www.argument-journal.eu Published online: 12.04.2016 * Termin „Kripkenstein" funkcjonuje w komentarzach poświęconych książce Saula Krip‐ kego (Kripke, 2007) jako nazwisko wyimaginowanego filozofa, który w pełni akceptuje podej‐ ście do kwestii postępowania wedle reguły i znaczenia przypisane Ludwigowi Wittgensteinowi przez Kripkego. ** Adiunkt w Katedrze Filozofii Współczesnej, Instytut Filozofii i Socjologii Uniwersytetu Pedagogicznego w Krakowie. E ‐mail: janekwaw@poczta.fm. Paradoks Kripkensteina a nieredukcyjny materializm* Jan WAWRZYNIAK** ABSTRACT Kripkenstein's paradox and nonreductive materialism: The main aim of this article is to pose and consider the following question: Does the reasoning that led to Kripkenstein's scep‐ tical paradox undermine all versions of materialism, including nonreductive materialism? First, I present other versions of materialism in the philosophy of mind. Then I point out that, according to nonreductive materialists, one can neither define mental properties in terms of physical properties nor derive psycho ‐physical laws from the laws of physics. The presently‐ ‐understood thesis of materialism is confined by the following claim: the same distribution of physical properties entails the same distribution of mental properties. In other words, the mental properties supervene upon physical properties. This account then leads to the following formulation of the main question: Assuming that Kripkenstein is right, do mental properties supervene upon physical properties? Taking into account that answering this question requires a discussion of the notions of supervenience and Kripkenstein's paradox, I devote two parts of my paper to these topics. The conclusion which I reach is as follows: If the reasoning that led to Kripkenstein's paradox is correct, mental properties can only globally supervene upon physical properties, and consequently no version of materialism can be empirically justified. KEYWORDS Donald Davidson; Saul Kripke; mental properties; anomalous monism; supervenience Vol. 5 (2/2015) pp. 457–475 e ‐ISSN 2084 –1043 p‐ISSN 2083 –6635 458 Jan WAWRZYNIAK WPROWADZENIE Na pytanie „Czym jest umysł?" odpowiadano na gruncie filozofii na wiele róż‐ nych sposobów. W niniejszym tekście chciałbym zestawić jedną z odpowie‐ dzi - stanowisko monizmu anomalnego (Davidson, 1992c) - z tak zwanym paradoksem sceptycznym dotyczącym kierowania się regułami. Wnioski, jakie płyną z tego paradoksu, mogą moim zdaniem być użyte do podania w wątpli‐ wość tej najbardziej liberalnej wersji materializmu. Skupiam się na monizmie anomalnym, ponieważ pomimo różnych zarzutów skierowanych pod jego adre‐ sem (Kim, 2008; Zabłudowski, 2009) jest on, jak sądzę, najmniej kontrower‐ syjną odmianą materializmu. Zanim jednak przejdę do omówienia tej kwestii, pokrótce scharakteryzuję inne odmiany materializmu w filozofii umysłu1 oraz wskażę powody, dla których należy je odrzucić. Każda odmiana materializmu w filozofii umysłu z wyjątkiem eliminatywi‐ zmu (Churchland, 1991), który odrzuca pojęcia mentalne jako bezwartościowe z punktu widzenia nauki, zakłada, że pomiędzy dziedziną tego, co fizyczne, a dziedziną tego, co mentalne, zachodzi tak czy inaczej pojmowana relacja su‐ perweniencji2 (własności mentalne superweniują na własnościach fizycznych). To znaczy - ogólnie rzecz ujmując - że gdy dwóm obiektom przysługu‐ ją identyczne własności fizyczne, to przysługują im też identyczne własności mentalne. Relacja odwrotna nie musi zachodzić. Rozważania Ludwiga Witt‐ gensteina (Wittgenstein, 2000) dotyczące kierowania się regułami oraz ich in‐ terpretacja podana przez Saula Kripkego (Kripke, 2007) stawiają, jak sądzę, pod znakiem zapytania tezę, że własności mentalne superweniują na fizycznych. Przedstawienie argumentu krytycznego wymaga, po pierwsze, przynajmniej szkicowego wyjaśnienia, jak należy rozumieć różne koncepcje materialistyczne w filozofii umysłu. W szczególności wymaga to zarysowania koncepcji niere‐ dukcyjnego materializmu. Po drugie należy dokładnie objaśnić, na czym polega relacja superweniencji i omówić różne wersje tego pojęcia. Po trzecie koniecz‐ ne jest wyeksplikowanie argumentacji prowadzącej do tak zwanego paradok‐ su sceptycznego dotyczącego kierowania się regułami. Referując tok rozumo‐ wania Kripkego, postaram się wydobyć z niego to, co nie budzi specjalnych kontrowersji. 1 Nie omawiam różnych wersji funkcjonalizmu, bowiem - chociaż większość zwolenników tego podejścia to materialiści - stanowisko to samo w sobie nie pociąga materializmu (Putnam, 1975b: 414–420). 2 Termin „superweniencja" po raz pierwszy został użyty w znaczeniu, jakie mu się obecnie przypisuje, przez Richarda M. Hare'a w kontekście rozważań dotyczących własności moralnych (Hare, 1952: 80–81). Idea superweniencji pojawiła się jednak już wcześniej, jej autorstwo przypisuje się George'owi E. Moore'owi (Moore, 1922). Paradoks Kripkensteina a nieredukcyjny materializm 459 CZYM JEST MATERIALIZM W FILOZOFII UMYSŁU? Istnieje kilka odmian materializmu w filozofii umysłu. Chciałbym się skupić na tej wersji, która wydaje mi się najbardziej przekonująca spośród wszystkich, mianowicie na nieredukcyjnym materializmie zwanym też przez Donalda David‐ sona anomalnym monizmem. Innymi popularnymi wersjami materializmu były lub są: logiczny behawioryzm, teoria identyczności typów oraz eliminatywizm. 1. Logiczny behawioryzm Wedle logicznego behawioryzmu wszystkie stany oraz własności mentalne da się zdefiniować w kategoriach dyspozycji do określonych zachowań (Carnap, 1959; Ryle, 1970)3, które z kolei da się opisać za pomocą szeroko rozumianych pojęć fizykalnych (na przykład pojęcia ręki, twarzy, a nawet uśmiechu czy płaczu są kwalifikowane jako pojęcia fizykalne). Zasadniczym problemem, jaki napotyka logiczny behawioryzm, jest niemożność podania skończonej listy wszystkich dyspozycji do zachowań, które są koniecznymi i wystarczającymi warunkami tego, by dowolna istota znajdowała się w rozpatrywanym stanie mentalnym (Geach, 1971: 4–9; Putnam, 1975a: 389–394). Podobna trudność pojawia się w przypadku wszelkiego typu redukcji semantycznych na gruncie czy to filozo‐ fii umysłu, czy też metaetyki. 2. Teoria identyczności Zgodnie z teorią identyczności (typów) każdemu typowi zdarzeń czy też wła‐ sności mentalnych odpowiada pewien typ zdarzeń czy też własności o szeroko rozumianym charakterze fizykalnym4. Takie teorie także narażone są na szereg zarzutów. Po pierwsze pomimo że zaobserwowano wiele korelacji pomiędzy stanami mentalnymi a stanami centralnego układu nerwowego (w szczególno‐ ści mózgu), do tej pory albo w ogóle nie zostały potwierdzone prawa o formie: „Dla każdego X, y, z, X znajduje się w stanie mentalnym y wtedy i tylko wte‐ dy, gdy mózg (centralny układ nerwowy) X ‐a znajduje się w stanie fizycznym z", albo ich ilość jest nikła, a one same dotyczą tak rudymentarnych zjawisk 3 To, czy Gilbert Ryle jest zwolennikiem logicznego behawioryzmu i czy jego ujęcie można uznać za pewną odmianę fizykalizmu, jest kwestią sporną (David Hamlyn zwraca uwagę na to, że istnieje zasadnicza różnica pomiędzy zachowaniem a ruchami ciał; jeśli ma on rację, to nie każdy behawiorysta musi być fizykalistą [Hamlyn, 1981]). Niewątpliwe jest to, że poglądy Ryle'a na temat umysłu bywają tak interpretowane; por. Armstrong, 1982: 78; Chalmers, 2008: 451. 4 Za najważniejszych przedstawicieli teorii identyczności uznaje się Davida Armstronga, Ullina T. Place'a, J. J. C. Smarta; por. Armstrong, 1982; Place, 1981; Smart, 1995. 460 Jan WAWRZYNIAK mentalnych, że na tej podstawie nie można przewidywać sukcesu tego typu teorii. Po drugie te same stany i własności mentalne mogą w zależności od okoliczności mieć różne podłoże materialne (Putnam, 1975a). Ujmując rzecz w żargonie funkcjonalizmu, dowolny stan mentalny może być wielorako reali‐ zowalny fizycznie. Trzeci argument również zawdzięczamy Hilary'emu Putna‐ mowi. Znaczenie naszych słów, a zatem także treść naszych myśli, nie zależy tylko od tego, co mamy w głowie w dosłownym sensie tego terminu. Znaczenie słowa „złoto" jest wyznaczone przez to, czym jest substancja, do której to sło‐ wo się odnosi. Tak więc treść naszych myśli o złocie zależy od tego, czym jest złoto, a nie tylko od tego, co znajduje się w naszym mózgu (Putnam, 1998; Burge, 1991). Teoria identyczności typów powinna więc - przy formułowa‐ niu praw stwierdzających identyczność stanów mentalnych ze stanami fizycz‐ nymi - uwzględnić zależność naszych stanów mentalnych od środowiska. Jeśli tak ujmiemy stany mentalne, a takie ujęcie jest moim zdaniem jak najbardziej właściwe, to przedsięwzięcie polegające na sformułowaniu praw stwierdzających odpowiednie tożsamości wydaje się całkowicie niewykonalne. 3. Eliminatywizm Jedną z odpowiedzi zdeklarowanych materialistów na wskazane trudności lo‐ gicznego behawioryzmu i teorii identyczności było przyjęcie stanowiska tak zwanego eliminatywizmu (Churchland, 1991)5. Wedle eliminatywistów nie da się wyjaśnić intencjonalności w kategoriach naukowych. Jest tak, bowiem na‐ stawienia do treści sądów (propositional attitudes) - czyli na przykład pragnie‐ nie, by to a to było faktem, myśl, że rzeczy mają się tak a tak - nie poddają się redukcji. Zdaniem eliminatywistów jedynym wyjściem dla myśliciela respektu‐ jącego podejście naukowe jest eliminacja terminów, które rzekomo odnoszą się do takich nastawień. Pojęcia psychologiczne zaczerpnięte z języka potocznego powinny być odrzucone. Ujmując rzecz nieco inaczej, wedle eliminatywistów terminy te n i e odno s z ą s i ę do au tent yc znych cech rzeczywistości, a ci, którzy uwa ż a j ą inaczej, u l e g a j ą i l u z j i (mają f a ł s z y we p r z ekonan i a), że terminy potocznej psychologii mają s en s. Warto zwrócić uwagę, że sformu‐ łowanie tego stanowiska wymaga użycia wyrażeń odnoszących się do własności semantycznych i do nastawień do treści sądów. Zatem wypowiedzenie tego poglądu wymaga użycia „zakazanych" terminów - mamy więc do czynienia z czymś analogicznym do pragmatycznej sprzeczności (pragmatyczna sprzecz‐ ność polega na tym, że sam akt wypowiedzenia pewnego zdania jest sprzeczny z jego treścią)6. W tym przypadku sytuacja wygląda tak: każde sformułowanie 5 Takie podejście do mentalizmu zalecali wcześniej Willard Van Orman Quine i Paul K. Feye‐ rabend (Quine, 1999: 252–253; Feyerabend, 1963). 6 Tego typu zarzut wobec eliminatywizmu sformułował Paul Boghossian (Boghossian, 1990). Paradoks Kripkensteina a nieredukcyjny materializm 461 eliminatywizmu wymaga użycia terminów, które wedle tego stanowiska są po‐ zbawione odniesienia, a zatem eliminatywizm jest wedle własnych standardów teorią albo fałszywą, albo pozbawioną sensu7. 4. Nieredukcyjny materializm Nieredukcyjny materializm, jak sama nazwa wskazuje, jest stanowiskiem, które podobnie jak omówione wcześniej podejścia uznaje, że istnieją tylko byty mate‐ rialne. Ponadto jest on zgodny z eliminatywizmem w tym, że nastawień do treści sądów nie da się wyjaśnić w kategoriach fizykalnych czy biologicznych. Czołowy przedstawiciel tego nurtu Donald Davidson eksplikuje tę tezę, stwierdzając, że nie da się sformułować ścisłych praw psychofizycznych. Jego zdaniem nie ist‐ nieją żadne ścisłe prawa, czy to funkcjonalne, czy statystyczne, które wiązałyby typy zdarzeń fizycznych z typami zdarzeń psychicznych (Davidson, 1992c). Na tej podstawie oraz na podstawie dwóch innych przesłanek dochodzi do stano‐ wiska anomalnego monizmu, zgodnie z którym każde zdarzenie psychiczne jest identyczne z pewnym zdarzeniem fizycznym, ale nie istnieją żadne ścisłe prawa pozwalające wyciągnąć wniosek, że takie to a takie zdarzenie fizyczne ma miejsce wtedy i tylko wtedy, gdy zachodzi (albo jest prawdopodobne, że zajdzie - przy czym prawdopodobieństwo jest ściśle określone) takie to a takie zdarzenie psy‐ chiczne. Dwie pozostałe przesłanki brzmią: 1) zdarzenia mentalne są przyczy‐ nami zdarzeń fizycznych a zdarzenia fizyczne przyczynami zdarzeń mentalnych; 2) „kiedy zdarzenia pozostają do siebie w relacji przyczynowo ‐skutkowej, istnieje zamknięty i deterministyczny system praw, które te zdarzenia spełniają, gdy zo‐ staną odpowiednio opisane" (Davidson, 1992a: 220). Wobec stanowiska Davidsona sformułowano kilka zarzutów. Po pierwsze krytyce została poddana teza, że nie istnieje system praw psychofizycznych (Fodor, 1990). Po drugie niektórzy autorzy starali się wykazać, że przesłanki argumentacji Davidsona muszą być ze sobą niezgodne, bowiem przekonanie, że zdarzenia mentalne są przyczynami zdarzeń fizycznych, a zdarzenia fizyczne przyczynami zdarzeń mentalnych, jest sprzeczne z tezą monizmu anomalnego, która - zdaniem krytyków tego stanowiska - głosi, że wszelkie zdarzenia są przyczynami bądź skutkami innych zdarzeń wyłącznie na mocy swoich wła‐ sności fizycznych. Z tej zaś tezy wynika, że zdarzenia mentalne nie są powią‐ zane przyczynowo ze zdarzeniami fizycznymi (Kim, 2008). Davidson ustosun‐ kowuje się do tej krytyki w tekście (Davidson, 2008: 135). Wskazuje w nim, że teza, iż nie istnieją ś c i s ł e prawa psychofizyczne, nie została podważona. Pojęcie pragmatycznej bądź performatywnej sprzeczności zastosował Jaakko Hintikka, by wyjaśnić naturę kartezjańskiego rozumowania Cogito, ero sum (Hintikka, 1965). 7 Lynne R. Baker wskazuje, że eliminatywiści błędnie interpretują potoczne wypowiedzi na temat myślenia, posiadania przekonań, pragnień itp. (Baker, 1993). 462 Jan WAWRZYNIAK Zarzut niespójności odpiera natomiast, odwołując się do założenia, że własno‐ ści mentalne superweniują na własnościach fizycznych. Skoro zmiana własno‐ ści mentalnych pociąga zmianę własności fizycznych, to zdaniem Davidsona fakt, że zdarzenia mają określone własności mentalne, jest istotny z punktu widzenia relacji kauzalnych zachodzących pomiędzy zdarzeniami (Davidson, 2008: 138–141). Nie przedstawię jednak poniżej ani argumentacji na rzecz tezy, że nie istnieje ścisły system praw psychofizycznych, ani argumentacji na rzecz anomalnego monizmu. Nie będę także omawiał wskazanych powyżej zarzutów wobec sta‐ nowiska Davidsona ani jego odpowiedzi na te zarzuty. Postaram się natomiast wyeksplikować pojęcie superweniencji, które jest często wykorzystywane do scharakteryzowania nieredukcyjnego monizmu. SUPERWENIENCJA Ogólna idea jest dość prosta. Jeśli jakieś dwie istoty obdarzone życiem psy‐ chicznym są identyczne pod względem fizycznym, to muszą być też identyczne pod względem mentalnym. Odwrotna zależność nie musi zachodzić. W takim przypadku mówimy, że to, co mentalne, superweniuje na tym, co fizyczne. Za‐ nim przejdę do bliższego scharakteryzowania relacji superweniencji oraz jej od‐ mian, chciałbym wskazać, że zwolennicy nieredukcyjnego materializmu uznają, iż własności mentalne w tym czy innym sensie superweniują na własnościach fizycznych. Zachodzenie tej relacji pokazuje, że własności fizyczne są podsta‐ wowe: skoro całkowity rozkład własności fizycznych w świecie jednoznacznie określa całkowity rozkład własności mentalnych, to teza, iż własności mentalne są niezależne od własności fizycznych, jest błędna. Wedle zwolenników niere‐ dukcyjnego materializmu odwrotna relacja nie zachodzi, czyli to, co fizyczne, nie superweniuje na tym, co mentalne. 1. W literaturze wyróżnia się co najmniej trzy rodzaje superweniencji: mocną, słabą i globalną. Każdą z tych odmian pokrótce omówię i wskażę problemy związane z wykorzystaniem różnych pojęć superweniencji do wyeksplikowa‐ nia stanowiska nieredukcyjnego materializmu. Zacznijmy od pojęcia mocnej superweniencji: A mocno supe r wen iu j e na B wtedy i tylko wtedy, gdy dla dowolnych światów w i z oraz dowolnych przedmiotów x i y, jeżeli x ma w w te same B ‐własności, które y ma w z, to x ma w w te same A ‐własności, które y ma w z (Stalnaker, 2008: 105). Światy, o których mowa w tej definicji, to oczywiście możliwe światy. Intui‐ cyjnie rzecz ujmując, chodzi na przykład o to, że jeśli dwie istoty są identyczne Paradoks Kripkensteina a nieredukcyjny materializm 463 pod względem fizycznym, to nie mogą się różnić pod względem mentalnym, to znaczy mus z ą być identyczne pod względem mentalnym. Z punktu wi‐ dzenia materializmu zaletą takiego przedstawienia relacji ciało - umysł jest to, że identyczność pod względem fizycznym musi pociągać identyczność pod względem mentalnym. Jeśli pewna charakterystyka przedmiotu nie tylko de‐ terminuje, ale musi determinować jakieś inne cechy tego przedmiotu, to wy‐ daje się, że nie ma żadnego powodu, by przyjmować, że te cechy są w jakim‐ kolwiek sensie autonomiczne względem bazowej charakterystyki. Użycie tego pojęcia do sformułowania stanowiska materialistycznego może budzić jednak poważne wątpliwości. Po pierwsze wydaje się możliwe, a przynajmniej potra‐ fimy sobie wyobrazić, że te stany mózgu, które w naszym świecie wywołują takie a nie inne stany mentalne, mogłyby wywoływać inne stany mentalne. Mogłoby się tak dziać, gdyby w świecie obowiązywały inne prawa fizyczne, niż faktycznie obowiązują. Po drugie nie jest jasne, czy z punktu widzenia mate‐ rializmu dozwolone jest posługiwanie się terminami modalnymi. Wątpliwe, czy własności modalne da się w pełni scharakteryzować w kategoriach fizy‐ kalnych - czy można na przykład wyjaśnić za pomocą terminów fizykalnych cechę pewnego jabłka polegającą na tym, że mog łoby ono nie zostać zjedzo‐ ne. (Warto zauważyć, że takim wyjaśnieniem nie będzie następujące sformu‐ łowanie: zdanie „To jabłko zostało zjedzone" nie jest wewnętrznie sprzeczne. Jeśli niesprzeczność będziemy ujmowali syntaktycznie [a cechy syntaktyczne jako pewne fizyczne cechy napisów bądź dźwięków], nie jest jasne, dlaczego przysługiwanie pewnej cechy fizycznej [syntaktycznie rozumianej niesprzecz‐ ności] jakiemuś przedmiotowi [napisowi] miałoby wyjaśniać przysługiwanie innej cechy [możliwości bycia niezjedzonym] innemu przedmiotowi [jabłku]. By stanowisko materialisty miało chociaż pozory wiarygodności, musiałby on przynajmniej zarysować koncepcję praw fizycznych wiążących cechy napisów i dźwięków z cechami przedmiotów, o których „mówią" te napisy. Jeśli na‐ tomiast niesprzeczność jest rozumiana semantycznie, takie wyjaśnienie musi zakładać pojęcia interpretacji i znaczenia, które nie są pojęciami fizykalnymi i same - z punktu widzenia materializmu - wymagają wyjaśnienia w ka‐ tegoriach fizykalnych.) Z pewnością nie możemy zaś powiedzieć, że takim wyjaśnieniem jest to, że cechy modalne mocno superweniują na własnościach fizykalnych - dopuścilibyśmy się wtedy błędnego koła w wyjaśnianiu. Moż‐ na sformułować jeszcze inny zarzut w odniesieniu do prób eksplikacji nie‐ redukcyjnego materializmu za pomocą pojęcia mocnej superweniencji. Jest to zarzut oparty na rozważaniach Putnama wskazujących, iż nie tylko to, co mamy „w głowie", ale także środowisko, w jakim się znajdujemy, określa treść naszych przekonań (Putnam, 1998). Tym argumentem zajmę się póź‐ niej, ponieważ ma on również zastosowanie do eksplikacji nieredukcyjnego materializmu, odwołującej się do pojęcia słabej superweniencji. 464 Jan WAWRZYNIAK 2. Słabą superweniencję można zdefiniować w następujący sposób: A s ł abo supe r wen iu j e na B wtedy i tylko wtedy, gdy dla każdego świata w oraz dowolnych indywiduów x i y z dziedziny w, jeżeli x ma w w te same B ‐własno‐ ści, które y ma w w, to x ma w w te same A ‐własności, które y ma w w (Stalnaker, 2008: 105). Relacja ta polega, ogólnie rzecz biorąc, na tym, że jeśli dwa przedmioty są identyczne pod względem własności bazowych, to są też, ale nie muszą być tak jak w przypadku mocnej superweniencji - identyczne pod względem własno‐ ści superwenientnych. W definicji tego rodzaju superweniencji także pojawia się odniesienie do możliwych światów, ale można je pominąć, ograniczając za‐ stosowanie tego pojęcia do aktualnego świata. Zatem redukcyjni materialiści mogliby - w celu uniknięcia dwóch powyżej sformułowanych zarzutów - posłużyć się pojęciem słabej superweniencji do eksplikacji swojego stanowiska. Jak już jednak wspomniałem, taka eksplikacja również jest narażona na pewien istotny zarzut. Pewna interpretacja argumentacji Putnama (sformułowanej po raz pierwszy w: Putnam, 1998) pokazuje, że treść naszych przekonań, pra‐ gnień itp. nie zależy wyłącznie od tego, co znajduje się w naszych głowach, ale także od środowiska, do którego odnoszą się nasze wypowiedzi i myśli8. Jeśli jestem przekonany, że przed moim domem rośnie sosna, to treść mojego prze‐ konania nie jest wyznaczona tylko przez ogół zdarzeń zachodzących w moim mózgu, lecz również przez to, do jakiego gatunku drzew odnosi się polskie sło‐ wo „sosna", tj. przez ekstensję tego słowa. Zdaniem Putnama może się zdarzyć, że ogół zdarzeń, jakie zachodzą w moim mózgu, gdy jestem przekonany, że przed moim domem rośnie sosna, jest dokładnie taki sam, jak gdy jestem prze‐ konany, że przed moim domem rośnie świerk, niemniej jednak te dwa prze‐ konania w oczywisty sposób się różnią. Za tę różnicę odpowiada środowisko, a w szczególności te dwie różne ekstensje, które określają treść tych różnych przekonań. Przekonania niewątpliwie są stanami mentalnymi, a zatem pojęcie słabej superweniencji będzie nieodpowiednie do wyeksplikowania stanowiska nieredukcyjnego materializmu, jeśli rozpatrywanymi obiektami będą ludzkie ciała. Jak już zostało wskazane, ludzie mogą posiadać dokładnie te same cechy 8 Putnam posługuje się pojęciem wąsko rozumianych stanów psychicznych, by sformułować stanowisko, zgodnie z którym znaczenia nie znajdują się w głowie (Putnam, 1998). Gdyby w ten sposób, to znaczy wąsko, należało pojmować przekonania, pragnienia itp., to rozważania Putnama nie podważałyby tezy o słabej superweniencji stanów mentalnych na stanach fizycznych. Sam Putnam wyraża wątpliwość odnośnie do słuszności wąskiego ujmowania stanów mentalnych (Putnam, 1998: 101–102). W późniejszych pracach odrzuca koncepcję wąskiej treści, a tym samym koncepcję wąsko ujmowanych przekonań i pragnień (Putnam, 1991). John McDowell pokazuje, że argumentację Putnama (Putnam, 1998) można wykorzystać do przedstawienia takiej koncepcji umysłu, zgodnie z którą treść naszych przekonań i pragnień jest konstytuowana przez środowisko (McDowell, 1998b: 281–284). Paradoks Kripkensteina a nieredukcyjny materializm 465 fizyczne, a mimo to żywić odmienne przekonania, czyli posiadać odmienne własności mentalne9. 3. Jednym z możliwych sposobów uniknięcia tego zarzutu jest sformułowanie stanowiska nieredukcyjnego materializmu przy użyciu pojęcia globalnej super‐ weniencji. Pojęcie to można zdefiniować w następujący sposób: A g l ob a ln i e supe r wen iu j e na B wtedy i tylko wtedy, gdy dla dowolnych dwóch światów, które są B ‐nieodróżnialne, jest tak, że są one też A ‐nieodróżnialne (Stalnaker, 2008: 105). Z tego wynika, że własności mentalne globalnie superweniują na własno‐ ściach fizycznych wtedy i tylko wtedy, gdy jeśli dwa światy są tożsame pod względem własności fizycznych, to są też identyczne pod względem własności mentalnych. Tak wyeksplikowane stanowisko nieredukcyjnego materializmu nie jest narażone na krytykę skierowaną pod adresem wcześniejszych sformu‐ łowań, krytykę odwołującą się do spostrzeżenia, że dwie istoty identyczne pod względem fizycznym mogą mimo wszystko posiadać odmienne przekonania. Należy jednak zauważyć, że nie sposób wyjaśnić, czym jest globalna super‐ weniencja, nie posługując się pojęciami modalnymi - nie da się wyelimino‐ wać z tej definicji odwołania do dwóch lub większej ilości światów, a chodzi tu oczywiście o światy możliwe10. Pojęcie globalnej superweniencji wydaje się mimo to lepiej służyć do przedstawienia tezy nieredukcyjnego materializmu niż pojęcie słabej superweniencji, bowiem posługując się nim, materialiści mogą odeprzeć zarzuty oparte na uwagach Putnama na temat znaczenia. Jednocześnie jednak żaden zbiór faktów, do którego nie należą wszystkie fakty, nie może ani potwierdzić, ani obalić tak rozumianego stanowiska nieredukcyjnego materia‐ lizmu. Powyższe uwagi mogą sugerować, że być może lepiej jest formułować tezę nieredukcyjnego materializmu, posługując się nieco odmiennym pojęciem superweniencji. Definiuję je w następujący sposób: A g l ob a ln i e supe r wen iu j e do momentu t na B wtedy i tylko wtedy, gdy dla dowolnych dwóch światów i dowolnego momentu t, jeśli te światy są B ‐nieodróżnialne do t, to są one też A ‐nieodróżnialne do t. Zdania stwierdzające zachodzenie globalnej superweniencji są całkowi‐ cie nieweryfikowalne. Inaczej jest w przypadku czasowej superweniencji, 9 Akceptacja koncepcji umysłu rozszerzonego Davida Chalmersa i Andy'ego Clarka (Chalmers & Clark, 2008) także może być trudna do pogodzenia z tezą o słabej superweniencji własności mentalnych na własnościach fizycznych. Problemem może być precyzyjne określenie granic umysłu. 10 Przy założeniu, że istnieje tylko jeden możliwy świat, dowolny rodzaj własności superweniuje na dowolnym innym rodzaju własności. 466 Jan WAWRZYNIAK wydaje się, że rozpoznanie jej zachodzenia nie wymaga nieskończonych zdol‐ ności poznawczych. W ostatniej części artykułu pokażę, że jeśli argumentacja Kripkego (Krip‐ ke, 2007) jest przynajmniej pod pewnymi istotnymi względami słuszna, to wła‐ sności mentalne również nie zawsze superweniują globalnie do momentu t na własnościach fizycznych. 4. Zanim przejdę do omówienia paradoksu Kripkensteina, chciałbym zasta‐ nowić się nad pewnym ogólnym pytaniem dotyczącym superweniencji: Czy rzeczywiście zachodzenie jakkolwiek pojmowanej relacji superweniencji jest wystarczającym powodem, by uznać, że własności superwenientne nie stanowią autonomicznej dziedziny względem zbioru własności bazowych? Przyjmijmy, że istnieje określona nieskończona liczba własności fizycz‐ nych11. Przyjmijmy również, że własności mentalne mogą się realizować na nie‐ skończoną ilość sposobów, to znaczy, gdy komuś przysługuje pewna własność mentalna, to ta osoba może posiadać albo cechę fizyczną x albo cechę fizyczną y, albo... i tak ad infinitum. Zatem, ujmując rzecz skrótowo i niezbyt precy‐ zyjnie, własności mentalne są nieskończonymi alternatywami cech fizycznych. Warto podkreślić - bowiem jest to kluczowe dla poniższej argumentacji - że niektórzy nieredukcyjni materialiści przyjmują to drugie założenie. Jeśli więc te dwa założenia są słuszne, to przynajmniej potencjalnie zbiór własności men‐ talnych jest istotnie liczniejszy niż zbiór własności fizycznych. Dlaczego tak jest? Zbiór wszystkich własności, które stanowią ogół skończonych bądź nie‐ skończonych alternatyw własności fizycznych, jest zbiorem potęgowym (czyli zbiorem wszystkich podzbiorów) zbioru własności fizycznych, a zatem jest on liczniejszy od zbioru własności fizycznych. Mogłoby się więc okazać, że wła‐ sności mentalnych jest więcej niż własności fizycznych. By to lepiej unaocznić, warto przeprowadzić pewną analogię. Uznajmy, że zbiór cech fizycznych jest równoliczny ze zbiorem liczb naturalnych. Zatem nasze założenie, że własności mentalne są nieskończonymi alternatywami cech fizycznych, będzie prowadziło do wniosku, że zbiór własności mentalnych jest równoliczny ze zbiorem liczb rzeczywistych, pod warunkiem iż odpowiednio dużą ilość takich nieskończo‐ nych alternatyw można utożsamić z własnościami mentalnymi. Tego zaś nie da się wykluczyć a priori. Być może własności mentalnych jest istotnie więcej niż własności fizycznych. Gdyby tak było, gdyby na przykład moc zbioru własności mentalnych odpowiadała mocy zbioru liczb rzeczywistych, a moc zbioru wła‐ sności fizycznych mocy zbioru liczb naturalnych, to można by twierdzić, że wła‐ sności mentalne stanowią pewną nową dziedzinę niesprowadzalną do dziedziny 11 Gdybyśmy zaakceptowali przeciwne założenie, to jest tezę, że liczba własności fizycznych jest skończona, nie musielibyśmy całkowicie odrzucić poniżej przedstawionej linii argumentacji, lecz jedynie ją zmodyfikować. Paradoks Kripkensteina a nieredukcyjny materializm 467 własności fizycznych. Sądzę, że można by wysunąć hipotezę, iż sytuacja była‐ by analogiczna do relacji pomiędzy zbiorem liczb naturalnych a zbiorem liczb rzeczywistych. Liczby rzeczywiste są obiektami odmiennymi od liczb natural‐ nych - na przykład uporządkowanie liczb rzeczywistych ma charakter gęsty, a uporządkowanie naturalnych - dyskretny. Mówiąc najogólniej, stanowią nową dziedzinę, choć oczywiście w pewnym sensie zależną od dziedziny liczb naturalnych. Wydaje się, że podobna relacja może zachodzić pomiędzy własno‐ ściami mentalnymi a własnościami fizycznymi12. Ta linia argumentacji oczywiście n i e dowodz i, że zachodzenie relacji su‐ perweniencji jest niewystarczającą podstawą do uznania własności mentalnych za redukowalne do własności fizycznych. Powyższa analogia ukazuje jednak moim zdaniem, że przekonania, iż superweniencja pociąga redukowalność, jest nieoczywiste13. PARADOKS KRIPKENSTEINA Wittgenstein w Dociekaniach filozoficznych (Wittgenstein, 2000) przedstawił pewne rozumowanie, które prowadzi do wniosku, że z każdą regułą, a dokład‐ niej z każdym sformułowaniem pewnej reguły, da się uzgodnić w zasadzie nie‐ skończenie wiele wzajemnie wykluczających się zastosowań tej reguły. Wniosek ten zdaniem Wittgensteina można wyciągnąć, przyjmując, że rozumienie regu‐ ły jest zawsze interpretacją pewnej formuły wyrażającej tę regułę14. Wedle filo‐ zofa absurdalność wspomnianego wniosku powinna nas skłonić do odrzucenia przesłanki, zgodnie z którą rozumienie reguły jest zawsze interpretacją pewnej formuły. Mamy zatem do czynienia z wnioskowaniem przypominającym reduc‐ tio ad absurdum. Kripke w książce poświęconej interpretacji i omówieniu uwag Wittgensteina na temat kierowania się regułami (Kripke, 2007) dość szczegó‐ łowo rekonstruuje argumentację autora Dociekań filozoficznych. Niezależnie od tego, czy interpretacja Kripkego jest w pełni trafna, sądzę, że wskazuje ona na pewien bardzo istotny problem. Uważam także, że chociaż Kripke błędnie od‐ czytuje to, jakie podejście do wspomnianego rozumowania prezentuje Wittgen‐ stein15, to korzystając z jego interpretacji, można przejrzyście ukazać problemy, na jakie narażone jest stanowisko redukcjonizmu semantycznego - stanowisko, 12 Analogiczną argumentację dotyczącą superweniencji własności moralnych na własnościach pozamoralnych prezentuję w monografii: Wawrzyniak, 2015: 80–81. 13 Odmienny punkt widzenia przyjmuje na przykład Chalmers, który uznaje, że zachodzenie tak zwanej logicznej superweniencji gwarantuje redukowalność (Chalmers, 2010: 74–107). 14 Interesujący argument przeciw ujmowaniu rozumienia jako interpretacji bądź przekładu przedstawił Barry Stroud (Stroud, 2000a). 15 Interpretacja Kripkego spotkała się z licznymi zarzutami wskazującymi, że filozof ten w niewłaściwy sposób interpretuje uwagi Wittgensteina. Por. Baker & Hacker, 1984; Goldfarb, 1985; McDowell, 1998c; Stroud, 2000b; Wright, 2001. 468 Jan WAWRZYNIAK którego odrzucenie stawia pod znakiem zapytania nieredukcyjny materializm. Na pytanie, dlaczego tak uważam, postaram się odpowiedzieć po omówieniu tak zwanego paradoksu sceptycznego. Kripke paradoksem sceptycznym nazywa wspomniane już rozumowanie, któ‐ re Wittgenstein przedstawił w Dociekaniach filozoficznych. Ów paradoks najlepiej jest zilustrować za pomocą przykładu. Kripke rozważa, czy nasza praktyka języ‐ kowa jednoznacznie określa sens symbolu „+", to znaczy, zastanawia się nad tym, do jakiej reguły stosujemy się, używając tego znaku. Z jednej strony kwestia ta mogłaby się wydawać z pozoru absurdalna, przecież jest oczywiste, że znak „plus" oznacza funkcję dodawania. A to, jaka jest to funkcja, jest określone przez uży‐ cie znaku „+". Z drugiej jednak strony jest nie mniej oczywiste to, że ów znak stosowaliśmy tylko do skończonej liczby przypadków - w zasadzie możemy wskazać nazwę największej liczby, którą połączyliśmy tym znakiem z nazwą tej samej lub innej liczby. Dla uproszczenia uznajmy, że jest to na przykład „57". Kripke, podobnie jak Wittgenstein, stawia pytanie, czy dotychczasowe użycie danego symbolu, na przykład symbolu „+", determinuje jego zastosowanie do przypadków do tej pory nierozpatrywanych, na przykład czy determinuje rezul‐ tat operacji: „57 + 68". Przy czym chodzi nie o to, jaki rezultat zostanie podany przez większość użytkowników języka matematyki, ale o to, jaki rezultat jest pop r awny. Ten pierwszy problem to oczywiście problem indukcji. Czy można zatem stwierdzić - na podstawie dotychczasowego użycia - że poprawną od‐ powiedzią jest „125"? Odpowiedź Kripkego brzmi po prostu: nie. Powodem jest to, że dotychczasowe użycie symbolu „+" da się pogodzić z różnymi hipotezami na temat tego, jaką funkcję ów symbol oznacza. Otóż może on oznaczać funkcję dodawania, ale też może oznaczać następującą funkcję: x ‡ y = x + y, jeśli x, y < 58 = 5 w innym przypadku. Może też oznaczać nieskończenie wiele innych funkcji, na przykład taką: x # y = x + y, jeśli x, y < 58 = 2x + 2y w innym przypadku. Naturalną próbą obrony przed tego typu argumentacją jest zwrócenie uwagi, że gdybyśmy dali odpowiedź inną niż „125", to używając symbolu „+" w wy‐ rażeniu „57 + 68", użylibyśmy go inaczej niż do tej pory - po prostu nie ro‐ bilibyśmy tego s amego co przedtem. Kripke wskazuje jednak, że wyrażenie „to samo" zostało przez nas zastosowane również tylko do skończonej liczby przypadków. Czy dotychczasowe użycie wyznacza w sposób jednoznaczny, jak należy się posługiwać zwrotem „to samo" w odniesieniu do nowych przypad‐ ków? Wedle Kripkego - nie, bowiem ten sposób użycia wyrażenia „to samo" Paradoks Kripkensteina a nieredukcyjny materializm 469 da się pogodzić z wzajemnie się wykluczającymi interpretacjami tego wyrażenia. Może ono oznaczać zwykłą relację identyczności, ale może też oznaczać relację kwidentyczności: x jest kwidentyczne z y wtedy i tylko wtedy, gdy x identyczne z y przed momentem t1 (t1 jest chwilą obecną), w pozostałych przypadkach x jest nieidentyczne z y. Jeśli zatem Kripke ma rację, to dotychczasowe użycie jakiegokolwiek wyrażenia nie może determinować tego, jak należy używać go w nowych okolicznościach. Myślę, że wniosek Kripkego jest słuszny, ale tylko pod warunkiem, że do‐ tychczasowego użycia nie opisujemy ani w kategoriach semantycznych, ani in‐ tencjonalnych, to znaczy, że ujmujemy je, nie odwołując się do takich pojęć jak zn a c z en i e, o zna c z an i e, w y r a ż an i e t r e ś c i, po s i ad an ie c z ego ś n a my ś l i, wa runk i p r awdz iwoś c i. (Taki wniosek z rozważań Wittgensteina i ich interpretacji przez Kripkego wyciągają Stroud i McDowell (Stroud, 2000b; McDowell, 1998a; McDowell, 1998c; por. Wawrzyniak, 2015: 21–27, 96–105). Argumentacja zwana paradoksem sceptycznym Kripkensteina prowadzi moim zdaniem do konkluzji, że dotychczasowe zachowanie językowe ujmowane w ka‐ tegoriach czysto fizykalnych (czy też w kategoriach akceptowanych przez ra‐ dykalnych behawiorystów) nie określa tego, jak n a l e ż y posługiwać się wyra‐ żeniami rozpatrywanego języka w nowych okolicznościach. Nie można zatem rozstrzygnąć, czy użycie jakiegoś wyrażenia w danych okolicznościach jest pop r awne czy nie, odwołując się tylko do kategorii fizykalnych. Skoro zaś określenie znaczenia dowolnego wyrażenia polega na określeniu, w jakich oko‐ licznościach jego użycie jest poprawne, a w jakich nie, to znaczenia nie da się wyjaśnić wyłącznie w kategoriach fizykalnych. CZY WŁASNOŚCI MENTALNE SUPERWENIUJĄ NA WŁASNOŚCIACH FIZYCZNYCH? Argumentacja Kripkego, przy założeniu, że użycie jest ujmowane wyłącznie za pomocą pojęć fizykalnych, jest - jak sądzę - poprawna. A skoro tak, to wła‐ sności semantyczne, na przykład własność posiadania określonego znaczenia, nie superweniują (w kilku różnych sensach tego słowa) na tych własnościach fizycznych, które z intuicyjnego punktu widzenia zdają się stanowić bazę dla własności semantycznych. Chodzi mi mianowicie o cechy zachowania języko‐ wego. Jeśli za obiekty uznamy skończone ciągi użyć pewnego wyrażenia, na przykład symbolu „+", to dwóm takim ciągom mogą przysługiwać identyczne cechy fizyczne, a różne cechy semantyczne. Znak „+" może w przypadku jed‐ nego ciągu denotować funkcję dodawania, a w przypadku drugiego powyżej 470 Jan WAWRZYNIAK zdefiniowaną dewiacyjną funkcję oznaczoną symbolem „‡". Gdyby tak było, to nie zachodziłaby słaba, a więc i mocna superweniencja własności semantycz‐ nych na własnościach behawioralnych (rozumianych jako cechy fizyczne). Nie zachodziłaby także zdefiniowana przeze mnie tak zwana g l oba ln a supe r we‐ n ienc j a do momentu t. Konkluzja płynąca z paradoksu sceptycznego nie wyklucza jedynie zwykłej globalnej superweniencji. Można by sądzić, że to, co zostało powiedziane, wcale nie stanowi poważnego wyzwania dla zwolenników tezy o superweniencji własności semantycznych na własnościach fizykalnych. Zwolennicy takiego stanowiska mogą przecież twierdzić, że różnica tkwi „głę‐ biej", na przykład w mózgu. Po pierwsze należy zauważyć, że wszelkie koncepcje zakładające, iż tożsamość i różnica znaczenia zależą w niektórych przypadkach wyłącznie od czegoś ukrytego i niedostępnego dla przeciętnych użytkowników języka, są narażone na druzgoczące zarzuty. Przy czym należy zaznaczyć, że nie chodzi tu o to, że tożsamość i różnica znaczenia zależą od stanów mózgu użytkowników języka, ale o to, że w przypadku niektórych wyrażeń te rela‐ cje w ogóle nie objawiają się w zachowaniu językowym. Porozumienie języko‐ we pomiędzy ludźmi byłoby z punktu widzenia takich koncepcji cudem16. Po drugie i co ważniejsze moglibyśmy nieco zmodyfikować argument Kripkego i założyć, że także zdarzenia zachodzące w mózgach osób, które używały tak samo znaku „+" (stosując go do liczb mniejszych niż 58), ale odnosiły się do różnych funkcji, były identyczne17. Oczywiście tego typu argumenty spotka‐ łyby się z pewnością z repliką zwolenników tezy o superweniencji. Jak sądzę, wskazywaliby, że rozpatrywane osoby mus z ą posiadać odmienne dyspozycje do zachowań, tj. będą zachowywały się inaczej, gdy będą stosowały operację oznaczaną przez znak „+" do liczb większych niż 57. Kripke krytykuje tego typu reakcję na paradoks sceptyczny (Kripke, 2007: 44–71). Zanim przejdę do rozważenia tej odpowiedzi, chciałbym wyjaśnić w kilku słowach, jaki związek zachodzi pomiędzy własnościami semantycznymi a men‐ talnymi. To zaś pozwoli wykazać, że konkluzja płynąca z paradoksu Kripken‐ steina może być wykorzystana do rozważań dotyczących kwestii superweniencji własności mentalnych na fizycznych. Nasze przekonania, pragnienia, oczekiwa‐ nia itd. (ogólnie nastawienia do treści sądów) są niewątpliwie stanami mental‐ nymi, którym przysługują własności mentalne. Jedną z ich najbardziej podsta‐ wowych własności jest posiadanie takiej a nie innej treści - treści pojęciowej. Treść pojęciowa wielu przekonań, pragnień, oczekiwań jest po prostu treścią językową, to znaczy treścią dającą się wyrazić wyłącznie za pomocą jakiegoś języka. Rozważmy na przykład przekonanie, że święty Tomasz sformułował w swoim trzydziestopięciotomowym dziele pięć dowodów na istnienie Boga. 16 Takie koncepcje znaczenia krytykują między innymi Wittgenstein i Michael Dummett (Wittgenstein, 2000; Dummett, 1993a; Dummett, 1993b). 17 Taką sugestię, jak sądzę, wysuwa zresztą sam Kripke (Kripke, 2007: 65). Paradoks Kripkensteina a nieredukcyjny materializm 471 Prawie wszystkie, jeśli nie wszystkie, pojęcia wyrażane przez składniki tego zda‐ nia mogą być opanowane tylko przez istotę posługującą się językiem. Zatem to, że ktoś posiada przekonanie o tej właśnie treści, zależy od pewnych własności semantycznych pewnego języka. Jeśli więc własności semantyczne nie superwe‐ niują (w pewnym sensie) na własnościach fizycznych, to i własności mentalne nie superweniują (w tym sensie) na własnościach fizycznych. Warto dodać, że gdybyśmy nie zakładali, że taka zależność zachodzi, lecz przyjmowali, iż niektó‐ re stany mentalne o pewnych własnościach dookreślają własności semantyczne wyrażeń (a jedno z dwojga trzeba, jak sądzę, uznać), to w świetle rozważań opartych na paradoksie Kripkensteina musielibyśmy przyjąć, że istnieją pewne własności, które są zależne od własności mentalnych, a które nie superweniują (w pewnym sensie) na własnościach fizycznych. Taki wniosek jest także trudny do przełknięcia dla każdego materialisty. Powracam teraz do (zasygnalizowanej) odpowiedzi zwolennika tezy o super‐ weniencji na zarzuty oparte na konkluzji płynącej z paradoksu sceptycznego. Zgodnie z tą odpowiedzią dwie osoby mogłyby się odnosić za pomocą znaku „+" do różnych funkcji, pomimo że ich dotychczasowe użycie nie różniłoby się - różnica polegałaby na posiadaniu odmiennych dyspozycji, które w przyszłości ujawniłyby się w zachowaniu. Co więcej, tę różnicę da się zidentyfikować już teraz, tj. przed momentem t1, bowiem „podłożem" tych dyspozycji są różne stany fizyczne mózgu. Może się wydawać, że ten kontrargument kończy dyskusję. Nie uwzględnia on jednak normatywnego charakteru znaczenia. Załóżmy, że dwie osoby mają te same dyspozycje do posługiwania się danym terminem, na przykład symbolem „+", to znaczy nie tylko teraz używają go tak samo, ale i w przyszłości używać go będą tak samo, przy czym użycie jest ujmowane wyłącznie za pomo‐ cą terminów fizykalnych. Wedle zwolenników tezy o superweniencji muszą oni przypisywać to samo znaczenie znakowi „+".Tę sytuację można jednak wyjaśnić w inny sposób, na przykład następująco: pierwsza osoba, używając znaku „+", ma na myśli funkcję dodawania, lecz ma też dyspozycję do popełniania dokładnie takich błędów, których popełnienie może być interpretowane jako poprawne obliczanie wartości przyjmowanych przez naszą dewiacyjną funkcję, druga osoba ma na myśli naszą dewiacyjną funkcję i zawsze oblicza jej wartości poprawnie18. W tym przypadku nie byłaby wykluczona jedynie globalna superweniencja (to, że taki przypadek podważałby zarówno mocną, jak i słabą superweniencję, jest ewidentne). Co więcej - jak sądzę - rozsądnie jest uznać, że globalna super‐ weniencja musi zachodzić, bowiem to, czy dany sposób użycia jest poprawny, czy też nie, musi się k iedyś jakoś przejawić w cz y imś zachowaniu. Oczywiście powyżej przedstawione wyjaśnienie jest dziwaczne i trudne do zaakceptowania, wymaga przyjęcia wielu nieprawdopodobnych założeń, na przykład takich, że 18 Podobną argumentację krytykującą odpowiedź powołującą się na istnienie dyspozycji do określonych zachowań przedstawia Kripke (Kripke, 2007: 53–58). 472 Jan WAWRZYNIAK te dwie osoby należą do odmiennych społeczności językowych, których języki różnią się jedynie użyciem „+" i, co więcej, ta różnica nie objawia się w obec‐ nych dyspozycjach członków tych społeczności. Jednocześnie jednak dla każ‐ dych dwóch światów, które są identyczne do momentu t i odnośnie do których przyjmujemy, że występują w nich stany mentalne, da się podać odpowiednio skomplikowane wyjaśnienie zakładające, że istoty z jednego świata kierują się innymi regułami niż istoty ze świata drugiego. Tak więc trudno mówić w ści‐ słym sensie o prawdopodobieństwie zaistnienia takiej sytuacji. Tym, co sprawia, że powyższa argumentacja może się wydawać nieprzeko‐ nująca, jest jej sztuczność i dziwaczność, ale warto zauważyć, że określenia te w zaistniałym kontekście odnoszą się do szeroko rozumianych własności men‐ talnych - chodzi tu mianowicie o sztuczność i dziwaczność pewnego sposobu myślenia. Zatem w ostatecznym rozrachunku zwolennikowi materializmu po‐ zostaje odwołanie się do pewnych własności mentalnych. By odeprzeć zarzu‐ ty przeciw tezie, że własności mentalne superweniują (mocno lub słabo, lub globalnie do momentu t) na własnościach fizycznych, to znaczy, by uzasadnić materializm, musi on odwołać się do własności uznawanych przez siebie za su‐ perwenientne. Broniąc w ten sposób swojego stanowiska, materialista bardzo niebezpiecznie zbliżałby się do popełnienia błędnego koła w argumentacji. Wydaje się, że można bronić stanowiska nieredukcyjnego materializmu przed sformułowanymi w tej części artykułu argumentami krytycznymi w jesz‐ cze inny sposób. Zwolennik tego poglądu może twierdzić, że uznanie tezy gło‐ szącej, iż fizyczna charakterystyka użycia wyrażeń językowych nie determinuje ich znaczenia, nie podważa materializmu, lecz przekonanie o tym, że znaczenie językowe jest czymś w pełni określonym. Takie podejście do tego problemu prezentuje Davidson (Davidson, 1992b: 212–216). Jego zdaniem nie oznacza to jednak, że pewne „zdarzenia są s ame w sob i e niezdeterminowane [wy‐ różn. - J.W.]" (Davidson, 1992a: 219). Ta odpowiedź jest jednak, jak sądzę, z dwóch powodów niesatysfakcjonująca. Po pierwsze z tego, że to, co seman‐ tyczne, jest niezdeterminowane przez to, co fizyczne, nie wynika, iż aby było ono zdeterminowane, musi być tożsame z czymś fizycznym, o ile z góry nie za‐ łożymy, że „same w sobie" istnieją jedynie zdarzenia fizyczne. Po drugie powyżej przedstawione argumenty odwołujące się do paradoksu Kripkensteina prowadzą do wniosku, że znaczenie wyrażeń jest c a ł kow ic i e niezdeterminowane przez użycie ujmowane w kategoriach fizykalnych. Akceptacja tej konsekwencji unie‐ możliwia interpretowanie wypowiedzi językowych. PODSUMOWANIE Przedstawiona powyżej argumentacja pokazuje, że najbardziej przekonująca wersja materializmu w filozofii umysłu - mianowicie nieredukcyjny materializm - jest Paradoks Kripkensteina a nieredukcyjny materializm 473 narażona na kilka poważnych zarzutów. Stanowisko nieredukcyjnego materia‐ lizmu jest zazwyczaj eksplikowane przy użyciu pojęcia superweniencji. Konklu‐ zje, jakie należy, jak sądzę, wyciągnąć z powyższych rozważań, są następujące: 1. Nie mamy powodów, by wątpić w to, że własności mentalne globalnie su‐ perweniują na własnościach fizycznych, to znaczy w to, że dwa identyczne światy pod względem fizycznym są identyczne pod względem mentalnym. 2. Argumenty oparte na paradoksie sceptycznym Kripkensteina (Krip‐ ke, 2007) oraz uwagi Putnama (Putnam, 1998) na temat wpływu środo‐ wiska na treść naszych przekonań podważają to, że własności mentalne superweniują na własnościach fizycznych w jakimkolwiek z trzech pozo‐ stałych - wcześniej zdefiniowanych - sensów terminu „superweniencja". 3. Nie jest oczywiste, wbrew dość powszechnej opinii, że superweniencja własności mentalnych na własnościach fizycznych jest warunkiem wy‐ starczającym prawdziwości nieredukcyjnego materializmu: a. jeśli zbiór własności superwenientnych jest istotnie liczniejszy od zbioru własności bazowych (a tak może być, gdy własności superwe‐ nientne są alternatywami złożonymi z nieskończonej ilości własności bazowych), to własności mentalne mogą stanowić nową, autonomicz‐ ną dziedzinę, dziedzinę niesprowadzalną do własności fizycznych; b. występowanie terminów modalnych w definicjach różnych odmian superweniencji może stanowić problem dla nieredukcyjnego materia‐ lizmu, bowiem nie jest jasne, czy pojęcia modalne da się wyekspliko‐ wać w kategoriach fizykalnych. Przy czym nieredukcyjny materialista nie może się w tym przypadku odwoływać do tezy, że odrzuca poję‐ ciową redukcję, a przyjmuje jedynie superweniencję własności mo‐ dalnych na własnościach fizycznych, bowiem jego wyjaśnienie faktu, że własności modalne „sprowadzają się" do własności fizycznych, wy‐ magałoby odwołania się do własności modalnych. (Nieredukcyjnemu) materialiście pozostają dwa wyjścia: może on uznać pojęcia modalne albo za „użyteczne fikcje", albo za pojęcia czysto logiczne. Przyjęcie tego pierwszego rozwiązania prowadziłoby moim zdaniem do uznania samego materializmu za „użyteczną fikcję". Pierwszy wniosek wymaga, jak sądzę, krótkiego komentarza. Zachodzenie bądź niezachodzenie globalnej superweniencji jest całkowicie niesprawdzal‐ ne - nie mamy możności porównywać całych światów ze sobą. Zatem jeśli prawdziwość nieredukcyjnego materializmu polega jedynie na zachodzeniu glo‐ balnej superweniencji własności mentalnych na fizycznych, to jest to pogląd metafizyczny, który nigdy nie będzie mógł być empirycznie uzasadniony lub podważony. To twierdzenie jest oczywiście w pewnym sensie całkowicie try‐ wialne, ale nie traktuję tego jako zarzutu wobec powyższych rozważań, bowiem zgadzam się powiedzeniem przypisywanym Johnowi Wisdomowi: „Filozofia jest długą podróżą od tego, co znane, do tego, co znane". 474 Jan WAWRZYNIAK BIBLIOGRAFIA Armstrong, D. (1982). Materialistyczna teoria umysłu. (Przeł. H. Krahelska). Warszawa: Pań‐ stwowe Wydawnictwo Naukowe. Baker, G. & Hacker, P. (1984). Scepticism rules and language. Oxford: Blackwell. Baker, L. R. (1993). Eliminativism and an argument from science. Mind & Language, 8(2), 180–188. Boghossian, P. (1990). The status of content. Philosophical Review, 99(2), 157–184. Burge, T. (1991). Individualism and psychology. W: R. Boyd, P. Gasper & J. D. Trout (Red.). The philosophy of science (s. 687–712). Cambridge: The MIT Press. Carnap, R. (1959). Psychology in physical language. W: A. J. Ayer (Red.). Logical positivism (s. 165–198). New York: The Free Press. Chalmers, D. (2008). Świadomość i jej miejsce w naturze. (Przeł. R. Poczobut & T. Ciecier‐ ski). W: M. Miłkowski & R. Poczobut (Red.). Analityczna metafizyka umysłu (s. 442–494). Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk. Chalmers, D. (2010). Świadomy umysł. (Przeł. M. Miłkowski). Warszawa: Wydawnictwo Nau‐ kowe PWN. Chalmers, D. & Clark, A. (2008). Umysł rozszerzony. (Przeł. M. Miłkowski,). W: M. Mił‐ kowski & R. Poczobut (Red.). Analityczna metafizyka umysłu (s. 342–357). Warszawa: Wy‐ dawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk. Churchland, P. (1991). Eliminative materialism and the propositional attitudes. W: R. Boyd, P. Gasper, & J. D. Trout (Red.). The philosophy of science (s. 615–630). Cambridge: The MIT Press. Davidson, D. (1992a). Psychologia jako filozofia. (Przeł. C. Cieśliński). W: D. Davidson. Eseje o prawdzie, języku i umyśle (s. 217–233). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Davidson, D. (1992b). Umysł materialny. (Przeł. T. Baszniak). W: D. Davidson. Eseje o praw‐ dzie, języku i umyśle (s. 194–216). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Davidson, D. (1992c). Zdarzenia mentalne. (Przeł. T. Baszniak.). W: D. Davidson. Eseje o praw‐ dzie, języku i umyśle (s. 163–193). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Davidson, D. (2008). Myślące przyczyny. (Przeł. M. Iwanicki). W: M. Miłkowski & R. Poczo‐ but (Red.). Analityczna metafizyka umysłu (s. 127–142). Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk. Dummett, M. (1993a). What does the appeal to use do for the theory of meaning?. W: M. Dum‐ mett. The seas of language (s. 94–105). Oxford: Clarendon Press. Dummett, M. (1993b). What do I know when I know a language?. W: M. Dummett. The seas of language (s. 106–116). Oxford: Clarendon Press. Feyerabend, P. K. (1963). Comment: Mental events and the brain. The Journal of Philosophy, 60(11), 295–296. Fodor, J. (1990). Making mind matter more. W: J. Fodor. A theory of content and other essays (s. 137–159). Cambridge: The MIT Press. Geach, P. (1971). Mental acts: Their content and their objects. London–New York: Routledge / Kegan Paul. Goldfarb, W. (1985). Kripke on Wittgenstein on rules. The Journal of Philosophy, 82(9), 471–488. Hamlyn, D. (1981). Behaviour. W: V. C. Chappell (Red.). The philosophy of mind (s. 60–73). New York: Dover Publications, Inc. Hare, R. M. (1952). The language of morals. London: Clarendon Press. Hintikka, J. (1965). Cogito, ergo sum: Inference or performance?. W: A. Sesonske & N. Flem‐ ing (Red.). Meta ‐meditations: Studies in Descartes (s. 50–76). Belmont: Wadsworth. Paradoks Kripkensteina a nieredukcyjny materializm 475 Kim, J. (2008). Mit nieredukcyjnego materializmu. (Przeł. P. Gutowski & T. Szubka). W: M. Miłkowski & R. Poczobut (Red.). Analityczna metafizyka umysłu (s. 76–97). War‐ szawa: Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk. Kripke, S. (2007). Wittgenstein o regułach i języku prywatnym. (Przeł. K. Posłajko & L. Wroń‐ ski). Warszawa: Fundacja Aletheia. McDowell, J. (1998a) Another plea for modesty (s. 108–131). W: J. McDowell. Meaning, knowledge, and reality. Cambridge: Harvard University Press. McDowell, J. (1998b). Putnam on mind and meaning. W: J. McDowell. Meaning, knowledge, and reality (s. 275–291). Cambridge: Harvard University Press. McDowell, J. (1998c). Wittgenstein on following a rule. W: J. McDowell. Mind, value, and reality (s. 221–262). Cambridge: Harvard University Press. Moore, G. E. (1922). The conception of intrinsic value. W: G. E. Moore. Philosophical studies (s. 253–275). New York: Harcourt, Brace & Co. Inc. Place, U. T. (1981). Is consciousness a brain process?. W: V. C. Chappell (Red.). The philosophy of mind (s. 101–109). New York: Dover Publications, Inc. Putnam, H. (1975a). Robots: Machines or artificially created life?. W: H. Putnam. Mind, language, and reality (s. 386–407). Cambridge: Cambridge University Press. Putnam, H. (1975b). The mental life of some machines. W: H. Putnam. Mind, language, and reality (s. 408–428). Cambridge: Cambridge University Press. Putnam, H. (1991). Representation and reality. Cambridge: The MIT Press. Putnam, H. (1998). Znaczenie wyrazu „znaczenie". (Przeł. A. Grobler). W: H. Putnam. Wiele twarzy realizmu i inne eseje (s. 93–184). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Quine, W. V. O. (1999). Słowo i przedmiot. (Przeł. C. Cieśliński). Warszawa: Fundacja Aletheia. Ryle, G. (1970). Czym jest umysł?. (Przeł. W. Marciszewski). Warszawa: Państwowe Wydaw‐ nictwo Naukowe. Smart, J. J. C. (1995). Doznania a procesy mózgowe. (Przeł. M. Sczubiałka). W: B. Chwedeń‐ czuk (Red.). Filozofia umysłu (s. 247–262). Warszawa: Fundacja Aletheia. Stalnaker, R. (2008). Odmiany superweniencji. (Przeł. T. Ciecierski). W: M. Miłkowski & R. Poczobut (Red.). Analityczna metafizyka umysłu (s. 98–126). Warszawa: Wydawnic‐ two Instytutu Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk. Stroud, B. (2000a). Meaning, understanding, and translation. W: B. Stroud. Meaning, under‐ standing, and practice (s. 113–130). Oxford: Oxford University Press. Stroud, B. (2000b). Mind, meaning, and practice. W: B. Stroud. Meaning, understanding, and practice (s. 170–192). Oxford: Oxford University Press. Wawrzyniak, J. (2015). Znaczenie i wartość w filozofii Johna McDowella i Barry'ego Strouda. Przedmiot refleksji czy redukcji?. Kraków: Księgarnia Akademicka. Wittgenstein, L. (2000). Dociekania filozoficzne. (Przeł. B. Wolniewicz). Warszawa: Wydaw‐ nictwo Naukowe PWN. Wright, C. (2001). Kripke's account of the argument against private language. W: C. Wright. Rails to infinity: Essays on themes from Wittgenstein's 'Philosophical Investigations' (s. 91–115). Cambridge: Harvard University Press. Zabłudowski, A. (2009). Davidson o zdarzeniach mentalnych. W: A. Zabłudowski. Polemiki filozoficzne. Prace zebrane (s. 295–312). Warszawa: Fundacja Aletheia.