby pomocna w projektowaniu efektywnego systemu instytucji pa stwowych oraz zasad ich dzia ania dla afryka skiego pa stwa wieloetnicznego. Bo nia i Hercegowina jest pa stwem zwi zkowym, w którego sk ad wchodz dwa podmioty: zamieszka a w wi kszo ci przez Bo niaków i Chorwatów Federacja Bo ni i Hercegowiny oraz zamieszka a g ównie przez Serbów Republika Serbska. Oba te podmioty posiadaj w asne bikameralne legislatury. Natomiast na szczeblu centralnym w Bo ni i Hercegowinie funkcjonuje dwuizbowe Zgromadzenie Parlamentarne (Skupština), sk adaj ce si z 48-osobowej izby ni szej, Izby Reprezentantów, oraz 15-osobowej izby wy szej, Izby Narodów. Z punktu widzenia poruszanej w tym artykule problematyki podstawowe znaczenie ma Izba Narodów. Dwie trzecie jej sk adu, po pi ciu Bo niaków i Chorwatów, pochodzi z Federacji Bo ni i Hercegowiny, a jedna trzecia, pi ciu Serbów, z Republiki Serbskiej. System ten odpowiada w pe ni podstawowym za o eniom Ake'owskiej koncepcji, zgodnie z którymi parlament afryka skiego pa stwa powinien by dwuizbowy, sk ad jego izby wy szej powinien by konstytuowany w oparciu o istniej c w pa stwie ró norodno etniczn , a poszczególne zbiorowo ci etniczne powinny w niej posiada równ reprezentacj . Warto jednak podkre li , e w przypadku Bo ni i Hercegowiny pa stwo to zamieszkuj trzy g ówne 24 Zob. art. V Konstytucji Bo ni i Hercegowiny z 14 grudnia 1995 r., http://www.servat.unibe.ch/ icl/bk00000_.html. Zob. te P. Osóbka, System konstytucyjny Bo ni i Hercegowiny, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2011, s. 35–39; K. Trzci ski, Kilka uwag o koncepcji prezydentury rotacyjnej w pa stwie afryka skim, „Afryka", 2010, nr 31–32. 20 „AFRYKA" 35 (2012 r.) Krzysztof Trzci ski narody25, podczas gdy afryka skie pa stwo wieloetniczne tworzy zwykle znacznie wi ksza liczba zbiorowo ci etnicznych. Ake nie wypowiedzia si na temat sposobu wyboru cz onków etnicznej izby wy szej bikameralnego parlamentu. Tymczasem w Bo ni i Hercegowinie delegaci do Izby Narodów s wyznaczani przez parlamenty jej podmiotów sk adowych. System wyboru jest w nich nieco odmienny26. W praktyce delegaci do Izby Narodów reprezentuj ró ne partie polityczne27. Ake pragn , aby etniczna izba wy sza bikameralnego parlamentu w afryka skim pa stwie posiada a istotny udzia we w adzy. Model bo niacki w pe ni odpowiada temu za o eniu. Delegaci do Izby Narodów posiadaj inicjatyw ustawodawcz . Izba ta jako pierwsza mo e przyj projekt jakiejkolwiek ustawy. Ustawa zostanie jednak uznana za uchwalon dopiero wówczas, gdy jej projekt przyjm w identycznym kszta cie obie izby Zgromadzenia Parlamentarnego28. Obie izby bo niackiego parlamentu bior równie udzia w uchwalaniu bud etu pa stwa29. Posiadaj one równie i inne uprawnienia, które dotycz spraw Þ nansowych, a take uprawnienia zwi zane z ratyÞ kacj traktatów mi dzynarodowych30. Izba Reprezentantów ma jednak nieco wi cej kompetencji ni Izba Narodów. I tak postanowienia ustawy zasadniczej dotycz ce zmian konstytucji s interpretowane jako pozbawiaj ce Izb Narodów wp ywu w tym przedmiocie31. Zgodnie z art. V, par. 4 Konstytucji, równie ostateczna decyzja w kwestii mianowania premiera oraz ministrów rz du Bo ni i Hercegowiny nale y do Izby Reprezentantów. Niemniej jednak, ogólnie rzecz bior c, uprawnienia posiadane przez Izb Narodów s rozbudowane i daj jej bardzo wa ny udzia we w adzy centralnej pa stwa zwi zkowego. Z pewno ci jednak Akemu nie podoba y si postanowienia bo niackiej Konstytucji, które dotycz mechanizmów podejmowania decyzji w Izbie Narodów (i ogólnie w Zgromadzeniu Parlamentarnym), i które wp ywaj kontrproduktywnie na efektywno dzia ania w adz Bo ni i Hercegowiny. Metody blokowania 25 Wed ug danych z 2000 r. udzia poszczególnych narodów w populacji Bo ni i Hercegowiny by nast puj cy: Bo niacy – ok. 48%, Serbowie – ok. 37,1%, Chorwaci – ok. 14,3%, inni – ok. 0,6%. Zob. Bosnia and Herzegovina, People: Ethic groups, Central Intelligence Agency, The Word Factbook, https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bk.html 26 Zob. art. IV, par. 1 Konstytucji Bo ni i Hercegowiny oraz P. Osóbka, Parlament Bo ni i Hercegowiny, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2010, s. 18 i ten e, System konstytucyjny Bo ni i Hercegowiny..., s. 27. 27 Zob. Political Parties Structure of the BiH PA House of Peoples (December 2008), House of Peoples, Parliamentary Assembly of Bosnia and Herzegovina, http://www.parlament.ba/sadrzaj/ domovi/dom_naroda/default.aspx?id=20447&langTag=en-US 28 P. Osóbka, Parlament Bo ni i Hercegowiny..., s. 28–30 29 Zob. szerzej P. Osóbka, Parlament Bo ni i Hercegowiny..., s. 31–33. 30 Zob. szerzej art. IV, par. 4 (b) i (d) Konstytucji Bo ni i Hercegowiny. 31 Na temat tego nie do ko ca rozstrzygni tego zagadnienia zob. szerzej P. Osóbka, Parlament Bo ni i Hercegowiny..., s. 30. 21„AFRYKA" 35 (2012 r.) Koncepcja etnicznej izby wy szej w dwuizbowym parlamencie w pa stwie afryka skim procesów politycznych w tym pa stwie zwi le analizuj Wojciech Stanis awski i Marta Szpala32. W ich opinii, najwi ksze mo liwo ci takich dzia a nios ze sob mechanizmy funkcjonowania systemu parlamentarnego przewidziane w konstytucji Bo ni i Hercegowiny. Podstawowy problem polega na obstrukcji dzia ania ni szej lub wy szej izby parlamentu poprzez uniemo liwienie uzyskania kworum b d g osowanie przeciw lub wetowanie danej ustawy, co w konsekwencji powoduje skuteczne zablokowanie jej przyj cia. Takie dzia ania s mo liwe zw aszcza dzi ki istnieniu konstytucyjnego wymogu uzyskania zgody przynajmniej jednej trzeciej pos ów izby ni szej parlamentu lub delegatów do jego izby wy szej, którzy reprezentuj ka dy z trzech g ównych narodów zamieszkuj cych Bo ni i Hercegowin 33. Innym mechanizmem skutecznie utrudniaj cym proces legislacyjny jest mo liwo zg aszania przez deputowanych reprezentuj cych Bo niaków, Chorwatów lub Serbów weta konstytucyjnego w celu ochrony „ ywotnego interesu narodowego"34. Stanis awski i Szpala wskazuj te , e w praktyce parlamentarnej Bo ni i Hercegowiny wielokrotnie stosowany jest bojkot obrad jednej z izb parlamentu. Co wi cej, jak zauwa aj , „wielo izb pozwala multiplikowa ten 'scenariusz blokady': nawet je li niepo dane dla przedstawicieli jednego z narodów konstytucyjnych rozwi zanie zosta o przeforsowane przez wi kszo parlamentarn na poziomie pojedynczej izby, zawsze istnieje mo liwo uruchomienia go"35 w drugiej z izb bikameralnego parlamentu. Wspomniani badacze omawiaj tak e metody blokowania procesów decyzyjnych na poziomie rozmaitych urz dów pa stwowych w Bo ni i Hercegowinie, podkre laj c, e takie dzia anie jest mo liwe zw aszcza dzi ki istnieniu parytetu etnicznego przy obsadzie stanowisk urz dniczych. Wymienione s abe strony funkcjonowania systemu parlamentarnego w Bo ni i Hercegowinie nie wiadcz jednak na korzy tezy, e sprawne dzia anie instytucji ustrojowych, których sk ad oraz system podejmowania decyzji oparte s na reprezentacji narodów (zbiorowo ci etnicznych) oraz obronie ich interesów jest niemo liwe. S aba cz stokro efektywno ich dzia ania zwi zana jest w du ej mierze z ustalonymi w Konstytucji mechanizmami podejmowania w nich decyzji. Do wiadczenia Bo ni i Hercegowiny ucz zatem, e projektuj c dla afryka skiego pa stwa wieloetnicznego system parlamentarny oparty przynajmniej cz ciowo na reprezentacji etnicznej nale y zwróci szczególn uwag na zasady, wed ug 32 W. Stanis awski, M. Szpala, Bo niacki Chaos. ród a kryzysu politycznego we wspó czesnej Bo ni i Hercegowinie, „Prace O rodka Studiów Wschodnich", Pa dziernik 2009, nr 31, s. 5–84. 33 Zob. art. IV, par. 3 (d) Konstytucji Bo ni i Hercegowiny oraz Decision-making in the House of Peoples, House of Peoples, Parliamentary Assembly of Bosnia and Herzegovina, http://www.parlament.ba/sadrzaj/domovi/dom_naroda/default.aspx?id=20439&langTag=en-US 34 Zob. art. IV, par. 3 (e) i (f) Konstytucji Bo ni i Hercegowiny oraz Protection of the Vital National Interest, House of Peoples, Parliamentary Assembly of Bosnia and Herzegovina, http://www. parlament.ba/sadrzaj/domovi/dom_naroda/default.aspx?id=20443&langTag=en-US 35 W. Stanis awski, M. Szpala, Bo niacki Chaos..., s. 27–28. 22 „AFRYKA" 35 (2012 r.) Krzysztof Trzci ski których dzia a by proces legislacyjny tak, by uniemo liwi jego atwe i cz ste blokowanie. Warto równie zauwa y , e problemy funkcjonowania instytucji ustrojowych w pa stwie wielonarodowym (wieloetnicznym) maj g bsze pod o e ni jedynie by mo e wadliwe regulacje konstytucyjne. Jak dowodz Stanis awski i Szpala, w Bo ni i Hercegowinie istnieje fundamentalna wr cz sprzeczno interesów tworz cych j narodów (zw aszcza Bo niaków i Serbów), a spory wewn trz instytucji ustrojowych, czy te mi dzy nimi, cz ciowo j instytucjonalizuj oraz kanalizuj 36. Z ich analizy mo na zw aszcza wywnioskowa , e konss ikt interesów mo e mie szczególnie silne nat enie tam, gdzie poszczególne narody (zbiorowo ci etniczne) toczy y ze sob w niedalekiej przesz o ci wojn . W takiej sytuacji przez d u szy czas trudniej budowa wspó prac mi dzy elitami politycznymi poszczególnych zbiorowo ci, zw aszcza gdy posiadaj one odr bne projekty polityczne zwi zane z w asnymi priorytetami i warto ciami. Projekt taki mo e na przyk ad dotyczy celowo ci istnienia pa stwa wielonarodowego (wieloetnicznego) czy te , patrz c na ten problem z drugiej strony, mo liwo ci jego demonta u. Przedstawiane przez elity odmiennych zbiorowo ci ró ne wizje ich politycznej przysz o ci mog skutecznie hamowa budow lojalno ci wobec wspólnego pa stwa u jego cz onków, mog wzmacnia wrogo mi dzy zbiorowo ciami i przyczynia si do eskalowania napi w ich wzajemnych relacjach. Stanis awski i Szpala podkre laj , e niejednokrotnie trudne do rozwi zywania sprzeczno ci istniej w Bo ni i Hercegowinie nie tylko mi dzy tworz cymi je narodami. Wyst puj one równie w instytucjach w adzy i pomi dzy nimi w ramach poszczególnych podmiotów federacji, mi dzy podmiotami federacji a w adzami centralnymi, mi dzy partiami politycznymi w obr bie narodów, a tak e i wewn trz partii politycznych37. Takie p aszczyzny sporów s równie charakterystyczne dla dobrze ugruntowanych demokracji i niejednokrotnie wi si na przyk ad z odmiennymi interesami regionalnymi poszczególnych cz ci pa stwa zwi zkowego, cieraniem si interesów regionalnych z jednej strony i interesu w adzy centralnej z drugiej, z rywalizacj odmiennych ideologicznie partii politycznych b d elit wewn trz nich. Co jednak wydaje si bardzo istotne w przypadku Bo ni i Hercegowiny, w której do wiadczenia krwawej wojny z lat 1992–95 s jeszcze do wie e, tamtejsza intensywno rozmaitych sprzeczno ci i rywalizacji jest bardzo silna. W tym kontek cie Stanis awski i Szpala zauwa aj , e na przyk ad bardziej sk onni do ponadnarodowego kompromisu politycy wywodz cy si z którego z narodów s niejednokrotnie oskar ani przez rywalizuj cych z nimi polityków reprezentuj cych ten sam naród o zdrad jego interesu. Z drugiej strony w trakcie wyborów parlamentarnych niektórzy politycy akcentuj konieczno lepszej 36 W. Stanis awski, M. Szpala, Bo niacki Chaos..., s. 31 i n. 37 Zob. szerzej W. Stanis awski, M. Szpala, Bo niacki Chaos..., s. 34–36. 23„AFRYKA" 35 (2012 r.) Koncepcja etnicznej izby wy szej w dwuizbowym parlamencie w pa stwie afryka skim obrony interesu w asnego narodu w sytuacji, gdy jakoby nie wszyscy jego politycy do tego d 38. Takie zachowania polityczne wewn trz narodów wchodz cych w sk ad Bo ni i Hercegowiny oczywi cie nie przyczyniaj si do obni enia napi w stosunkach mi dzy nimi. Wystarczy jednak przestudiowa dzieje rozwoju pa stwowo ci szwajcarskiej, by zobaczy w jak trudny sposób przebiega tam proces budowania wspólnej, wielonarodowej federacji39. Dzisiaj jednak narody tworz ce to pa stwo yj w pokoju i dobrobycie. Szwajcaria nale y do najlepiej rozwini tych pa stw wiata. Do wiadczenia Szwajcarii w zakresie konstytuowania wielonarodowego pa stwa stanowi wa n lekcj dla Bo ni i Hercegowiny i daj nadziej , e równie to pa stwo stworzy z czasem stabilniejszy system polityczny. W Bo ni i Hercegowinie zosta y zbudowane instytucje oparte na reprezentacji zamieszkuj cych j narodów i obronie ich interesów. Z czasem, jak mo na si spodziewa , ugruntuj si te lepsze mechanizmy wspó dzia ania mi dzy ich elitami. Tymczasem w wi kszo ci afryka skich pa stw wieloetnicznych jeszcze nie rozpocz y si przemiany konstytucyjne pod aj ce w kierunku ustanowienia porz dku ustrojowego czerpi cego wzorce z ustroju politycznego Szwajcarii oraz Bo ni i Hercegowiny. To ostatnie pa stwo stanowi jednak wspó czesne laboratorium dla Afryki. Z lekcji Bo ni i Hercegowiny p ynie bardzo wa ne przes anie i nauka dla przysz o ci afryka skiego pa stwa, by w procesie projektowania instytucji politycznych, których sk ad by by konstytuowany w oparciu o istniej c w pa stwie ró norodno etniczn , przewidywa mo liwo sporów, które potencjalnie mog powodowa kryzys dzia ania tych instytucji. Rozmaite spory wewn trz pa stwa b d bowiem istnie zawsze. Kluczowe zadanie dla architektów przysz ych demokratycznych porz dków ustrojowych w afryka skich pa stwach polega jednak na tym, by prawnie utrudni przeradzanie si istniej cych sprzeczno ci w obstrukcj dzia ania instytucji pa stwa, a zatem i obni enie ich sprawno ci. Prawnie przewidziane i wdra ane w ycie tonizowanie czy wr cz pacyÞ kowanie sporów u ich zarania mo e przyczyni si do szybszego osi gni cia celów nadrz dnych, którym powinna s u y demokracja w wieloetnicznym pa stwie, a mianowicie trwa ego pokoju oraz rozwoju. Dla osi gni cia tych celów niezb dne wydaje si jednak równie oparte na demokratycznych zasadach porozumienie elit etnicznych, które zdaje si rokowa lepsz przysz o ni zmowa elit etnicznych w systemie dalece niedemokratycznym, tak jak ma to miejsce w Etiopii40. Wspó czesna afryka ska my l polityczna 38 W. Stanis awski, M. Szpala, Bo niacki Chaos..., s. 35. 39 Zob. na przyk ad Ch. Tilly, Demokracja, prze . M. Szczubia ka, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2008, s. 88–100. 40 Warto jednak nadmieni , e Bo nia i Hercegowina, cho nie jest – tak jak Etiopia – uznawana przez zespó The Economist Intelligence Unit w raportach Democracy Index w latach 2010 i 2011 za re im autorytarny, to zaliczana jest do re imów hybrydowych, a zatem takich, w których podejmowane s dzia ania maj ce na celu zbudowanie demokracji, lecz nadal nie demokratycznych. Zob. Democracy Index 2010..., s. 5, 11 (Bo nia i Hercegowina), i s. 6, 15, 18, 27 (Etiopia), oraz Democra24 „AFRYKA" 35 (2012 r.) Krzysztof Trzci ski powinna zatem koncentrowa si nie tylko na tworzeniu pomys ów porz dków ustrojowych koniecznych dla zbudowania lepszej przysz o ci afryka skich pa stw i ich spo ecze stw, ale równie na szukaniu rozwi za , które wymusi yby na politykach, reprezentuj cych odmienne zbiorowo ci etniczne oraz partie polityczne, ich efektywniejsz wzajemn wspó prac . Zapewne niektóre z tych rozwi za ju funkcjonuj w dobrze ugruntowanych demokracjach, a jedynie potrzebne jest ich odnalezienie i przystosowanie do potrzeb wieloetnicznego rodowiska politycznego typowego dla afryka skiego pa stwa. Oprócz rozwi za prawnych by mo e przydatne mog yby si równie okaza rozmaite sposoby mediacji, które stosowane s w ró nych kulturach. Afrykanie z pewno ci mogliby za czerpa inspiracj z do wiadcze funkcjonowania ich rodzimej, tradycyjnej instytucji konsensusu41. Uwagi ko cowe Przedstawione w dwóch cz ciach tego artyku u studia przypadków instytucji parlamentarnych b d doradczych, które istniej w Etiopii, Lesotho, Botswanie, Zambii oraz w Bo ni i Hercegowinie oczywi cie nie wyczerpuj mo liwo ci dalszego szukania podobie stw do za o e koncepcji Akego w organach ustrojowych funkcjonuj cych w innych pa stwach Afryki oraz poza ni . S to jedynie przyk ady, które mog inspirowa i by pomocne w sytuacji ewentualnej próby pe nego urzeczywistnienia propozycji nigeryjskiego my liciela w jakim porz dku konstytucyjnym. Nale y jednak przede wszystkim pami ta o istotnym potencjalnym skutku, jaki niesie ze sob implementacja pomys u etnicznej izby wy szej bikameralnego parlamentu w afryka skim pa stwie. Jest nim g bsze ugruntowywanie podziaów etnicznych, a zatem i uznanie, e zbudowanie ponadetnicznej przestrzeni politycznej, jak proponuje, na wzór demokracji liberalnej, na przyk ad przywo any w pierwszej cz ci artyku u sierraleo ski Þ lozof George M. Carew42, jest nierealne. By mo e jednak wiara w realizacj tego ostatniego rozwi zania w afryka skim pa stwie jest po prostu naiwna. W ka dym razie wydaje si , e przynajmniej Ake nie by jej zagorza ym wyznawc . Cho ju na przyk ad gha ski Þ lozof Kwame Gyekye, który proponuje etniczn rotacj przywództwa w afryka skim pa stwie43, a zatem koncepcj równie petryÞ kuj c podzia y etniczne, wierzy, e w a nie poprzez tworzenie instytucji, które dawa yby mo liwo dost pu do w acy Index 2011..., s. 6, 13, 20 (Bo nia i Hercegowina), i s. 7, 14 (Etiopia). 41 Zagadnienie to poruszam w nast puj cej pracy: K. Trzci ski, Wizja pa stwa pozapartyjnego w my li Kwasi Wiredu, czyli o utopii zrodzonej z do wiadcze rzeczywisto ci, w: A. ukowski (red.), Ugrupowania polityczne i ruchy spo eczne w Afryce, seria „Forum Politologiczne", nr 9, Instytut Nauk Politycznych Uniwersytetu Warmi sko-Mazurskiego, Olsztyn 2009, s. 43–71. 42 Zob. K. Trzci ski, Budowanie demokracji w Afryce. Wizja George'a Carewa, „Krakowskie Studia Mi dzynarodowe", 2010, nr 1[VII]: J. Zdanowski (red.), Idee i ideologie w krajach Azji i Afryki, s. 249–272. 43 Zob. szerzej K. Trzci ski, Kilka uwag o koncepcji prezydentury rotacyjnej..., s. 29–44. 25„AFRYKA" 35 (2012 r.) Koncepcja etnicznej izby wy szej w dwuizbowym parlamencie w pa stwie afryka skim dzy reprezentantom wszystkich zbiorowo ci etnicznych wed ug sui generis klucza etnicznego, mo liwe jest w przysz o ci zbudowanie w afryka skim pa stwie ponadetnicznego narodu pa stwowego, który nazywa „metanarodem"44. Oczywi cie trudno empirycznie dowie prawdziwo ci tego za o enia. Niemniej jednak, jak si wydaje, mo na podj prób zastosowania w afryka skim pa stwie, w którym istnia yby takie instytucje dzielenia w adzy mi dzy zbiorowo ciami etnicznymi, jak na przyk ad etniczna izba wy sza bikameralnego parlamentu b d rotacja przywództwa, jakich rozwi za politycznych równowa cych utrwalanie si podzia ów etnicznych. Takim podstawowym elementem równowa cym jawi si oczywi cie wybór deputowanych do izby ni szej bikameralnego parlamentu w oparciu o istniej cy w pa stwie pluralizm partyjny, pod warunkiem jednak, e partie polityczne nie by yby tworzone na bazie etnicznej, lecz ich programy wychodzi yby na przeciw konkretnym ideologicznym lub ekonomicznym przekonaniom i interesom ró nych cz ci elektoratu. Innym rozwi zaniem mo e by obecno przedstawicieli ponadetnicznych organizacji spo ecze stwa obywatelskiego w izbie ni szej parlamentu. Propozycj tak wysuwa i analizuje na przyk ad gha ski Þ lozof Kwazi Wiredu45. Idea ta jest ju zreszt realizowana, cho nie w warunkach demokracji, mi dzy innymi w takich pa stwach Afryki jak Burundi, Rwanda i Uganda, o czym pisze Arkadiusz ukowski46. Zbli aj c si do ko ca tego artyku u pragn jeszcze krótko zwróci uwag na jedno, jak s dz , istotne zagadnienie. Mianowicie, warto raz jeszcze przypomnie , e Ake proponuj c koncepcj etnicznej izby wy szej bikameralnego parlamentu nie wskaza , jakie powinny by jej kompetencje, a jedynie stwierdzi , e powinna mie ona istotny udzia we w adzy w afryka skim pa stwie. My liciel nie zwróci zatem uwagi na fundamentaln kwesti , a mianowicie, jakimi zagadnieniami merytorycznymi mia aby si zajmowa etniczna izba wy sza parlamentu w afryka skim pa stwie. Nie wiadomo równie , czy obie izby legislatury mia yby posiada to same kompetencje. Takie rozwi zanie przyj to na przyk ad w Szwajcarii, gdzie w kompetencji izb pierwszej i drugiej47 Zgromadzenia Federalnego le wszelkie zagadnienia, które ustawa zasadnicza po prostu przekazuje parlamentowi. W konsekwencji, jak s usz44 Zob. K. Trzci ski, Koncepcja „metanarodu" jako przyczynek do budowy trwa ych pa stw w Afryce, w: D. Pietrzyk-Reeves, M. Ku akowska (red.), Studia nad wielokulturowo ci , Ksi garnia Akademicka, Kraków 2010, s. 433–455. 45 Zob. K. Wiredu, Society and Democracy in Africa, w: T. Kiros (ed.), Explorations in African Political Thought: Identity, Community, Ethics, Routledge, New York 2001, s. 171–184 oraz K. Trzci ski, Wizja pa stwa pozapartyjnego w my li Kwasi Wiredu..., s. 43–71. 46 Zob. A. ukowski, Swoisto wyborów parlamentarnych we wspó czesnej Afryce, w: J. Zaleny, T. Mo dawa (red.), Parlamentaryzm w wiecie wspó czesnym. Mi dzy ide a rzeczywisto ci , Elipsa, Warszawa 2011, s. 84–107. 47 P. Sarnecki, Zgromadzenie Federalne. Parlament Konfederacji Szwajcarskiej, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2003, s. 12, wskazuje, e w przypadku Szwajcarii, ze wzgl du na identyczne kompetencje obu izb parlamentu nie wyst puj poj cia izby ni szej i wy szej. 26 „AFRYKA" 35 (2012 r.) Krzysztof Trzci ski nie zauwa a Zdzis aw Czeszejko-Sochacki48, „szwajcarski model dwuizbowo ci jest klasycznym przyk adem dwuizbowo ci równorz dnej (symetrycznej)". W szwajcarskim systemie parlamentarnym izba druga Zgromadzenia Federalnego, Rada Kantonów, jest przedstawicielstwem podmiotów federacji, a nie narodów etnokulturowych, czy te grup j zykowych, tworz cych Szwajcari , cho oczywi cie w ró nych kantonach liczebn przewag maj cz onkowie której z nich. Niemniej jednak, Rada Kantonów nie zapewnia narodom równej reprezentacji, tak jak pragn tego Akego w odniesieniu do sk adu etnicznej izby wy szej bikameralnego parlamentu w afryka skim pa stwie. W Szwajcarii, cz onkowie Rady Kantonów s zwykle reprezentantami której z partii politycznych. Odmienno systemów wyborczych do obu izb Zgromadzenia Federalnego powoduje, e proporcja przedstawicieli partii politycznych jest w nich nieco inna. I cho dwuizbowo szwajcarskiego parlamentu stanowi konsekwencj istnienia kantonalnej struktury federacji, to trudno dowie , e wp ywa ona na przyk ad na tworzenie aktów prawnych o wy szej jako ci ni w sytuacji, gdyby w Szwajcarii istnia parlament jednoizbowy. W przypadku afryka skiego pa stwa, zapewne dobrze by si sta o, gdyby etniczna izba wy sza bikameralnego parlamentu posiada a kompetencje inne ni izba ni sza. Problem nie polega tylko na tym, aby dwuizbowo nie generowa a dodatkowych kosztów dla bud etu pa stwa w sytuacji, gdyby obie izby, niekoniecznie z pozytywnym efektem ko cowym, zajmowa y si tymi samymi sprawami. Rzecz, jak s dz , le y przede wszystkim w tym, by izba wy sza wnosi a istotny wk ad w porozumienie mi dzy zbiorowo ciami etnicznymi w wieloetnicznym pa stwie, a zatem by a forum ich wspó pracy. W konsekwencji, by mo e, powinna ona w pierwszej kolejno ci zajmowa si zagadnieniami dotycz cymi równego statusu zbiorowo ci etnicznych w pa stwie oraz tworzeniem prawa s u cego rozwi zywaniu nieporozumie w relacjach mi dzy nimi. Wówczas, jak si wydaje, dwuizbowo i funkcjonowanie w jej ramach izby wy szej tworzonej w oparciu o istniej ce w pa stwie podzia y etniczne mia yby g boki sens, zw aszcza, gdyby skutkiem ubocznym ich ukonstytuowania sta oby si utrwalenie podzia ów etnicznych w pa stwie wieloetnicznym. Dr KRZYSZTOF TRZCI SKI – politolog jest adiunktem w Instytucie Studiów Regionalnych i Globalnych na Wydziale GeograÞ i i Studiów Regionalnych Uniwersytetu Warszawskiego. 48 Z. Czeszejko-Sochacki, System konstytucyjny Szwajcarii, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2002, s. 49. Por. P. Sarnecki, Zgromadzenie Federalne..., s. 12–13.