www.argument-journal.eu Published online: 12.04.2016 BOOK REVIEWS AND NOTES / RECENZJE KSIĄŻEK I NOTY Jakub Gomułka, Karol Tarnowski i Adam Workowski (Red.), Fenomenologia polska a chrześcijaństwo Kraków: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Papieskiego Jana Pawła II w Krakowie, 2014, 437 s. ISBN 978–83–7438–389–9 Książka Fenomenologia polska a chrześcijaństwo powstała dzięki współpracy trzech redaktorów: Jakuba Gomułki, Karola Tarnowskiego i Adama Workowskiego. Wszyscy trzej uczeni związani są z Uniwersytetem Papieskim Jana Pawła II, wcześniejszą Papieską Akademią Teologiczną, który współtworzył ks. prof. Józef Tischner (1931–2000). W swojej filozofii bez wątpienia korzystał on z osiągnięć fenomenologii, twórczo ją rozwijając i przybliżając wyni‐ ki jej analiz oraz perspektywy badawcze środowisku pol‐ skich intelektualistów. Znalazło to wyraz w omawianej pozycji wydawniczej. Książka ta, podzielona na dwie główne części: Antologię tekstów oraz Eseje, związane tematycznie z częścią pierwszą, zawiera bowiem (w antologii) dwa teksty Tischnera z zakresu fenomenologii religii: Prolego- mena chrześcijańskiej filozofii śmierci oraz Myślenie religijne. Staraniem redaktorów teksty w pierwszej części książki zostały podzielo‐ ne na dwie grupy tematyczne: teksty obejmujące fenomenologię ogólną oraz te dotyczące fenomenologii religii. Taki układ treści plastycznie odzwierciedla projekt wydawniczy, który znalazł swój wyraz w tytule książki. Od płaszczyzny najogólniejszej - fenomenologia ogólna - przechodzimy na węższy obszar fenomenologii religii. Oznacza to zastosowanie metod fenomenologicznych do refleksji na temat religii. A jeszcze ściślej, chodzi o to, aby przedstawić fenome‐ nologię uprawianą przez Polaków, chociaż nie zawsze w języku polskim, w jej relacji do chrześcijaństwa. W ogólniejszym sensie zamieszczone w niej teksty Vol. 5 (2/2015) pp. 519–524 e ‐ISSN 2084 –1043 p‐ISSN 2083 –6635 520 Book reviews and notes / Recenzje książek i noty źródłowe oraz eseje dotyczą więc relacji między nową metodą filozofowania, jaką miała być od początku swego istnienia fenomenologia, a ukształtowaną w Kościele od wieków chrześcijańską doktryną oraz związanym z nią bezpo‐ średnim doświadczeniem. Chodzi tutaj szczególnie o doświadczenie polskie i refleksję uprawianą przez Polaków. Tym samym zaś o konfrontację pewnej określonej, obejmującej ponad tysiąc lat tradycji kultury, która powstawała w kręgu europejskim na bazie chrześcijańskiego nauczania z uniwersalistyczną metodą filozofowania, nad którą i w oparciu o którą uprawiali swoją refleksję jej twórcy. Przede wszystkim Edmund Husserl (1859–1938) i dlatego słuszna wy‐ daje się decyzja redaktorów książki, aby na początku pierwszej części umieścić aż dwa teksty Romana Ingardena (1893–1970), polskiego filozofa piszącego po niemiecku, który był zarówno jednym z pierwszych, jak i jednym z najwybit‐ niejszych uczniów, a następnie współpracowników twórcy fenomenologii. Teksty Ingardena zamieszczone w książce wydają się w szczególny sposób reprezentatywne. Pierwszy z nich, Człowiek i czas, jest bowiem ważną częścią po wielokroć wznawianej Książeczki o człowieku. Na pierwszym planie pozo‐ staje w nim zarówno problematyka antropologiczna, jak i nawiązanie do naj‐ ważniejszego bodaj problemu filozofii starożytnej, jakim jest zmiana. Analizy Ingardena służą przybliżeniu trudności z ustaleniem tego, czym jest w kontek‐ ście upływającego czasu moje „ja". Wstrzymując się od jasno sformułowanych rozstrzygnięć, Ingarden zauważa: „istnieją dwa różne, opisane przeze mnie do‐ świadczenia czasu" oraz dodaje: „zachodzi ścisły związek między nimi a zagad‐ nieniem istoty i istnienia naszej osobowości" (s. 40). Wymieniając istotę i ist‐ nienie, nawiązuje w ten sposób do najważniejszych kategorii filozoficznych, wypracowanych w średniowieczu. Dokonując zaś analizy pewnych ludzkich postaw wobec sytuacji wyjątkowych, „w ciężkich chwilach życia" (s. 42), In‐ garden dochodzi do hurra optymistycznego wniosku, że człowiek może budo‐ wać własną moc, jakby uniezależniając się poprzez to od niszczących wpływów przemijania. „Wolny czyn" konstytuuje więc indywidualne „ja", transcendu‐ jące przemijanie. Czas okazuje się przy tym „realną siłą w obrębie tego, co rzeczywiste" (s. 45). Władysław Stróżewski ocenił tę rozprawę Ingardena jako jedną z „najgłębszych i najpiękniejszych prac dotyczących człowieka" (Stró‐ żewski, 1981: 110). Drugi tekst Ingardena zamieszczony w antologii nosi tytuł O jakościach me- tafizycznych i jest obszernym fragmentem większej całości, a mianowicie książki pt. O dziele literackim, dobrze znanej pośród osób zainteresowanych jego filo‐ zofią. Warto przypomnieć, że według niego owe tytułowe jakości metafizyczne „objawiają się" w dziełach sztuki literackiej i dlatego „warstwa przedmiotowa dzieła może pełnić funkcję ich odsłaniania" (s. 53). Natomiast w sytuacjach ży‐ ciowych ich obecność przejawia się niezwykle rzadko. Symptomatyczne wydaje się, że uzasadnieniem tego twierdzenia jest dość szczególne spojrzenie Ingarde‐ na na ludzką codzienność. Według niego bowiem: Book reviews and notes / Recenzje książek i noty 521 Życie nasze płynie - jeżeli tak można powiedzieć - bez sensu, w codziennej szarzyźnie i powszechności, bez względu na to, jak wielkie dzieła udaje się nam realizować w tym mrówczo czynnym i ruchliwym życiu (s. 47). Klimat tego rodzaju wypowiedzi wydaje się sięgać raczej starogermańskiej tradycji, wedle której brak porywających perspektyw jest wyjątkowo dotkliwą, niemniej realną przywarą ludzkiego losu. Wyrwać nas z tej powszedniej szarzy‐ zny może zdaniem Ingardena dopiero wyjątkowe „zdarzenie": „I nie ma przy tym znaczenia to, czy u jego podłoża leży wstrząs nielitościwie zbrodniczego mordu, czy też duchowa ekstaza w ujednieniu się z Bogiem" (s. 48). Odsłania się nam tutaj szczególne podłoże, mroczne oraz irracjonalne, z którego także czerpał filozof deklaratywnie będący współtwórcą oraz gorącym zwolennikiem filozofii pojmowanej jako strenge Wissenschaft. W powyższym kontekście wypada podkreślić dbałość redaktorów o to, aby tytuł publikacji adekwatnie oddawał jej treść - nie obejmuje ona in toto tek‐ stów dotyczących „polskiej fenomenologii chrześcijańskiej", przedstawiając ra‐ czej zróżnicowane postawy polskich fenomenologów wobec chrześcijaństwa. Dlatego pewne zdziwienie budzi jednak ten oto fragment Wprowadzenia: „Ni‐ niejszy tom został pomyślany jako przewodnik po polskiej filozofii chrześcijań‐ skiej uprawianej metodą fenomenologiczną" (s. 13). Kilka tekstów zdecydowa‐ nie wykracza poza tak nakreślone ramy. Wszystkie informacje bibliograficzne o tekstach zawartych w zbiorze Feno- menologia polska a chrześcijaństwo zostały starannie zebrane w zamieszczonej pod koniec książki Nocie bibliograficznej (s. 431–433). Można się z niej dowiedzieć, że tylko dwa publikowane w tomie artykułu nie były nigdy wcześniej wydane (Tadeu sza Gadacza Dramat dobra w perspektywie ludzkiej skończoności w filozofii ks. Józefa Tischnera, wygłoszony w formie referatu na Międzynarodowym Kon‐ gresie Tischnerowskim w 2011 roku oraz tekst pt. Religia między niebem a zie- mią. Jana Andrzeja Kłoczowskiego filozofowanie o religii, autorstwa Joanny Barcik przy współpracy Grzegorza Chrzanowskiego). Dwa kolejne artykuły ukazały się już wcześniej w druku, ale w innej formie. Tekst autorstwa Karola Tarnowskiego pt. Wiara fundamentalna w tej książce wy‐ dany został w znacznie zawężonym kształcie, w porównaniu do wcześniejszej wersji, która ukazała się w „Kwartalniku Filozoficznym" (Tarnowski, 2002) oraz w mono‐ grafii tegoż Usłyszeć niewidzialne. Zarys filozofii wiary jako jej ostatni, szósty rozdział (Tarnowski, 2005: 403–448). Tekst ten w recenzowanej książce zajmuje niewiele stron (s. 183–197) i został nieco zmieniony kompozycyjnie oraz stylistycznie, mię‐ dzy innymi o wiele rzadziej występuje w nim typowe dla fenomenologicznego ję‐ zyka pojęcie „horyzont", zastępowane na przykład przez termin „perspektywa" albo opuszczane. Znajdujemy za to uwagi wyjaśniające, dotyczące także „horyzontu", które sprawiają, że zamieszony w tomie tekst Tarnowskiego może stanowić niemal wprowadzenie do jego wersji wcześniejszych, znacznie obszerniejszych. 522 Book reviews and notes / Recenzje książek i noty Artykuł Jakuba Gomułki pt. Karol Tarnowski - od fenomenologii do meta- fizyki nadziei jest rozszerzoną wersją tekstu Metafizyka Karola Tarnowskiego - rozumienie poszukujące wiary (i nadziei), który wcześniej ukazał się w „Kwar‐ talniku Filozoficznym" (Gomułka, 2013: 43–53). Tekst zamieszczony w książce ubogacony został między innymi niewielkim, ale ważnym wstępem na temat różnego rozumienia pojęcia „metafizyka" z podkreśleniem znaczenia bliskiego Tarnowskiemu. Pozostałe zawarte w recenzowanym tomie artykuły ukazały się wcześniej jako rozdziały książek bądź artykuły publikowane na łamach czasopism nauko‐ wych: „Kwartalnika Filozoficznego", „Znaku" (w tomach z lat: 1965, 1968, 1980, 1989), jak również „Ethosu", „Twórczości" oraz „Nauki". Wymienione tytuły czasopism świadczyć mogą o wysokiej randze zamieszczonych w oma‐ wianej antologii tekstów, a ich dobór i pieczołowicie wykonana redakcja zasłu‐ gują na najwyższe uznanie. Ograniczeniem książki może się wydać umieszczenie w niej wyłącznie tek‐ stów osób związanych z Uniwersytetem Papieskim Jana Pawła II w Krakowie albo poprzez pracę na tej uczelni, albo - rzadziej - poprzez wyraźne nawiązy‐ wanie do dorobku pewnych myślicieli cenionych w tym środowisku. A jednak może to być potraktowane również jako jej szczególny walor, a nawet gwarancja jakości. Umieszczenie w tomie tekstów Ingardena jest w pełni uzasadnione rolą, jaką filozof ten odegrał w budowaniu oraz rozwoju fenomenologii. Całkowicie na miejscu wydają się również artykuły autorstwa Karola Wojtyły, klasyczne już w swojej tematyce oraz jakości gatunkowej. Jak zauważył Andrzej Półtawski: Karol Wojtyła od samego początku swej działalności opowiada się za zwróceniem się - dla zrozumienia, kim jesteśmy - ku przeżyciom, ku doświadczeniu wewnętrznemu, a więc sferze, której badanie uznała za swoje podstawowe zadanie fenomenologia (Półtawski, 2013: 6). Nie może nikogo dziwić umieszczenie w omawianym zbiorze tekstu Włady‐ sława Stróżewskiego, uważanego za wybitnego ucznia Ingardena. Może jednak budzić pewien niedosyt brak odniesień do prac Danuty Gierulanki, Andrzeja Półtawskiego, Adama Węgrzeckiego czy też Jana Galarowicza i innych. Nie wy‐ mieniono nawet polskich fenomenologów z innych środowisk. Wybór pozosta‐ je jednak wyborem, a położenie nacisku na osoby związane zasadniczo z jedną uczelnią zostało złagodzone zamieszczeniem tekstów: Stanisława Grygla z Pa‐ pieskiego Uniwersytetu Laterańskiego (Człowiek i Bóg w metafizyce, s. 85–115), Adama Szostka, byłego rektora Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II ( jego artykuł na temat koncepcji wolności w filozofii Karola Wojtyły nosi tytuł Od samostanowienia do daru z siebie i uczestnictwa. O koncepcji wol- ności Karola Wojtyły, s. 323–338) oraz aż dwoma artykułami Tadeusza Gadacza, obecnie związanego z Uniwersytetem Pedagogicznym w Krakowie (Rozumowe Book reviews and notes / Recenzje książek i noty 523 poznawanie Boga, s. 217–240, oraz wspomniany już tekst na temat filozofii ks. Józefa Tischnera, s. 339–352). Tuż po artykułach autorstwa Ingardena zamieszczono dwa teksty Karo‐ la Wojtyły, obecnie istniejącego w świadomości społecznej przede wszystkim jako święty papież Jan Paweł II (1920–2005). Jak zauważył Andrzej Półtawski: „Filozoficzne poglądy Karola Wojtyły są też ważnym kluczem do pełnego zro‐ zumienia nauczania Jana Pawła II" (Półtawski, 2013: 14). Dobrze się stało, że recenzowana publikacja przedstawia Karola Wojtyłę jako subtelnego filozofa, obeznanego doskonale zarówno z myślą klasyczną, jak i twórczo - choć nie bezkrytycznie - otwartego na filozofię mu współczesną. Oba teksty zawierają cenne filozoficzne intuicje dotyczące prawdy o człowieku, wydobyte i przemy‐ ślane przez autora wyrosłego z polskiej tradycji kulturowej. Jej specyfiką, której Wojtyła był jak rzadko kto świadomy, jest przejęcie i oryginalne przetworzenie chrześcijańskiego nauczania o człowieku. Jego nieredukowalna do jakiegokol‐ wiek innego stworzenia podmiotowość, otwarta na przekraczanie samego siebie w dobrze uprzednio przemyślanym działaniu, w „osobowym czynie", stanowi wyjątkowo solidne oparcie dla rozważań na temat niezbywalnej ludzkiej wolno‐ ści i związanej z nią godności. W pierwszym z zamieszczonych w antologii tekstów (Podmiotowość i „to, co nieredukowalne" w człowieku) Wojtyła zauważa: „odczuwamy s i l n i e j s z ą n i ż k i edyko lw iek pot r z ebę - a także widzimy w ięk s z ą moż l iwo ś ć - ob iek t y w i z a c j i p rob l emu podmiotowoś c i c z ł ow ieka" (s. 59). Wyróżnienie tekstu poprzez jego rozstrzelenie stanowi tu i w wielu innych miejscach redagowanych tekstów znakomitą pomoc w odnajdowaniu tego, co najistotniejsze. W ten sposób wskazane miejsca mogą spełniać wobec czytel‐ ników funkcję protreptyczną. Półtawski w cytowanym już artykule napisał o Wojtyle jako myślicielu: W swym zdecydowanym skierowaniu na jak najszerzej rozumiane doświadczenie, jego postawa badawcza jest na wskroś nowoczesna. Jednocześnie zaś broni on w sposób nader przekonujący tradycyjnego realizmu metafizycznego, ukazując jego racjonalny charak‐ ter i doświadczalną podstawę w analizie przeżycia etycznego (Półtawski, 2013: 14). Znakomitą pomocą dla czytelnika jest wspomniane już kilkunastostronicowe Wprowadzenie autorstwa Tarnowskiego i Gomułki. Oprócz waloru historyczno‐ ‐filozoficznego, w którym istotnym motywem jest pokazanie polskiego wątku w fenomenologii na szerszym tle europejskim, zawiera ono omówienia in nuce zamieszczonych w książce tekstów, a także uzasadnienie porządku, w którym zostały ułożone. Wprowadzenie kończy się pewnym apelem, wynikającym z dramatycznych wniosków, jakie dotyczą stanu współczesnej kultury. Apel ten niech posłuży także tutaj jako odpowiednie podsumowanie niniejszego omó‐ wienia tej ze wszech miar ważnej i ciekawej książki. Jego autorzy, a zarazem 524 Book reviews and notes / Recenzje książek i noty współredaktorzy książki, będący jak rzadko kto świadomi trudności fenomeno‐ logicznej metody i związanej z tym ekskluzywności fenomenologii, wypowie‐ dzieli się bowiem następująco: Fenomenologia z pewnością nigdy nie stanie się filozofią dominującą. Ważne jest jednak, aby nie uwierzyła w śmierć filozofii w ogóle, która wydaje się zagrożeniem w świetle kry‐ zysu humanistyki. Filozofia, w tym fenomenologia, domaga się bowiem wiary w swoją wartość niezależnie od tendencji epoki i pragmatycznej orientacji cywilizacji (s. 19). Jest to szczególna wiara, której towarzyszą istotne oraz przejrzyste racje. Do‐ tyczą one niemniej istotnych pytań o podstawy czy też grunt wszelkich kul‐ turowych tendencji, także tych pragmatycznych. Bowiem naiwny naturalizm, a zarazem naiwny scjentyzm nie dostarczają ani ścisłych, ani też zadowalających odpowiedzi na temat istoty człowieka oraz jego najwyższych przeznaczeń. Tym bardziej, że niektóre ludzkie wytwory jako produkty nieodpowiedzialnie upra‐ wianej nauki w powiązaniu z nowoczesnymi technologiami oraz przemysłem często szkodzą człowiekowi, zamiast mu służyć. Zwrot ku przyrodzie i szukanie w niej ratunku przed nazbyt stechnicyzowanym, a zarazem nieludzkim światem, także nie zawsze opierają się na właściwych do niej relacjach. Pisał o tym Stró‐ żewski w cytowanej już publikacji sprzed kilku dziesiątków lat, co tylko przydaje jej i zawartym w niej refleksjom ważności ze względu na ich palącą aktualność: Oto jak się zdaje jeden z najbardziej doniosłych, a zarazem najtrudniejszych problemów, jakie stoją dzisiaj przed nami. Sądzę, że od ich podjęcia i prób ich rozwiązania nie może być zwolniona także filozofia. A zwłaszcza ta filozofia, która, jak właśnie fenomenolo‐ gia, stawia sobie za cel możliwie najdokładniejsze opisanie istniejącego stanu rzeczy oraz wykrycie jego prawdziwej istoty (Stróżewski, 1981: 111). BIBLIOGRAFIA Gomułka, J. (2013). Metafizyka Karola Tarnowskiego - rozumienie poszukujące wiary (i na‐ dziei). Kwartalnik Filozoficzny, 41(3), 43–53. Półtawski, A. (2013). Filozoficzna droga Karola Wojtyły. Kwartalnik Filozoficzny, 41(1), 5–14. Stróżewski, W. (1981). Istnienie i wartość. Kraków: Społeczny Instytut Wydawniczy ZNAK. Tarnowski, K. (2002). Wiara fundamentalna. Kwartalnik Filozoficzny, 30(3), 5–40. Tarnowski, K. (2005). Usłyszeć niewidzialne. Zarys filozofii wiary. Kraków: Instytut Myśli Józefa Tischnera. Wiesława SAJDEK* * Doktor habilitowany filozofii, profesor nadzwyczajny w Instytucie Filozofii, Socjologii i Psychologii, Wydział Nauk Społecznych, Akademia im. Jana Długosza, Częstochowa. E ‐mail: wsajdek@gmail.com.