Uni ver zi tet u No vom Sa du, Aso ci ja ci ja cen ta ra za in ter di sci pli nar ne i mul ti di sci pli nar ne stu di je i is tra ži va nja, No vi Sad DOI 10.5937/kultura1234325V UDK 316.647.5:2(497.11) 316.74:2(497.11) pregledni rad RAZ MA TRA NJE RE LI GIJ SKE TO LE RAN CI JE U SA VRE MENOJ SRP SKOJ FI LO ZOF SKOJ I DRU ŠTVE NOJ MI SLI Sa-že-tak:-Na kon ras pa da SFRJ i u sve tlu no vih dru štve nih okol no sti, re li gij ske za jed ni ce ima ju nov dru štve ni sta tus i no vu dru štve nu ulo gu; one su iza šle iz pri vat ne i na šle svo je me sto u jav noj sfe ri. U kon tek stu de se ku la ri za ci je dru štve nog ži vo ta, re li gij ska to le ran ci ja ima ve ći zna- čaj, ka ko za sa me re li gij ske za jed ni ce, ta ko i za dru ge dru štve ne ak te re i dru štvo u ce li ni. Ima ju ći to u vi du, cilj ovog ra da je da ana li zi ra te- o rij ska sta no vi šta i od re đe nja poj ma re li gij ske to le ran ci je u ra do vi ma do ma ćih auto ra - ka ko fi lo zo fa i pred stav ni ka dru štve nih na u ka, ta ko i te o lo ga. Osim ana li ze uti ca ja dru štve nog kon tek sta, ana li zi ra će se te- za o re la ci ji iz me đu mo no te i zma i ne to le ran ci je, a u raz ma tra nje će se uze ti i dok tri nar ni aspekt, od no sno sa dr žaj sve tih spi sa. Po sve ti će se pa žnja i to me ko su mo gu ći su bjek ti re li gij ske to le ran ci je, uka za ti na pro blem pa ter na li zma u go vo ru o re li gi ji i re li gij skom, te is ta ći va žnost me đu sob nog uva ža va nja i po što va nja iz me đu ak te ra u di ja lo škoj ko- mu ni ka ci ji. U ve zi sa pri sut nim sta vo vi ma o ne mo guć no sti to le ran ci je iz me đu raz li či tih kon fe si ja, od no sno re li gi ja, bu du ći da na raz li čit na- čin gle da ju na put čo ve ko vog spa se nja, pod vu ći će se raz li ka iz me đu vred no va nja sa zna nja i vred no va nja ak te ra – po je di na ca, za jed ni ca i dru štve nih gru pa. SLOBODAN VASIĆ 326 SLOBODAN VASIĆ Ključ-ne- re-či: re li gij ska to le ran ci ja, dru štve ni kon tekst, sve ti spi si, pater na li zam, mo no te i zam, dok tri na Uvod U-isto-ri-ji-za-pad-ne-ci-vi-li-za-ci-je,-re-li-gij-ska-to-le-ran-ci-ja-je-po-sle-di-ca- dva-dru-štve-no-isto-rij-ska-pro-ce-sa:-re-for-ma-ci-je-i-uspo-na-gra-đan- stva.-Mo-der-no-uob-li-ča-va-nje-poj-ma-to-le-ran-ci-je-i-pr-vi-ozbilj-ni-ji-do- pri-nos-raz-u-me-va-nju-ove-po-ja-ve,-de-lo-je-en-gle-skog-fi-lo-zo-fa-Džo- na-Lo-ka-(John-Loc-ke).1-Me-đu-tim,-u-na-šim-uslo-vi-ma,-re-li-gij-ska- to-le-ran-ci-ja-ima-dru-ga-či-je-isto-rij-ske-mo-ti-ve-i-dru-štve-ne-po-sle-di-ce- u-raz-li-či-tim-dru-štve-no-isto-rij-skim-kon-tek-sti-ma.-U-pe-ri-o-du-so-ci- ja-li-zma,-ulo-ga-re-li-gi-je-i-cr-kve-u-dru-štvu-bi-la-je-de-fi-ni-sa-na-sa-dr- ža-jem-ko-mu-ni-stič-ke-i-an-ti-na-ci-o-na-li-stič-ke-plat-for-me.-Ras-pa-dom- za-jed-nič-ke-dr-ža-ve,-do-ko-je-do-la-zi--na-kon-eska-la-ci-je-dru-štve-ne,- eko-nom-ske-i-po-li-tič-ke-kri-ze,--do-la-zi-do-sme-ne-do-ta-da-op-šte-pri- hva-će-nih- vred-no-sti,- a- nji-ho-vo-me-sto- za-u-zi-ma-ju- re-vi-ta-li-zo-va-ne- tra-di-ci-o-nal-ne-vred-no-sti-i--tra-di-ci-o-nal-ni-iden-ti-te-ti.-Pa-ta-ko,-na-kon- vre-me-na-po-ti-ski-va-nja,-na-dru-štve-nom-zna-ča-ju-po-no-vo-do-bi-ja-ju- re-li-gij-ske-vred-no-sti-i-kon-fe-si-o-nal-ne-iden-ti-fi-ka-ci-je. Ima-ju-ću- u- vi-du- da- u- dru-štve-nom- kon-tek-stu- de-se-ku-la-ri-za-ci-je,- re-li-gij-ska- to-le-ran-ci-ja- ima- ve-ći- dru-štve-ni- zna-čaj,- u- ovom- ra-du- pa-žnju- će-mo- po-sve-ti-ti- ana-li-zi- te-o-rij-skih- sta-no-vi-šta- - poj-ma- re- li-gij-ske- to-le-ran-ci-je-u- ra-do-vi-ma-do-ma-ćih-auto-ra- --ka-ko-fi-lo-zo-fa- i- pred-stav-ni-ka-dru-štve-nih-na-u-ka,- ta-ko- i- te-o-lo-ga.-Bu-du-ći- da- su- na-evrop-skom-pro-sto-ru,-pa-ta-ko-i-u-na-šim-uslo-vi-ma,-do-mi-nant- ne-mo-no-te-i-stič-ke-re-li-gi-je,-naj-pre-će-mo-ana-li-zi-ra-ti-ve-zu-iz-me-đu- mono-te-i-zma-i-to-le-ran-ci-je. Mo no te i zam i ne-to le ran ci ja U- ra-du- pod- na-slo-vom- Mo no te i zam i (ne)to-le-ran-ci-ja,- Dra-gan- Ja-ko-vlje-vić- kri-tič-ki- se- osvr-nuo- na- sta-vo-ve- Đu-re- Šu-šnji-ća- iz- ne-tim-u-dvo-tom-noj- knji-zi-Re li gi ja:- „Hri-šćan-stvo-du-gu-je- svo-je- pro-do-re-u-svest-i-pod-svest-ver-nič-kih-ma-sa-ne tr pe lji vo sti pre ma dru gim ve ro i spo ve sti ma.- Ve-ra- u- jed-nog- Bo-ga- pro-sto- zah te va ne-tr-pe-lji-vost- i- is-klju-či-vost:- ako- po-sto-ji- sa-mo- je-dan-Bog,- on-da- on-ne- tr-pi-dru-ge-bo-go-ve"2.-U-po-gle-du- to-ga,-Šu-šnjić- se-po-zi-va- na- isto-rij-ski- pe-riod- u- ko-me- je- hri-šćan-stvo- po-sta-lo- zva-nič-nom- re-li-gi-jom-Rim-skog-car-stva.3 1- O-te-o-rij-skim-pri-stu-pi-ma-re-li-gij-skoj-to-le-ran-ci-ji-vi-de-ti:-Va-sić-S.,-Te-o-rij-ski-pri- stu-pi-re-li-gij-skoj-to-le-ran-ci-ji,-Kul tu ra br.-129,-Be-o-grad-2010,-str.-349-368.- 2- Šu-šnjić-Đ.,-Re li gi ja II,-Be-o-grad-1994,-str.-334.- 3- Ja-ko-vlje-vić-D.,-Mo-no-te-i-zam- i- (ne)to-le-ran-ci-ja,-Te me br. 1-2,-Niš- 2005,- str.- 176.- 327 SLOBODAN VASIĆ Ja-ko-vlje-vić-ta-kvo-od-re-đe-nje-sma-tra-ge-ne-ra-li-za-ci-jom,-bu-du-ći-da- „do-ras-pro-stra-nja-va-nja-hri-šćan-stva-fak-tič-ki-ni je do šlo tek sa-nje- go-vim-pro-gla-še-njem-za-dr-žav-nu-re-li-gi-ju,-već-znat-no-ra-ni-je,-i-to- upra-vo-u-pe-ri-o-du-u-ko-jem-ono-ne-sa-mo-da-ni-je-ima-lo-ta-kav-sta- tus,-već- su,-na-pro-tiv,-nje-go-vi-po-bor-ni-ci- i- apo-sto-li-bi-li- iz-la-ga-ni- bru-tal-nim-pro-ga-nja-nji-ma-i-te-ro-ru,-te-su-svo-je-ver-ske-ob-re-de-če-sto- mo-ra-li- prak-ti-ko-va-ti- u- svo-je-vr-snoj- ile-ga-li"4.-Uka-zu-ju-ći- na- ovaj- iz-vor-ni -put-ši-re-nja-hri-šćan-stva,-Ja-ko-vlje-vić-do-da-je-da-ono-što-se- de-si-lo-sa-hri-šćan-stvom-po-sle-pro-gla-ša-va-nja-za-dr-žav-nu-re-li-gi-ju,- ne-pred-sta-vlja-ot-po-či-nja-nje-pro-do-ra-već-na-pro-tiv-„oslo-ba-đa-nje- (od- sa-pi-nju-ćeg- dej-stva- in-sti-tu-ci-o-nal-nih- ba-ri-je-ra)- nje-go-vih- već- ra-ni-je-is-ka-za-nih-po-ten-ci-ja-la-uti-ca-ja-na-„ma-se",-tj.-ši-re-dru-štve-ne- slo-je-ve..."5-Za-pra-vo,-ši-re-nje-hri-šćan-stva-pu-tem-po-ti-ski-va-nja,-ni-je- isto-rij-ski-sve-o-bu-hvat-no-i-sve-pri-sut-no,-te-je-em-pi-rij-ski-neo-dr-ži-vo- re-du-ko-va-ti-ga-na-taj-mo-dus.6-U-mno-gim-dru-štvi-ma-hri-šćan-stvo- ni-je-uz-di-za-no-u-sta-tus-dr-žav-ne-re-li-gi-je,-te-se-pri-li-kom-ana-li-zi-ra-nja- uzro-ka-ši-re-nja-hri-šćan-stva-mo-ra-ju-uze-ti-u-ob-zir-i-dru-gi-ar-gu-men- ti,-po-put-pri-vlač-no-sti-dok-tri-ne,-de-lat-no-sti-mi-si-o-na-ra,-us-pe-si-u-ar- ti-ku-li-sa-nju-du-hov-ne-di-men-zi-je-ži-vo-ta-i-sl.7-U-tom-smi-slu-jed-no- znač-na-ko-re-la-ci-ja-iz-me-đu-mo no te i zma sa-jed-ne,-i-ne tr pe lji vo sti sa- dru-ge-stra-ne,-po-ka-zu-je-se-kao-pro-ble-ma-tič-na. Is-kaz:-„Ve-ra-u-jed-nog-Bo-ga-pro-sto-zah te va ne-tr-pe-lji-vost-i-is-klju- či-vost:-ako-po-sto-ji-sa-mo-je-dan-Bog,-on-da-on-ne-tr-pi-dru-ge-bo- go-ve",-mo-že-se-ana-li-zi-ra-ti- i-na-poj-mov-nom-ni-vou.-Ja-ko-vlje-vić- sma-tra-da-ako-se-tvr-di-da-po-sto-ji-bo-žan-stvo-i-da-je-ono-nu-me-rič-ki- jed-no,-„ti-me-uop-šte-ni-je-re-če-no-ujed-no-i-to-da-ne-tre-ba-pri-zna-ti- pra-vo-na-po-sto-ja-nje-al-ter-na-tiv-nim-te-i-stič-kim-hi-po-te-za-ma-i-na-nji- ma-iz-gra-đe-nim-re-li-gij-skim-si-ste-mi-ma,-od-no-sno-da-se-pre-ma-nji- ho-vim-po-ja-vlji-va-nji-ma-i-za-stup-ni-ci-ma-mo ra ili tre ba prak-ti-ko-va-ti- ne-tr-pe-lji-vost!"8-S-jed-na-kim-pra-vom-mo-že-se-tvr-di-ti-da-„ako--po- sto-ji-1-+-n-bo-go-va,-on-da-oni-ne-tr-pe-dru ge (i-dru-ga-či-je)-bo-go-ve".- On-za-klju-ču-je-da-ni-je- sa-ma-nu-me-rič-ka-vred-nost-o- eg-zi-sten-ci-ji- Bo-ga/bo-go-va,-ona-ko-ja-je-od-lu-ču-ju-ća-za-stav-ne/to-le-ran-ci-je,-već- te-za-o-je di no sti-(a-ne-jed-no-sti),-od-no-sno-ključ-no-je-in-si-sti-ra-nje-na- eks klu ziv no sti va-že-nja-da-tih-on-to-lo-ških-pret-po-stav-ki.9-U-tom-smi- slu-eks-klu-zi-vi-zam-on-to-lo-ških-pret-po-stav-ki-mo-že-u-pod-jed-na-koj- me-ri-bi-ti-pri-me-njen,-ka-ko-na-mo-no-te-i-zmu-ta-ko-i-na-po-li-te-i-zmu,- jer-„ni-po-li-te-i-zam-ne-pod-ra-zu-me-va-ni ka kvu anar hi ju u pogledu 4- Ibid.,-str.-177.-- 5- Ibid.,-str.177.- 6- Ibid.,-str.-177.-- 7- Ibid.,-str.-177-178.- 8- Ja-ko-vlje-vić-D.,-Mo-no-te-i-zam- i- (ne)to-le-ran-ci-ja,-Te me br. 1-2,-Niš- 2005,- str.- 178. 9- Ibid.,-str.179.- 328 SLOBODAN VASIĆ pi ta nja ko li ko i ka kvih bo-žan-sta-va-za-pra-vo-po-sto-ji"10.-Po-red-to- ga,- sva-ki- po-li-te-i-zam- pred-vi-đa- po-sto-ja-nje- sa-svim- od-re-đe-nog- bro-ja-bo-go-va,-sa-spe-ci-fič-nim-svoj-stvi-ma-i-pri-ro-dom.11 Za- za-go-va-ra-nje- ver-ske- (ne)tr-pe-lji-vo-sti,- ključ-no- je- da-kle- pi-ta- nje od no sa-pre-ma-al-ter-na-tiv-nim,-ne-va-že-ćim-re-li-gij-skim-te-za-ma.- Uz- tvrd-nju-da-po-sto-ji- je-dan,-dva- ili-bi-lo-ko-ji-dru-gi-broj-bo-go- va,-sa-svim-je-mo-gu-će-za-u-ze-ti,-na-pri-mer,-sle-de-ći-stav:-„Pre-ma- ater-na-tiv-nim- (ne-is-prav-nim)- re-li-gij-skim-shva-ta-nji-ma,-ko-ji-ma- se- pred-vi-đa-po-sto-ja-nje-ne-kog-sa-svim-dru-gog- i-dru-ga-či-jeg-Bo-žan- stva,-od-no-sno-raz-li-či-tog-bro-ja-bo-go-va-i-za-stup-ni-ci-ma-tih-shva-ta- nja, tre ba prak-ti-ko-va-ti-tr pe lji vost,-uz-dr-ža-va-ti-se-od-bi-lo-ka-kvih- oma-lo-va-ža-va-nja,-a-na-ro-či-to-od-pri-ti-sa-ka-ili-čak-dis-kri-mi-na-ci-je-i- pro-ga-nja-nja-ino-ver-nih-u-bi-lo-kom-ob-li-ku"12. U-tom-smi-slu-„ni-je-spro-vo-dlji-vo-lo-gič-ko-pod-va-ja-nje-iz-me-đu-ba- zič-nih- pret-po-stav-ki- po-li-te-i-zma- i- mo-no-te-i-zma- u- re-la-ci-ji- pre-ma- po-ten-ci-jal-noj-ver-skoj-ne-tr-pe-lji-vo-sti"13.- Ja-ko-vlje-vić- na-gla-ša-va- da- bi- tre-ba-lo- na-pra-vi-ti- raz-li-ku- iz-me-đu- mo-no-te-i-zma,-kao-on-to-lo-ške-te-ze,-i-sku-pa-raz-li-či-tih-dok-tri-nar-nih- pret-po-stav-ki,-sa-ko-ji-ma-on-bi-va-ukom-po-no-van-u-sklo-pu-od-re-đe- nih-re-li-gij-skih-si-ste-ma.-Po-tom,-tre-ba-lo-bi-utvr-di-ti-ka-kve-sta-vo-ve- o-ne-to-le-ran-ci-ji-sa-dr-že-sa-mi-sve-ti-spi-si,-ka-kav-je-sa-dr-žaj-te-o-lo-ških- in-ter-pre-ta-ci-ja-(ko-je-od-te-o-lo-ga-za-stu-pao-to-le-ran-ci-ju,-a-ko-ne-to- le-ran-ci-ju),-ko-ji-su-zva-nič-ni-cr-kve-ni-sta-vo-vi-po-tom-pi-ta-nju,-te-da- bi- tre-ba-lo-uze-ti-u-ob-zir- i-okol-nost-da- je-od-no-vo-ve-kov-nog-pe- rio-da-unu-tar-hri-šćan-stva-sve-iz-ra-že-ni-ja-ten-den-ci-ja-ka-sta-no-vi-štu- kon-fe-si-o-nal-ne-tr-pe-lji-vo-sti.14 Od re đe nja (re li gij ske) to le ran ci je U-knji-zi-Di ja log i to le ran ci ja, Đu-ro-Šu-šnjić-is-ti-če-da-ide-ja-o-to- le-ran-ci-ji-po-či-va-na- tri-pret-po-stav-ke:-1)-on-to-lo-ška-pret-po-stav-ka- o- ne-do-vr-še-no-sti- ljud-skog- bi-ća,- 2)- gno-se-o-lo-ška- pret-po-stav-ka- o- ogra-ni-če-no-sti-čo-ve-ko-ve-spo-zna-je-i-3)-ak-si-o-lo-ška-pret-po-stav-ka-o- re-la-ti-vi-zmu-grup-nih-vred-no-sti.15-Šu-šnjić-sma-tra-da-je tr-pe-lji-vost- „uslov-raz-vo-ja,-kao-što-je-ki-se-o-nik-uslov-di-sa-nja.-Ako-ide-ju-trpe- lji-vo-sti- jed-no- dru-štvo- ni-je- ugra-di-lo- u- ka-rak-ter- svo-jih- čla-nova,- 10-Ibid.,-str.-179.- 11-Ibid.,-str.-180.- 12-Ibid.,-str.-181.- 13-Ja-ko-vlje-vić-D.,-Mo-no-te-i-zam- i- (ne)to-le-ran-ci-ja,-Te me br. 1-2,-Niš- 2005,- str.- 181. 14-Ja-ko-vlje-vić-D.,-Mo-no-te-i-zam- i- (ne)to-le-ran-ci-ja,-Te me br. 1-2,-Niš- 2005,- str.- 185-187.- 15-Šu-šnjić-Đ.,-Di ja log i to le ran ci ja,-Be-o-grad-1997,-str.-204.- 329 SLOBODAN VASIĆ on-da-ono-ne-ma-bu-duć-no-sti"16.-Jer-„sve-što-u-kul-tu-ri-po-sto-ji-ro-đe- no-je-su-sre-tom-raz-li-či-tih-ide-ja"17.-Pre-ma-nje-go-vom-mi-šlje-nu,-da- nas-su-na-ce-ni-raz-li-ke,-a-ne-slič-no-sti.-Ka-da-se-slič-no-sti-ma-pokla- nja-pa-žnja,-to-se-či-ni-ne-da-bi-im-se-is-ta-kla-vred-nost,-već-da-bi- im-se-ona-ospo-ri-la.18-Ali-tra-že-nje-bit-no-za-jed-nič-kih-(a-ne-sa-mo- za-jed-nič-kih,-jer-ono-što-je-za-jed-nič-ko-ne-mo-ra-uvek-bi-ti-bit-no)- oso-bi-na- ta-ko- raz-li-či-tih- re-li-gi-ja- (upo-red-na- me-to-da)- ni-je- mo-ti- visano-sa-mo-te-o-rij-skom-po-tre-bom-nji-ho-vog-bo-ljeg-upo-zna-va-nja,- ne-go-i-že-ljom-da-se-iz-gra-de-mo-sto-vi-me-đu-nji-ma,-ta-ko-po-treb-ni-u- ovom-vre-me-nu-ne-tr-pe-lji-vih.19 Tr-pe-lji-vost-ne-pred-sta-vlja- rav-no-du-šnost,-ko-ja- ima- ta-kav-kva-li- tet-da-po-ka-zu-je- sprem-nost-da-se-dru-gi-pri-zna,-ali-da-se-pre-ma- nje-mu- ne- po-ka-zu-je- ni-ka-kav- in-te-res.- Tr-pe-ljiv- je- na-pro-tiv- sva- ki- čo-vek-ko-ji- ima- že-lju- da- sa-slu-ša- dru-go-ga- i- vo-lju- da- ga- raz- u-me.- U- tom- smi-slu- tr-pe-lji-vost- je- „svest- da- vi-še- ogra-ni-če-nih- gle-di-šta- pru-ža-ju-mo-guć-nost- za- stva-ra-nje- ši-rih- i- du-bljih- sta-no- vi-šta"20.-Čud-na- stvar- u- ve-zi- sa- tr-pe-lji-vo-šću,- na-sta-vlja- Šu-šnjić,- je-ste-to-da-tr-pe-lji-vi-mo-gu-bi-ti-sa-mo-oni-ko-ji-ima-ju-du-bo-ka-uve- re-nja,-„jer-se-nji-ho-vo-uve-re-nje-od-me-ra-va-u-od-no-su-na-dru-ga-sa- ko-ji-ma-se-ne-sla-že"21.- To-le-ran-ci-ja-se-mo-že-po-sma-tra-ti-na-dva-ni-voa:-na-ni-vou-ube-đe-nja,- da-kle-kao-tr-pe-lji-vost-pre-ma-ube-đe-nji-ma-dru-go-ga,-i-na-de-lat-nom- ni-vou,-kao-tr-pe-lji-vost-pre-ma-po-stup-ci-ma-dru-go-ga.-Ova-dva-ni- voa-su-raz-li-či-ta,-ali-ima-ju-unu-tra-šnju-ve-zu,--jer-„mi-sao-i-čin-ni-su- isto,-iako-mi-sao-ima-te-žnju-da-se-pro-du-ži-u-čin"22.-U-tom-smi-slu,- Šu-šnjić-sma-tra-da-se-va-lja-„za-la-ga-ti-za-neo-gra-ni-če-nu-tr-pe-lji-vost- pre-ma- iz-ra-ža-va-nju-mi-šlje-nja- i- za-ogra-ni-če-nu- tr-pe-lji-vost-pre-ma- ne-kim-vr-sta-ma-po-na-ša-nja"23.-To-je-pa-ra-doks-to-le-ran-ci-je,-jer-ako- se-to-le-ran-ci-ja-do-sled-no-spro-ve-de,-tre-ba-lo-bi-bi-ti-tr-pe-ljiv-i-pre-ma- oni-ma-ko-ji-su-ne-tr-pe-lji-vi.-„Tr-pe-lji-vost-kao-nor-ma-je-ne-što-ap-so- lut-no-i-nad-is-ku-stve-no,-a-tr-pe-lji-vost-kao-od-nos-ne-što-re-la-tiv-no-i- is-ku-stve-no:-stvar-me-re."24 Pre-ma-Dra-ga-nu- Ja-ko-vlje-vi-ću,-pod- to-le-ran-ci-jom-va-lja- raz-u-me-ti- spe-ci-fi-čan-stav jed-nih-in-di-vi-dua-ili-gru-pa-lju-di-pre-ma-shva-ta-nji-ma- i-na-či-ni-ma-po-na-ša-nja-dru-gih-in-di-vi-dua,-od-no-sno-gru-pa,-ko-ji-mo-že- 16-Ibid.,-str.-211.- 17-Ibid.,-str.-202. 18-Ibid.,-str.-197.- 19-Ibid.,-str.-219-220.- 20-Šu-šnjić-Đ.,-Di ja log i to le ran ci ja,-Be-o-grad-1997,-str.-200.- 21-Ibid.,-str.-200.- 22-Ibid.,-str.-217.- 23-Ibid.,-str.-215.- 24-Ibid.,-str.-201. 330 SLOBODAN VASIĆ bi-ti-iz-ra-žen-kroz-od-go-va-ra-ju-će-po stu pa nje ili kroz iz o sta vlja nje od-re-đe-ne-vr-ste-po-stu-pa-ka,-pri-če-mu-va-ži: a)-Po-sto-je-bit-ne-raz-li-ke-iz-me-đu-shva-ta-nja-i-na-či-na- po-na-ša-nja-jed-nih-i-dru-gih; b)-Raz-li-ke-se-ti-ču-za-obe-stra-ne-zna čaj nih, va žnih pi ta nja; c)-I-jed-na-i-dru-ga-stra-na-pod no se te-raz-li-či-to-sti,-ne- pred-u-zi-ma-ju-ći- po-stup-ke- dis-kri-mi-na-ci-je,- vr-še-nja- pre-si-ja-u-prav-cu-na-pu-šta-nja-do-ta-da-šnjih- shva-ta-nja- i-na-či-na-po-na-ša-nja-ili-čak-otvo-re-nog-pro-ga-nja-nja-i- te ro ra25. Ove- tri- stav-ke-su-neo-p-hod-ne-da-bi- se-mo-glo-go-vo-ri-ti-o-pa siv- noj to-le-ran-ci-ji,-dok- je-za-go-vor-o-ak tiv noj to-le-ran-ci-ji-po-treb-no- do-da-ti-uslov-da-„obe-stra-ne-jav-no-i-iskre-no-po-ka-zu-ju-pri-zna-va- nje-i-po-što-va-nje-po-sto-je-ćih-raz-li-ka-uz-sprem-nost-na-di-ja-log,-ima- ju po zi ti van od nos pre-ma-nji-ho-vom-is-po-lja-va-nju,-odr-ža-va-nju- i- da-ljem-raz-vo-ju- i- to-me-pru-ža-ju-po dr šku u dru štve noj prak si."26 Po-se-ban-po-jam-kon-fe-si-o-nal-ne-to-le-ran-ci-je-se-do-bi-ja-ako-u-po-čet- nom-uslo-vu-(a)-shva-ta-nja-i-na-či-ne-po-na-ša-nja,-u-ve-zi-sa-ko-ji-ma-se- is-po-lja-va-ju-bit-ne-raz-li-ke,-spe-ci-fi-ku-je-mo-kao-re-li-gij-ska-shva-ta-nja- i-sa-nji-ma-po-ve-za-nih-na-či-na-po-na-ša-nja-ver-ni-ka,-kon-fe-si-o-nal-nih- gru-pa-i-za-jed-ni-ca.27 Alek-san-dar- Pr-njat- re-li-gij-sku- to-le-ran-ci-ju- od-re-đu-je- kao- „su-zdr- ža-va-nje-od-agre-siv-nog-re-a-go-va-nja-pre-ma-po-ja-va-ma-iz-do-me-na- re-li-gij-skog,- ko-je- nas- iri-ti-ra-ju- zbog- svo-je- raz-li-či-to-sti- u- od-no-su- na- na-ša- sop-stve-na- uve-re-nja- o- re-li-gij-skim- stva-ri-ma"28.- Po-ja-ve- iz- do-me-na- re-li-gij-skog- mo-gu- bi-ti- re-li-gij-ska- ve-ro-va-nja,- re-li-gij- ske- rad-nje- i- su-bjek-ti- tih- re-li-gij-skih- ve-ro-va-nja- i- rad-nji.- Prnjat- na-vo-di- i- gra-da-ci-ju- nu-žnih- uslo-va- re-li-gij-ske- to-le-ran-ci-je:- a)- da- ima-mo- ba-rem- ne-ka- re-la-tiv-no- čvr-sta- i- sta-bil-na- re-li-gij-ska- ve-ro- va-nja;- b)- da- smo- upo-zna-ti- sa- po-sto-ja-njem- dru-gih- re-li-gij-skih- ve-ro-va-nja;- c)- da- pro-ce-nju-je-mo- da- se- na-ša- i- ta- dru-ga-či-ja- re- li-gij-ska- ve-ro-va-nja-me-đu-sob-no- is-klju-ču-ju;- d)- da- nas- ta- raz-li-či- tost- i- pro-ce-nje-na- me-đu-sob-na- is-klju-či-vost- ovih- ve-ro-va-nja- iri- ti-ra-ju- i-na-vo-de-na-agre-siv-no- re-a-go-va-nje;-e)-da- ima-mo-moć-da- bez-štet-nih-po-sle-di-ca-po-nas-uđe-mo-u-ob-ra-čun-sa-da-tom-po-ja- vom.29-Za-ne-ko-ga-bi-se-mo-glo-re-ći-da-je-re-li-gij-ski-to-le-ran-tan-tek- 25-Ja-ko-vlje-vić-D.,-Ver-ske-raz-li-ke-i-to-le-ran-ci-ja,-So ci o lo ški pre gled br.-4,-Be-o-grad- 2007,-str.-522.- 26-Ibid.,-str.-523. 27-Ibid.,-str.-523. 28-Pr-njat-A.,-Kon-cept-re-li-gij-ske-to-le-ran-ci-je.-Knji žev nost 10/99,-Be-o-grad-1999,- str.-1743. 29-Ibid.,-str.-1743.- 331 SLOBODAN VASIĆ ukoli-ko-se,-i-po-red-to-ga-što-su-svi-na-ve-de-ni-uslo-vi-za-do-vo-lje-ni,- su-zdr-ža-va-od-agre-siv-nog-re-a-go-va-nja.30 Od-go-va-ra-ju-ći- na- pi-ta-nje- ka-kav- stav- bi- tre-ba-lo- da- za-u-zme- ve- ru-ju-ći- čo-vek,-uko-li-ko-po-red- se-be- ima- fa-na-tič-nog- sa-go-vor-ni-ka,- Vla-de-ta-Je-ro-tić-sma-tra-da-istin-ski-ve-ru-ju-ći-čo-vek---pra-vo-slav-ni- ver-nik,- „ne- tre-ba,- zbi-lja,-da-osta-ne-mlak- i-da-u- ime-ne-ke-vi-še- čo-več-no-sti- ili- ap-strakt-ne- re-li-gij-ske-uni-ver-zal-no-sti-pri-hva-ti- stav- ne-kog-svog,-u-bit-nim-pi-ta-nji-ma-ve-re,-su-prot-no-uve-re-nog-pro-tiv- ni-ka"31.-Pod-se-ća-ju-ći-na-re-či-Ni-ko-la-ja-Ber-đa-je-va-da-„za-fa-na-ti-ka- ne-po-sto-ji-ra-zno-li-kost-sve-ta",-te-da-je-rev-nost-is-prav-nog-pra-vo- slav-nog-čo-ve-ka-rad-na-pre-o-bra-ža-va-nju-se-be,-a-fa-na-ti-zo-va-nog-–- dru-gih,- Je-ro-tić- tvr-di-da-pra-vi-hri-šća-nin-osu-đu-je- fa-na-ti-zam-kao- greh,-ali-ne-i-fa-na-tič-nog-čo-ve-ka-kao-gre-šni-ka.32 On-u- tek-stu-Du hov nost i to le ran ci ja- raz-li-ku-je-dva-mo-du-sa- re- li-gij-ske- to-le-ran-ci-je:- to-le-ran-ci-ju- iz-me-đu- po-je-di-nač-nih- li-ca- i- to- le-ran-ci-ju- iz-me-đu- dva- na-ro-da- raz-li-či-tih- ve-ro-i-spo-ve-sti- je-din- stve-ne-hri-šćan-ske-re-li-gi-je.-Vla-de-ta-Je-ro-tić-sma-tra-da-čo-vek-ni- je-pri-rod-no- to-le-ran-tan,- te-da- je-strah- i-od-bi-ja-nje-da-se-pri-hva-ti- druk či je ili raz li či to bi-o-lo-ške- pri-ro-de.33-Me-đu-tim,- „ako- je- op- šte- pri-hva-će-na- isti-na- da- je- hri-šćan-stvo-bor-ba- za- lič-nost,- jer- je- „lič-nost- osnov-ni-ja- ne-go- bi-će"- i- ako- je- lič-nost- čo-ve-ku- za-da-ta,- on-da- je-pri-rod-no-da- se- čo-vek-u- to-ku-ži-vo-ta-me-nja- „uz-ra-sta-ju- ći"-i-to-u-pr-vom-re-du-pre-ko-di-ja-lo-ga-s-oso-ba-ma-ko-je-za-stu-pa-ju- dru-ga-či-ji-po-gled-od-na-šeg"34.- U-ra-du-pod-na-slo-vom-Pra vo sla vlje i ver ska to le ran ci ja,-sta-no- vi-šte-pra-vo-slav-nog-te-o-lo-ga-Ra-do-va-na-Bi-go-vi-ća-sa-dr-ži-od-re-đe-nu- do-zu-skep-ti-ci-zma-pre-ma-sa-mom-poj-mu-re-li-gij-ske-to-le-ran-ci-je-ili- ba-rem-pre-ma-sa-mom-ter-mi-nu-to le ran ci ja.-Na-i-me-ka-ko-je-po-jam- re-li-gij-ske- to-le-ran-ci-je- stvo-ri-la- li-be-ral-na- prav-na- i- po-li-tič-ka- fi-lo- zo-fi-ja,- te-o-lo-zi- ra-di-je-go-vo-re-o- eku-me-ni-zmu- i-di-ja-lo-gu.35-Bi-go- vić-na-vo-di-pri-me-re-zbog-ko-jih- je-pra-vo-slav-na-cr-kva- skep-tič-na- pre ma tom poj mu: 1)-ver-ska-to-le-ran-ci-ja- je-če-sto-iz-raz-ma-lo-du-šno-sti- i- mla-ko-sti-pre-ma-isti-ni; 2)-ona-se-če-sto-svo-di-na-ni-vo-re-li-gij-ske- i-cr-kve-ne- di-plo-ma-ti-je-i-tak-ti-ke; 30-Ibid.,-str.-1744.- 31-Je-ro-tić-V.,-Du-hov-nost-i-to-le-ran-ci-ja,-Kul tu ra br.-91-92,-Be-o-grad-1993,-str.-56. 32-Ibid.,-str.-58. 33-Ibid.,-str.-59. 34-Ibid.,-str.-54-55.- 35-Bi-go-vić- R.,- Pra-vo-sla-vlje- i- ver-ska- to-le-ran-ci-ja,-Kul tu ra br.- 91-92,- Be-o-grad- 1993,-str.-117. 332 SLOBODAN VASIĆ 3)- mo-že- sa-dr-ža-ti- po-ku-šaj- sin-kre-ti-zma,- re-li-gi-o-zne- uni-fi-ka-ci-je-i-sta-pa-nja-svih-re-li-gi-ja-u-jed-nu; 4)-ona-mo-že-bi-ti-u-funk-ci-ji-pri-la-go-đa-va-nja-cr-kve-nih- in-sti-tu-ci-ja-sve-tov-nim,-ko-je-mo-gu-da-slu-že-ostva-ri- va-nju-ci-lje-va-po-tro-šač-ke-ide-o-lo-gi-je.36 U-tom-smi-slu,-to-le-ran-ci-ja-se-ne-mo-že-sve-sti-na-mo-ral-no-po-bolj- ša-nje-od-no-sa-me-đu-bro-jnim-re-li-gi-ja-ma,-kon-fe-si-ja-ma-i-nji-ho-vim- in-sti-tu-ci-ja-ma,-„oni-tre-ba-da-bu-du-u-funk-ci-ji-spa-se-nja-sve-ta-i-čo- ve-ka..."37-Ne-do-volj-nost-to-le-ran-ci-je-Bi-go-vić-vi-di-u-to-me-što-„na- ma-pra-vo-slav-ni-ma-ne-ma-spa-se-nja-ako-ne-či-ni-mo-sve-što-mo-že- mo-da-se-spa-su-i-ima-ju-ži-vot-več-ni-dru-gi"38.-Po-treb-no-je-na-i-me- „da-iza-đe-mo-iz-se-be,-da-se-sa-ži-vi-mo-sa-ne-ja,-s-dru-gim-lju-di-ma- i-na-ro-di-ma,-ko-ji-pri-pa-da-ju-dru-gim-re-li-gi-ja-ma-i-hri-šćan-skim-kon- fe-si-ja-ma"39.-Kao-pred-u-slov-za-us-po-sta-vlja-nje-uspe-šnog-di-ja-lo-ga- s-dru-gi-ma,-Bi-go-vić-is-ti-če-neo-p-hod-nost-us-po-sta-vlja-nja-istin-skog- di-ja-lo-ga-unu-tar-pra-vo-slav-nih-lju-di.-U-tom-smi-slu,-kao-ne-ga-tiv-ne- po-ja-ve-na-vo-di-et-no-fi-le-ti-zam-i-et-no-cen-tri-zam,-po-ja-ve-„pra-ved-nič- ke-aro-gant-no-sti",-kom-pleks-su-per-i-or-no-sti,-za-blu-du-o-„ne-vi-nom"- Is-to-ku-i-„tru-lom"-Za-pa-du.40--Kao-pro-tiv-te-ža-ova-kvim-po-ja-va-ma,- mo-že-po-slu-ži-ti-či-nje-ni-ca-da-je-čo-vek-dru-štve-no-bi-će-ili,-ka-ko-to- Bi-go-vić-ka-že,-„bi-će-od-no-sa,-bi-će-za-jed-ni-ce",-te-da-su-di-ja-log-i- mi-si-ja-sa-ma-pri-ro-da-cr-kve.41 Da- bi- pri-pad-ni-ci- pra-vo-slav-nih- cr-ka-va-mo-gli- us-po-sta-vi-ti- us-pe- šan- di-ja-log- sa- dru-gim- hri-šćan-skim- kon-fe-si-ja-ma,- po-treb-no- je- po-zna-va-ti- nji-ho-ve- te-o-lo-gi-je:- ri-mo-ka-to-lič-ku,- pro-te-stant-sku,- an- gli-kan-sku,- a- još- te-ži- je- pro-blem- us-po-sta-vlja-nje- di-ja-lo-ga- s- ne- hri-šćan-skim- re-li-gi-ja-ma.- Za- nje-go-vo- us-po-sta-vlja-nje,- po-treb-no- je- od-go-vo-ri-ti- na- pi-ta-nje- šta- je- u- tim- re-li-gi-ja-ma- što- bi- tre-ba-lo- po-zi-tiv-no-da-se-vred-nu-je.42 Na-em-pi-rij-skoj-rav-ni,-uko-li-ko-pra-ti-mo-sta-vo-ve-re-li-gij-skih-za-jed- ni-ca-u-od-re-đe-nom-vre-men-skom-pe-ri-o-du,-u-od-no-su-na-ona-pi-ta- nja-i-dru-štve-ne-pro-ble-me-ko-ji-ma-re-li-gij-ske-za-jed-ni-ce-po-sve-ću-ju- naj-ve-ću-pa-žnju,-mo-že-mo- ste-ći- pri-bli-žnu- sli-ku-o-ob li ci ma- re-li- gij-ske-to-le-ran-ci-je-po-sma-tra-nih-re-li-gij-skih-za-jed-ni-ca.43-So-ci-o-lo-ški- 36-Ibid.,-str.-118. 37-Ibid.,-str.-118. 38-Ibid.,-str.-119.- 39-Ibid.,-str.-119-120. 40-Bi-go-vić- R.,- Pra-vo-sla-vlje- i- ver-ska- to-le-ran-ci-ja,-Kul tu ra br.- 91-92,- Be-o-grad- 1993,-str.-122. 41-Ibid.,-str.-123. 42-Ibid.,-str.-122.- 43-U-li-stu-srp-ske-pa-tri-jar-ši-je-Pra vo sla vlje,-u-po-sma-tra-nom-pe-ri-o-du-2002-2008,- raz-li-ku-je-mo-sle-de-će-ob-li-ke-re-li-gij-ske-to-le-ran-ci-je:-ra-to-vi-i-ras-pad-SFRJ,-od-nos- pre-ma-dru-štvu,-me-đu-re-li-gij-ska-to-le-ran-ci-ja,-od-nos-pre-ma-mo-der-ni-za-ci-ji-i-či-sto- 333 SLOBODAN VASIĆ re-če-no,-re-li-gij-ska-to-le-ran-ci-ja-pri-raz-li-či-tim-dru-štve-nim-uslo-vi-ma- is-po-lja-va-raz-li-či-ta-svoj-stva.-Na- taj-na-čin,- raz-li-či-te-ob-li-ke-ne-to- le-ran-ci-je- (uosta-lom,-kao- i- to-le-ran-ci-je)-mo-že-mo-do-ve-sti-u-ve-zu- sa- od-re-đe-nim- dru-štve-no-po-li-tič-kim- uslo-vi-ma:- u- na-šim- uslo-vi- ma,-re-li-gij-ska-ne-to-le-ran-ci-ja-ra-ste-u-kon-tek-stu-rat-nog-okru-že-nja-i- ras-pa-da-SFRJ. U- uslo-ve- po-ten-ci-jal-nog- ge-ne-ri-sa-nja- ne-to-le-ran-ci-je- Ja-ko-vlje-vić- na vo di: 1)- ši-ra- kul-tur-na- i- po-li-tič-ka- tra-di-ci-ja,- u- okvi-ru- če- ga-spa-da-i-ge-o-graf-ska-ras-pro-stra-nje-nost-od-re-đe-nih- re-li-gi-ja,-kao-i-pri-su-stvo-i-ši-ri-na-kon-tak-ta-s-dru-gim,- al-ter-na-tiv-nim-kon-fe-si-ja-ma;- 2)-oso-be-no-sti-kon-kret-nog-so-ci-jal-no-isto-rij-skog-mi- ljea-u-ko-jem-ne-ki-re-li-gij-ski-si-ste-mi-de-lu-ju,-spe-ci-fič-no- sti-da-tog-dru-štve-no-po-ret-ka-i-ak-tu-el-nih-eko-nom-sko- po-li-tič-kih-od-no-sa; 3)- re-al-na- po-li-ti-ka- cr-kve-nog- esta-bli-šmen-ta- pre-ma- ino-ver-ni-ma,- ko-ja- bi-va- pri-hva-će-na- od- stra-ne- ve-ći- ne-ver-ni-ka.-U- tom-smi-slu- je-va-žna-okol-nost-da- li- se- da-ti- re-li-gij-ski- si-stem- od- stra-ne- ver-ni-ka,- za-stu- pa- fun-da-men-ta-li-stič-ki,- što- je- po-god-na- osno-va- za- razbuk-ta-va-nje-ne-tr-pe-lji-vo-sti; 4)-sa-dr-žaj-sa-mih-sve-tih-spi-sa-od-re-đe-ne-re-li-gi-je.-Da- li-u-nje-mu-ima-me-sta-ko-ja-bi-mo-gla-pru-ži-ti-oprav- da-nje-za-kon-fe-si-o-nal-nu-ne-to-le-ran-ci-ju?44 Ja-ko-vlje-vić-na-osno-vu-go-re-na-ve-de-nog-za-klju-ču-je-da-na-ka-rak-te- ri-sti-ke-re-li-gij-ske-to-le-ran-ci-je-de-lu-je-či-tav-splet-či-ni-la-ca,-te-da-oni- ni-su-isto-vet-nog-ka-rak-te-ra,-već-de-lu-ju-na-raz-li-či-te-na-či-ne-i-sa-raz- li-či-tom-efek-tiv-no-šću.-Ne-to-le-rant-no-po-na-ša-nje-pri-pad-ni-ka-jed-nih- kon-fe-si-ja-pre-ma-pri-pad-ni-ci-ma-dru-gih-kon-fe-si-ja,-mo-že-se-iz-ra-zi-ti- kao-re-zul-tan-ta-de-lo-va-nja-ta-kvih-vi-še-stru-kih-či-ni-la-ca.45 Su bjek ti to le ran ci je i di ja lo ga i nji hov me đu sob ni od nos Pod-sti-ca-nje-istin-skog-po-što-va-nja-raz-li-či-to-sti-i-rav-no-prav-no-sti-u- dru-štvu-i-po-što-va-nje-ljud-skih-pra-va,--tre-ba-lo-bi-da-bu-du-ne-ke-od- re-li-gij-ske-po-ru-ke.-O-ovoj-te-mi-vi-še-u:-Va-sić-S.,-Dru štve no-po li tič ka de ter mi- ni sa nost ob li ka re li gij ske to le ran ci je – ana li za sa dr ža ja re li gij ske štam pe u Voj vo di ni,-ma-ster-rad,-Fi-lo-zof-ski-fa-kul-tet,-Uni-ver-zi-tet-u-No-vom-Sa-du,-No-vi- Sad-2010.- 44-Ja-ko-vlje-vić-D.,-Ver-ske-raz-li-ke-i-to-le-ran-ci-ja,-So ci o lo ški pre gled br.-4,-Be-o-grad- 2007,-str.-523-525. 45-Ibid.,-str.-525. 334 SLOBODAN VASIĆ osnov-nih- vred-no-sti- de-mo-krat-skog-dru-štva.-Da-bi- pru-ži-li- skro- man-do-pri-nos-u-tom-sme-ru,-uka-za-će-mo-na-ogra-ni-če-nja-ko-ja-pro- iz-la-ze,-sa-jed-ne-stra-ne,-iz-pa-ter-na-li-stič-kog-od-no-sa-pre-ma-cr-kvi,- od-no-sno-ver-ni-ci-ma-i-re-li-gij-skoj-sfe-ri-dru-štva-uop-šte-i,-sa-dru-ge- stra-ne,-sta-va-da-ate-i-sti,-od-no-sno-ne-du-hov-ni-po-je-din-ci-ne-mo-gu- bi-ti-su-bjek-ti-to-le-rant-nog-po-na-ša-nja. Pro-blem- pa-ter-na-li-zma,- od-no-sno- pre-ma- for-mu-la-ci-ji- Alek-san- dra- Pr-nja-ta- „je-zič-ko-eks-pre-siv-nog- pa-ter-na-li-zma",- jed-na- je- od- te-ma- u- po-le-mi-ci- ko-ja- se- raz-vi-la- iz-me-đu- nje-ga- i-Mi-ha-i-la-Mar- ko-vi-ća.- Pre-ma-mi-šlje-nju-Mar-ko-vi-ća,- „cr-kva- nu-di- ilu-zor-no- za- do-vo-lje-nje- du-bo-ke- ljud-ske- če-žnje- za- du-hov-nim- vred-no-sti-ma,- za- osmi-šlja-va-njem- in-di-vi-du-al-ne- eg-zi-sten-ci-je,- za- to-plim- ljud- skim- od-no-si-ma- u- za-jed-ni-ci- li-še-noj- ego-i-zma- i- uti-li-ta-ri-zma"46.- Ova-kvo- tvr-đe-nje- mo-glo- bi- bi-ti- do-sta- pro-ble-ma-tič-no,- „na-i-me,- u-nje-mu-se-pret-po-sta-vlja-da-lju-di-ne-mo-gu-sa-mi-da-pro-ce-ne-da- li- je- za-do-vo-lje-nje- nji-ho-ve- če-žnje- za- du-hov-nim- vred-no-sti-ma- i- osmi-šlja-va-njem- in-di-vi-du-al-ne- eg-zi-sten-ci-je- sa-mo- „ilu-zor-no"- ili- stvar-no"47.-U-tek-stu-Cr kva i pa ter na li zam,-Pr-njat- tvr-di-da-stav- pro-fe-so-ra- Mar-ko-vi-ća- pri-pa-da- jed-noj- vr-sti- pa-ter-na-li-zma,- ko- ja-bi- se-mo-gla-ozna-či-ti- kao- je-zič-ko-eks-pre-siv-na.48- Pr-njat- sma- tra-da-bi-pri-li-kom- iz-no-še-nja-fi-lo-zof-skih- sta-vo-va- ili- tvrd-nji- tre- ba-lo-sa-gle-da-ti-ka-te-go-rič-ki- ton-ko-jim-se- te- tvrd-nje- iz-ri-ču,- te-da- bi- na- po-je-di-nim-me-sti-ma- bi-lo- ume-sno- une-ti- iz-ve-sne- ogra-de.49 Ka-da- je- reč-o-es-ha-to-lo-škim-stva-ri-ma,-bi-lo-bi-po-želj-no-da-oso- ba-ko-ja-ne-što-iz-ri-če-upo-zo-ri-da-je-reč-o-nje-nom-ve-ro-va-nju-ili-o- ve-ro-va-nju-gru-pe-sa-ko-jom-se-iden-ti-fi-ku-je.50 Sa-dru-ge-stra-ne,-raz-ma-tra-ju-ći-re-la-ci-ju-iz-me-đu-du-hov-no-sti-i-to-le- ran-ci-je,-Vla-de-ta-Je-ro-tić-sto-ji-na-sta-no-vi-štu-da-istin-ska-du-hov-nost- ide-upo-re-do-sa-to-le-ran-ci-jom.-U-ve-zi-sa-tim,-Je-ro-tić-pre-do-ča-va-tri- mo-gu-će-te-ze:- 1)-čo-vek-ni-je-ni-du-ho-van-ni-to-le-ran-tan; 2)-čo-vek-je-du-ho-van,-ali-ni-je-to-le-ran-tan; 46-Mar-ko-vić-M.,-Slo bo da i prak sa, Be-o-grad-1997,-str.-227.- 47-Pr-njat-A.,-Za-pis-o-cr-kvi,-Knji žev nost br.-7-8-9,-Be-o-grad-2000,-str.-1120-1121. 48-Pr-njat-pra-vi-di-stink-ci-ju-iz-me-đu-dve-vr-ste-pa-ter-na-li-zma:-jed-ne-ko-ja-ne-po-sred- no-pro-iz-vo-di-ogra-ni-če-nje-slo-bo-de-i-dru-ge-ko-ja-to-ne-či-ni.-Pri-mer-za-pr-vu-vr-stu- je-za-kon,-a-pri-mer-za-dru-gu-je-ko-men-tar.-Sta-vo-vi-pro-fe-so-ra-Mar-ko-vi-ća,-sma- tra-Pr-njat,-pri-pa-da-ju-ovoj-dru-goj-vr-sti-pa-ter-na-li-stič-kog-dis-kur-sa,-te-pred-la-že- da-bi-ona-mo-gla-da- se-na-zo-ve- je-zič-ko-eks-pre-siv-nim-pa-ter-na-li-zmom.-Ovim- ter-mi-nom-mo-gu-se-ozna-či-ti-is-klju-či-vo-ona-je-zič-ka-iz-ra-ža-va-nja-pa-ter-na-li-stič- kog-od-no-sa-ko-ja-ne-idu-da-lje-od-ko-men-ta-ra,-opa-ske,-sa-ve-ta-itd.--O-ovoj-te-mi- vi-še-u:-Pr-njat-A.,-Cr-kva- i-pa-ter-na-li-zam,-Fi lo zo fi ja i dru štvo br. 2, Be o grad 2008. 49-Pr-njat-A.,-O-je-zič-ko-eks-pre-siv-nom-pa-ter-na-li-zmu:-re-pli-ka-Mi-ha-i-lu-Mar-ko-vi-ću,- Fi lo zo fi ja i dru štvo br.-3,-Be-o-grad-2009,-str.-248. 50-Ibid.,-str.-249.- 335 SLOBODAN VASIĆ 3)-čo-vek-je-du-ho-van-i-to-le-ran-tan.51 Sma-tra-mo- da- ovim- te-za-ma- ipak- ne-do-sta-je- još- jed-na,- na-i-me- ona- pre-ma- ko-joj- po-je-di-nac-ni je du ho van, ali je to le ran tan.-U- tom-smi-slu,-mo-da-li-te-ti- re-li-gij-skog-di-ja-lo-ga,-kao-ak-tiv-ne- for-me- re-li-gij-ske-to-le-ran-ci-je-mo-gu-bi-ti-sle-de-ći:- 1)-di-ja-log-iz-me-đu-sa-mih-re-li-gij-skih-za-jed-ni-ca; 2)- di-ja-log- iz-me-đu- re-li-gij-skih- za-jed-ni-ca- i- dru-štva,- od-no-sno-dr-ža-ve; 3)- di-ja-log- ko-ji- po-red- ver-ni-ka,- pred-stav-ni-ka- re- li-gij-skih- za-jed-ni-ca- i- dru-štva,- uklju-ču-je- ate-i-ste- i- ag-no-sti-ke.- Dok tri nar ni aspekt to le ran ci je – sa dr žaj hri šćan skih sve tih spi sa U-po-gle-du-od-no-sa-pre-ma-ino-ver-ni-ma-i-je-re-ti-ci-ma,-u-hri-šćan-stvu- je-ka-rak-te-ri-sti-čan--am-bi-va-len-tan-stav:-is-ti-če-se-ka-ko-slo-bo-da-pri- hva-ta-nja-od-re-đe-ne-ve-re-ta-ko-i-po-tre-ba-pa-siv-no-tr-pe-lji-vog-od-no-sa- pre-ma-pri-pad-ni-ci-ma-dru-gih-kon-fe-si-ja-i-je-re-ti-ci-ma.-S-dru-ge-stra- ne,- na- ne-kim-me-sti-ma- se- afir-mi-šu- (Dru ga sa bor na po sla ni ca sv. apo sto la Pe tra)-nji-ho-va-osu-da,-sank-ci-o-ni-sa-nje-i-pro-klet-stvo- na-pro-past.52 Me-đu-tim,- po-red- dr-ža-nja- na- dis-tan-ci- kao- ob-li-ka- od-no-sa- pre-ma- pri-pad-ni-ci-ma-dru-gih-ve-ro-i-spo-ve-sti53,--Ja-ko-vlje-vić-na-vo-di-još-tri- sta-va-ko-ja-se-mo-gu-na-ći-u-hri-šćan-skim-spi-si-ma,-a-ko-ja-se-bit-no- raz-li-ku-ju-od-ne-to-le-rant-no-sti:- 1) stav- ig-no-ri-sa-nja- i- in-di-fe-rent-no-sti-u-od-no-su-na- je-re-ti-ke-(Ti tu po sla ni ca sv. apo sto la Pa vla:-3:-10-11); 2)- stav-str-plji-vo-sti- i-bla-go-sti- (Ti mo ti ju po sla ni ca dru ga svetog aposto la Pa vla:-2:-24-25); 3)- stav- skrom-no-sti- u- po-gle-du- po-se-do-va-nja- re-li-gij-ske- isti-ne- (Sve to je van đe lje po Ma te ju:-13:-24-30)54. 51-Je-ro-tić-V.,-Du-hov-nost-i-to-le-ran-ci-ja,-Kul tu ra br.-91-92,-Be-o-grad-1993,-str.-58- 59. 52-Ja-ko-vlje-vić-D.,-Ver-ske-raz-li-ke-i-to-le-ran-ci-ja,-So ci o lo ški pre gled br.-4,-Be-o-grad- 2007,-str.-529-530. 53-Ja-ko-vlje-vić-na-vo-di-Fajhtlba-u-e-ra- (Fe-ichtlba-u-er),-ko-ji- is-ti-če-pre-po-ru-ku-uz-dr- ža-no-sti-pri-sut-nu-u-Ri-mlja-ni-ma-po-sla-ni-ci-sv.-apo-sto-la-Pa-vla,-(16:17),-ko-jom- se-za-go-va-ra-dr ža nje na dis tan ci od-za-blu-de-lih-je-re-ti-ka.-O-ovoj-te-mi-vi-še-u:- Fe-ichtlba-u-er-H.,-Macht,-Re-li-gion,-Sinn.-Macht-Re-li-gion-Sinn?,-in:-Macht, Re- li gion, Sinn, Eine BA WAG-Ant ho lo gie uber Gott und die Welt,-Wi-en,-str.-38.- 54-Ja-ko-vlje-vić-D.,-Ver-ske-raz-li-ke-i-to-le-ran-ci-ja,-So ci o lo ški pre gled br.-4,-Be-o-grad- 2007,-str.-530. 336 SLOBODAN VASIĆ Me-đu-tim,- u- No-vom- za-ve-tu- su- pri-sut-ni- i- ta-kvi- sta-vo-vi- ko-ji- ma- se- za-go-va-ra- ne-to-le-ran-ci-ja,- od-no-sno- ne-ga-tiv-ni-ji- i- agre- siv-ni-ji- stav,- te- se- raz-li-ke- u- kon-fe-si-o-nal-nim- shva-ta-nji-ma- sta- vlja-ju- u- rang- kri-vi-ce- i- mo-ral-ne- pro-pa-lo-sti.55- Po-tom,- seg-ment- hri-šćan-ske- dok-tri-ne- ko-ji- ope-ri-še- pred-sta-vom- o- „spa-so-no- snoj- ve-ri",- sa-dr-ži- kli-cu- i- mo-že- pru-ži-ti- po-de-snu- osno-vu- za- za-go-va-ra-nje- prak-se- kon-fe-si-o-nal-ne- ne-tr-pe-lji-vo-sti,- „prem- da- sa-ma- nje-go-va- for-mu-la-ci-ja- ne- uklju-ču-je- i- to- za-go-va-ra-nje"- (Pr va sa bor na po sla ni ca sv. apo sto la Pe tro va).56 Ja-ko-vlje-vić- na-vo-di- i- ona- me-sta- u- sve-tim- spi-si-ma- u- ko-ji- ma- se- vr-lo- ja-sno- za-go-va-ra- i- čak- zah-te-va- ver-ska- tr-pe-lji- vost:- De la sve tih apo sto la:- 5,- 29-42;- Sve to je van đe lje po Lu ki:- 6,- 27;- 36-37;- Sve to je van đe lje po Ma te ju:- 5,- 40-41;- Ma-tej:-5,-43-44;-Ma-tej:-7,-1-2.57 U-hri-šćan-skim- spi-si-ma,- po-tom,- pri-sut-ni-je- je- za-go-va-ra-nje- to-le- ran-ci-je-pre-ma-van-kon-fe-si-o-nal-noj-sfe-ri,-a-ma-nje-u-sfe-ri-kon-fe-si- o-nal-nih- raz-mi-mo-i-la-že-nja.- Slu-že-ći- se- per-spek-ti-vom- so-ci-o-lo-gi-je- or-ga-ni-za-ci-ja,- Ja-ko-vlje-vić- ob-ja-šnje-nje- pro-na-la-zi- u- či-nje-ni-ci- da- su- ta-kva-od-go-va-ra-ju-ća-me-sta-u-No-vom-za-ve-tu-bi-la-za-pi-sa-na-u- vre-me-nu-osvi-ta-no-ve-re-li-gi-je,-te-da-je-u-toj-fa-zi-za-uspe-šno-for- mi-ra-nje-kon-fe-si-o-nal-ne-za-jed-ni-ce-kao-or-ga-ni-zo-va-nog-po-kre-ta,-te- ško-bi-lo-do-pu-sti-vo-bit-ni-je-ra-slo-ja-va-nje-i-osi-pa-nje.-„To-bi,-na-i-me,- zna-či-lo-pri-hva-ta-nje-vr-lo- re-al-nog- ri-zi-ka-da-do-nje-nog-uspe-šnog- sta-sa-va-nja-uop-šte-ni-ne-do-đe..."58 Mo-že-se-re-ći-da-„u-hri-šćan-skim-sve-tim-spi-si-ma-ni je da-kle-pri- su-tan-je dan je din stve ni stav,-već-na-pro-tiv-či tav spek tar-sta-vo-va- pre-ma-ver-skim-raz-li-ka-ma"59.- Vred no va nje shva ta nja i vred no va nje ak te ra U-tek-stu-Re li gi o us and po li ti cal to le ra tion in the age of glo ba- li za tion, Jo-van-Ba-bić-kon-sta-tu-je-da-je re-li-gij-ska-to-le-ran-ci-ja-pr-vi- poj-mov-ni-ob-lik-to-le-ran-ci-je,-a-„s-ob-zi-rom-na-pri-ro-du-re-li-gij-skih- vred-no-sti- (nji-ho-vu-pre-ten-zi-ju-na- fun-da-men-tal-nost)-ve-ro-vat-no- i- naj-te-ži- i- naj-va-žni-ji- ob-lik- to-le-ran-ci-je- uop-šte"60.- Pre-ma-Ba-bi-ću,- 55 Dru ga sa bor na po sla ni ca sv. apo sto la Pe tra,-2:-12-14;-Ga la ti ma po sla ni ca 1:-9;-Ti mo ti ju po sla ni ca pr va sv. apo sto la Pa vla,-1:-19-20.-Na-ve-de-no-pre-ma:- Ver-ske-raz-li-ke-i-to-le-ran-ci-ja,-So ci o lo ški pre gled br.-4,-Be-o-grad-2007,-str.-532. 56-Ibid.,-str.-533. 57-Ja-ko-vlje-vić-D.,-Mo-no-te-i-zam- i- (ne)to-le-ran-ci-ja,-Te me br. 1-2,-Niš- 2005,- str.- 183-184. 58-Ja-ko-vlje-vić-D.,-Ver-ske-raz-li-ke-i-to-le-ran-ci-ja,-So ci o lo ški pre gled br.-4,-Be-o-grad- 2007,-str.-536. 59-Ibid.,-str.-533. 60-Ba-bić-J.,-Re-li-gi-o-us-and-po-li-ti-cal-to-le-ra-tion-in-the-age-of-glo-ba-li-za-tion,-Fi lo- zof ski go di šnjak br.-15,-Be-o-grad-2002,-str.-93.- 337 SLOBODAN VASIĆ mi-ni-mum-ver-ske- to-le-ran-ci-je,- pot-pu-no-ne-shva-tljiv- i- ne-do-pu-stiv- sa-sta-no-vi-šta-ap-so-lut-no-sti-re-li-gij-skog-prin-ci-pa,-neo-p-ho-dan-je-za- bi-lo-ka-kvu- sum-nju- i-mo-guć-nost-po-sta-vlja-nja-bi-lo-ka-kvih-pi-ta- nja;-ovo-pri-pu-šta-nje- raz-li-ka- je-ne-što-bez-če-ga- je-ve-ro-vat-no- te- ško- za-mi-sli-ti- bi-lo- ka-kvo- stvar-no- sa-mo-po-što-va-nje.61-Kao-da- se- u-ovim-for-mu-la-ci-ja-ma-že-li-is-ta-ći-neo d stu pa nje sa-ne-kog-od-sta- no-vi-šta,- kao- bit-na- iden-ti-tet-ska- ka-rak-te-ri-sti-ka- re-li-gij-skih- za-jed- ni-ca.- Uz- ap-so-lut-nost- bi-lo- kog- prin-ci-pa,- pa- ta-ko- i- re-li-gij-skog,- za-i-sta- je- te-ško-kre-i-ra-ti-mo-guć-no-sti-za-to-le-ran-ci-ju,-na-ro-či-to-ako- bi-ona-bi-la-ak-tiv-nog-ti-pa,- to- jest-ona-ko-ja-bi-u-se-be-uklju-či-va- la- i- di-ja-lo-šku- ko-mu-ni-ka-ci-ju.62-Me-đu-re-li-gij-ska- to-le-ran-ci-ja- ko-ja- bi,- na- pri-mer,- pod-ra-zu-me-va-la- ras-pra-vu- o- naj-bit-ni-jim- od-re-đe- nji-ma- i- osno-va-ma- sa-me- ve-re,-me-đu-tim,- ni-je- je-di-ni- ob-lik- re-li- gij-ske- to-le-ran-ci-je- na- ko-ji- se-mo-že- ra-ču-na-ti.- Upo-re-đu-ju-ći- re-li- gij-sku- sa- po-li-tič-kom- to-le-ran-ci-jom,- Ba-bić- sma-tra- da- po-li-tič-ka- to-le-ran-ci-ja-pred-sta-vlja-„re-al-no-pro-ši-re-nje-slo-bo-de- ljud-skog-od- lu-či-va-nja- i- po-vla-či- po-što-va-nje- po-tre-ba- i- do-sto-jan-stva- stvar-nih- (sa-da-šnjih-i-bu-du-ćih)-lju-di"63.-Po-red-to-ga,-raz-li-ke-se-pre-ma-kon- cep-tu-po-li-tič-ke-to-le-ran-ci-je-„tre-ti-ra-ju-kao-do-pu-sti-ve-i-do-pu-šte-ne,- uz- is-klju-če-nje- na-me-ta-nja- vla-sti-tog-po-gle-da- na- svet- kao- je-di-no- va-lja-nog-i-oba-ve-zu-ju-ćeg"64. Ka-da- je- reč- o- po-ja-ča-noj- sprem-no-sti- za- po-se-do-va-njem- is-prav- nih-in-ter-pre-ta-ci-ja-stvar-no-sti,-kao-i-po-što-va-nju-do-sto-jan-stva-lju- di,-mo-že-mo-re-ći-da-za-stup-ni-ci-bi-lo-ka-kvih-shva-ta-nja,-uko-li-ko-ih- za-stu-pa-ju-sa-pre-ten-zi-jom-na-is-prav-nost,-ma-ko-li-ko-bi-li-tr-pe-lji-vi- pre-ma-al-ter-na-tiv-nim-shva-ta-nji-ma,-ne-mo-gu-svo-ja-vla-sti-ta-tre-ti-ra- ti-kao-do-slov-no-pod-jed-na-ko-vred-na-u-od-no-su-na-osta-la.65-Jer-za- bi-lo-ko-ji-par-al-ter-na-tiv-nih-shva-ta-nja-va-ži,-iz-lo-gič-kih-raz-lo-ga,-da- ne-mo-gu-oba-bi-ti-isti-ni-ta.-Da-kle-„ne-mo-že-se-bi-lo-ka-kvo-shva- ta-nje-za-stu-pa-ti-ka-te-go-rič-ki-kao-is-prav-no-i-ujed-no-sma-tra-ti-da-se- mo-žda-ni-je-u-pra-vu"66.-Kod-re-li-gij-skih-shva-ta-nja,- ra-di-se-o- još- te-žoj-pro-ble-ma-ti-ci,- jer- je-sa-nji-ma-po-ve-zan-pun-eg-zi-sten-ci-jal-ni- 61-Ibid.,-str.-93-94.- 62-Da-re-li-gij-ske-za-jed-ni-ce-oda-ši-lju-i-po-ru-ke-to-le-rant-ne-pri-ro-de,-mo-že-se-vi-de-ti- u-nji-ho-vim-štam-pa-nim-gla-si-li-ma,-u-ko-ji-ma-je-je-dan-od-ob-li-ka-re-li-gij-ske-to-le- ran-ci-je-od-re-đen-po-ru-ka-ma-či-sto-re-li-gij-ske-pri-ro-de,-u-ko-ji-ma-se-ne-ke-od-te-ma:- sa-mo-u-sa-vr-ša-va-nje-po-je-din-ca,--o-od-no-su-po-be-de-i-po-ra-za,-sa-rad-nje-i-su-ko-ba,- lju-ba-vi-i-mr-žnje,-za-tim-o-pra-šta-nju,-o-otvo-re-no-sti-za-dru-ge,-lju-ba-vi-i-stra-hu,- to-le-ran-ci-ji-i-di-ja-lo-gu.-O-ovoj-te-mi-vi-še-u:-Va-sić-S.,-Dru štve no-po li tič ka de ter- mi ni sa nost ob li ka re li gij ske to le ran ci je – ana li za sa dr ža ja re li gij ske štam pe u Voj vo di ni,-ma-ster-rad,-Fi-lo-zof-ski-fa-kul-tet,-Uni-ver-zi-tet-u-No-vom-Sa-du,-No-vi- Sad-2010.- 63-Ibid.,-str.-94.- 64-Ba-bić-J.,-Re-li-gi-o-us-and-po-li-ti-cal-to-le-ra-tion-in-the-age-of-glo-ba-li-za-tion,-Fi lo- zof ski go di šnjak br.-15,-Be-o-grad-2002,-str.-94. 65-Ja-ko-vlje-vić-D.,-Ver-ske-raz-li-ke-i-to-le-ran-ci-ja,-So ci o lo ški pre gled br.-4,-Be-o-grad- 2007,-str.-528. 66-Ibid.,-str.-528. 338 SLOBODAN VASIĆ ulog.-„Trpe-lji-vi-ver-nik-da-kle-mo-ra-osta-ti-in tim no ube đen u-ja-snu- i- ne-sum-nji-vu-pred nost svo jih vla sti tih re-li-gij-skih- shva-ta-nja"- u- od-no-su-na-dru-ge,-„ko-ji-ma-mo-že-pri-zna-ti-sa-mo-u-prin-ci-pu-jed-na- ko-va-žnost,- od-no-sno-na-čel-nu- rav-no-prav-nost-u- smi-slu- jed-na-kog- pra-va- na- za-stu-pa-nje- od- stra-ne- pri-pad-ni-ka- dru-gih- ve-ro-i-spo-ve- sti".67-Zbog-to-ga-je-pri-li-kom-raz-ma-tra-nja-re-li-gij-ske-to-le-ran-ci-je,- va-žno- na-pra-vi-ti- di-stink-ci-ju- iz-me-đu- pod-jed-na-kog- vred-no-va-nja- re-li-gij-skih-shva-ta-nja-i-pod-jed-na-kog-vred-no-va-nja-po-je-di-na-ca,-re- li-gij-skih-za-jed-ni-ca-i-kon-fe-si-o-nal-nih-gru-pa.-„Tu-kon-se-kvent-no-tr- pe-lji-vi-ver-nik-mo-že-sa-svim-do-pu-sti-ti-da-per-so-nal-ni-in-te-gri-tet-ver- ni-ka-dru-gih-kon-fe-si-ja-i-nji-ho-va-pra-va-bu-du-do slov no pod jedna ko vred ni, kao i nji hov vla sti ti."68 Što-se- ti-če-pro-ble-ma-na-me-ta-nja-po-gle-da-na-svet,- sma-tra-mo-da- se,-u-osno-vi,-ve-ra-ne-mo-že-na-me-ta-ti,-jer-ne-mo-že-ni-ka-kva-si-la-da- ube-di-čo-ve-ka-da-pro-me-ni-svo-ja-vla-sti-ta-ver-ska-ube-đe-nja.-Uko-li- ko-bi-ta-kav-cilj-ipak-bio-deo-od-re-đe-ne-dru-štve-no-po-li-tič-ke-stra-te- gi-je,-is-pu-nja-va-nje-ta-kve-na-me-re-bi-lo-bi-ne-spo-ji-vo-sa-vred-no-snih- sta-no-vi-šta-de-mo-kra-ti-je- i-plu-ra-li-zma,-u-ko-joj-raz-li-či-te-kon-fe-si-o- nal-ne- za-jed-ni-ce-de-lu-ju-u-okvi-ru- istog-dru-štva. S-dru-ge- stra-ne,- uko-li-ko-se-pod-tim-pod-ra-zu-me-va-ne-to-li-ko-pro-me-na-po-sto-je-ćih- ver-skih-ube-đe-nja---ta-ko-što-bi-se-pri-hva-ta-la-ne-ka-dru-ga,-al-ter-na- tiv-na,- ko-li-ko- na- pre-o-bra-će-nje- ne-re-li-gi-o-znih- lju-di,- po-sta-vlja- se- pi-ta-nje-zbog-če-ga-bi-ova-kvu-te-mu-tre-ba-lo-pred-sta-vi-ti-kao-je-di-ni- mo-da-li-tet-di-ja-lo-ga-i-to-le-ran-ci-je-iz-me-đu-ve-ru-ju-ćih-lju-di-i-ate-i-sta- ili- even-tu-al-no-ag-no-sti-ka?-Zbog- to-ga-bi-bi-lo-dru-štve-no-ko-ri-sno- pro-ši-riti-op-seg-nji-ho-ve-mo-gu-će-in-ter-ak-ci-je.- Za klju čak Sa-dr-ža-ji-hri-šćan-skih-sve-tih-spi-sa-sa-dr-že-am-bi-va-lent-ne-sta-vo-ve-o- to-le-ran-ci-ji,-za-to-je-u-pro-u-ča-va-nju-re-li-gij-ske-to-le-ran-ci-je-bit-no-po- sma-tra-ti-ko-jim-od-da-tih-for-mu-la-ci-ja,-re-li-gij-ske-za-jed-ni-ce-pri-da-ju- ve-ći-zna-čaj,-ka-kve-vr-ste-po-ru-ka-se-ša-lju-ver-ni-ci-ma,-ali-i-dru-gim- čla-no-vi-ma-dru-štva.-Me-đu-tim,-re-li-gij-ska-to-le-ran-ci-ja-de-ter-mi-ni-sa- na-je-dru-štve-no-isto-rij-skim-kon-tek-stom.-U-tom-smi-slu-ona-za-vi-si- od- -kul-tur-no-po-li-tič-ke- tra-di-ci-je,-dru-štve-no-eko-nom-skih-od-no-sa- po-sma-tra-nog-dru-štva,-te-po-li-ti-ke-re-li-gij-skih-za-jed-ni-ca-pre-ma-pri- pad-ni-ci-ma-dru-gih-kon-fe-si-ja.-U-skla-du-sa-pro-me-na-ma- tih-pa-ra- me-ta-ra,-me-nja-će-se-i-ob-li-ci-to-le-ran-ci-je-ili-ne-to-le-ran-ci-je-i-na-či-ni- nji-ho-vog-is-po-lja-va-nja. Vi-so-ki-zna-čaj-ko-ji-ima-re-li-gij-ska-to-le-ran-ci-ja,-ne-po-ti-če-to-li-ko-od- či-nje-ni-ce- što- ona- ima- br-ze- i-mer-lji-ve- efek-te,- ko-li-ko- otu-da- što- se-ona-iz-gra-đu-je-sa-mo-sve-šću-i-od-go-vor-no-šću,-ot-kri-va-ju-ći-no-ve- pro-sto-re- ljud-ske- slo-bo-de.- Sma-nje-nje- broj-nih- pred-ra-su-da- ko-je- 67-Ibid.,-str.-528. 68-Ibid.,-str.-528.- 339 SLOBODAN VASIĆ imamo-jed-ni-o-dru-gi-ma,-raz-ot-kri-va-nje-ko-re-na-vla-sti-tih-ube-đe-nja- i-ve-ro-va-nja,-raz-ob-li-ča-va-nje-ide-o-lo-ških-mo-ti-va,-te-usva-ja-nje-sta-va- da-shva-ta-nja-dru-gog-mo-že-mo-da-pri-hva-ti-mo-kao-jed-na-ko-lič-na,- du-bo-ka- i- auten-tič-na- -- to- bi- bi-li- naj-va-žni-ji- do-pri-no-si- re-li-gij-ske- tole-ran-ci-je-na-šem-dru-štvu.--- LI-TE-RA-TU-RA: Ba-bić-J.,-Re-li-gi-o-us-and-po-li-ti-cal-to-le-ra-tion,-Fi lo zof ski go di šnjak br.-15,- Be-o-grad-2002. Bi-go-vić-R.,-Pra-vo-sla-vlje-i-ver-ska-to-le-ran-ci-ja,-Kul tu ra br.-91-92,-Be-o- grad-1993. Ja-ko-vlje-vić-D.,-Mo-no-te-i-zam-i-(ne)to-le-ran-ci-ja,-Te me br. 1-2,-Niš-2005. Ja-ko-vlje-vić-D.,-Ver-ske-raz-li-ke-i-to-le-ran-ci-ja,-So ci o lo ški pre gled br.-4,- Be-o-grad-2007. Je-ro-tić-V.,-Du-hov-nost-i-to-le-ran-ci-ja,-Kul tu ra br.-91/92,-Be-o-grad-1993.- Mar-ko-vić-M.,-Pa-ter-na-li-zam-i-kri-ti-ka:-od-go-vor-Alek-san-dru-Pr-nja-tu,-Fi- lo zo fi ja i dru štvo br.-1,-Be-o-grad-2009. Mar-ko-vić-M.,-Slo bo da i prak sa, Be-o-grad-1997. Pr-njat-A.,-Cr-kva-i-pa-ter-na-li-zam-–-od-go-vor-Mi-ha-i-lu-Mar-ko-vi-ću,-Fi lo zo- fi ja i dru štvo-br.-2,-Be-o-grad-2008.- Pr-njat-A.,-Kon-cept-re-li-gij-ske-to-le-ran-ci-je,-Knji žev nost br.-10,--Be-o-grad- 1999. Pr-njat-A.,-O-je-zič-ko-eks-pre-siv-nom-pa-ter-na-li-zmu:-re-pli-ka-Mi-ha-i-lu-Mar- ko-vi-ću,-Fi lo zo fi ja i dru štvo br.-3,-Be-o-grad-2009.- Pr-njat-A.,-Za-pis-o-cr-kvi,-Knji žev nost--br.-7-9,-Be-o-grad-2000. Šu-šnjić-Đ.,-Di ja log i to le ran ci ja,-Be-o-grad-1997. Šu-šnjić-Đ.,-Re li gi ja tom -I,-II,-Be-o-grad-1994.- Va-sić-S.,-Te-o-rij-ski-pri-stu-pi-re-li-gij-skoj-to-le-ran-ci-ji,-Kul tu ra br.-129,-Be- o-grad-2010.- Va-sić-S.,-Dru štve no-po li tič ka de ter mi ni sa nost ob li ka re li gij ske to le- ran ci je,-ma-ster-rad,-Fi-lo-zof-ski-fa-kul-tet,-Uni-ver-zi-tet-u-No-vom-Sa-du,- No-vi-Sad-2010. 340 SLOBODAN VASIĆ Slo-bo-dan-Va-sić Uni-ver-sity-of-No-vi-Sad,-As-so-ci-a-tion-of-Cen-tres-for-In-ter-di-sci-pli-nary-and- Mul-tidi-sci-pli-nary-Stu-di-es-and-De-ve-lop-men-tal-Re-se-arch)-ACIM-SI CON-TEM-PLA-TION-OF-THE-RE-LI-GI-O-US-TO-LE-RAN-CE-IN- CON-TEM-PO-RARY-SER-BIAN-AND-SO-CIAL-THO-UGHT Ab-stract Fol-lo-wing-the-dis-so-lu-tion-of-the-SFRY,-and-in-the-light-of-new-so-cial- cir-cum-stan-ces,- the- re-li-gi-o-us- com-mu-ni-ti-es-ha-ve-new-so-cial- sta-tus- and- new-so-cial-ro-le;-they-ha-ve-co-me-out-from-the-pri-va-te-sphe-re-and-fo-und- its-pla-ce-in-the-pu-blic-one.-Re-li-gi-o-us-to-le-ran-ce-is-mo-re-sig-ni-fi-cant-in-the- con-text-of-de-se-cu-la-ri-za-tion-of-so-cial-li-fe,-both-for-the-re-li-gi-o-us-com-mu- ni-ti-es-them-sel-ves,-and-for-ot-her-so-cial-ac-tors-and-the-so-ci-ety-as-a-who-le.- With-this-in-mind,-the-goal-of-this-pa-per-is-to-analyse-the-o-re-ti-cal-vi-ews- and-de-fi-ni-ti-ons-of-the-no-tion-of-re-li-gi-o-us-to-le-ran-ce-in-the-pa-pers-of-do- me-stic-aut-hors–phi-lo-sop-hers,-re-pre-sen-ta-ti-ves-of-so-cial-sci-en-ces-as-well- as--the-o-lo-gi-ans.-In-ad-di-tion-to-the-analysis-of-the-im-pact-of-so-cial-con- text,-the-re-la-tion-bet-we-en-mo-not-he-ism-and-in/to-le-ran-ce-is-al-so-analysed,- whe-re-as-a-doc-tri-na-i-re-aspect,-i.e.-the-con-tent-of-the-sac-red-texts,-is-con- tem-pla-ted-as-well.-A-con-si-de-ra-tion-is-gi-ven-to-the-pos-si-ble-su-bjects-of- the-re-li-gi-o-us-to-le-ran-ce,-and-a-pro-blem-of-pa-ter-na-lism-is-po-in-ted-out-in- the-spe-ec-hes-on-re-li-gion-stres-sing-the-im-por-tan-ce-of-the-mu-tual-ap-pre- ci-a-tion-and-re-spect-among-the-ac-tors-of- the-di-a-lo-gue-com-mu-ni-ca-tion.- In-ac-cor-dan-ce-with-the-cur-rent-vi-ews-on-im/pos-si-bi-lity-of-the-to-le-ran-ce- among-dif-fe-rent-de-no-mi-na-ti-ons,-that-is,-re-li-gi-ons,-due-to-the-ir-dif-fe-rent- stand-po-ints-on-the-man's-path-to-sal-va-tion,--emp-ha-si-ze-is-gi-ven-to-the- dif-fe-ren-ce-bet-we-en-va-lu-ing-cog-ni-tion-and-va-lu-ing-an-ac-tor-–-in-di-vi-du-als,- com-mu-ni-ti-es-and-so-cial-gro-ups. Key- words: re li gi o us to le ran ce, so cial con text, sac red texts, pa ter na lism, mo not he ism, doc tri ne