ARCHIWUM HISTORII FILOZOFII I MYŚLI SPOŁECZNEJ • ARCHIVE OF THE HISTORY OF PHILOSOPHY AND SOCIAL THOUGHT VOL. 61/2016 • ISSN 0066–6874 29 Zbign iew N erczu k Koncepcja „zwolenników zmienności" w Platońskim Teajtecie i jej recepcja w myśli greckiej* The Doctrine of the „Adherents of Flux" in Plato's Theaetetus and its Reception in Greek Thought A BSTR ACT: Th e paper discusses the problem of the source of the a nalogies between philosophical outlook of the Sophists and the skeptical tradition of Pyrrho and his successors. Its main objective is to point out that the similarities in standpoints, arguments and methods between these philosophical phenomena result from the transmission of Plato's Theaetetus. It is argued that main ideas (phenomenalism, subjectivism, relativity and indeterminacy of things, rejection of being and acceptance of becoming and constant fl ux, antilogical position consisting in opposing two contradictory statements etc.) which in Theaetetus constituted so called "Secret Doctrine" (attributed by Plato to Protagoras and disciples of Heraclitus), aft er being criticized by Aristotle in his discussion about the principle of contradiction in Metaphysics (books IV and XI), were acknowledged by Pyrrho and, revived by Aenesidemus, can be found incorporated into the skeptical tradition in the works of Sextus Empiricus. K EY WOR DS: Sophists • Protagoras • Plato • Aristotle • Pyrrho • skepticism • Aenesidemus • Sextus Empiricus W wielu pracach poświęconych dziejom antycznego sceptycyzmu podkreśla się obecność analogii pomiędzy tezami głoszonymi przez sceptyków (we wszystkich fazach tego nurtu) oraz przedstawicieli tzw. ruchu sofi stycznego1. Dokonując tylko pobieżnego i bardzo ogólnego przeglądu, * Projekt został sfi nansowany ze środków Narodowego Centrum Nauki przyznanych na podstawie decyzji numer DEC-2013/09/B/HS1/01996. 1 Należy pamiętać o zróżnicowaniu poglądów samych sofi stów oraz o równie dużych różnicach stanowisk w różnych fazach sceptycyzmu. Wymienione poniżej zbieżności mają charakter bardzo ogólny i w oczywisty sposób nie można ich traktować jako obowiązujących wszystkich sofi stów czy dotyczących wszystkich faz sceptycyzmu. Ze względu na brak miejsca nie ma tutaj możliwości ich uszczegółowienia. Analogie między sofi styką a sceptycyzmem pojawiają się już w klasycznym opracowaniu dziejów antycznego scep30 Z bign i ew N ercz u k w obu nurtach napotykamy bliskie sobie motywy: fenomenalizm (prymat „zjawiska"), przyjęcie możliwości orzekania sprzecznego (sofi styczna metoda „dwu mów" [antylogika] – sceptyczna „izostenia"), analiza przedmiotowych i podmiotowych składowych procesu poznania oraz sposobu kształtowania przekonań, odrzucenie kategorii (bądź kryterium) prawdy i fałszu, przyjęcie nieokreśloności świata, wiara w bezpośrednią pewność spostrzeżeń, doznań czy przedstawień, względność rzeczy, postrzeganie słowa jako narzędzia budowania przekonań i perswazji (przyjęcie kategorii namowy, wiary, „mocy" słowa), osłabienie dogmatycznej wymowy twierdzeń przez założenie, iż mówią one jedynie o pewnych doraźnych, indywidualnych stanach (wątek „prywatności" poznania), dostrzeżenie i uwydatnienie psychologiczno-terapeutycznej roli słowa, tworzenie pewnego specyfi cznego języka (np. ouden mallon), fi lozofi czne topoi wykorzystywane przez sceptyków (np. antyteza „tego, co z natury" i „z umowy", argumenty sofi styczne inkorporowane do sceptycznych sposobów powściągania sądu [tzw. tropów]). Interpretacja powyższych analogii (ale i niewątpliwych różnic) zachodzących pomiędzy sofi styką a sceptycyzmem, jest z całą pewnością zadaniem istotnym. Jednak dla historyka fi lozofi i prawdziwie ważna jest odpowiedź na pytanie, czy analogie te są wynikiem bezpośredniej czy pośredniej zależności myśli sceptycznej od sofi stycznych tekstów, a także czy możliwe jest wskazanie konkretnych dzieł jako źródeł tych analogii. Z pewnością jest to zadanie arcytrudne ze względu na naszą nikłą wiedzę o antycznym sceptycyzmie (należy pamiętać o zaginięciu większości znaczących tekstów fi lozofi cznych tego nurtu), jeszcze bardziej szczątkowo zachowaną spuściznę samych sofi stów, a także proces reinterpretacji, jakiemu teksty fi lozofi czne na przestrzeni wieków podlegały. Zadanie to powinno jednak zostać podjęte, ponieważ stwarza ono możliwość rzetelnej rekonstrukcji myśli greckiej, zrozumienia procesu myśli i zależności między poszczególnymi nurtami antycznej myśli fi lozofi cznej, a w konsekwencji ewentualnej korekty aktualnie obowiązujących wyobrażeń na temat jej rozwoju. Celem tego krótkiego omówienia jest wskazanie obecności motywów znanych z platońskiego dialogu Teajtet w księgach G i K Metafi zyki Arystotelesa, w myśli Pyrrona, Ajnezydemosa i dziele Sekstusa Empiryka. Główną tezą niniejszego opracowania jest to, iż Teajtet odegrał fundamentalną rolę w kształtowaniu się myśli sceptycznej, a dostrzegane przez badaczy analogie tycyzmu V. Brocharda, Les sceptiques grecs, Paris 1923 czy np. P. Delacy, Ou) ma=llon and the Antecedents of Ancient Scepticism, [w:] Essays in Ancient Greek Philosophy, ed. by J. P. Anton with G. L. Kustas, Albany 1971, s. 593–606; B. Wiśniewski, L'infl uence des sophistes sur Aristote, Epicure, Stoiciens et sceptique, Wrocław–Warszawa–Kraków 1966. 31 Koncepcja „z wol en n ików z m i en ności" w Pl atońsk i m Te ajtecie... między sceptycyzmem a sofi styką są w dużej mierze wynikiem transmisji zawartych w nim idei. Dialog Teajtet, stanowiący pewnego rodzaju ewenement wśród dzieł platońskich ze względu na swoją formę i treść2, w dużej części poświęcony jest omówieniu rozbudowanej koncepcji (określanej w dialogu jako „tajemna nauka"[152c]) przypisywanej przez Platona Protagorasowi i „heraklitejczykom"3. Jest to wielka konstrukcja, rozpoczynająca się od przedstawienia defi nicji wiedzy jako spostrzeżenia, prowadzącej do refl eksji nad Protagorasową homo-mensura, która uzasadniana jest przy pomocy koncepcji mechanizmu spostrzegania (tzw. koncepcji metaksy) oraz doktryny powszechnej zmienności4. Ta dyskutowana w dialogu koncepcja implikuje cały szereg fundamentalnych rozstrzygnięć fi lozofi cznych. Są wśród nich odrzucenie bytu i przyjęcie stawania się (ruch jako arche)5, odrzucenie substancji i tożsamości rzeczy6, podkreślenie nieokreśloności7 i względności rzeczy8, przekonanie o „fenomenalnym" charakterze rzeczywistości, na którą składają się konstytuujące się w procesie „metaksy" chremata9, przyjęcie bezpośredniej pewności i „prawdziwości" wszystkich spostrzeżeń i przedstawień10, „prywatność spostrzeżeń" tożsamych z wiedzą11, odrzucenie kategorii prawdy 2 Por. Z. Danek, Myślę, więc nie wiem: próba interpretacji platońskiego dialogu „Teajtet", Łódź 2000. Z. Danek mówi o „izolowanym" czy „wyjątkowym" miejscu dialogu wśród dzieł platońskich (s. 5; 25–26). 3 Obszernie na temat dyskusji prowadzonej w dialogu, atrybucji doktryny „zwolenników zmienności" oraz poniżej przedstawionych tez por. Z. Nerczuk, Miarą jest każdy z nas. Projekt zwolenników zmienności rzeczy w platońskim Teajtecie na tle myśli sofi stycznej, Toruń 20092. 4 Niewątpliwym problemem jest jednoznaczne stwierdzenie, czy poglądy przedstawiane w dialogu przez Sokratesa i przypisywane Protagorasowi oraz „heraklitejczykom" są referatem poglądów konkretnego fi lozofa, którejś z ówczesnych szkół fi lozofi cznych czy też stanowią połączenie różnych tez, skompilowanych przez Platona na potrzeby dyskusji toczącej się w dialogu. Bez względu jednak na to, czyje są to poglądy, z całą pewnością Platon w dialogu przypisuje je w dialogu Protagorasowi, kojarzonemu z heraklitejczykami. Argumentacja za tezą, iż jest to oryginalna koncepcja Protagorasa w: Z. Nerczuk, Miarą jest każdy z nas, op. cit. 5 Por. np. Teajtet, 152d. Por. omówienie w: Z. Nerczuk, Miarą jest każdy z nas, op. cit., s. 76–88; s. 97–8. 6 Por. np. Teajtet, 166b. Por. omówienie w: Z. Nerczuk, Miarą jest każdy z nas, op. cit., s. 110–4. 7 Por. np. ibidem, 183a. 8 Por. np. ibidem, 160ab. 9 Por. omówienie w: Z. Nerczuk, Miarą jest każdy z nas, op. cit., s. 89–95. 10 Por. np. Teajtet, 161c. 11 Por. omówienie w: Z. Nerczuk, Miarą jest każdy z nas, op. cit., s. 127–8. 32 Z bign i ew N ercz u k i fałszu12 i przyjęcie indywiduum jako kryterium „prawdy"13, postulat orzekania sprzecznego („schemat antologiczny")14, poszukiwanie „nowego", dostosowanego do zmiennej rzeczywistości języka i sposobu komunikacji15, a także nacisk na element perswazyjny16. Dla naszych rozważań dotyczących transmisji tez zawartych w Teajtecie istotne jest to, iż dialog kilka dekad później znalazł uważnego czytelnika w osobie Arystotelesa. Niektóre tezy „zwolenników zmienności" oraz argumenty polemiczne zostały przywołane przez Stagirytę w dyskusji, jaką w księgach G i K Metafi zyki prowadzi z tymi, którzy łamią „najpewniejszą z zasad", czyli „zasadę sprzeczności". Obecność nawiązań do treści Teajteta w księgach G i K Metafi zyki dostrzegał już W.D. Ross17. Jednak nawiązania wyliczone przez W. D. Rossa stanowią tylko część odwołań do Teajteta obecnych w obu księgach. Arystoteles, polemizując z tymi, którzy łamią zasadę sprzeczności, ma Platoński dialog przed oczyma, a nawiązania obejmują: źródła ontologiczne i epistemologiczne, które prowadzą do odrzucenia „najpewniejszej z zasad", argumenty, którymi się jej przeciwnicy posługują, polemikę Arystotelesa zwróconą przeciw przedstawionym w Teajtecie poglądom, a także zaczerpnięte z Teajteta argumenty Platońskie. Potwierdzeniem wagi Teajteta dla Arystotelesowych rozważań jest fakt, iż w obu księgach Stagiryta aż trzykrotnie wzmiankuje imię Protago12 Por. np. Teajtet, 167b. Por. omówienie w: Z. Nerczuk, Miarą jest każdy z nas, op. cit., s. 128–33. 13 Por. sformułowanie homo-mensura (Teajtet, 152a). Omówienie w: Z. Nerczuk, Miarą jest każdy z nas, op. cit., s. 138–152. 14 Por. np. Teajtet, 166b. Por. omówienie w: Z. Nerczuk, Miarą jest każdy z nas, op. cit., s. 134–136. 15 Por. wykluczenie zaimków wskazujących, postulat posługiwania się formami imiesłowowymi cz charakterystyczne zwroty: ou[tw kai\ ou\k ou[tw (Tht., 183a), ou)de/n ma=llon (Teajtet, 182e). Por. omówienie w: Z. Nerczuk, Miarą jest każdy z nas, op. cit., s. 164–83. 16 Zadaniem mędrca jest zamiana „gorszych" spostrzeżeń czy mniemań na „lepsze": (Teajtet, 166d nn.). 17 Aristotle's Metaphysics. A revised Text with introduction and commentary by W.D. Ross, Oxford 1948, vol. I–II. W.D. Ross wskazuje na pięć miejsc tekstu zawierających ewidentne nawiązania do platońskiego dialogu, i to do części opisującej polemikę Platona z twierdzeniem przypisywanym Protagorasowi. Ross (1948a: 271): 1008a31 (ou]te ga\r ou[twv ou]t: ou)x ou[twv): ad Teajtet, 183a; (1948a: 272): 1008b27 (a)lla\ peri\ to\ a]meinon kai\ xei=ron): ad Teajtet, 171e–172b; (1948a: 277): 1010b3 (h( fantasi/a ou) tau)to\n t$= ai)sqh/sei): przedstawienie nie jest tożsame z aisthesis, w czym Ross widzi nawiązanie do Teajteta (152c), gdzie mówi się, że przedstawienie i spostrzeżenie jest tym samym; (1948a: 277): 1010b8 (po/teron a[ toi=v kaqeu/dousin): odnośnie do problemu snu czy jawy, który to zarzut zaczerpnięty jest z Teajteta (157e); (1948a: 277): 1010b12 (w[sper kai\ Pla/twn le/gei): to zarzut platoński z Teajteta, 171e; 178c nn. 33 Koncepcja „z wol en n ików z m i en ności" w Pl atońsk i m Te ajtecie... rasa, w każdej ze wzmianek nawiązując do interpretowanej w kontekście zaczerpniętym z Teajteta Protagorasowej tezy homo-mensura18. Konsekwencją tej zasady jest według Arystotelesa nierozróżnialność i nieokreśloność rzeczy będąca wynikiem odrzucenia substancji i istoty19 („wszystkie rzeczy stanowiłyby jedno")20, dopuszczenie sprzecznego orzekania o rzeczach (przyjęcie „schematu antylogicznego") i przyjęcie prawdziwości wszystkich twierdzeń21, wykluczenie możliwości komunikacji22, niemożność rozróżnienia tego, co lepsze i gorsze, a w rezultacie brak możliwości powzięcia decyzji i podjęcia jakiegokolwiek działania23. Cały powyższy zestaw tez wiązanych przez Stagirytę z Protagorasem ma swoje odpowiedniki w „tajemnej nauce" w Teajtecie. Jak można wnosić na podstawie tych analogii, Arystoteles zwalcza pewien obraz rzeczywistości oraz tezy fi lozofi czne, które przypisywane są w dialogu Protagorasowi i heraklitejczykom24. W poszukiwaniu odpowiedzi na pytanie o źródła analogii pomiędzy tezami sofi stów a sceptyków, przejdźmy do omówienia myśli założyciela sceptycyzmu, jakim był Pyrron z Elidy25. Sam Pyrron jest z pewnością jedną z najbardziej zagadkowych postaci wśród antycznych fi lozofów. Niewiele wiadomo o jego nauczycielach, równie mało o jego życiu i poglądach. Taki stan rzeczy jest nie tylko wynikiem zaginięcia czy fragmentarycznego zachowania tekstów źródłowych, ale również tego, iż sam Pyrron niczego nie napisał26. Rekonstruując myśl Pyrrona zdani jesteśmy tylko na hipotezy i spekulacje zarówno w odniesieniu do jej źródeł, jak i głównych tez. Dla naszego tematu istotna jest hipoteza przedstawiona przez Marcela Conche'a, która została podjęta przez Giovanniego Reale27. Według Conche'a myśl Pyrrona ukształtowała się pod wpływem polemiki Arystotelesa z przeciwnikami zasady sprzeczności wyłożonej w Metafi zyce (ks. G i K, 1–8), a sam Pyrron rozwijał swoje idee w świadomej opozycji do 18 Metafi zyka, 1007b20–29; ibidem, 1009a6–15; ibidem, 1062b12–19. 19 Ibidem, 1007a20–1. 20 Ibidem, 1008a27–30. 21 Ibidem, 1007b22; 1009a5; 1062b13. 22 Ibidem, 1010a12–13. 23 Ibidem, 1008b14–20. 24 Z pewnością omawiając problem sprzeczności Arystoteles odnosi się do całego szeregu postaci, a nie wyłącznie do stanowiska Protagorasa. Jednak, jak można sądzić, w opinii Stagiryty konsekwencje tezy homo-mensura głoszonej przez Protagorasa stanowią paradygmatyczny przykład tego sposobu myślenia. 25 Na temat dziejów sceptycyzmu por. nowe opracowanie: R. Ziemińska, Historia sceptycyzmu. W poszukiwaniu spójności, Toruń 2013. 26 Testimonia zawarte są w zbiorze F. Decleva Caizzi, Pirrone. Testimonianze, Napoli 1981. 27 Por. M. Conche, Pyrrhon ou l'apparence, Villers-sur-mer 1973; G. Reale, Historia fi lozofi i starożytnej, III. Systemy epoki hellenistycznej, przeł. E. Iwo Zieliński, Lublin 1999. 34 Z bign i ew N ercz u k Arystotelesowego przedstawienia zawartego w księgach G i K, inspirując się w swej fi lozofi i koncepcją zwalczaną przez Arystotelesa, w dużej mierze, jak przekonywaliśmy powyżej, zaczerpniętą z platońskiego Teajteta. Według hipotezy Marcela Conche'a Pyrron miał w pamięci rozważania Arystotelesa na temat zasady sprzeczności i konsekwentnie się im sprzeciwiał28. Chociaż rozstrzygnięcie, czy Pyrron mógł osobiście słuchać Arystotelesa, czy w jakiś inny sposób z tymi tekstami się zapoznał29, nie wydaje się możliwe, to według Conche'a sceptyk ewidentnie odrzucił zasadę sprzeczności i wyłączonego środka w takiej postaci, w jakiej sformułował je Arystoteles, przystając na związane z tym odrzuceniem konsekwencje fi lozofi czne. Argumenty przedstawiane przez Conche'a oparte są na analogiach, jakie zachodzą między tezami krytykowanymi przez Arystotelesa w księdze G i K Metafi zyki oraz poglądami przypisywanymi Pyrronowi. W księdze K Arystoteles zwraca się przeciw Protagorasowej tezie homo-mensura. Jak pisze Stagiryta, skoro człowiek jest miarą wszystkich rzeczy, to to, co się każdemu jawi, jest właśnie rzeczywistością samą. Ponieważ ta sama rzecz wydaje się jednemu człowiekowi dobra, innemu zła, jest więc zarazem dobra, jak i niedobra. Z homo-mensura wynika według Stagiryty prawdziwość wszystkich twierdzeń sprzecznych30. Zwróćmy uwagę na konsekwencję wyprowadzoną przez Arystotelesa z tezy Protagorasa: „ta sama rzecz jest i nie jest, jest zła i dobra". Zbliżoną myśl według Marcela Conche'a można znaleźć w przekazie Diogenesa Laertiosa, który pisze, iż Pyrron: „niczego nie nazywał ani pięknym, ani brzydkim, ani sprawiedliwym, ani niesprawiedliwym [...]" „żadna rzecz nie jest bowiem bardziej tym niż tamtym"31. W opinii francuskiego badacza Pyrron dochodzi do tego samego wniosku, który wiązany był w Teajtecie i w Metafi zyce z Protagorasem, mianowicie przekonania o sprzeczności zjawisk32. Twierdzenie, iż rzecz jest „nie bardziej tym niż tamtym" przeczy 28 M. Conche, Pyrrhon ou l'apparence, op. cit., s. 35–6. 29 Por. hipotezy na ten temat w: ibidem, s. 35. 30 Arystoteles, Metafi zyka, 1062b12–24: „Pogląd Protagorasa jest podobny do poglądów, które przedstawiliśmy; fi lozof ten twierdził, że człowiek jest miarą wszystkich rzeczy, mając na myśli po prostu to, że co się każdemu wydaje, z pewnością jest takie. Skoro tak, to z tego wynika, że ta sama rzecz jest i nie jest, jest zła i dobra, i że wszystkie inne twierdzenia przeciwne są również prawdziwe, gdyż często ta sama rzecz wydaje się piękna jednym, a przeciwnie innym, i że to, co wydaje się każdemu człowiekowi, jest miarą rzeczy". (Arystoteles, Metafi zyka, przeł. K. Leśniak, Warszawa 1984, s. 279) 31 Diogenes Laertios, Vitae philosophorum (cytowane jako DL) IX 61 (przekład własny). Por. idem, Żywoty i poglądy słynnych fi lozofów, Warszawa 19824, przeł. I. Krońska, s. 553. 32 Por. świadectwa dotyczące fenomalizmu Pyrrona: np. DL IX 105–106; Tymon, fr. 69 Diels (= Decleva Caizzi, test. 63 A i 63 B). 35 Koncepcja „z wol en n ików z m i en ności" w Pl atońsk i m Te ajtecie... zarówno zasadzie tożsamości, jak i zasadzie sprzeczności. Odrzucenie tożsamości i przyjęcie sprzeczności rzeczy oznacza wedle Arystotelesa zakwestionowanie istoty rzeczy, utratę możliwości ich rozróżnienia oraz zniesienie ich jednostkowego bytu. Jak twierdzi Stagiryta, w wyniku odrzucenia prawa sprzeczności traci się możliwość jakiegokolwiek rozróżniania, określenia czy defi niowania rzeczy. Te przedstawiane przez Arystotelesa konsekwencje zanegowania zasady sprzeczności według Marcela Conche'a znajdują swoje echa w przekazie dotyczącym Pyrrona. Sceptyk w odpowiedzi na pytanie „Jakie są rzeczy?", miał bowiem stwierdzić, iż nie ma pomiędzy nimi „żadnej różnicy" (a )dia /fora), są „nie do określenia" (a )sta /qmhta) i „nie podlegają żadnemu sądowi czy rozstrzygnięciu" (a )nepi/krita)33. W świetle ontologicznej w swym charakterze interpretacji Conche'a/Realego określenie rzeczy jako a )dia /fora wskazuje na to, iż to właśnie pomiędzy samymi rzeczami nie zachodzi żadna istotowa różnica. Z kolei przyjęcie, że są one a )sta /qmhta, wyklucza wszelką określoność i stałość w rzeczach (wykluczenie tradycyjnej „liczby, miary i wagi"), co uniemożliwia wydanie o nich jakiegokolwiek sądu czy posłużenie się jakimkolwiek kryterium (a )nepi/krita). Wedle Conche'a/Realego powyższa odpowiedź Pyrrona ujawnia polemiczne względem wywodów Arystotelesa tło myśli sceptyka. Pyrron podważa w ten sposób fundamenty ontologii Arystotelesa, deklarując brak istotowej różnicy pomiędzy rzeczami, negując ich stałość i odrzucając możliwość ich określenia i ujęcia34. Ponadto, wedle Arystotelesa stanowisko przeciwników zasady sprzeczności wyklucza jakąkolwiek racjonalną dyskusję. Stagiryta pisze: „Zarazem staje się jasne, że dyskusja z takim oponentem jest w ogóle dyskusją o niczym; bo on właściwie nic nie mówi. Nie mówi bowiem ani 'tak', ani 'nie', lecz 'tak' i 'nie tak', i znowu przeczy jednemu i drugiemu, i mówi, że ani 'tak', ani 'nie tak'; w przeciwnym razie byłoby już coś określone"35. Jednak to, co stanowi przedmiot krytyki Arystotelesa, przedstawiane jest jako zalecenie w przekazie Arystoklesa odnoszącym się do Pyrrona. Wedle Tymona należy: „mówić o każdej poszczególnej rzeczy, że nie więcej jest, niż nie jest, albo, że i jest, i nie jest, albo, że ani jest, ani nie jest"36. Pyrron akceptuje 33 Arystokles, fr. 6 Heiland (Decleva Caizzi, test. 53). 34 Jak pisze G. Reale (Historia..., t. III, s. 481): „Jest to jedna z koniecznych konsekwencji wynikających z zanegowania bytu, eidos i substancji, to znaczy zanegowania platońsko- -arystotelesowskiej ontologii". 35 Arystoteles, Metafi zyka, 1008a30–34, przeł. T. Żeleźnik, s. 186, [w:] Arystoteles, Metafi zyka, oprac. M. A. Krąpiec, A. Maryniarczyk na podstawie tłumaczenia T. Żeleźnika, t. II, Lublin 2000. 36 Arystokles, fr. 6 Heiland (Decleva Caizzi, test. 53), przeł. A. Krokiewicz [w:] G. Reale, Historia ..., t. III, s. 479. 36 Z bign i ew N ercz u k i wykorzystuje język sprzeczności, którego odrzucenie postuluje Stagiryta. Język taki jest sceptykowi niezbędny do opisu sprzecznego, fenomenalnego świata, którego fundamenty ontyczne tak radykalnie różnią się od Arystotelesowych. Zrozumiałe jest więc, że pojawia się w nim ten sam zwrot „nie bardziej", którym posługiwał się wcześniej Platon, opisując w Teajtecie antylogiczną wizję rzeczywistości wiązaną z Protagorasem i heraklitejczykami. Marcel Conche zwraca również uwagę na zbieżność przekazu Antygonosa z Karystos (zawartego u Diogenesa Laertiosa) mówiącego o braku przezorności Pyrrona oraz argumentacji Arystotelesa przedstawiającej niezgodne z praktyką życiową konsekwencje odrzucenia zasady sprzeczności37. Wedle Stagiryty przyjęcie prawdziwości tez sprzecznych jest niezgodne z samą praktyką życiową: Dlaczego przecież udaje się taki do Megary, a nie pozostaje w miejscu, gdy sądzi, że powinien iść? I dlaczego od razu jeszcze przy świcie nie wpada do studni albo do przepaści, jeśli na nie natrafi , lecz zachowuje się ostrożnie, a nie tak, jakoby uważał, że jednakowo niedobrze i dobrze jest tam wpaść38? Zarzut Arystotelesa, który wykazuje nieżyciowość postawy sceptycznej, jest bardzo bliski wydźwiękowi anegdoty przedstawiającej Pyrrona jako osobę, łagodnie mówiąc, „beztroską". W żywocie Pyrrona Diogenes Laertios pisze: Żadna rzecz bowiem nie jest w większym stopniu taka niż inna. W życiu [Pyrron] trzymał się również tej zasady. Nie ustępował przed niczym, przed niczym się nie chronił; nie unikał żadnego niebezpieczeństwa, nie zważając na napotkane na drodze wozy, rowy, psy, i w ogóle nie zważał na świadectwo zmysłów. Tylko towarzyszącym mu zawsze uczniom zawdzięczał, że wychodził cało; tak uważa Antigonos z Karystos39. Rację wydaje się mieć Marcel Conche, który uważa, że zbieżność przekazów Arystotelesa i Antygonosa z Karystos o braku przezorności Pyrrona nie jest przypadkowa40. Wprawdzie trudno jest rozstrzygnąć, czy powyższy przekaz odpowiada prawdzie i odzwierciedla postawę historycznego Pyrrona, czy ma tylko za zadanie dostarczenie czytelnikowi rozrywki 37 M. Conche, Pyrrhon ou l'apparence, s. 40 nn. 38 Arystoteles, Metafi zyka, 1008b14–25, przeł. K. Leśniak, s. 88. 39 DL IX 62, przeł. I. Krońska, [w:] Diogenes Laertios, Żywoty i poglądy słynnych fi lozofów, Warszawa 19824, s. 553–4. 40 M. Conche, Pyrrhon ou l'apparence, s. 40 nn. 37 Koncepcja „z wol en n ików z m i en ności" w Pl atońsk i m Te ajtecie... i ośmieszenie tez Pyrrona, pokazuje jednak ekstremalne konsekwencje przyjęcia twierdzenia o braku istotowej różnicy pomiędzy rzeczami, tezy ouden mallon, a także odrzucenia zasady sprzeczności, a zatem tez, które bliskie są tym paradoksalnym konsekwencjom stanowiska Protagorasa, na jakie wskazywał Arystoteles w księgach G i K Metafi zyki. Chociaż z powodu braku źródeł omawiających obszerniej myśl Pyrrona, rekonstrukcja jego sceptycyzmu jest bardzo trudna, wydaje się, że argumenty Conche'a, podkreślającego istnienie analogii między stanowiskiem Protagorasa i innych fi lozofów, których krytykuje Arystoteles w Metafi zyce, a postawą i tezami Pyrrona, warte są uwagi i mogą przyczynić się do lepszego zrozumienia początków myśli sceptycznej41. Po Pyrronie i Tymonie z Fliuntu pyrronizm w swej pierwotnej formie zanika. Za jego odnowiciela uznaje się Ajnezydemosa z Knossos. Jedną z wielu tajemnic związanych z postacią Ajnezydemosa jest zagadnienie jego związków z fi lozofi ą Heraklita. Nasze główne źródło dotyczące dziejów i założeń myśli sceptycznej, jakim jest Sekstus Empiryk (żyje około dwa stulecia po Ajnezydemosie), wielokrotnie podkreśla związek tego fi lozofa z Heraklitem, a nawet stwierdza, że według Ajnezydemosa: „nurt sceptyczny jest drogą do fi lozofi i heraklitejskiej"42. Świadectwo Sekstusa, który najpewniej znał pisma Ajnezydemosa43, wywołało dyskusję na temat źródeł owego „herakliteizmu" Ajnezydemosa. Niektórzy badaczy wysunęli hipotezę, że źródłem tej heraklitejskiej predylekcji Ajnezydemosa jest to, iż uznał on za własne (czyli bliskie pyrrońskim) tezy z Platońskiego Teajteta, a mianowicie koncepcję „zwolenników zmienności" przypisywaną w dialogu Protagorasowi i heraklitejczykom44. Koncepcję tę zdaje się potwierdzać cały szereg motywów odsyłających do Teajteta, które pojawiają się w przekazach związanych z Ajnezydemosem. Wiele przykładów zawartych w słynnych sceptycznych „tropach" skompilowanych przez Ajnezydemosa ma swoje odpowiedniki w argumentacji 41 Zbieżności te są na tyle oczywiste, że R. Bett, chociaż odrzuca tezę Conche'a/Realego głoszącą zależność Pyrrona od księgi G i K Metafi zyki, przyjmuje, iż Pyrron sięgał do samego Teajteta. 42 PH I 210. (przekład własny) 43 Cytuje np. fragmenty z Wywodów pyrrońskich i innych prac Ajnezydemosa (np. AM VIII 215). 44 Por. M. Conche, Pyrrhon ou l'apparence, s. 126; G. Capone Braga, L'eraclitismo di Enesidemo, "Rivista di Filosofi a", 22 (1931), s. 33; R. J. Hankinson, The Sceptics, London/New York 1995, s. 130. Sprzeciwia się tezie „herakliteizmu" Ajnezydemosa R. Bett (Pyrrho, His Antecedents, and His Legacy, Oxford 2000, s. 232), który przystaje tylko na tezę, że Ajnezydemos „took an interest in Heraclitus". 38 Z bign i ew N ercz u k „zwolenników zmienności" w Teajtecie45. W streszczeniu Ajnezydemowego dzieła zawartym u Focjusza pojawia się występujący również w Teajtecie zwrot ouden mallon46. Z Ajnezydemosem związana jest także redukcja czterech Arystotelesowych form zmiany do dwu, mianowicie przemiany jakościowej oraz ruchu, które odpowiadają dwu typom zmiany omawianym w Teajtecie47. Ponadto, w szeregu innych tez sceptyka rozpoznać można przeformułowane twierdzenia z Teajteta: (1) na tej podstawie, iż w tej samej rzeczy „jawią" się przeciwieństwa, Ajnezydemos wnioskuje, że w tej samej rzeczy „istnieją" przeciwieństwa48, (2) bardzo mocno podkreśla „względność" rzeczy, (3) twierdzi, że intelekt jest czymś poza ciałem i jednym ze zmysłów, który „wychyla się przez pory zmysłowe"49, (4) głosi twierdzenie o równosilności tez sprzecznych50, (5) przyjmuje, że jedynym kryterium jest zjawisko51, oraz, co szczególnie ciekawe, (6) uznaje Platona za sceptyka52. Podsumowując powyższe ustalenia, wiarygodna wydaje się teza, że Ajnezydemos, który uważał siebie za kontynuatora myśli Pyrrona, sięgnął do jednego z pierwotnych źródeł pyrronizmu, jakim był platoński Teajtet. W świetle tej hipotezy dialog byłby wspólnym ogniwem łączącym sceptycyzm Pyrrona i odnowiony sceptycyzm Ajnezydemosa. Sekstus Empiryk jest jednym z ostatnich antycznych przedstawicieli sceptycyzmu. Jest on też niewątpliwie sceptykiem najlepiej nam znanym, dzięki dużemu, zachowanemu do naszych czasów zbiorowi tekstów. Na erudycyjne dzieło Sekstusa składa się wielka tradycja myśli greckiej oraz tradycja sceptyczna, a jego pisma stanowią kompilację bardzo wielu różnych źródeł. Dla naszych rozważań istotne jest to, że również w dziele Sekstusa odnaleźć można reminiscencje Platońskiego Teajteta. Empiryk wielokrotnie czerpie z dialogu, ilekroć omawia czy nawiązuje do myśli Protagorasa53. 45 Dokonuje kodyfi kacji argumentów znanych m.in. z Platońskiego Teajteta w postaci „tropów". 46 Focjusz, Biblioteka, cod. 212, 169 b 19–170 a 40. 47 Por. Teajtet, 181c. Sekstus pisze (AM X 38–49): „Ainezydemos – dopuszcza dwa najbardziej ogólne rodzaje ruchu, jeden – polegający na zmianie (metablhtikh/n), [39] drugi natomiast – polegający na zmianie miejsca (metabatikh/n)" (przekład własny). Por. przekład i interpretację tego fragmentu w: M. Conche, Pyrrhon ou l'apparence, s. 130 oraz G. Reale, Historia fi lozofi i starożytnej. IV. Szkoły epoki cesarstwa, przeł. E. I. Zieliński, Lublin 1999, s. 198. 48 PH I 210 – Teajtet, 152b. 49 AM VII 439–35. 50 Por. DL IX 106. 51 Por. DL IX 106. 52 Por. PH I 222. 53 Są wśród nich referat poglądów Protagorasa, który oparty jest na przekazie w Teajtecie (PH I 216); również trzy pozostałe wzmianki o Protagorasie zaczerpnięte są z Teajteta: odrzuce39 Koncepcja „z wol en n ików z m i en ności" w Pl atońsk i m Te ajtecie... Szczególnie znaczący jest referat poglądów Protagorasa w I księdze Zarysów Pyrrońskich, w którym Sekstus stara się oddalić zarzut zależności sceptycyzmu od innych fi lozofów czy innych nurtów, a tym samym zarzut nieoryginalności tez sceptycznych54. Sekstus podkreśla, że, chociaż pewne tezy Protagorasa i sceptyków są zbliżone, to istnieje pomiędzy nimi fundamentalna różnica polegająca na tym, że Protagoras dogmatyzuje „w kwestii płynności materii i w tym, że istnieją w niej przyczyny wszystkich zjawisk"55. Nacisk, jaki Sekstus kładzie na podkreślenie odmienności między tradycją sceptyczną a Protagorasem (któremu Sekstus przypisuje heraklitejskie, zaczerpnięte z Teajteta tezy), wskazuje jednoznacznie na to, że Sekstus ma na celu zdecydowane odcięcie się od Ajnezydemosa i jego przekonania o bliskości myśli Heraklita i tradycji sceptycznej56. Druga forma obecności reminiscencji z Teajteta w dziele Sekstusa związana jest z Platonem. Sekstus wielokrotnie przypisuje Platonowi tezę, iż rzeczywistość jest zmienna („ciała nie istnieją, ale się stają")57. Kontekst, w jakim twierdzenie to się pojawia, wskazuje, iż źródłem tej tezy jest koncepcja zwolenników zmienności z Teajteta. Warta zastanowienia wydaje się hipoteza, wedle której przypisywanie Platonowi tezy „zmienności" rzeczy nawiązuje do tezy Ajnezydemosa, który prawdopodobnie na podstawie pewnej interpretacji Teajteta skłaniał się do uznania Platona za sceptyka58. W naszym przekonaniu poglądy „zwolenników zmienności" zawarte w dialogu Teajtet, a zaakceptowane przez Ajnezydemosa, mogą być powodem polemiki Sekstusa z Ajnezydemosem. Warte uwagi wydaje się twierdzenie, że Sekstus, uważając tezę płynności rzeczy za dogmatyczną (teza ta w Teajtecie przypisywana jest Protagorasowi i heraklitejczykom), poddał krytyce pogląd Ajnezydemosa, który uznał tę tezę za sceptyczną, wywodzącą się od samego Pyrrona i na jej podstawie przyjął, że nurt sceptyczny jest „drogą do fi lozofi i heraklitejskiej", a Platona za sceptyka. nie kryterium prawdy (AM VII 60–65), teza o prawdziwości wszystkich phantasiai (AM VII 388–389), wzmianka o agnostycyzmie Protagorasa (AM IX 55–57). 54 Sekstus wskazuje na różnice pomiędzy neopyrronizmem a fi lozofi ą Heraklita (PH I 210–2), Demokryta (PH I 213–4), szkoły cyrenajskiej (PH I 215), Protagorasa (PH I 216–9), sceptycyzmu Akademickiego (PH I 220–35) oraz medycyny empirycznej (PH I 236–41). 55 Przekład własny. Por. Z. Nerczuk, Protagoras u Sekstusa Empiryka (PH I 216) a Platoński Teajtet, Kolokwia Platońskie QEAITHTOS, red. A. Pacewicz, Wrocław 2007, s. 175–182. 56 Całe omówienie Heraklita jest polemiką z tezą Ajnezydemosa o związku sceptycyzmu z myślą Heraklita (PH I 210–12). 57 Por. np. PH III 54: „dlatego Platon nazywa ciała stającymi się, ale nigdy nie będącymi [...]"; PH III 115: „tak iż Platon nie mówi, że ciała są, ale raczej nazywa je stającymi się [...]"; PH II 26. (przekład własny) 58 Por. PH I 222. Z bign i ew N ercz u k W świetle powyższych rozważań źródłem wielu analogii między sofi styką a sceptycyzmem jest platoński dialog Teajtet, który poprzez krytykę, jakiej poddana została „tajemna nauka" w Arystotelesowej Metafi zyce, przejęcie jej tez przez Pyrrona, odnowienie sceptycyzmu przez Ajnezydemosa w nawiązaniu do zawartego w Teajtecie herakliteizmu, i wreszcie opozycję Sekstusa wobec tez Ajnezydemosa wywarł ogromny wpływ na rozwój antycznego sceptycyzmu. u Z bign i ew N ercz u k – fi lolog klasyczny i historyk fi lozofi i starożytnej. Profesor nadzwyczajny w Instytucie Filozofi i UMK w Toruniu. Interesuje się fi lozofi ą grecką, przede wszystkim Platonem, ruchem sofi stycznym i sceptycyzmem. Jest autorem dwu monografi i Sztuka a prawda. Problem sztuki w dyskusji między Gorgiaszem a Platonem oraz Miarą jest każdy z nas. Projekt zwolenników zmienności rzeczy w platońskim „Teajtecie" na tle myśli sofi stycznej, tłumaczem traktatów Sekstusa Empiryka (Przeciw uczonym oraz Przeciw fi zykom. Przeciw etykom), a także dzieł św. Tomasza z Akwinu, Pico della Mirandoli i H.-G. Gadamera. W swych pracach zmierza do rekonstrukcji historycznego i literackiego wymiaru dyskusji fi lozofi cznych, opartej na analizie strukturalnej i językowej tekstu. Z bign i ew N ercz u k – classical scholar and historian of philosophy concerned with the Greek philosophy, primarily the so called "Sophistic Movement", Plato and ancient skepticism. Among his published works there are monographs concerning Plato's dialogues "Gorgias" and "Th eaetetus", as well as numerous translations from Greek, Latin, German and English. In his research he aims to reconstruct the historical context of philosophical discussions by means of structural and linguistic analysis of the text. He is Associate Professor of Philosophy at Institute of Philosophy, Nicolaus Copernicus University in Toruń.