www.argument-journal.eu Published online: 20.10.2017 * Dr, starszy wykładowca w Instytucie Bliskiego i Dalekiego Wschodu Uniwersytetu Ja‐ giellońskiego w Krakowie. E ‐mail: x.jakubczak@gmail.com. Vol. 7 (1/2017) pp. 71–96 DOI 10.24917/20841043.7.1.4 e ‐ISSN 2084 –1043 p ‐ISSN 2083 –6635 Widzenie pustki a doświadczenie mistyczne - przypadek madhjamaki Krzysztof JaKUBczaK* aBSTRacT Seeing of emptiness and mystical experience - the case of Madhyamaka: The problem of Buddhist religiosity is one of the most classic problems of Buddhist studies. a particular ver‐ sion of this issue is the search for mystical experience in Buddhism. This is due to the convic‐ tion that mystical experience is the essence of religious experience itself. The discovery of such an alleged experience fuels comparative speculations between Buddhism and the philosophical and religious traditions of the Mediterranean area. Madhyamaka is the Buddhist tradition which many researchers saw as the fulfillment of such mystical aspirations in Buddhism. In this paper I specify the standard parameters of mystical experience (non ‐conceptuality, inef‐ fability, paradoxicality, silence, oneness, fullness) and I conclude that they either cannot be applied to Madhyamaka or that the application is only illusory. KEYWORDS Buddhism; mysticism; mystical experience; Madhyamaka; emptiness; nothingness; imputa‐ tion (adhyāropa, samāropa); non ‐conceptuality; ineffability; paradoxicality; silence 72 Krzysztof JaKubczaK BUDDYzM JaKO MISTYcYzM „Buddyzm [...] uważać można za najbardziej mistyczną religię". Tymi słowa‐ mi znany brytyjski badacz religii Ninian Smart zaczął swój artykuł o mistyce w buddyzmie therawady (Smart, 2000: 232). Nie był on oczywiście pierwszym głoszącym tak jednoznaczny pogląd. Można tu przywołać francuskiego badacza andre Bareau, który w pracy o buddyjskim absolucie twierdził, że „Nigdy nie należy zapominać, iż buddyzm jest przede wszystkim mistyką" (Bareau, 1951, cyt. za: Pyysiäinen, 1993: 14). Dużą rolę w popularyzacji przekonania o mi‐ styczności buddyzmu odegrał przed II wojną światową Louis de la Vallée Pous‐ sin. W tekście poświęconym nirwanie utrzymywał, że w buddyzmie wiodą do niej dwie przeciwstawne drogi: droga racjonalnej analizy wyrażająca się w roz‐ różnianiu i wyliczaniu dharm oraz droga mistyki, tj. medytacyjnego skupienia1. Mistyki w buddyzmie dopatrywał się Theodor Stcherbatsky (Stcherbatsky, 1927: 16–19). W Polsce stanowisko takie upowszechniał Stanisław Schayer i jego uczniowie (Schayer, 1931: XXX–XXXIII). Opinie owych wybitnych badaczy przekonanie o mistycznym charakterze buddyzmu utrwaliły do tego stopnia, że wielu współczesnych autorów piszących o różnych aspektach kultu‐ ry buddyjskiej przyjmuje owo przekonanie w sposób całkowicie bezkrytyczny, uważając je za niekwestionowalne2. Szczególną popularność pogląd ten uzyskał w Indiach, gdyż pozwalał nieja‐ ko na powrót, wbrew oficjalnemu buddyjskiemu stanowisku, wpisać buddyzm w nadrzędną tradycję upaniszadowo ‐wedantyczną. Najbardziej znanym jego rzecznikiem był Tirupattur R. V. Murti, autor swego czasu bardzo poczytnej książki o madhjamace The central philosophy of Buddhism3. Ogromną popular‐ nością cieszyły się publikacje Daisetzu Suzukiego (Suzuki, 1992: 31–33; Suzu‐ ki, 2009: 244; Suzuki, 2002)4, przesiąknięte szlachetnym aromatem buddyjskiej mistyki unoszącym się wraz z dymem japońskich kadzideł w klasztorach zen. Sądząc po tym, jak wielu badaczy religii i samego buddyzmu w XX wieku wyrażało opinie w kwestii buddyjskiej mistyki, uznać można, że zagadnienie 1 Wyróżniając te dwie drogi, Louis de la Vallée Poussin konstatował napięcie, jakie uwidacz‐ nia się w myśli buddyjskiej między tak zwanym wglądem (vipaśyanā) a wyciszeniem (śamatha) (La Vallée Poussin, 1936–1937: 189). Mimo upływu lat kwestia ta ciągle budzi kontrowersje i przykuwa uwagę badaczy. 2 zob. np. collinson, Plant, & Wilkinson, 2002: 379: „at the heart of Buddhism in all its forms, and so of zen, is the experience of enlightenment, and this experience is mystical in character". 3 za zasadniczy aspekt koncepcji filozofii sformułowanej w buddyjskiej szkole madhjamaki Tirupattur R. V. Murti uważał ideę doskonałości mądrości (prajñā ‐pāramitā), przez którą rozu‐ miał niedualną, beztreściową intuicję ujmującą ponadracjonalny absolut (Murti, 1960: 218–220). 4 Wypada zauważyć, że przekonanie o mistyczności buddyzmu, w tym zwłaszcza buddyzmu zen, Suzuki powtarza w pracach publikowanych po 1945 roku. We wcześniejszych tekstach zdecydowanie temu zaprzeczał (Suzuki, 1955: 74). Widzenie pustki a doświadczenie mistyczne... 73 to mocno skupiało na sobie uwagę badawczego środowiska. Tym bardziej za‐ skakuje fakt, iż doczekało się tak niewielu gruntownych opracowań. Najbar‐ dziej kompleksowe i ambitne studium tego zagadnienia pojawiło się dopiero w 1993 roku. Jest to książka Beyond language and reason: Mysticism in Indian Buddhism fińskiego badacza Ilkki Pyysiäinena (Pyysiäinen, 1993) - praca cen‐ na ze względu na jasno, aczkolwiek dość tendencyjnie (wąsko) sformułowaną perspektywę badawczą i dobór cytatów oraz niezwykle irytująca ze względu na wiele powierzchownych i nietrafnych opinii. zagadnienie buddyjskiej mistyki przyciągało uwagę, gdyż jego pozytywne rozstrzygnięcie dawało nadzieję na to, iż uda się obejść problem, jaki stwarzał buddyzm swoją powszechnie znaną krytyką idei atmana ( jaźni, duszy, substan‐ cjalnego podmiotu) i nieco mniej znaną krytyką idei boga kreatora. Negacja obu idei, zwłaszcza zaś tej drugiej, stawiała buddyzm poza wszelkimi esencjalistycz‐ nymi definicjami religii, które za fundamentalny aspekt wszelkiej religijności uznawały odniesienie się człowieka do boga. całkowite dezawuowanie boskości, filozoficzna krytyka idei boskości oraz zupełne wykluczenie boskości z praktyki życiowej przy jednoczesnej afirmacji „duchowości" odbierały badaczom wygodną etykietę i burzyły utrwalone przekonania odnośnie do tego, czym jest religia. Konieczność zmierzenia się z trudnościami stwarzanymi przez buddyzm była jednym z tych kilku czynników, które wpływały na przesunięcie się uwagi ba‐ daczy religii z kwestii boga i społecznych praktyk instytucjonalizujących relację człowieka do boga na kwestię osobistego doświadczenia duchowego i jednostko‐ wej świadomości. Ten ruch doprowadził do utrwalenia się przekonania, że sed‐ nem religijności, jej witalną energią nie są społeczne instytucje, a osobiste, nie‐ zwykle enigmatyczne doświadczenie mistyczne. zgodnie z tym przekonaniem u źródeł wszelkiego doświadczenia religijnego ma zatem leżeć doświadczenie mistyczne. Jeżeli więc odkryjemy takie doświadczenie w tradycji buddyjskiej, to odkryjemy podstawę, w oparciu o którą będziemy mogli snuć porównawcze spe‐ kulacje z filozoficzno ‐religijnymi tradycjami wywodzącymi się z obszaru Morza Śródziemnego, znajdziemy zatem punkt oparcia dla uniwersalnej generalizacji. zdaniem wielu badaczy spełnieniem mistycznych aspiracji buddyzmu jest mahajana z jej dwiema szkołami - madhjamaką i jogaczarą. Obie owo spełnie‐ nie mają osiągać w odmienny, charakterystyczny dla siebie sposób. Na margine‐ sie warto zaznaczyć, że mistyczność mahajany afirmują nawet ci badacze, którzy tak jak Bimal K. Matilal, kwestionują (czy też przynajmniej powątpiewają w) mistyczny charakter przesłania samego Buddy i wczesnych szkół buddyjskich z therawadą na czele (Matilal, 1975: 231–233). a nawet wtedy afirmacja ta na zasadzie kontrastu nabiera dodatkowego znaczenia, uwypuklając zdaniem tych badaczy heterodoksyjność mahajany5. 5 Walter T. Stace w swojej poczytnej książce z lat sześćdziesiątych ubiegłego wieku utrzy‐ mywał, że różnice między mistycyzmem mahajany a mistycyzmem innych religii są wyłącznie 74 Krzysztof JaKubczaK W dalszym ciągu niniejszego artykułu zamierzam się skupić wyłącznie na szkole madhjamaki. Wskażę te miejsca w pismach twórcy szkoły, Nagardżuny, oraz w fundującej jego filozofię literaturze doskonałości mądrości, które pozwa‐ lały badaczom takie przekonanie formułować, i postaram się wykazać, że jest to przekonanie z gruntu fałszywe6. cEcHY DOŚWIaDczENIa MISTYczNEGO Wcześniej jednak wypada doprecyzować znaczenie kategorii „doświadczenia mistycznego", które tutaj będę miał na uwadze. Należy podkreślić, iż nie ma wśród badaczy mistyki zgody co do tego, czy wszystkie doświadczenia mistycz‐ ne mają tę samą naturę. Nie wszyscy akceptują spopularyzowane przez Willia‐ ma Jamesa i dominujące od czasu publikacji jego Doświadczeń religijnych (1902) przekonanie o ich jedności (James, 2001: 292–331, zwł. 330). W latach trzy‐ dziestych XX wieku Rudolf Otto wyróżniał mistykę introwertyczną i ekstra‐ wertyczną7. Pod koniec lat pięćdziesiątych Robert ch. zaehner zaproponował podział na mistykę natury (pan ‐en ‐heniczną), monistyczną i teistyczną (zaeh‐ ner, 1971: 168). Jeszcze inni, jak Gershom Scholem, podkreślali, iż mistyka przede wszystkim przynależy do określonej religii i stanowi wyraz dojrzałej re‐ ligijnej świadomości, wszelkie zatem ogólne typizacje, które mistykę wyrywa‐ ją z jej właściwego religijnego kontekstu, popadają nadmiernie w spekulację (Scholem, 2007: 18, 22–23). Wreszcie należy zaznaczyć, iż nie ma również jasności co do tego, czy mistyka jest udziałem wyłącznie doświadczenia religijnego. Po eksperymentach z halu‐ cynogenami aldous Huxley w latach pięćdziesiątych ubiegłego stulecia uznał, iż kontekst religijny nie jest konieczny do tego, aby wygenerować doświadcze‐ nie mistyczne, można to zrobić środkami chemicznymi (Huxley, 1991). Mimo iż stanowisko Huxleya spotkało się z ostrą krytyką ze strony religioznawców, wpłynęło na rozwój w latach sześćdziesiątych XX wieku psychologicznych ba‐ dań nad doświadczeniem mistycznym. W ich efekcie pojawił się nowy język badawczy (między innymi zamiast o doświadczeniu mistycznym zaczęto mó‐ wić o odmiennych stanach świadomości), a do obiegu trafiła kategoria „mi‐ styki halucynogenów". Szybko jednak okazało się, że chociaż badania te wiele wnoszą do wiedzy o subiektywnych i fizjologicznych aspektach odmiennych różnicami interpretacji, a nie doświadczenia. czy opinię tę można odnieść do tradycji hinajany, autor uważał już jednak za co najmniej problematyczne (Stace, 1961: 123). 6 Na temat mistyczności szkoły jogaczary, przynajmniej w aspekcie zagadnienia niewyrażal‐ ności ostatecznej rzeczywistości, pisze David Burton (Burton, 2000). 7 Ściśle rzecz ujmując, Otto mówił o mistyce „oglądu wewnętrznego" i mistyce „oglądu jedności" (Otto, 2000: 52–57). W późniejszych pracach przyjął się podział na mistykę intro‐ wertyczną i ekstrawertyczną (Stace, 1961: 131–132). Widzenie pustki a doświadczenie mistyczne... 75 stanów świadomości, to nie są w stanie niczego rozstrzygnąć w kwestii tego, co można by określić jako obiektywne aspekty doświadczenia mistycznego, a co gorsze sam przedmiot badawczy, jakim jest doświadczenie mistyczne, zatracił wyrazistość. Bez wątpienia doświadczenie mistyczne jest rodzajem odmiennego stanu świadomości, nie każdy jednak odmienny stan świadomości jest doświadcze‐ niem mistycznym. Badania psychologiczne okazały się niezdolne do określenia specyfiki doświadczenia mistycznego na tle odmiennych stanów świadomości. Uczynić to można wyłącznie powracając do starej procedury wskazywania cech charakterystycznych, której zasadniczą wadą jest to, iż wydaje się zanadto zależ‐ na od kontekstu społeczno ‐kulturowego. Dla realizacji celu, jaki wyznaczyłem sobie w tym tekście, to powinno jednak wystarczyć. Wyliczanie cech charakterystycznych religijnego doświadczenia mistycznego zwykle rozpoczyna się od przypomnienia charakterystyki Jamesa. Spośród czte‐ rech cech wskazanych przez amerykańskiego filozofa dwie pierwsze spotkały się z powszechnym uznaniem i do dnia dzisiejszego przywoływane są jako najbar‐ dziej standardowe cechy tego doświadczenia (James, 2001: 293–294). Jako pierwszą z cech wymienia się zwykle niewyrażalność. Sam James uwa‐ żał ją za „najbardziej poręczną" cechę doświadczenia mistycznego, coś w rodza‐ ju jego kamienia probierczego czy też papierka lakmusowego. Nie jest jednak jasne, jak należy ją rozumieć. Bimal K. Matilal podkreślał, iż w grę wchodzą dwie możliwości: albo kwestionujemy możliwość wyrażenia subiektywnej war‐ stwy czy też strony doświadczenia, co wydaje się rzeczą banalną, gdyż z sytu‐ acją taką mamy do czynienia w przypadku każdego doświadczenia zmysłowego, albo też uznajemy, że niewyrażalny jest przedmiot tego doświadczenia, i to jest zdaniem indyjskiego badacza sytuacja znacznie ciekawsza (Matilal, 1975: 218–228). Tak czy inaczej, niewielu późniejszych badaczy było gotowych pod‐ dawać w wątpliwość przekonanie Jamesa, a ci, którzy to robili, albo popadali w banał, zwracając uwagę na aspekt subiektywny (Stace, 1961: 283–284), albo kwestionowali w ogóle, tak jak Matilal (Matilal, 1975: 246–247)8, poznawczą skuteczność doświadczenia mistycznego, czyli cechę, którą James wymieniał jako drugą. Doświadczenie mistyczne bowiem, twierdził amerykański uczony, odznacza się jakością noetyczną, tj. intuicyjnym poznawczym wglądem w rze‐ czywistość. Obie te cechy mają wystarczać do zidentyfikowania doświadczenia mistycznego. Ponadto James dodawał jeszcze dalsze dwie drugorzędne cechy: chwilowość i pasywność. Niewyrażalność doświadczenia mistycznego manifestować się ma w wypowie‐ dziach mistyków na wiele różnych sposobów. często wskazują oni na pozakon‐ ceptualną naturę doświadczanego przedmiotu. Ponieważ jest ona niedostępna 8 Matilal w swojej krytyce podąża za fundamentalnym przeświadczeniem filozofii njaji, że wszystko, co istnieje, jest poznawalne i nazywalne. 76 Krzysztof JaKubczaK pojęciom, najwłaściwszym sposobem wypowiadania się o niej jest zachowanie milczenia. Mimo pochwał pod adresem językowej abstynencji mistycy z racji swojego społecznego uwikłania naruszają własne deklaracje i podejmują wysiłek nakierowania innych na drogę prowadzącą do powtórzenia ich doświadczenia. chociaż jeszcze ważniejszym powodem wydaje się potrzeba ulokowania opar‐ tych na doświadczeniu mistycznym przekonań w obszarze dominujących mo‐ deli światopoglądowych. czynią to, zwykle używając języka w tak dobrze znane niestandardowe sposoby: preferują negację, która choć nie wprost, to przybliżać ma nasze zrozumienie do celu, zamykając fałszywe ścieżki myśli, co jest dro‐ gą apofatyczną; orzekają sprzeczne predykaty, tak jakby logiczne przepełnienie było najstosowniejszym znakiem na oznaczenie doskonałości bytowej pełni do‐ świadczanego przedmiotu, wyrażają się więc paradoksalnie; ubierają przedmiot doświadczenia w słowa, którym przesuwają bądź rozszerzają znaczenia, tworzą zatem retorycznie aplikowany język metafor, niepoddający się jednoznacznej wykładni9. W zabiegach tych manifestować się ma, zdaniem badaczy, charak‐ terystyczne dla doświadczenia mistycznego poczucie jedności z doświadczanym przedmiotem, bez względu na to, czy będzie to osobowy bóg, bezosobowy ab‐ solut czy natura, poczucie jego doskonałości oraz pełni. MaDHJaMaKa JaKO MISTYKa Które z tych cech, wypada w końcu zapytać, przysługują madhjamace? Ma‐ tilal, który mistyce madhjamaki poświęcił stosunkowo wiele uwagi, uznał, iż w charakterystyce tej szkoły dominują trzy cechy mistycyzmu: (1) poznanie in‐ tuicyjne bezpośrednio ujmujące ostateczną rzeczywistość, nadrzędne względem zmysłowo ‐pojęciowego poznania zjawisk (sfery konwencjonalnej), (2) kon‐ cepcja niedualnej (advaya) rzeczywistości leżącej poza wielością zjawisk oraz (3) idea niewyrażalności tego, co ostateczne (Matilal, 2005: 130–131). Owa niewyrażalność ostatecznej rzeczywistości ma być zdaniem Matilala „wyrażana" w madhjamace pośrednio poprzez zastosowanie wspomnianych wyżej metod: via negativa, coincidentia oppositorum i język metafor (Matilal, 1975: 237–244). Na poziomie literalnego czytania pism Nagardżuny łatwo wskazać fragmenty, w których metody te zdają się znajdować zastosowanie. Pisma twórcy szkoły oraz późniejszych madhjamików roją się od negacji, sprzecznych orzeczeń i określeń, których bezpośrednie znaczenie może się wydawać trudno identyfikowalne. Już w tak zwanej mangalaśloce, czyli strofach otwierających Mulamadhja‐ makakariki (dalej MMK) dają się rozpoznać wszystkie te cechy. Nagardżuna składa w nich hołd Buddzie jako Doskonałemu Nauczycielowi, który oprócz nauki o zależnym powstawaniu przekazywał wiedzę o: „łagodnym uciszeniu 9 Na temat różnych sposobów użycia języka w kontekście doświadczenia mistycznego zob. teksty Richarda H. Jonesa (Jones, 1993: 101–123; Jones, 2016: 203–231). Widzenie pustki a doświadczenie mistyczne... 77 rozplenienia [tj. języka (prapañcopaśamaṁ śivaṁ)], niezanikaniu, niepowstawa‐ niu, nieunicestwieniu, nietrwałości, nietożsamości, niezróżnicowaniu, nieprzy‐ chodzeniu, nieodchodzeniu"10. W tym samym duchu w MMK XVIII, 9 twórca madhjamaki oznajmia: Niczym nieuwarunkowana, spokojna, pojęciowo nierozpleniona, [językowo] niezróż‐ nicowana, bez dystynkcji - oto cecha ostatecznego [„tości" (tattvasya lakṣaṇaṁ)]11. Jakby tego było mało w rozdziale XXV traktującym o nirwanie dodaje w sposób, który zdaje się kłócić z mangalaśloką: Nikogo i nigdzie Budda nie nauczał o uciszeniu postrzegania i łagodnym uciszeniu rozplenienia jako o czymś12. z kolei czandrakirti, wybitny komentator MMK z VII wieku, podkreśla, że: „To, co ostateczne, jest milczeniem szlachetnych" (paramārtho hy ārjāṇāṁ tūṣṇīm ‐bhāvaḥ) (PP 57, 7–8)13, a nauka o nim, jak dopowiada w innym miejscu, jest niewysłowiona (anakṣara) (PP 264, 6–7). Owe standardowe dla mistyki formy wypowiedzi świadczące o niewyrażalności doświadczenia swoją kanoniczną podstawę mają znajdować w literaturze doskonałości mądrości. Klasycznym przykładem ma być nastę‐ pujący ustęp ze Strof o doskonałości mądrości będącej skarbnicą cennych cnót (Prajñā ‐pāramitā ‐ratna ‐guṇa ‐saṁcaya ‐gāthā): Tak jak człowieka stworzonego czarami bądź tego, który uczynił się niewidzialnym, nie można określić słowami, tak też przekraczającego próg wolności bodhisattwę nie można określić słowami14. 10 MMK, mangalaśloka: anirodham anutpādam anucchedam aśāśvatam, anekārtham anānārtham anāgamam anirgamam, yaḥ pratītya ‐samutpādaṁ prapañcopaśamaṁ śivam (wszyst‐ kie cytaty z sanskrytu w przekładzie autora). Mangalaśloka bywa różnie traktowana w różnych redakcjach. W uchodzącej za normatywną redakcji Louisa de la Vallée Poussina strofy te zostały wyodrębnione z pierwszego rozdziału (zob. La Vallée Poussin, 1903: 11, w. 13–16). czasami jednak włącza się je do rozdziału pierwszego jako jego strofy otwierające, co jednak ze wzglę‐ du na ich treść wydaje się nieuzasadnione (Vaidya, 1960: 4). czasami zaś strofy te w redakcji MMK są w ogóle pomijane, jak ma to miejsce w redakcji Jana W. de Jonga (Jong, 1977: 1). 11 MMK XVIII, 9: apara ‐pratyayaṁ śāntaṁ prapañcair aprapañcitam, nirvikalpam anānārtham etat tattvasya lakṣaṇam. 12 MMK XXV, 24: sarvopalambhopaśamaḥ prapañcopaśamaḥ śivaḥ, na kvacit kasyacit kaścid dharmo buddhena deśita. 13 Określenie „milczenie szlachetnych / szlachetne milczenie" jest w kulturze buddyjskiej głęboko zakorzenione i możliwe, że posługiwał się nim Budda. W zbiorze sutt kanonu palij‐ skiego pojawia się co najmniej trzykrotnie, zob. SN II, 273; aN IV, 153; MN I, 161. W ma‐ dhjamace nabiera jednak szczególnego znaczenia. 14 RGS XX, 20: yatha nirmito puruṣa no va adṛśyakāyo nāmena vā puna sa prajñapanāya śakyaḥ, tatha bodhisattva caramāṇu vimokṣadvāraṁ nāmena vā puna sa prajñapanāya śakyaḥ. 78 Krzysztof JaKubczaK Jak należy rozumieć takie wypowiedzi? Uprzedzając wypadki, stwierdzę, że przede wszystkim należy je staranniej czytać, uwzględniając ich własny kontekst, a nie pochopnie narzucać interpretacje, kojarząc je z utrwalonymi kulturowy‐ mi schematami. Stwierdzenie, iż osoby zrealizowanej (tutaj: bodhisattwy) nie można określić słowami, nie musi bowiem znaczyć, iż ontyczny stan takiej osoby jest w sensie dosłownym nieopisywalny. Podobne stwierdzenie pojawiło się już w Dhammapadzie odnośnie doskonałego. Głosi się tam, że jego droga jest nie‐ uchwytna, gdyż nie zostawia on śladów karmicznych, tak jak ptak nie zostawia śladów w powietrzu (DhP VII, 92)15. Nieopisywalność więc w pierwszym rzędzie nie dotyczy, a przynajmniej nie musi dotyczyć bodhisattwy, a faktu nietworzenia karmana - nie sposób opisać to, czego nie ma. co ciekawe, owo porównanie zrealizowanego do ptaka pojawia się też w Ratnagunie/Asztasahasrice, i to w tym samym rozdziale, co przytoczona strofa (RGS XX, 8/aS XX, 374), i to ono wy‐ znacza kontekst dla rozumienia nieokreśloności bodhisattwy. Wróćmy jednak jeszcze na moment do dalszych przykładów paradoksalnego orzekania w sutrach doskonałości mądrości. Niezwykle ciekawe twierdzenie pojawia się w pierwszym rozdziale Asztasahasriki (aS I, 21–22). W odpowiedzi na pytanie Subhutiego Budda wskazuje na szczególną i niezwykłą cechę posta‐ wy bodhisattwy związaną z treścią jego ślubowania. Jak wiadomo bodhisattwa zobowiązuje się do niesienia pomocy wszystkim sansarycznym istotom celem doprowadzenia ich do nirwany. Doprowadzając jednak do nirwany niezliczone istoty - stwierdza Budda - bodhisattwa nikogo do nirwany nie doprowadza. co więcej, nie tylko nikt nie zostaje do nirwany doprowadzony, ale też nie istnieje nikt, kto mógłby kogokolwiek do nirwany doprowadzić. Na poziomie literalnym mamy więc klasyczną sprzeczność - działanie, które domaga się podmiotu działania i przedmiotu działania, ma być wykonane przez nieistnieją‐ cy podmiot wobec nieistniejących przedmiotów. Podobnych paradoksalnych wypowiedzi w sutrach doskonałości mądrości znajdujemy wiele: a to Tathagatę należy widzieć na podstawie nie ‐cech jako cech16, Prajñā ‐pāramitā ‐ratna ‐guṇa ‐saṁcaya ‐gāthā (dalej przywoływana też w spolszczonej skróconej wersji jako Ratnaguna) jest syntetyczną, składającą się z 302 strof (gāthā), wersją Sutry dosko‐ nałości mądrości w ośmiu tysiącach strof (Aṣṭa ‐sāhasrikā ‐prajñā ‐pāramitā ‐sūtra; dalej przywołuję ją też w skróconej spolszczonej wersji jako Asztasahasrika). Obie wersje uważa się za najstarsze teksty literatury doskonałości mądrości, których początek datowany jest na I wiek p.n.e. z całą pewnością jednak ich obecna forma kształtowała się przez dłuższy czas i, co ważne, nie ma mię‐ dzy nimi pełnej odpowiedniości (conze, 1952: 251–262). 15 Dhammapada to zbiór 423 strof przypisywanych przez tradycję samemu Buddzie. Tekst uważa się za wczesny, aczkolwiek nie sposób jednoznacznie określić daty jego powstania. Już w początkowym okresie swojego istnienia musiał cieszyć się niezwykłą popularnością, o czym świadczyć może fakt, iż zachował się w kilku redakcjach (różnej długości) i językowych wersjach. Również dzisiaj jest to jeden z najpopularniejszych buddyjskich tekstów (Norman, 1989: 153). 16 Vc 5: lakṣaṇālakṣaṇatastathāgato draṣṭavyaḥ. Por. też RGS I, 12c, gdzie oznajmia się, że: „Praktykę tę [bodhisattwa] rozpoznaje jako nie ‐praktykę" (caraṇaṁ ca so acaraṇaṁ ca Widzenie pustki a doświadczenie mistyczne... 79 a to bodhisattwa nie powinien się chwytać ani dharmy (cnoty/cechy), ani nie‐ ‐dharmy (nie ‐cnoty/nie ‐cechy)17, za to bodhisattwa powinien porzucić dharmy (cnoty/cechy) jeszcze bardziej niż nie ‐dharmy (nie ‐cnoty/nie ‐cechy)18 itd. Wypowiedzi te pozostawione bez komentarza zdają się naruszać podstawową logiczną intuicję rządzącą naszym językiem - prawo niesprzeczności19. czy faktycznie pozostaje nam tylko skonstatować ten fakt i uznać, że są rozpaczliwą próbą wysłowienia niewysławialnego? zdecydowanie nie mogę na to przystać. Wczytajmy się ponownie w słowa obwieszczające beznadziejny los bodhisat‐ twy - ma on do nirwany doprowadzić niezliczone istoty, nie doprowadzając żadnej. Sądzę, że rozwiązanie tego paradoksu, jakie proponuje Vajracchedikā‐ ‐prajñā ‐pāramitā ‐sūtra20, należy przyjąć za paradygmatyczne. Stwierdza się w niej, iż nie można uznać za bodhisattwę tego, kto wciąż działa w oparciu o pojęcie ja/jaźni, żywej istoty, duszy, osoby21. zresztą nie jest to rozwiązanie oryginalne. Pojawia się już w Asztasahasri‐ ce (I, 11–14), aczkolwiek w formie mniej wyrazistej, gdyż narracyjnie bar‐ dziej rozbudowanej. Po orzeczeniu powszechnej pustki (aS I, 10) Subhuti, prajānayitvā), a także RGS II, 7d, gdzie po stwierdzeniu, że bodhisattwa ćwiczy się wyłącznie w nauce Buddy celem osiągnięcia wszechwiedzy, ogłasza się, że: „Jego [bodhisattwy] ćwiczeniem jest nie ‐ćwiczenie i nikt nie ćwiczy się w takim ćwiczeniu" (śikṣāaśikṣa na ya śikṣati eṣa śikṣā). 17 Vc 6: na [...] bodhisattvena mahāsattvena dharma udgrahītavyo nādharmaḥ. 18 Vc 6: dharmā eva prahātavyāḥ prāgevādharmā. Kwestia tłumaczenia terminu dharma w tym fragmencie, zwłaszcza gdy pojawia się w liczbie mnogiej, budzi ogromne kontrowersje, a sam termin bywa różnie przekładany. Ponieważ rozstrzygnięcie tej kwestii w tym miejscu nie jest ważne, nie wdaję się w dyskusję. Por. też słynne sformułowanie z Vc 8, w którym oznajmia się, że Tathagata nauczał, iż cechy Buddy są nie ‐cechami Buddy i dlatego właśnie na‐ zywane są cechami Buddy (buddha ‐dharmā buddha ‐dharmā iti subhūte abuddha ‐dharmāścaiva te tathāgatena bhāṣitāḥ, tenocyante buddha ‐dharmā iti). 19 Bez wątpienia tego typu wypowiedzi stanowią literalną podstawę dla sformułowanej przez japońskiego filozofa Kitaro Nishidę koncepcji absolutnej nicości i absolutnie sprzecznej samo‐ tożsamości, na ten temat zob. Heisig, 2001: 61–83; Kozyra, 2007: 29–70. Jak jednak wykazuję dalej, sprzeczności owe należy uważać za pozorne, a tym samym koncepcja Nishidy pochopnie i mylnie nadinterpretowuje sutry doskonałości mądrości. 20 Vajracchedikā ‐prajñā ‐pāramitā ‐sūtra, czyli Sutra doskonałości mądrości [będąca jak] dia‐ mentowe ostrze jest tekstem o niepewnym datowaniu. Obok klasycznej opinii Edwarda con‐ zego, wyznaczającej powstanie tego tekstu na okres 350–400 n.e., popularnością cieszy się też przekonanie, że sutra ta należy do starszych tekstów literatury doskonałości mądrości i może być niewiele młodsza od Asztasahasriki, na ten temat zob. Schopen, 1975: 153, przyp. 16–17; Williams, 1989: 41–42. Dalej ten tekst przywołuję jako Sutra diamentowa - pod tym ty‐ tułem, chociaż nieoddającym dokładnie sensu oryginału, dzieło to się spopularyzowało i jest powszechnie znane. 21 Vc 3: na sa [...] bodhisattvo vaktavyo yasya sattva ‐saṁjñā pravarteta jīva ‐saṁjñā vā pudgala ‐saṁjñā va pravarteta. Por. RGS I, 24–25 - wielkie współczucie bodhisattwów jest wolne od pojęcia istoty/bytu; ten, kto myśli, że przekroczył cierpienie, myśli w kategoriach istot i jaźni - nie posiada mądrości. Por. RGS VII, 4 - kto myśli, że dąży do mądrości, aby uwolnić inne istoty, wyobraża sobie pojęcie istot i nie praktykuje tym samym doskonałości mądrości. 80 Krzysztof JaKubczaK uwzględniając fakt pustki, przystępuje do charakterystyki postępowania bodhi‐ sattwy. znamienne w owej prezentacji jest to, iż zaczyna od określenia niewła‐ ściwej postawy umysłu tego, który aspiruje do ideału bodhisattwy. Nie zbliża się do realizacji tego ideału - oznajmia Subhuti - ten, kto działa w oparciu o którykolwiek z pięciu zespołów czynników (skandha). Ten, kto tak działa, faktycznie działa w oparciu o znak (nimitta). W oparciu o znak działa każdy, kto działa w oparciu: o znak formy (rūpa ‐nimitta); o wyobrażenie, że „forma jest znakiem"; o powstawanie formy; o zanik formy; o zniszczenie formy; o wy‐ obrażenie, że „forma jest pusta"; o wyobrażenie „ja działam"; czy też o wyobra‐ żenie „ja jestem bodhisattwą" i tak dalej odpowiednio do czterech pozostałych zespołów. Ten, kto w ten sposób działa - mówi Subhuti - „faktycznie działa w oparciu o wyobrażenie «ja jestem bodhisattwą» [traktowanym] jako podsta‐ wa"22. Dopóki ktoś myśli o sobie, że działa w oparciu o doskonałość mądrości, dopóty działa w oparciu o znak. Ostatecznie Subhuti podsumowuje: „taki bo‐ dhisattwa znany jest jako niezręczny w środkach"23. Powyższa negatywna charakterystyka rodzi pytanie o to, jak od strony pozy‐ tywnej powinno wyglądać działanie tego, który działa w oparciu o doskonałość mądrości. W odpowiedzi Subhuti ponownie wylicza rzeczy, w oparciu o które nie należy działać, dodając, że ten, kto działa niewsparty o te rzeczy, nie po‐ winien nawet myśleć, że działa w oparciu o doskonałość mądrości. Działając, nie tworzy wyobrażeń „ja działam", „ja nie działam", „ja działam i nie działam", „ja ani działam, ani nie działam". Właściwym stanem umysłu bodhisattwy jest „skupienie na nielgnięciu do żadnych dharm poprzez nazwę"24. Ostatecznie - stwierdza Subhuti - „kiedy trwa w tym skupieniu, bodhisattwa mahasattwa szybko osiągnie pełne doskonałe przebudzenie"25, a trwając w tym skupieniu nie myśli o sobie „ja jestem skupiony". co ciekawe, będąc tak skupionym - dodaje Subhuti - bodhisattwa nie jest w stanie takiego skupienia zademon‐ strować, gdyż go nie zna i nie postrzega, a nie zna go i nie postrzega, gdyż ono nie istnieje (aS I, 14). Oto mamy dramatyczny paradoks - żeby zrealizować postawę bodhisattwy, musimy wejść w skupienie, które nie istnieje. Jest to jednak paradoks pozorny, jak można wnosić z kolejnych słów, tym razem wy‐ powiedzianych przez Buddę. Skupienie to nie istnieje w tym sensie - oznajmia czcigodny - iż nie istnieje jako ontyczny czynnik (dharma), którego własną cechą, własną naturą byłaby jakość takiego skupienia. Skupienie to nie jest 22 aS I, 11: ahaṁ bodhisattva iti hy upalambha eva sa carati. Tekst ten przywołuję w pagina‐ cji z pierwszej redakcji Rajendralali Mitry z 1888 roku, którą przyjął i upowszechnił w swoim tłumaczeniu conze, chociaż ze względu na wygodę użycia zwykle korzystam z redakcji Paraśu‐ ramy L. Vaidyi z 1960 roku. 23 aS I, 12: ayaṁ bodhisattvo 'nupāya ‐kuśalo veditavyaḥ. 24 aS I, 13: sarva ‐dharmānupādāno nāma samādhir. 25 aS I, 13: anenaiva samādhinā viharan bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣipram anuttarāṁ samyak‐ saṁbodhim abhisaṁbudhyate. Widzenie pustki a doświadczenie mistyczne... 81 czynnikiem umysłu, dlatego, że w ogóle żadne czynniki, tj. dharmy w sensie ostatecznym, czyli jako obdarzone własną naturą i w sobie ugruntowane, nie istnieją. Ponieważ nie ma niczego, co tak by istniało, to niczego tak istniejącego nie można poznać i doświadczyć, a tym samym nie można tego pokazać. Trwa‐ nie w skupieniu na nielgnięciu do żadnych dharm nie polega na doświadcze‐ niu szczególnej umysłowej jakości jako przynależnej pewnemu dharmie, lecz na uświadomieniu sobie, że nie istnieją żadne jakości jako przynależne dharmom26. zaproponowana w Asztasahasrice i powtórzona zwięźle w Sutrze diamento‐ wej wykładnia znosi sprzeczność, gdyż ujawnia jej pozorność. Wykluczające się orzeczenia nie dotyczą tego samego przedmiotu pod tym samym względem. Ślubowanie niesienia pomocy jest aktem sansarycznym, to znaczy dokonującym się w oparciu o sansaryczny, tj. obarczony niewiedzą, sposób postrzegania istot. aby jednak to ślubowanie wypełnić, ślubujący musi zmienić, musi przekształcić swój ogląd rzeczywistości27, musi rozpoznać podstawowy fakt buddyjskiej na‐ uki - w sensie ostatecznym nie ma żadnych istot ufundowanych na trwałych, niezmiennych i substancjalnych jaźniach, żadnych atmanów, jak też i żadnych ostatecznych w sobie określonych i w sobie ufundowanych dharm. Pojęcie isto‐ ty, tak jak pojęcie dharmy, jest funkcjonalne wyłącznie w obszarze sansary, tj. w obszarze doświadczenia sansarę konstytuującego, rozpoznanie tego faktu jest warunkiem realizacji nirwany, a ta wiąże się z całkowitym zaprzestaniem lgnięcia i właśnie, jak stwierdza Asztasahasrika, „bodhisattwa mahasattwa jest tym, który ćwiczy się w nieprzywiązaniu do żadnych dharm"28. PUSTKa a NIcOŚĆ Madhjamaka głosi, iż wszystko, czego doświadczamy i czego doświadczyć mo‐ żemy, jest puste, czyli nie posiada samobytu. Niewiedza, która warunkuje na‐ znaczony cierpieniem stan sansaryczny, dotyczy tego właśnie faktu. Jedynym sposobem, aby tę sytuację zmienić na satysfakcjonującą, jest korekta owego poznawczego błędu, która może się dokonać wyłącznie poprzez bezpośredni ogląd stanu faktycznego. W Sześćdziesięciu strofach rozumowania (Yukti ‐ṣaṣtikā‐ ‐kārikā) Nagardżuna oznajmia: Gdy widzi się, [że wszystko], tak jak człowiek stworzony czarami, jest puste (t. dben pa = s. vivikta), osiąga się nirwanę29. 26 Na tej samej zasadzie w Sutrze diamentowej oznajmia się, że pełne doskonałe przebudzenie nie jest dharmą i dlatego właśnie, że nie można w nim znaleźć ani uchwycić żadnego dharmy, nazywane jest pełnym doskonałym przebudzeniem; zob. Vc 22, por. też Vc 7. 27 Na temat języka jako narzędzia soteriologicznej transformacji w tradycji buddyjskiej zob. Yao ‐ming, 2014: 330–345. 28 aS I, 18: sarvadharmāṇāṁ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'saktatāyāṃ śikṣate. 29 YṢ 56cd: sgyu ma'i skyes bu ltar dben par, mthong nas mya ngan 'da' bar 'gyur. 82 Krzysztof JaKubczaK Nie będę w tym miejscu objaśniał szczegółowo całego słownika madhjama‐ ki, w którym kluczową rolę pełni termin „samobyt" (svabhāva). Nie będę tutaj eksplikował znaczenia „pustki" jako braku. Nie chcę się wdawać w dyskusję na temat dwóch aspektów samobytu - egzystencjalnego i esencjalnego - i ich wzajemnych powiązań. O tym wszystkim pisałem obszernie w innym miejscu (Jakubczak, 2010: 173–177) i nie chcę do tego wracać. Tym, co mnie tutaj interesuje, nad czym chcę przez chwilę podywagować, jest pytanie: Na czym faktycznie polega błąd istot sansarycznych? czym jest owo niewidzenie pustki? W MMK XV, 6 Nagardżuna udzielił pewnej podpowiedzi. czytamy tam: ci, którzy widzą samobyt i innobyt, byt i niebyt, nie dostrzegają istoty (tattva) nauki Buddy30. zatem pustki nie widzą ci, którzy widzą samobyt i pozostałe ufundowane na nim kategorie. czym jest jednak to widzenie samobytu, jak ono wyraża się w naszym codziennym doświadczeniu? Właśnie siedzę za stołem, który, jak uważam, prezentuje mi się bezpośred‐ nio w całej swojej solidności. Mogę się o niego oprzeć, ufając, że moje dłonie napotkają opór, mogę bezrefleksyjnie położyć na nim kolejną kartkę w prze‐ konaniu, że pozostanie w zasięgu mojej ręki, mogę dla gimnastyki zajrzeć pod spód, nie zadając sobie wcześniej pytania, czy w ogóle ten stół ma jakiś spód. Skąd we mnie zaufanie, jakim obdarzam ten przedmiot? Dlaczego z podej‐ rzeniem słucham madhjamika, gdy mówi mi, że to jest tylko byt nominalny (prajñapti ‐mātra) i co to właściwie miałoby znaczyć? Sytuacja, którą próbuję tutaj opisać, została w dwudziestowiecznej filozofii poddana analizie przez Edmunda Husserla. Nazwał on ją „generalną tezą na‐ turalnego nastawienia" (Husserl, 1975: 86–88). Sądzę, że dokładnie ten sam aspekt naszego codziennego doświadczenia ma na myśli Nagardżuna, gdy mówi o „widzeniu samobytu". Widzieć samobyt to doświadczać przedmiot jako to, co napotykam, jako to, co znajduję w świecie, jako to, przed czym staję, dążąc do odkrycia zamkniętej w nim samym jego własnej tajemnicy. Widzieć samobyt to wpisywać w przedmiot doświadczenia poczucie naturalności jego bycia danym. czandrakirti w Prasannapadzie sytuację tę określił mianem „nakładania/przy‐ pisania" (adhyāropa) fałszywej natury / fałszywego samobytu (viparīta ‐svarūpa = viparīta ‐svabhāva)31, dodając, iż właśnie ten akt nakładania samobytu poddał krytyce Nagardżuna w pierwszym rozdziale MMK, rozwijając filozofię pustki. 30 MMK XV, 6: svabhāvaṁ parabhāvaṁ ca bhāvaṁ cābhāvam eva ca, ye paśyanti na paśyanti te tattvaṁ buddha ‐śāsane. 31 PP 58, 10–11: „Dlatego pierwszy rozdział zaczyna się najpierw [stwierdzeniem] «rzeczy nie powstały», aby przeciwstawić się nakładaniu fałszywej natury" (tasmād anutpannā bhāvā ityevaṁ tāvad viparīta ‐svarūpādhyāropa ‐pratipakṣeṇa prathama ‐prakaraṇārambhaḥ). Termin Widzenie pustki a doświadczenie mistyczne... 83 Nominalność przedmiotu, zdaniem madhjamika, nie polega na tym, że wy‐ projektowuję go w całym jego jakościowym uposażeniu. To jest pogląd jogacza‐ ry i jest to pogląd idealistyczny. Nominalność przedmiotu polega na tym, iż uj‐ muję go jako samoistny. zobaczyć pustkę przedmiotu to utracić owo poczucie naturalności dania, ale nie sam przedmiot. Pustka madhjamaki nie jest zatem transcendentną rzeczywistością ukrytą pod płaszczem danej nam w doświad‐ czeniu mnogości rzeczy. analiza, którą postuluje madhjamik, ma ujawniać, że konwencjonalne przedmioty, czyli przedmioty doświadczenia codziennego, nie istnieją tak, jak się jawią, czyli jako samoistne i samobytujące, ale nie, że nie istnieją w ogóle. analiza ujawnia, że mylimy się co do ich sposobu istnienia, ale nie co do same‐ go ich istnienia. Odkrycie, że wszystko, co jest nam dane, istnieje tak samo, staje się pod‐ stawą orzekania jedności rzeczy. ciekawy tego przykład odnajdujemy w Pań‐ czawińsiatisahasrice. Sutra stwierdza analogicznie do przywoływanej wcześniej Asztasahasriki, że bodhisattwa, który zmierza do doskonałości mądrości, opie‐ rając się na formie (rūpa) i pozostałych zespołach (skandha), jest niesprawny w użyciu środków (anupāya ‐kuśala). zręczny w środkach jest tylko ten, który nie opiera się na formie itd., to znaczy ten, który widzi, że nic nie ma samoby‐ tu, łącznie z samą mądrością (PVS 1, 140). zobaczyć, że nic nie ma samobytu, to zobaczyć, że ostatecznie, to znaczy jako w sobie określone, nic nie istnieje, w szczególności nie istnieją żadne dharmy (sarva ‐dharma ‐avidyamānatva) jako nośniki własnych istotowych jakości. zatem wszystkie dharmy, jako że są nie‐ rozróżnialne (avikalpatva) w oparciu o przynależne im cechy, ostatecznie są takożsame (sarva ‐dharma ‐samatā). Na tej podstawie formułowane jest również przekonanie o nierozróżnialności żadnych medytacji oraz o nierozróżnialności medytacji i bodhisattwy (medytacji i przebudzenia) (PVS 1, 145)32. adhyāropa należy do grupy kilku równoznacznych terminów utworzonych na bazie rdzenia czasownikowego ruh ('wznosić (się), wspinać się, nakładać, przypisywać'). W grupie mamy także āropa i samāropa. Wszystkie znaczą 'nałożenie'. czandrakirti używał go wymiennie właśnie z samāropa. Termin ten nie jest wyłączną własnością czandrakirtiego i madhjamaki. Ważną rolę uzyskał we wcześniejszej widżnianawadzie. z kolei dla Siankary jest on synoni‐ mem terminu adhyāsa również w znaczeniu 'nałożenia', który to termin należy do zestawu najbardziej podstawowych kategorii adwajtawedanty, gdzie używa się go do definiowania nie‐ wiedzy avidyā. Rację mają ci badacze, którzy twierdzą, że w zrozumieniu owego pojęcia kryje się klucz do istoty nauki o pustce rzeczy, zob. np. Tanji, 2000: 353; Tillemans, 2001: 16. Problem polega jednak na tym, że nie jest łatwo ten klucz wydobyć, gdyż kategoria „nakła‐ dania" może być i bywa różnie rozumiana. Późniejsi madhjamikowie, jak Kamalasila i Dżnia‐ nagarbha, preferowali synonim samāropa, zapożyczony z filozofii widżnianawady, zob. Tanji, 2000: 347–348. 32 W stwierdzeniach tego rodzaju należy dopatrywać się źródeł twierdzenia Dogena o jed‐ ności zazen i przebudzenia. Jedność zazen i przebudzenia jest jednością pustki, a nie pełni, jest jednością braku/negatywną, a nie posiadania/pozytywną. 84 Krzysztof JaKubczaK Podkreślić należy z naciskiem, iż pustka nie jest ostateczną rzeczywistością w takim sensie, jak bóg teistów, Jedno neoplatoników czy brahman wedanty‐ stów, nie jest gruntem w sensie ontycznej podstawy wszystkiego. Pustka jest ostateczną „jakością" wszelkiego możliwego przedmiotu doświadczenia, to zna‐ czy jest faktem nieposiadania domniemanego w naturalnym nastawieniu samo‐ bytu jakiejkolwiek rzeczy odkrywanym na drodze analizy. ci, którzy przypisu‐ ją madhjamace mistycyzm (Matilal, 1975: 220), ten fakt przeoczają, ulegając wedantyczno ‐neoplatońskim nawykom. Tak rozumiana pustka nie ma nic wspólnego z ideą nicości. Snucie na jej podstawie porównań między buddyzmem (madhjamaką) a chrześcijańską bądź wedantyczną mistyką jest w punkcie wyjścia skazane na porażkę. W chrześcijań‐ skim doświadczeniu mistycznym nicość pojawia się w dwóch postaciach, obie są spadkiem po tradycji neoplatońskiej (i Filona z aleksandrii). Po pierwsze nicość Boga, czyli absolutnego bytu, który w swojej doskonałej absolutności wykracza poza pojęcie bytu ukształtowane w świecie codziennego doświadczenia. Będąc ostatecznym gruntem dla wszelkiego istnienia, nicość taka jest nicością nieokre‐ śloności czy też nieokreślonej ponadracjonalności, nicość taka jest faktycznie Nicością. Po drugie nicość stworzenia, które w sobie jest nicością o tyle, o ile nie ma w nim niczego, co nie pochodziłoby od Boga. Jest to nicość w rozumieniu całkowitej pochodności istnienia. chrześcijańskie doświadczenie mistyczne jest zwróceniem się ku boskiej Nicości poprzez odkrycie nicości świata. Pustka madhjamaki jest podstawą wszelkich form w świecie nie w sensie gruntu, w którym zakotwiczony jest byt wszelkich form (rzeczy). Pustka nie jest tu ani nicością jako absolutnym przekreśleniem bytu, ani nicością jako nieokreślonością doskonałego absolutnego bytu. Pustka jest bezistotowością rzeczy (form) będącą wyrazem ich wzajemnej zależności/relacyjności. Pustka jest naturą rzeczy w sensie braku wszelkiej natury, to znaczy w sensie niebycia określonym od wewnątrz, ze swej własnej strony33. Buddyjskie rozumienie pustki jako niesubstancjalności wszelkiego istnienia nie ma też nic wspólnego z hinduistycznym, tak ważnym w tradycji wedan‐ ty rozumieniem pustki jako nieprzejawionym istnieniem absolutu, a przez to istnieniem niepoznawalnym, zainicjowanym w Rigwedzie w hymnie Nasadija (Ṛg ‐veda X, 129, 3)34. W idei pustki wyraża się buddyjskie rozumienie istnienia jako relacyjności: rzeczy są tym, czym są poprzez relacje, a nie są w relacji po‐ przez bycie tym, czym są. Tak rozumiana relacyjność przysługuje wszelkiemu 33 Dlatego Tathagatę, jak zauważa Vc 5, należy widzieć na postawie nie ‐cech jako cech, czyli na podstawie braku natury jako natury. czandrakirti wyraził tę myśl wprost: naturą rzeczy jest ich brak natury, to znaczy tym, co ostateczne w rzeczach, jest fakt, iż nie posiadają one żadnej natury w rozumieniu esencjalnym, zob. na ten temat ames, 1982: 161–177. 34 W języku polskim hymn ten przekładany był co najmniej dziewięciokrotnie. Przegląd tłumaczeń, analizę tekstu wraz z własną propozycją translatorską daje Maria Krzysztof Byrski (Byrski, 2008: 153–172). Widzenie pustki a doświadczenie mistyczne... 85 istnieniu. Jest to jeden z powodów, dla których buddyzm odrzuca ideę Boga jako w sobie ugruntowanego gruntu wszelkiego różnego od siebie istnienia. czytając o ostatecznym, które ma się kryć pod takimi terminami jak paramārtha, tattva, tathatā czy dharmatā, badacze zbyt pochopnie ulegali neo‐ platońskim nawykom, które skłaniały ich do postulowania transcendencji jako faktycznego desygnatu owych terminów. Wskazując na to, co ostateczne, teksty madhjamaki i sutry doskonałości mądrości faktycznie wskazują na pustkę jako na brak samobytu. znamienne tego potwierdzenie znajdziemy w Ratnagunie, która dobitnie określa, jak należy ową takość rozumieć. W strofie XII, 4 czytamy: Bez względu na to, czy mędrcy przebywają w świecie, czy weszli w ostateczną nirwanę, owa natura rzeczy (tj. dharmiczność) (dharmatā) pozostaje wykazana: „Dharmy są pu‐ ste". To jest owa takość (tathatā), którą pojmują bodhisattwowie35. zatem jeżeli w ogóle możemy mówić z perspektywy nauki o pustce, że rze‐ czywistość jest niedualna (advaya), to nie w sensie substancjalnej tożsamości wszelkiego bytu, lecz w sensie jego esencjalnej takożsamości. Wszystko, co jest bądź może być dostępne w naszym doświadczeniu, w ten sam sposób pozba‐ wione jest samobytu. Tak radykalne zaprzeczenie samobytu ma zdaniem wielu krytyków madhjamaki prowadzić do ekstremalnych konsekwencji - do nihili‐ zmu. Badacze głoszący mistyczną wykładnię myśli madhjamaki wmawiają nam jednak, że lekarstwem na domniemany jej nihilizm jest absolutyzm. W ich opi‐ nii negatywna droga madhjamaki jest radykalna, ale tylko w dążeniu do ukry‐ tej prawdy pełni bytu. Badacze ci nie chcą dostrzec, iż Nagardżuna w zgodzie z wczesnymi buddyjskimi intuicjami powtórzonymi w literaturze doskonałości mądrości twierdził, że obie postawy - nihilizm i absolutyzm - są objawami tej samej choroby, z której leczyć miała nauka o pustce. SENS MILczENIa W MaDHJaMacE W tym miejscu musimy jednak zapytać, czy nauka o pustce jako o ostatecznym stanie rzeczy jest w ogóle wyrażalna. W kontekście różnych stwierdzeń suge‐ rujących niewyrażalność buddyjskiej nauki czy też wręcz postulujących zacho‐ wanie milczenia w obliczu ostateczności pytanie to nabiera szczególnej wagi. W Sutrze diamentowej Budda oznajmił Subhutiemu: Ta dharma, nauczana przez Tathagatę, jest nieuchwytna (agrāhya), jest niewyrażalna (anabhilapya). Nie jest to ani dharma, ani nie ‐dharma36. 35 RGS XII, 4abc: tiṣṭhantu loka ‐vidunāṁ parinirvṛtānāṁ sthita eṣa dharmata ‐niyāma śūnya‐ ‐dharmā, tāṁ bodhisattva tathatām anubuddhayanti. 36 Vc 7: yo 'sau tathāgatena dharmo deśitaḥ, agrāhyaḥ so 'nabhilapyaḥ, na sa dharmo nādharmaḥ. 86 Krzysztof JaKubczaK Przekonanie o niemożliwości wysłowienia dharmy powtórzył czandrakirti. W Prasannapadzie po stwierdzeniu, że własna natura (svarūpa) ani istnieje, ani nie istnieje, oznajmił, iż „na zasadzie konwencji i poprzez przypisanie mówimy, że «rzeczy istnieją», aby rozwiać u ludzi lęk"37. W swoim postępowaniu - do‐ daje czandrakirti, cytując niezidentyfikowaną sutrę - madhjamikowie postę‐ pują za czcigodnym, który miał oznajmić: Jak można przyswoić niewysłowioną (anakṣara) dharmę? Jak można nauczyć niewysło‐ wionej dharmy? Niewysłowiona prawda jest przyswajana i nauczana dzięki przypisaniu (samāropa)38. Odpowiedź na pytanie o to, co znaczy, że nauka jest niewysłowiona, pokry‐ wa się z odpowiedzią na pytanie o to, jaki jest sens milczenia w madhjamace. aby się do niej zbliżyć, powinniśmy sobie w pierwszym rzędzie uświadomić, że milczenie ze względu na kontekst, w jakim się pojawia, nie zawsze znaczy to samo. Uwzględniając to, proponuję roboczo wyróżnić i rozważyć cztery idee milczenia. Milcz enie (uświadomionej) niewiedz y - to milczenie wskazujące na nieznajomość odpowiedzi. Milczę, gdyż uświadamiam sobie, że odpowiedź nie jest mi znana. Jego warunkiem jest zrozumienie pytania. Milcz enie scept yka - milczenie to jest skutkiem decyzji o zawiesze‐ niu wszelkich sądów na temat rzeczy ze względu na skonstatowanie niemożli‐ wości rozstrzygnięcia prawdziwości ani fałszywości żadnego sądu asertywnego oraz sprzecznego z nim sądu negatywnego. Jest ono wyrazem fundamentalnych ograniczeń poznawczych człowieka. człowiek w swoim poznaniu nie jest w stanie wyjść poza sferę własnych, tj. subiektywnych wrażeń i doznań, a tym samym poza sferę mniemań. Milczenie to jest ostateczną konkluzją wypływającą z analizy zdolności poznawczych człowieka. Konsekwentny sceptyk powinien całkowicie milczeć na temat wszelkiego bytu różnego od jego własnych wrażeń. za swoistą wersję takiego milczenia należałoby uznać milczenie postmodernisty (poststuk‐ turalisty, dekonstrukcjonisty), o ile ten w imię względności wszelkiej prawdy uznałby za stosowne zaprzestać wieszczenia owej „prawdy" (Szahaj, 1993: 11–12). Milcz enie mist yka - milczenie to wskazuje na całkowicie nieempirycz‐ ny charakter bytu transcendentnego. Tylko pozornie przypomina ono milcze‐ nie sceptyka. Bardziej niż świadectwem niemożliwości poznawczych człowie‐ ka jest wyrazem pozapojęciowej natury bytu transcendentnego. Rozpoznanie owej pozapojęciowej natury dokonuje się w procesie poznawczym skupionym na świecie dostępnym poznawczo, czyli świecie rzeczy. To rozpoznanie natury świata rzeczy każe nam uznać istnienie owej transcendencji jako ostatecznego 37 PP 264, 4: tathāpi śrotṛṇāmuttrāsaparivarjanārthaṁ saṁvṛtyā samāropya tadastīti brūmaḥ. 38 PP 264, 6–7: anakṣarasya dharmasya śrutiḥ kā deśanā ca kā, śrūyate deśyate cārthaḥ samāropād anakṣaraḥ. Widzenie pustki a doświadczenie mistyczne... 87 gruntu dla świata rzeczy, w którym zakorzeniony jest byt owego świata. zatem mistyk wie coś istotnego o tym absolucie, wiedzę tę zaś czerpie z poznania natury świata i analizy możliwości istnienia świata obdarzonego taką naturą. Milczenie mistyka jest nie tyle wyrazem słabości poznawczej człowieka, jego poznawczych ograniczeń, co nadzwyczajnego charakteru bytu absolutnego, „nadzwyczajnego", czyli takiego, który przekracza zdefiniowaną empirycznie zwyczajność. zatem mistyk wie wiele więcej od sceptyka. Wie, że absolut ist‐ nieje, i wie, jaki i czym on nie jest. Milczenie mistyka jest najlepszym znakiem tego, co niewyrażalne. Każde inne słowo bowiem, ze względu na skończoność swojego znaczenia, użyte jako znak doświadczenia mistycznego musi ograniczyć treść tego doświadczenia. czwartą formą milczenia, różną od trzech wymienionych, jest mi lcz enie madhjamika. Nim się teraz zajmiemy. Twierdzę, że cechująca madhjamika rezerwa w stosunku do językowej ar‐ tykulacji doświadczeń nie wynika z przyrodzonej ułomności języka niezdolne‐ go do ujęcia Tajemnicy absolutnego Bytu, tylko z przeświadczenia, że każda, nawet trafna, tj. prawdziwa artykulacja językowa może stać się przedmiotem egoistycznego lgnięcia. Prawdziwy sąd o rzeczywistości, w przypadku madhja‐ maki sąd o pustce wszystkich rzeczy, może być tak samo podstawą szkodliwego lgnięcia, jak sąd fałszywy. Nagardżuna wyraził tę myśl, przyrównując sytuację niewłaściwego zrozumienia pustki do złego, niewprawnego uchwycenia żmii (MMK XXIV, 11). Problemem dla madhjamaki jest egotyczna postawa pozna‐ jącego umysłu, a nie niewystarczalność czy też ułomność języka. Wypada dodać, iż nie jest to jakaś szczególna cecha teorii madhjamaki. Jest to przekonanie utrwalone w tradycji buddyjskiej na długo przed Nagardżuną. zgrabną jego ilustrację znajdziemy choćby w Dhammapadzie, gdzie stwierdza się paradoksalnie, iż wiedza rozsadza głowę głupca (DhP V, 72). Paradoks pole‐ ga na tym, że przecież zgodnie z naturalnym buddyjskim dążeniem do poznania prawdziwego w przekonaniu, iż ono wyzwala, wiedza powinna zmienić głupca w mędrca. Ona jednak działa na jego szkodę, czyniąc z niego idiotę, czyli do‐ starczając mu pożywki dla trwalszego pogrążenia się w głupocie. Oczywiście nie jest to „wina" wiedzy, tylko samego głupca, jego niezdolności do jej właściwe‐ go, zgodnego z jej treścią ujęcia. Przekonanie o posiadaniu prawdy, o byciu jej depozytariuszem, pycha z jej posiadania są najbardziej subtelną formą egoty‐ zmu, na którą wskazuje buddyzm, i sądzę, że jedną z najbardziej szkodliwych, a przynajmniej jedną z najtrudniej usuwalnych39. Wsparcie dla takiej wykładni postawy madhjamaki znajdziemy też w Aszta‐ sahasrice. W prowadzonej w pierwszym rozdziale tego tekstu dyskusji między 39 Na tle licznych przypowieści i uwag analogicznych do tej z Dhammapady łatwo dostrzec intelektualne impulsy, które popychały buddyjską refleksję z jednej strony w kierunku idei zręcznych środków, z drugiej zaś w kierunku idei bodhisattwy z jego ślubowaniem powstrzy‐ mania się od wejścia w ostateczną nirwanę. 88 Krzysztof JaKubczaK Buddą, Siariputrą i Subhutim pojawia się kwestia określania bodhisattwy mia‐ nem „wielkiej istoty", tj. mahasattwy. zostaje tam ustalone, że na miano to zasługuje tylko ten, który nie lgnie, nie przywiązuje się ani do myśli o przebu‐ dzeniu, ani do myśli o wszechwiedzy, ani do innych doskonałych jakości. Myśl do niczego nielgnąca - stwierdza się tam - jest myślą, która myślą nie jest (cittam acittam). co niezwykle ważne, w stanie owego braku myśli, owej „bez‐ myślności", czyli zupełnego nielgnięcia, a więc w stanie doskonałej upekszy nie pojawia się nawet myśl „istnieje" ani „nie istnieje" (aS I, 20)40. Ustalenie to jest ważne dlatego, iż Asztasahasrika nawiązuje tutaj do znacznie wcześniejszego tekstu, mianowicie do Katjajanagotrasutry/Kaczczanagottasutty obecnej w Samjuktagamie/Samjuttanikaji (SN II, 16). Jest to jedyny kanonicz‐ ny tekst buddyjski, do którego wprost z tytułu odwołuje się sam Nagardżuna w MMK. Dlatego sądzę, że filozofię madhjamaki nie tylko można, ale wręcz należy odczytywać przez pryzmat przesłania zawartego w tej sutrze. Nie wdając się w szczegóły, stwierdzimy tylko, że w tekście tym w od‐ powiedzi na pytanie Katjajany Budda określa parametry właściwego poglądu (s. samyag ‐driṣṭi / p. sammā ‐diṭṭhi). Właściwy pogląd to taki, w którym unika się orzekania dwóch ekstremów bytu/istnienia i niebytu/nieistnienia. W pu‐ łapkę owego przeciwstawienia bytu i niebytu wpada się za sprawą egotycznego lgnięcia do przedmiotów doświadczenia codziennego. Widzący właściwie, jak przebiega łańcuch przyczynowego warunkowania, w którym nie ma miejsca na trwałą jaźń, unikają owej pułapki, kroczą środkową drogą. Istotne w tym tekście jest to, że Budda wiąże żywienie przekonania o bycie/niebycie z postawą lgnięcia i sugeruje, iż widzenie rzeczy, jakimi one są, może się dokonać tylko w stanie całkowitego nielgnięcia, upekszy. Dopiero w tym kontekście możemy uchwycić sens pozornie prostego prze‐ słania Nagardżuny z MMK XV, 10: [Stwierdzenie] „istnieje" to pogląd eternalizmu. [Stwierdzenie] „nie istnieje" to pogląd anihilacjonizmu. Dlatego mędrzec nie powinien obstawać przy istnieniu i nieistnieniu41. Nagardżuna nie mówi tu niczego, czego nie bylibyśmy w stanie wyczytać z przywołanych tekstów sutrowych. Obstawanie przy istnieniu bądź nieistnie‐ niu jest wyrazem lgnięcia ugruntowanego w błędnym oglądzie rzeczy. Jeszcze dobitniej i klarowniej stwierdza to jego uczeń arjadewa. W Cztery‐ stu strofach pisze: 40 Ratnaguna dodaje w tym kontekście, że kto nie lgnie, musi porzucić wszystkie nazwy (RGS I, 27). W strofie II, 11 dodaje w podobnym duchu, że „postrzeżenia to tylko słowa" (saṁjñeti nāma), a ci, którzy się ich wyzbyli, osiągnęli doskonałość (pāramita). 41 MMK XV, 10: astīti śāśvata ‐grāho nāstīty uccheda ‐darśanam, tasmād astitva ‐nāstitve nāśrīyeta vicakṣaṇaḥ. Widzenie pustki a doświadczenie mistyczne... 89 Niepustego (aśūnya) nie należy uważać za puste (śūnya) [tylko z powodu pragnienia:] „Obym osiągnął nirwanę". Tathagatowie głoszą, że nirwany nie [osiąga się] dzięki błęd‐ nemu poglądowi42. Dlaczego arjadewa oznajmia, że niepustego nie należy uważać za puste, skoro madhjamaka głosi właśnie, że wszystkie rzeczy są puste? czym w ogó‐ le miałoby być to niepuste, skoro wszystko jest puste? Dlaczego twierdzenie, że rzeczy są puste, zostaje tutaj uznane za błędny pogląd, który nie zbliża do nirwany? Otóż w strofie tej uczeń Nagardżuny podkreśla, że racją dla takiego orzekania nie może być pragnienie osiągnięcia nirwany, czyli lgnięcie do my‐ śli o nirwanie. Błędność poglądu w tym wypadku nie polega na niewłaściwej treści poglądu, tylko na niewłaściwym stosunku do skądinąd trafnego poglądu. Problemem jest motywacja, nie treść. Nikt nie jest w stanie zmusić się do tego, aby zmienić tezę naturalnego nastawienia, tj. aby uważać za puste rzeczy, które w naturalnym nastawieniu dane nam są jako obdarzone samobytem. Wyzwo‐ lenia nie osiąga się wolą, nie osiąga się decyzją, nie osiąga się wreszcie intencją, chociaż ta odgrywa niezwykle ważną rolę w buddyjskiej praktyce duchowej. Wyzwolenie osiąga się dającą się wyrazić w języku wiedzą uzyskaną poprzez bezpośredni ogląd rzeczy, jakimi one są. Wypowiedź arjadewy dostarcza doskonałego narzędzia do interpretacji in‐ nego słynnego pochodzącego z Odwrócenia krytyki (Vigraha ‐vyāvartanī) stwier‐ dzenia Nagardżuny o nieposiadaniu własnych poglądów. W strofie VV 29 Na‐ gardżuna oznajmił: Gdybym głosił jakąś tezę (pratijñā), wtedy popełniałbym błąd. Jednakże nie posiadam żadnej własnej tezy, dlatego nie popełniam błędu43. Nie głosić żadnej tezy, nie mieć poglądu to nie znaczy nie mieć niczego do powiedzenia, nie mieć żadnej propozycjonalnej treści do przekazania. Nie mieć poglądu to znaczy nie mieć egotycznego stosunku do poglądu. Nagardżuna przyznaje, że nie żywi egotycznej postawy względem żadnego poglądu. Żaden 42 cŚ VIII, 7: nāśūnyaṁ śūnyavad dṛṣṭaṁ nirvāṇaṁ me bhavatviti, mithyādṛṣṭer na nirvāṇaṁ varṇayanti tathāgatāḥ. 43 VV 29: yadi kācana pratijñā syān me tata eṣa me bhaved doṣaḥ, nāsti ca mama pratijñā tasmān naivāsti me doṣaḥ. Również w tym wypadku Nagardżuna pozostaje wierny wcześniejszej, ogólnobuddyjskiej tradycji. Bez wątpienia bowiem za taką antycypację jego postawy można uznać stwierdzenie z Dhammapady, że przebudzony, czyli arahant (s. arhant), nie ma wierzeń (p. assaddha) (DhP 97). Stwierdzenie to głosi, jak później czyni to Nagardżuna, że przebudzony nie pozostaje z żadnymi przekonaniami, z żadnymi poglądami w relacji egotycznej, o żadnym poglądzie nie może powiedzieć „mój". Nie oznacza to jednak, że przebudzony nie ma nicze‐ go prawdziwego do powiedzenia na temat rzeczywistości. Wszystko jednak, co mówi, mówi w oparciu o widzenie rzeczy, jakimi one są, a nie w oparciu o mniemanie, przeświadczenie czy też zaufanie. 90 Krzysztof JaKubczaK pogląd nie jest jego, o żadnym nie może powiedzieć „mój", określając w ten sposób własną emocjonalną więź z jakimś przekonaniem. Nie twierdzi zaś, że żadnej propozycjonalnej treści dającej się dyskursywnie wyrazić w sądzie nie można przypisać wartości prawdy. On sam przecież uznaje za prawdziwy sąd o pustce. Tym samym autor MMK przedstawia siebie jako osobę przebudzoną. Drugorzędną sprawą pozostaje, czy mu w to uwierzymy. Nie ma znaczenia, czy Nagardżuna jest przebudzony, czy tylko kreśli ideał przebudzonego. Istot‐ ne jest to, że prezentowana postawa w niczym nie przypomina ani scepty‐ cyzmu, z uporem maniaka od kilkudziesięciu lat wmawianego Nagardżunie oraz czytelnikom jego pism przez wielu współczesnych interpretatorów, ani mistycyzmu. zatem powiedzmy to dobitnie. Rezerwy madhjamaki w stosunku do języka nie należy interpretować w ten sposób, iż bierze się z tego, że doświadczenie rzeczy, jakimi one są, ujawnia ich pustkę (śūnyatā) „będącą podstawą wszelkich form w świecie", tożsamą z „nicością", „z której wszystko zostało powołane do bycia - mocą, której można dać imię: Nic jak Bóg" (Bolewski, 2006: 187). Pustki nie można interpretować jako Nicości, jako Tajemnicy Boga, jako nie‐ określoności boskiego czy też absolutnego bytu. Interpretacja taka sprowa‐ dza naukę madhjamaki do formy negatywnej teologii, z którą nie ma ona nic wspólnego. Rezerwa madhjamaki wobec języka manifestująca się w preferowaniu ne‐ gatywnych określeń „takości", odmowie uznania wykluczających się atrybucji, afirmacji milczenia jako najdoskonalszej postawy względem rzeczywistości jest świadectwem świadomości niebezpieczeństwa egotycznego lgnięcia do prze‐ konań w języku wyrażonych. Rozpoznanie pustki jako negatywnej własności rzeczy, co równoważne jest z widzeniem rzeczy, jakimi one są, stanowi - zda‐ niem madhjamików - jedyny sposób, aby się przed tym niebezpieczeństwem uchronić. Musimy zdać sobie sprawę, że milczenie nie zawsze „mówi" to samo. Jego sens ujawnia się tylko w szerszym kontekście afirmowanych i negowanych prze‐ konań. Jeżeli chcemy zatem zrozumieć, co mówi milczenie madhjamików, mu‐ simy wsłuchać się w słowa, które je poprzedzają. Podsumujmy więc. Milczenie madhjamika - owo milczenie szlachetnego (ārjāṇāṁ tūṣṇīm ‐bhāvaḥ) zalecane przez czandrakirtiego - nie ma nic wspól‐ nego ani z milczeniem sceptyka, ani z milczeniem mistyka, ani tym bardziej z milczeniem (uświadomionej) niewiedzy. Milczenie to wyraża stan doskonałej równowagi umysłu, upekszy, stan doskonałego nielgnięcia, w którym nic nie pozostaje już do powiedzenia. ale nie pozostaje nie dlatego, że nie ma już co powiedzieć, lecz dlatego, że nie ma już po co mówić. W sytuacji tej jedynym powodem zabierania głosu w jakiejkolwiek sprawie może być wyłącznie po‐ trzeba niesienia pomocy innym utrwalona karmicznie poprzez złożenie ślubów bodhisattwy. Widzenie pustki a doświadczenie mistyczne... 91 WIDZENIE PUSTKI a DOŚWIaDczENIE MISTYczNE Buddyjskie doświadczenie nie odsyła do jakiejś tajemniczej Nicości przez od‐ krycie nicości stworzenia. Buddyjskie doświadczenie jogiczne przynajmniej do czasów madhjamaki jest doświadczeniem tej samej rzeczywistości, o której prawda dostępna jest w racjonalnej analizie filozoficznej. Istotą buddyjskiego medytacyjnego, jogicznego („mistycznego") doświadczenia nie jest odsyłanie człowieka do Tajemnicy, tylko takie uprzystępnianie dostępnej inną drogą prawdy, które ma moc przemiany istnienia sansarycznego w istnienie nirwa‐ niczne poprzez wykorzenienie zalążków owego zafałszowanego sposobu istnie‐ nia mających charakter szkodliwych nawyków umysłowych. Trzy rodzaje mądrości (prajñā) wyróżniane w buddyzmie nie dotyczą róż‐ nych sfer istnienia, nie dotyczą różnych postaw względem istnienia absolut‐ nego/boskiego, lecz różnych form generowania mądrości: poprzez słuchanie (śrutamayī), namysł (cintāmayī) i medytację (bhāvanāmayī)44. W swojej treści te trzy rodzaje mądrości nie różnią się od siebie, są jedną mądrością. Buddyj‐ ska medytacja zatem nie jest jakimś niezwykłym fundamentem, bez którego filozoficzne rozważania buddyjskie, na przykład na temat braku jaźni, pozostają teorią, która nie tylko szkodzi, ale też nie jest w pełni racjonalna, jak sugerują niektórzy autorzy (Bolewski, 2006: 149). Buddyjska medytacja nie ujawnia ja‐ kiegoś ukrytego ontycznego dna niedostępnego buddyjskiej racjonalnej analizie, jakiegoś obszaru, „do którego rozum ze swoim światłem sięga tylko częściowo" (Bolewski, 2006: 149). Filozoficzna teoria, nawet będąc prawdziwą, może być szkodliwa o tyle, o ile może stać się w swoim werbalnym wyartykułowaniu przedmiotem lgnięcia, które wzmacnia poczucie ego. Poznanie medytacyjne przekształca medytującego w ten sposób, iż owa szkodliwa postawa lgnięcia nie może się pojawić. Dzięki temu takie poznanie wyzwala. Wartość wglądu poznawczego uzyskanego na drodze medytacji nie wyraża się w tym, iż udostępnia on nową, doskonałą, ostateczną, w inny sposób niedo‐ stępną prawdę o rzeczywistości, tym bardziej nie wyraża się w tym, iż uchwy‐ tuje on inną, ukrytą pod mnogością zjawisk doskonalszą rzeczywistość, tylko w tym, iż trwale usuwa te czynniki umysłowe o charakterze nawyków, które konstytuują naszą sansaryczną postawę wyrażającą się w egoistycznym lgnięciu wyrastającym z przedświadomego przeświadczenia o ostatecznej, w nich sa‐ mych ufundowanej realności przedmiotów doświadczenia. To przeświadczenie nazwałem za Edmundem Husserlem „generalną tezą naturalnego nastawienia". Pod tym względem postawa madhjamaki jest zgodna z postawą całej trady‐ cji abhidharmicznej. Novum polega wyłącznie na tym, iż kładzie ona skrajnie 44 Podział ten jest powszechnie znany w tradycji buddyjskiej i przywoływany przez przed‐ stawicieli różnych szkół, na przykład zarówno przez Wasubandhu (Abhidharma ‐kośa), jak i Ka‐ malasilę (Bhāvanākrama). 92 Krzysztof JaKubczaK intensywny nacisk na de ‐substancjalizację rzeczywistości przedmiotowej. Ma‐ dhjamaka zdaje się twierdzić, iż dla uzyskania doskonałej równowagi umysłu (upekszy) wstępna de ‐substancjalizacja podmiotu poprzez rozłożenie go na skandhy (i dharmy) nie wystarcza. Buddyjskie doświadczenie medytacyjne jest zatem inną formą poznania tej samej prawdy, która dostępna jest na drodze racjonalnej analizy. W przypadku madhjamaki można powiedzieć, że praktyka medytacyjna służy doskonaleniu owej analizy czy też że wręcz ją stanowi. Porównanie do fenomenologii Husserla uważam za wartościowe i nośne. Sytuacja, jaką opisuje madhjamaka, zdaje się być tą samą, która stanowi punkt wyjścia refleksji niemieckiego filozofa. Podkreślić jednak należy, że tam, gdzie Husserl zaczyna, tam madhjamaka kończy. Husserl sądzi, że aby zbudować obiektywną wiedzę, należy dotrzeć do tego dotychczas nieodkrytego miej‐ sca, w którym dokonuje się sama konstytucja przedmiotu poznania. Temu ma służyć redukcja fenomenologiczna, która w postaci epoche jest zawieszeniem obowiązywania tezy naturalnego nastawienia, czyli przeświadczenia o realności doświadczanych przedmiotów. Gdy ją przeprowadzimy, otworzy się nowy, do‐ tychczas niezbadany obszar poznawczy. z perspektywy madhjamaki projekt Husserla jawi się jako skrajnie naiwny. Niemiecki filozof traktuje błąd poznawczy jako coś, co nam się przytrafia. co prawda do czasów Husserla przytrafiało się zawsze, ale dalej tylko przytrafiało. Madhjamaka zaś w zgodzie z całą poprzedzającą ją tradycją buddyjską uznaje, że błąd poznawczy jest tym, co nas konstytuuje jako poznające błędnie pod‐ mioty, jest tym, co funduje naszą sansaryczną empiryczną egzystencję. zawiesić generalną tezę naturalnego nastawienia to z perspektywy madhjamaki zmienić naszą kondycję z sansarycznej na nirwaniczną. Husserl postuluje, aby zrobić to aktem teoretycznej decyzji (Husserl, 1975: 88–92). Mówiąc językiem bud‐ dyjskiej teorii medytacji, Husserl wierzy, że do osiągnięcia upekszy wystarcza czysta intelektualna operacja. Husserl jest jednym z wielu europejskich myślicieli mających swojego pa‐ trona w Kartezjuszu, którzy poznawczą praktykę wyrywali z praktyki życiowej. Wierzyli, iż proces poznawczy można skutecznie odizolować od umysłowych sił wpływających na charakter i jakość naszej życiowej praktyki, czyli na na‐ sze zachowania, wybory, reakcje emocjonalne, skłonności itd., gdyż proces ten jest domeną odmiennej umysłowej/psychicznej władzy. Wyrwanie praktyki po‐ znawczej z praktyki życiowej wiąże się z nadaniem temu obszarowi naszej osoby, który ową praktykę poznawczą funduje, czyli świadomości, szczególnego, wy‐ różnionego ontycznego statusu. Rację mieli wszyscy ci krytycy koncepcji epoche, którzy dowodzili, iż spycha ona Husserla na stanowisko idealizmu, przesądzając na wstępie o nadzwyczaj‐ nym i nadrzędnym sposobie istnienia świadomości, o jej absolutności (Ingar‐ den, 1974: 221–224). Widzenie pustki a doświadczenie mistyczne... 93 Warto zwrócić na ten fakt uwagę, gdyż analogiczny proces zaobserwować można w późnym indyjskim buddyzmie. To samo zdają się robić zwolennicy literalnie pojmowanej idei tathagatagarbhy, którzy utożsamiają dobrze ugrun‐ towaną w abhidharmicznej teorii dharm, wręcz naturalną dla tej teorii i niebu‐ dzącą wielkich kontrowersji ideę czystości świadomości z przekonaniem o jej absolutnym statusie ontycznym. Te ogólne rozważania chciałbym zakończyć odniesieniem do współczesnego japońskiego autora buddyjskiego, który uzyskał popularność nie jako filozof, lecz jako mistrz duchowy tradycji soto zen, Shunryu Suzukiego. Mimo dekla‐ rowanej rezerwy w stosunku do wszelkiej filozofii, w tym także filozofii bud‐ dyjskiej, co pozostaje w zgodzie z potocznymi wyobrażeniami na temat postawy zen, stwierdza on z jednej strony, iż: „Filozofia buddyjska jest tak uniwersalna i logiczna, że nie jest to filozofia buddyzmu, ale samego życia", z drugiej zaś zauważa, że: „W niektórych wypadkach buddyzm skłania się do polemiki [...], bowiem buddyści muszą zabezpieczyć swoją drogę przed mistycznymi czy ma‐ gicznymi interpretacjami religii" (Sh. Suzuki, b.r.w.: 121). Filozoficzna wykładnia nie jest kwestią wtórną, co sugeruje wielu badaczy doświadczenia mistycznego. zabezpieczając drogę każdej praktyki duchowej (religii), jest ona znakiem różnicy nie tylko filozoficzno ‐teologicznych inter‐ pretacji, ale także, a może przede wszystkim, różnicy samych doświadczeń le‐ żących u podstaw owych wykładni. Dla osiągnięcia przebudzenia istotne jest bowiem nie tylko, jak się doświadcza/wierzy, ale także cz ego się doświadcza / w co się wierzy. BIBLIOGRaFIa Wykaz skrótów: aN - Aṅguttara ‐nikāya aS - Aṣṭa ‐sāhasrikā ‐prajñā ‐pāramitā ‐sūtra DhP - Dhamma ‐pada MMK - Mūla ‐madhyamaka ‐kārikā MN - Majjhima ‐nikāya p. - pali PP - Prasanna ‐padā PVS - Pañca ‐viṁśati ‐sāhasrikā ‐prajñā ‐pāramitā ‐sūtra RGS - Prajñā ‐pāramitā ‐ratna ‐guṇa ‐saṁcaya ‐gāthā s. - sanskryt SN - Saṁyutta ‐nikāya t. - tybetański Vc - Vajracchedikā ‐prajñā ‐pāramitā ‐sūtra VV - Vigraha ‐vyāvartanī YṢ - Yukti ‐ṣaṣtikā ‐kārikā 94 Krzysztof JaKubczaK Tekst y źródłowe: Aṅguttara ‐nikāya Aṅguttara ‐nikāya (1885–1900). (Red. R. Morris & E. Hardy). T. 1–5. London: Pali Text Society. Āryadeva, Catuḥ ‐śataka Lang, K. (1986). Āryadeva's Catuḥśataka: On the Bodhisattva's cultivation of merit and knowledge. Delhi: Motilal Banarsidass Publishers. Aṣṭa ‐sāhasrikā ‐prajñā ‐pāramitā ‐sūtra Mitra, R. (Red.). (1888). Ashṭasāhasrikā. calcutta: The asiatic Society of Bengal. conze, E. (Przeł.). (1975). The perfection of wisdom in eight thousand lines and its verse summary (wyd. 2). Bolinas: Four Seasons Foundation. Vaidya, P. L. (Red.). (1960). Aṣṭasāhasrikā Prajñāpāramitā. Darbhanga: The Mithila Insti‐ tute. [Reprint: University of Oslo, Bibliotheca Poliglota: Thesaurus Literaturae Bud‐ dhicae: Aṣṭasāhasrikā Prajñāpāramitā. On ‐line: http://www2.hf.uio.no/common/apps/ permlink/permlink.php?app=polyglotta&context=volume&uid=71f3de9e ‐5528 ‐11e4 ‐ 856a ‐001cc4ddf0f4 (dostęp: 11.07.2017)]. candrakīrti, Prasanna ‐padā La Vallée Poussin, L. de (Red.). (1903). Mūlamadhyamakakārikās (Mādhyamikasūtras) de Nāgārjuna avec la Prasannapadā commentaire de Candrakīrti. St. Petersbourg: L'académie Impériale des Sciences. Vaidya, P. L. (Red.). (1960). Madhyamakaśāstra of Nāgārjuna with the commentary: Prasannapadā by Candrakīrti. Darbhanga: The Mithila Institute. Dhamma ‐pada Radhakrishnan, S. (Wyd. i tłum.). (1950). The Dhammapada with introductory essays, Pāli text, English translation and notes, London–New York–Toronto: Oxford University Press. Majjhima ‐nikāya Majjhima ‐nikāya (1888–1902). (Red. V. Trenckner & R. chalmers). T. 1–3. London: Pali Text Society. Nāgārjuna, Mūla ‐madhyamaka ‐kārikā Jong, J. W. de (Red.). (1977). Mūlamadhyamakakārikāḥ. Madras: The adyar Library and Research centre. La Vallée Poussin, L. de (Red.). (1903). Mūlamadhyamakakārikās (Mādhyamikasūtras) de Nāgārjuna avec la Prasannapadā commentaire de Candrakīrti. St. Petersbourg: L'académie Impériale des Sciences. Vaidya, P. L. (Red.). (1960). Madhyamakaśāstra of Nāgārjuna with the commentary: Prasannapadā by Candrakīrti. Darbhanga: Mithila Institute. Nāgārjuna, Vigraha ‐vyāvartanī Johnston, E. H. & Kunst, a. (Red.). (1948–1951). Vigrahavyāvartanī of Nāgārjuna. Mélanges chinois et bouddhiques, 9, 99–152. [Przedruk w: Bhattacharya, K. (1990). The dialectical method of Nāgārjuna. Vigrahavyāvartanī. Delhi: Motilal Banarsidass Publishers]. Widzenie pustki a doświadczenie mistyczne... 95 Nāgārjuna, Yukti ‐ṣaṣtikā ‐kārikā Lindtner, ch. (1990). Nagarjuniana: Studies in the writings and philosophy of Nāgārjuna. Delhi: Motilal Banarsidass Publishers. Pañca ‐viṁśati ‐sāhasrikā ‐prajñā ‐pāramitā ‐sūtra Dutt, N. (Red.). (1934). Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā. London: Luzac and co. [Reprint: GRETIL - Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages. On ‐line: http://gre til.sub.uni ‐goettingen.de/gretil/1_sanskr/4_rellit/buddh/pspduttu.htm (dostęp: 11.07.2017)]. Prajñā ‐pāramitā ‐ratna ‐guṇa ‐saṁcaya ‐gāthā Vaidya, P. L. (Red.). (1961). Mahāyāna ‐sūtra ‐saṁgrahaḥ (cz. 1). Darbhanga: The Mithila In‐ stitute. [Reprint: Digital Sanskrit Buddhist canon. On ‐line: http://www.dsbcproject.org/ canon ‐text/book/72 (dostęp: 11.07.2017)]. Saṁyutta ‐nikāya Saṁyutta ‐nikāya (1884–1898). (Red. L. Feer). T. 1–5. London: Pali Text Society. Vajracchedikā ‐prajñā ‐pāramitā ‐sūtra Harrison, P. & Watanabe, Sh. (Red.). (2006). Vajracchedikā Prajñāpāramitā (=Buddhist Manu‐ scripts in the Schøyen Collection, 3). Oslo: Hermes academic Publishing. [Reprint: University of Oslo. Bibliotheca Poliglota: Thesaurus Literaturae Buddhicae: Vajracchedikā Prajñāpāramitā. On ‐line: http://www2.hf.uio.no/common/apps/permlink/permlink.php?app=polyglotta&co ntext=volume&uid=21af821c ‐0cb2 ‐11df ‐9e60 ‐00215aecadea (dostęp: 11.07.2017)]. Opracowania: ames, W. L. (1982). The notion of svabhāva in the thought of candrakīrti. Journal of Indian Philosophy, 10/2, 161–177. Bareau, a. (1951). L'absolu en philosophie boudhique. Paris: centre de Documentation Universitaire. Bolewski, J. (2006). Daleki Wschód na Zachodzie. Od reinkarnacji do regeneracji. Kraków: WaM. Burton, D. (2000). Wisdom beyond words? Ineffability in Yogācāra and Madhyamaka Bud‐ dhism. Contemporary Buddhism, 1/1, 53–76. Byrski, M. K. (2008). Przekaz tekstów objawionych i normatywnych w tłumaczeniach, czyli praktyka zależnego powstawania. Przegląd Orientalistyczny, 226–227, 153–172. collinson, D., Plant, K., & Wilkinson, R. (2002). Fifty eastern thinkers. London–New York: Routledge. conze, E. (1952). The composition of the Aṣṭasāhasrikā Prajñāpāramitā. Bulletin of the School of Oriental and African Studies, 14/2, 251–262. Heisig, J. W. (2001). Philosophers of nothingness: An essay on the Kyoto school. Honolulu: Uni‐ versity of Hawai'i Press. Husserl, E. (1975). Idee czystej fenomenologii i fenomenologicznej filozofii. Księga pierwsza. (Przeł. D. Gierulanka). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Huxley, a. (1991). Drzwi percepcji. (Przeł. P. Kołyszko). Warszawa: Wydawnictwo Przedświt. Ingarden, R. (1974). Wstęp do fenomenologii Husserla. (Przeł. a. Półtawski). Warszawa: Pań‐ stwowe Wydawnictwo Naukowe. Jakubczak, K. (2010). Madhjamaka Nagardżuny. Filozofia czy terapia?. Kraków: Księgarnia akademicka. James, W. (2001). Doświadczenia religijne. (Przeł. J. Hempel). Kraków: zakład Wydawniczy NOMOS. 96 Krzysztof JaKubczaK Jones, R. H. (1993). Mysticism examined: Philosophical inquiries into mysticism. albany: SUNY Press. Jones, R. H. (2016). Philosophy of mysticism: Raids on the ineffable. albany: SUNY Press. Kozyra, a. (2007). Filozofia nicości Nishidy Kitarō. Warszawa: Nozomi. La Vallée Poussin, L. de (1936–1937). Musīla et Nārada. Le chemin du nirvāṇa. Mélanges chinois et bouddhiques, 5, 189–222. [Musīla and Nārada. The Path of Nirvāṇa, (Przeł. na j. angielski G. M. chödrön & G. L. Sangpo). On ‐line: http://www.gampoabbey.org/ kosha ‐resources.php (dostęp: 10.03.2015)]. Matial, B. K. (1975). Mysticism and reality: Ineffability. Journal of Indian Philosophy, 3, 217–252. Matial, B. K. (2005). Epistemology, logic, and grammar in Indian philosophical analysis. New Edition. (Red. J. Ganeri). Oxford: Oxford University Press. Murti, T. R. V. (1960). The central philosophy of Buddhism. London: George allen and Unwin. Norman, K. R. (1989). On translating the Dhammapada. Buddhist Studies Review, 6/2, 153–165. Otto, R. (2000). Mistyka Wschodu i Zachodu. Analogie i różnice wyjaśniające jej istotę. (Przeł. T. Duliński). Warszawa: Wydawnictwo KR. Pyysiäinen, I. (1993). Beyond language and reason: Mysticism in Indian Buddhism. Helsinki: Suomalainen Tiedeakatemia. Schayer, S. (1931). Ausgewählte Kapitel aus der Prasannapadā. Kraków: Polska akademia Umie jętności. Scholem, G. (2007). Mistycyzm żydowski i jego główne kierunki. (Przeł. I. Kania). Warszawa: Wydawnictwo aletheia. Schopen, G. (1975). The phrase 'sa pṛthivīpradeśaś caityabhūto bhavet' in the Vajracchedikā: Notes on the cult of the book in Mahāyāna. Indo ‐Iranian Journal, 17, 147–181. Smart, N. (2000). Mysticism and scripture in Theravāda Buddhism (s. 232–241). W: S. T. Katz (Red.). Mysticism and sacred scripture. Oxford: Oxford University Press. Stace, W. T. (1961). Mysticism and philosophy. London: Macmillan and co. Stcherbatsky, T. (1927). The conception of Buddhist nirvāṇa. Leningrad: The academy of Sciences of the USSR. Suzuki, D. T. (1955). an interpretation of zen ‐experience (1939) (s. 61–84). W: D. T. Suzuki. Studies in Zen. New York: a Delta Book. Suzuki, D. T. (1992). Wprowadzenie do buddyzmu zen. (Przeł. M. & a. Grabowscy). Warsza‐ wa: Wydawnictwo Przedświt. Suzuki, D. T. (2002). Mysticism: Christian and Buddhist. London–New York: Routledge. [Wyd. 1: 1957]. Suzuki, D. T. (2009). Zen i kultura japońska. (Przeł. B. Szymańska et al.). Kraków: Wydawnic‐ two Uniwersytetu Jagiellońskiego. Suzuki, Sh. (B.r.w.). Umysł zen, umysł początkującego. (Przeł. J. Dobrowolski & a. Sobota). B.m.w. Szahaj, a. (1993). Teksty na wolności. Kultura Współczesna, 2, 5–13. Tanji, T. (2000). On samāropa. Probing the relationship of the Buddha's silence and his te‐ aching (s. 347–368). W: J. Silk (Red.). Wisdom, compassion, and the search for understanding: The Buddhist studies legacy of Gadjin M. Nagao. Honolulu: University of Hawai'i Press. Tillemans, T. J. F. (2001). Trying to be fair to Mādhyamika Buddhism. calgary: The University of calgary. Williams, P. (1989). Mahāyāna Buddhism: The doctrinal foundations. New York: Routledge. Yao ‐ming, Tsai (2014). Language as an instrument of soteriological transformation from the Madhyamaka perspective. Asian Philosophy, 24/4, 330–345. zaehner, R. ch. (1971). Mysticism, sacred and profane. Oxford: Oxford University Press.