Uummatni Oromoo waaqa tokkichatti amana. Nama ta’ee nama dhugaa kana shakku yoo arge Waaqni akka itti hin mufanneef Oromoon araara kadhataaf. Garaa qulqulluun waan kadhatuufis Waaqni isaa kun ni dhaga’aaf. Oromoon Uumama Waaqaafi harka namaa ta’an kamiinillee bakka Waaqaa buusee hin waaqeffatu. Garuu uumamni kamuu ayyaana waaqa biraa isaaf kenname ni qaba jedhee amana. Uumama waaqni uume kessaanis humni waaqaa mul’ata jedheetu amana. Kanaafuu ayyaana uumamni qabu nisafeeffata. Ulfina laataaf. Oromoon lageen, tulluuwwan, mukkeetii, gaarreewwaniifi wanneen kana fakkaatanitti amana osoo hin taane, ayyaana isaanii safeeffata. Waaqeffannaan tokko uumama waaqaa kanatti irreeffatanii safeeffachuu fi raajeffachuun ibsama. Eyyen, Oromoon Waaqa Uumaa waan hundaa ta’e kana adeemsa inni ittiin waaqeffatuufi galateeffatu keessaa tokko Irreecha. Irreeffachuun“Waaqa tokkicha galateeffachuudha”jedhu waaqeffattootni. Ayyaanni Irreechaa kun falaasamaa fi ilaalcha Oromoon Addunyaa kana keessatti ittiin humna waaqaa ibsu, jireenya lafaa kana raaju, dhoksaa yookaan iccitii jiruufi jireenyaa labataaf dabarsee ibsu ta’ee fudhatama. Iccitiin kun diinagdee isaa keessattillee ga’ee ol’aanaa qaba. Kanuma ibsuuf jecha”Yaa Waaqa, Baala Midhaan gootu, dhiiga Mucaa gootu, hooqubaa!” jedhee ganama barraaqaan ka’ee galateeffata. Wayita irreeffannaa keessattis sagaleen galateeffannaa kun yeroo irra deddeebiin dubbatamu ni dhaga’ama. Jireenya Qonnaa keessatti abdii waaqaatiin Qonnaan bulaan sanyii midhaan isaa qooxii irraa fuudhee dacheetti facaasa. Waaqni roobaan lafa jiisee sanyiin biqilee baala ta’a. Baala kanatu yeroo waaqni kaa’e keessatti ija ykn firii baasee makaramee soorata namaafi horiif ta’a. Yeroon kun itti ta’u wayita gannaa, dhoqqeen lafa kutee, lagni guutee, Cooreen wal cortee malkaa ce’umsaa cuftee, huuriin lafa uwwisee, lafti dukkanaa’eetti dha. Waqtii isaa eeggatee ammoo yeroo dukkanni ifa aduun bakka bu’aa deemu, daandiin dhoqqaa’ee deemsa dhorkee ture xuuxxatee yeroo deemsaaf mijatu, sanyiin faca’ee biqilee baala ture hudhee, daraaree, asheetni itti nyaatamu birraan yeroo irreechaa(galateeffannaa) ti. Oromoon “Baga Booqa Birraa geessan” jedha. Birraan, Waqtii dukkanni gannaa darbee abaaboon dachee guutudha. Egaa Oromoon galata kanaaf irreeffata. Irreechi sirna galateeffannaa fi kadhaa waaqaati. Oromoo irra jireessaan iddoowwan lamatti gurmuun ba’ee irreeffata. Isaanis malkaa fi tulluudha. Iddoowwan kunniin bakka humni uumuu Waaqaa adda ta’anii itti mullataniidha jedhu waaqeffattootni.Iddoowaan kanatti ballinaan kabajama jechuun garu bakkeewwan birootti Irreeffannan hin raawwatamu jechuus miti jedhu. Irreecha Tulluu Irreechi tulluu kan itti kabajamu jiini bonaa darbee yeroo bokkaan afraasaa itti roobuu qaba jedhamee eegamu keessadha. Tibbi bonaa goginsaan beekama. Aduufi ho’a irraan kan ka’e jiidhi lafaa gogee, margi qooree, bishaan cooreefi malkaa jiru hunda keessatti qal’atee mul’ata. Yoo gogiin kun dheerate horiis ta’ee dhala namaa balaa irra buusa. Kun akka hin taaneef giddugala ji’a Bitootessaatti angafootni biyyaa wal waamanii akka seera isaatti naannoo lafaa bakka jiidha qaba jedhamutti yaa’un harka isaanii gara waaqaatti qabanii “Jiidha nun dhowwatin, waqtiileen toora isaanii eeganii haa naanna’an, qilleensa roobaa nuuf kenni, araar” jedhanii kadhaa waaqaa taasifatu. Tulluutti ba’anii waaqa tokkicha sana kadhatu jedhu angafootni. Irreecha Malkaa Irreechi malkaa wayita jiini gannaa darbuuf jedhu baatii fulbaanaa gara walakkaa keessatti taasifama. Jiini Fulbaanaa jalqaba Waqtii Birraati. Yeroo itti haalli qilleensa gannaa jijjiirama agarsiisuu eegaluudha. Yeroo lafti xuuxxatee sochiif mijataa ta’uudha. Birraan yeroo qilleensi duumessaa fi huurrii ture ifaa fi ho’a aduun bakka bu’aa deemuudha. Yeroo itti dacheen daraaraa biqilootaan uwwifamtee bareeduu eegaludha. Kanaaf, guyyaan Irreechaa kun “Ayyaana Birraa” jedhamee beekama. Guyyaan Irreechaa kun bakka tokko tokkotti guyyaa “Xaddacha saaquus” ni jedhama jedhu angafootni irreecha ibsan. Kunis yeroo itti dukkanniifi bacaqiin gannaa darbee wal arguun danda’ame ta’uu isaa ibsa jedhu abbootiin. Waliigala Irreechi malkaa guyyaa galateeffannaati. Galateeffannaa kana irratti namni hundi akkuma umurii isaatti uffata aadaa uffatee, dargaggoonni bareedanii, haawwanis, Wandaboo kuula bareedaan hojjetame irratti balees ta’ee kaabbaa, calleefi dooqaan faayame uffatanii coqorsa jiidhaa, keelloo, hadaa, daraaraa qabatanii malkaa gamaa gamanaan wal ga’anii Waaqa faarfatu. Abbootiin Gadaa, kallacha, bokkuu, marga, alangaa, jirma ykn ulee aangoo Gadaa ibsu qabatanii dura bu’anii tooraan seeraafi hayyataan sochii gara malkaatti ta’u sana geggeessu. Haalli uffannaa nama hundumaa bifa kabaja Waaqaa ibsuun ta’a. Haawwanis ta’e shamarran mogalee (jilbaa) gaditti uuffata dheeraa uffatu. Kunis “Yaa waaq nun soqolin, gaaddidduu kee nun dhowwatin “jechuudha, jedhu angafootni sirna Irreechaa kana ibsan. Naamusa Irreeffannaa Namootni muraasni Irreecha sababa isaa beekanii kan kabajan ta'us, baayyeen isaanii garuu namootumti sababa kabajaniif kabaju malee hiikni isaa maal akka ta'e hin beekan. Kanarraan kan ka'es yeroo garaagarummaan hiikaa ayyaanichaa fi madda isaa irratti mul'atu ni agarra. Fknf Irreechi aadaadha kanneen jedhan ni jiru. Kana jechuun namni Oromoo ta'e tokko irreecha jaallachuu isaa hubanna. Garuu amantaa ta’uu isaa shakkinaan namni sun amantaa kan biraa filachuu isaati. Tariimmoo Irreecha jaallatee amantaa waaqeffataa jibbuu agarsiisa ta'innaa?. Oromoonnis ta'an sabni biraan irreecha kabajuu fi jaallachuun gaariidha. Dhugaan hin haalamne garuu irreecha sababa jaallataniif irreecha amantaa waaqeffannaa irraa addaan baasanii ilaaluun wallaalummaadha. Kun aad-maleedhas. Eeyyen Akkuma ayyaanni faasikaa Kiristaanummaaf, kan ‘Iidaa’ Islaamummaaf ayyaana ta'e, Irreechis ayyaana Waaqeffaannaa Oromooti. Kanuma! Dhugaa kana beekuun dirqama. Irreecha kabajuuf sirna Irreechaa abboota gadaa qoratanii akkaataa sirnasaatiin kabajuutu gaariidha. Akkuma sirna Ayyaanota amantaalee biroo ayyaanessuuf sirnicha, abboota amantichaa irraa, baran sana Ayyaana Irreechaas ayyaanessuuf abboota Gadaa irraa sirnasaa baruun dirqama ta’a jechudha. Haa ta’u malee faallaa kanaa Irreecharratti namootni amalaa fi gocha Irreecha hin calaqqisiifne mul'isan argamaa jiru. Kun ammoo amantoota Waaqeffannaa Oromoos ta'e Oromoota Irreechaaf kabaja qaban ni mufachiisa. Akka waaqeffattootni jedhanitti Irreecha irreeffachuuf uffata aadaa Oromoon faayamanii, marga jiidhaa qabataniitu, faaruu kanneen akka Maree hoo...; Maree hoo..! Jedhufaa faarsaa waaqaa bacaqii gannaa keessaa gara booqaa birraatti namoota baaseef galata galchu. Akkanatti Irreechi kabajama, Abboota gadaa fi abboota horaan fa'a eebbifamu. Maarree akkana. Akkanatti Irreechi irreeffatama. Kun ammoo kabaja Oromoon namaafis uumamaafis uumaafis qabu agarsiisa. Namootni irreechaaf kabaja qaban hedduun akkuma jiran, kanneen Irreechaaf kabaja dhaban ammoo Irreechaan da'atanii yeroo Irreechaa siyaasa garaa garaa geggeeffachuu fedhu. Gochi kun dhaloota ammaa kana biratti mumul'ataa jira. Kanas yeroo isaan alaabaa siyaasaa, alaabaa amantaa kan biraa bifa uffataanis ta'u bakka irreechaatti beeksifatan hubachuun ni danda’ama. Gochi akkanaa Irreecha tuffachuu fi tuffachiisuuf yaaluu isaanii namatti agarsiisa. Irrechi sirnaan kabajamuu qaba. Seera safuu irreechaan ta'uu qaba! Malee irreechi akka addaggootni safuu hin beekne yaadanitti dirree jeequmsaa fi atakaaroo garaa garaa ta'uun kan beekamu miti. Eeyyen irreechi sirna ittiin waaqaaf galata galchaniidha malee dirree siyaasa irratti geggeessuuf mijaawaa ta'e ta'uu hin qabu. Kaayyoon irreechaas kana miti. Ani akka Oromoo tokkootti Irreechaaf nan quuqama. Sirnaan akka kabajamuu qabun fedha. Fedhakoo kanammoo firris diinnis sirriitti naaf hubachuu qaba. Hubachuu qofas miti, namni irreecha kabajuuf bakka irreechaa deemu kamuu waantota irreecha hin calaqqisiifne dalaguu irraa of qusachuun dirqama ta’a. Eyyen akkanuma! Irreechi Aadaa Amantaa Waaqeffannaa Oromooti Irreechi aadaadha namootni jedhan ni jiru. Jechuus ni danda'u. Jechuuf mirgas qabu. Namuu waanuma beeku jedha. Mitiiree? Eeyyen dhugaadha. Aadaa Oromoon ittiin boonuu qabu keessaa inni tokko Oromoon waaqa ofii isaatii qabaachuu isaatiini. Oromoon waaqa ergifatee hin qabu. Oromoon waaquma gaafa waaqni biraan alaa hin galle sana amanaa ture amanaa jira har'as. Maarree egaa, amantaan waaqeffannaa Oroomoo aadaa sirna gadaa Oromoon qabu keessaa isa tokkoodha. Waaqeffannaan Oromoo ammoo ayyaana qaba. Ayyaanni kun ayyaana galateeffanaati. Innimmoo irreecha jedhama. Kana jechuun ammoo Waaqeffannaa Oromoo fi Irreechi dhukaaf lafee ta'uu isaanii mul'sa. Kanaafuu amantaa Waaqeffannaafi Irreecha addaan baasuun hin danda’amu. Isaan walumaan jiraatu. Walkeessas jiraatu. Erga akkana ta’ee maaliif namootni irreechi aadaadha malee amantaa miti jedhu jettaa laata? Kun anaafis gaaffiidha. Anaanis kan nadhibe isa namootni amantaalee kabiroo hordofan; amantaa waaqeffannaa Oromootiin xura'aadha jechaa, Irreechammoo kabajaniidha. Maarree akkamitti waaqeffannaan xura'ee sirni waaqeffannaa (Irreechi)qullaa’uu danda’aa?“Kaasi qumaara kee!” jechuun silaa asitti tureem. Ati akkamitti ilaaltee? 