Hiriyyaankoo Kifileenis akkanatti hin yaadne ture gaafa ishii jaalachuukoo itti hime. “Lakki, ani waan akkasii hinbaarbaadu” gaafa ishiin jettu, amaluma dubaraati yeroo duraa altakka ofmi’eessuun jedheema waan yaade natti fakkaata. Irra deddeebi’ee gaafa jaalala ani ishii jaaladhu baay’ee ulfeessee ishiitti himu, ishiinis “yoo dirqamatu sitti kennameera ta’e mucaama sijaalate jettu kanallee fuulaaf fuulatti haasofsiisuu nan danda’a, baay’ee odeessuu hinbarbaachisu” jette. Si’a ishiin kana dubbattu waan tole jette itti fakkaate. Innis hedduu gammadeeti “yoom wal isin qunnamsiisaree?” jedhe. “Yeroo beellamaa dheeraa hinbarbaachisu. Yoo barbaadde bor sa’aa kanatti yeroo mana barumsaatii baanu haasofsiisuu nan danda’a” jette. Jecha ishiin isatti dubbatte kana keessatti jecha shakkii kan isatti uume tokkollee hinturre. Kanaafi egaa innis dubbii jaalalaa jaalallee waliin nama tursutti akkan qophaa’u naaf hime malee dubbii jaalalaa jaalallee barbaadan amansiisutti akkan qophaa’u naaf hinhimne. Gaafa guyyaa lammataa ganama yeroo ana argu maal akkan jedheef maal akka ishiin ana jette afaankoo irraa dhagahuuf hedduu waan ariifate natti fakkaata. Akkuma daree seeneen anatti siqeeti “obboo maali callisuu barbaaddehoo? Waan barbaadan yoo argatan akkanuma galgala tokkotti amala namaa jijjiira jechuudhaa?” jedheeti natti qoose. Hedduus natti kolfe. Anaan garuu aariifi shakkiin dubbii Kuluulee kaleessaa mataa na bokoksee funyaan waan nadhiitessee jiruuf, akka inni 31 kolfeen deebii kolfaa hindeebisneefii. Callisuurrayyuu darbee fuulakoo dukkaneesseen nyaara isatti guure. Takkaa qofaa garagaleen isa ilaale. Innis kolfa isaa dhiiseeti homaa osoo naaf hindeebisiin darbee bakka isaa taa’e. Waan natti gadde fakkaata. Deeggarsa naaf godheef galata dhorkachuukoo. Dubbiin jiru akka inni yaade irraa edana galgala fagaattee akka bulte hinshakkines. Callisneetuma walcinaa teenye malee maliif akkan nyaara guure innis irra deebi’ee ana hingaafanne. Anis maaliif akkan itti bifa jijjiiradhe afaanii baasee itti hindubbanne. Osuma waa waliin hinqaaqiin erga oollee yeroo galmaaf yaanu hiriyyaankoo_ Kifileen akkana naan jedhe. “Maali Jaawwaraa? Nama ati jaalattee argachuuf kaleessa guyyaan deemsa hurrii Adoolessa keessaa sitti taate har’a waliin siqunnamsiisuunkoo akka ati dalga ana ilaaltu sitaasiseey?” jedhe. Guddaa galatoomi hiriyyaakoo. Waan deemsa hurrii Adoolessaa keessaa gara deemsa ifa birraatti ana ceesisteef jedheen anis ifirraa callise. “Garuu anaaf hingalle Jaawwaraa, haalliifi akkaataan ati har’a dubbiikoof deebii kennaa jirtu. Yoo rakkoon jiraate ifa baasii natti himi. Kan rakkoon hinjirre yoo taate ofumaafuu akkanatti bifa hinjijjiiratiin” jedhe. Ani garuu kan siin jedhu, ati kaleessa Kuluuleen tole siif jetteetti kan anaan jette ana gowwoomsuufimoo of gowwoomsuu yaaddeeti jedheen aarii garaakootii ka’een akka Kuluuleen tole ana jechuu didde itti hime. “Jaawwaraa…. walumaan dubbannee mitii ani ishii beellamsiisee kan siwaliin wal agarsiise. Ishiinillee 32 haasofsiisuu nan danda’a ana jette. Yeroo waliin qaaqxanis waan walii galtan anatti fakkaate. Hamma sirraa dhagahuttillee hedduu ariifadheen ture. Osoo tole jechuu baattes duraanuu walumaan mala dhoofnee jalqabne waan ta’eef ammas walumaan mari’annee deemsa keenya ammaa jijjiirrannee karaa biraan amansiisuu yaalla malee waan biraan jira jettee yaaddaa kan akkana aariin ofrakkitu. Anillee tole jettes jechuu baattes akka hiriyyaa tokkootti waan gochuu qabu gochuuf of hinqusanne. Osoo ta’ellee galata naaf ta’a malee akkana ana cufuu hinqabdu” jedhe Kifileen. Jechisaa garaa na nyaateeti, dhiifama Kifilee. Tole sijetteetti jettee waan ati duraan dabarsitee anatti himteef gaafa ishiin yaada biraa naaf deebistu keessikoo gaddinaani malee gochaa hiriyyummaakee shakkeen miti. Yeroo hedduu dubartootni iddoo dubbatan dhaabachuu akka hindandeenye osumaan beekuun jechashee amanee hedduu yaadaan of miidhe malee… jedheen isaan hiriyyaakootti fuula jijjiiradheef qalbii jijjiirradhe. Ana qofaas miti dubbiin Kuluulee kun hiriyyaakoos waan ajaa’ibe natti fakkaata. Nuyi lachuu erga irra deddeebinee taphannee booda ammallee ishiitti deddeebinee dhugaa jaalalaa jiru akka ishiitti haasa’uu qabnu murteessine. Akkuma jenne yeroo hunda qaawwaa argannetti fayyadamnee yaadaan ishii rakkisuu itti fufne. Ba’a ishiittis, gala ishiittis rakkoo ishii jaaladhee dhabuun anarraan geessisaa jiru itti himnee garaa nyaataa itti naqne. Yeroo kana ishiinis jechaa anaafi hiriyyaankoo ishiitti darbachaa turre duubatti deebitee xinxaluutti kaate. Guyyaa tokko osuma akkuma durii daandii qaqal’oo da’oo keessatti eegnee akka ishiin tole naaf jettuuf dubbii jaalalaan kadhataa jirruu akkana naan jette. 33 “Ati Jaawwaraa niyaadatta yoo taate guyyaa ani karoora akkasii ammatti hinqabu siin jedhe sana, ati hiriyyootakee miti dargaggoon quxisuukee ta’anillee hiriyyaa lama sadii akka qaban naaf himtee turte. Hiriyyoonni quxisuunkee umrii sanatti hiriyyaa saala faallaa lama sadii qaban eessatti baraniiti atimmoo umrii kanatti hanga yoonaa tokkollee dhabdee osoo hinqabatiin turteree? Moo ati ammallee ana gowwoomsitee kaayyookoo irraa nakaasuuf halkaniif guyyaa hiriyyaakee waliin ana hordoftaa?” jette. Wantootaafi jechootaa nuyi yeroo hundaa ishii amansiisuuf fayyadamnu waan hedduu garaa ishii nyaateef haala dhugaa jiruu adda baastee waan tole jechuuf garaa ishii keessatti murteessiten se’a. Ammas osuma gaaffiishee duraaf deebii hinkenniin itti dabaltee akkana naan jette. “Garuu ati si jaaladha jettee gaafduraa kan Kifilee natti ergite amma immoo kan lama taatanii ana duukaa buutan sababni isaa inni dhugaan maal akka ta’e har’a irra deebii naaf himimee Jaawwaraa. Jaalalleekee waliin ni waldhabde yoo ta’es, hanga yoonaati jaalallee osoo hinqabaatiin jirta yoo ta’es” jette. Waan nagafataa turtes, waan ana gaafataa jirtus waan walii wallaalten se’a. Lakki, Kuluulee. Ana amanuus dandeessa amanuu dhiisuus dandeessa, garuu ani hanga har’aatti waanuma jaalallee jedhamtu iyyuu qabaachuu miti afaaniifuu dubartii kan jedhamte gaafadhee hinbeeku jedheen callise_ ishii gabaafi karaatti dabarse of keessa dhoksee. Xiqqoo ofirraa ergan callisee ammas irra deebi’een akkana jedhe. Kuullee yeroo ammaa kana jaalallee saala faallaa waliin dabarsuuf yeroosaas ta’e namasaa kan murteessu akka 34 durii maatii qofa miti. Isa yeroo durii maatiin umriikee ilaalee ofii siif barbaadee fidu miti. Anaafi ati waan biyya lafaa bara keenyaa kana irratti ta’aa jiru walqixa beekna natti fakkaata. Hunduu dabtara qabatee gara mana barumsaatti waan deemuuf kaayyoon isaa barnoota qofaa sitti fakkaatee? Waanuma maatiin isa deeggaruu qabu barnoota dhiisuu isaatiin akka irraa hindhorkanneef qofa bartoonni dabtara baatanii ganamaan ka’anii ciree isaanii nyaatanii manaa ba’an hagam ta’u jettee yaadda? Kanaafuu “hunda hindubbatanii dugda hindhungatanii” akkuma jedhamu sana, dubbiin jaalallee qabaachuuf dhabuu waa’ee quxisuufi hangafummaa isa umrii irratti hundaa’e qofaa akka hintaane hubadhu. Hangafummaan waan baay’eetiin ta’uu danda’a. Anis warreen quxisuukoo siin jechaa ture akka umrii keenyaatti ilaaleeni. Garuu karaa jaalallee saala faallaa qabaachuu isaantu angafakooti jedheen jechoota garaa nama nyaachisan fuuldura ishii naqe. “Jaawwaraa, egaa dhuguma hojiinkeefi keessikee akka afaankee yoo ta’e aniif ati jaalala dhugaa A B C D ... jennee waliin jalqabuun keenya hinoolu. Anis waan kanaaf haaraa waanan ta’eef. Garuu keessikeef dubbiin afaankee wal hinargu taanaan osoo hinjaalatiin ati jireenyakoof ani jireenyakeef gufuu bara dheeraa walitti ta’uu dandeenya. Nama jireenyaaf akeekaan uumamne osoo taanee jirruu. Namoota baay’ee, waliin jalqabanii erga jaalala baranii kan jaalalli isaan wallaale, kan akka kaalsiifi paantii dhiirri dubra, durbi immoo dhiira jijijjiiruu jalqabanii, galmi kaayyoo jaalalaa fuuldura isaaniitii dhibee hamma gaafa foon ijoollummaa fuularra jiruutti olii gad burraaqanii sanaan booda warra akka harree cabdee kan namni irraa goree darbu yoon ijaan xiqqoo argellee gurraan baay’ee dhagaheera. 35 Anillee sodaa kanaafi, ejjennoo cimaatiin waan kana kanaan hedduu irraa dheesseef. Har’a ati ejjennoo yaadakoo kana ana jijjiirsistus” jettee sagalee ani dubartoota irraa dhagahee hinbeekne gorsa lafee cabsee nama seenu dubbatte, Kuluuleen. Baay’ee gammadeeni, maaloo Kuulleekoo ani waan jaalalaaf haaraadha. Homaa ana hinshakkiin. Waan hundaafuu guyyaa biraa bal’inaan irratti taphannee waadaa waliif gallu qabna. Inni guddaan ani gammadee gammachuudhaan ibsuu hindandeenye ati qofaan tole ana jechuukeeti. “Manni ariitiin ijaarame ariitiin diigama” waan jedhamuuf, jedheen harkashee qabadhee cinaa bu’ee qajeele osuman gammachuudhaan hoolladhuu. Ishiinis “waan hundaafuu ani tole siin jedheera. Duraanis yeroo kanatti karoorakoo akka hintaane qofaan isinitti hime malee, sirumaa jaalalleen saala faallaa ana hinbarbaachisu hinjenne. Jedhikaa….. egaa guyyaa biraa wal agarra” jettee gara mana ishiitti kutte. Anis sa’aa kanaa eegalee keessikoo gammachuun guutame. Gabaa kennuufi fudhachuu jaalalaa keessatti yaadaan taatota jaalalaatti makame. Akkuma dubbannee addaan baane erga deebinee wal agarrees waan jiru hedduu waliin marii’anne. ***** Erga walitti dhufeenya riqicha jaalalaan jiraachuu eegallees ji’oota lakkoofsisneerra._anaafi Kuluuleen. Osuma jaalalaan jiraannuuti egaa guyyaa tokko jaalalleenkoo Kuluuleen rifannaa bir’ata garaa ishii ka’umsa isaa hinbeekne kan anatti himte. 36 “Jaawwee har’a garaankoo nahi nahi naan jedha. Maalin argamoo maalin dhagaha tayinna?” jette. Homaa miti, waanuma gaariidha dhageessa. Yoo sitti tola ta’emmoo sa’atii booda gara manakoo kottu. Waliin taphannee galgala sin galcha jedheen ofitti qabee maddii ishii keessa dhungadhe. “Toleka Jaawwee…. manakoo ga’een deebi’ee dhufa” jettee ana biraa deemte_osoo mana barumsaatii galaa jirruu. Akkuma jettetti manashee geessee yeroo dhuftu, manakootti ol seennee, amaluma duratti wal barsiifne, afaan keessa wal xuuxuufi morma jala wal dhungachuu, siree irra wal gangalchaa taphachuu eegalle. Baay’ee waliin taphannee yeroo biiftuun calalaqxu “maaloo Jaawweekoo na gaggeessi malee aduun natti dhiya” jettee mormakoo jala na dhungatte. Keessikoo silaa osoo halkaniifi guyyaa ana waliin ooltee bulteyyuu ishii quufuufi nuffuu hindanda’u. Garuu seerumti rabbii dukkanni, tokko hirribaa kaasee bobbaasee tokko manatti galchee raffisee waan adda adda nama baasuuf, anis ishii galchuuf manakootii ba’een Kuluulee cinaa bu’ee qajeele. Daandii magaalaa keessa keessaa qabannee osuma taphataa gara mana Kuluuleetti adeemnuu Hoteela Seenaatti baane. Kuullee koottu xiqishuu ishii as teenyee shaayee dhugaa taphanna jedheen harkashee qabadhee gara bitaatti goreen balbala hoteelichaatti olseene. 37 Ishiinis “osoon si duukaa ture illee baay’ee natti tola, garuu aduutu dhiyeera. Jaawweekoo xiqqooma teenyee kaana malee” jette. Anis tole dafnee yaana jedheen shaayee wayii ajajannee walitti garagallee taphachuu eegalle. Tapha walitti mi’aawu waan qabanne natti fakkaata. Gidduutti kunnee shaayee keenya dhugna jennee yeroo burcuqqoo shaayee ol fuunee afaanitti unannu shaayeen akka cabbii qorreera_taa’ee dadhabee. Nutis wal ilaallee kofalleetuma xiqishuu ishii irraa unneeti manaa gad yaane_gatii shaayee isaanii kaffallee. Gara mana Kuluuleetti qajeelle. Jaalala waliif qabnu kan shaayee caalaa nutti mi’aayee yeroo waliin qabnu osoo hinbeekiin nu saamaa jiru, xiqqaachuu yerootti gaddaa mi’aawuu jaalalaatti gammadaa. Garuu yeroon tokkoof baay’atee tokkoof xiqqaate seera uumaa keessa hinjiru. Jaalaluma waliif qabnutu nu sobee nutti fakkeesse malee, yeroon abbaa itti beekee fayyadameef nama kamiifuu qabeenyaa loogii tokko malee waaqa biraa walqixaan kennamedha. Balbala mana ishii akkuma geenyeen, “kottu ol seeni. Irbaata nyaadhuu gali” jette. Harkakoo qabdee ol naharkifte_ gara mana ishiitti. Lakki, Kuulleekoo. Boru yeroodhaan dhufeen si waliin nyaadha malee amma aduun natti dhiheera. Dafeen yeroon gala. “Kan galeef haati hinboossu” jedhani jedheen barruu harka ishiifi adda ishii altokko lapheekootti qabee dhungadheen duubatti garagalee gara manakootti qajeele. Ishiinis “jedhi egaa nagaatti buli, borummoo akkuma amma jette irbaata waliin nyaanna Jaawwee” jette. 38 Tole nagaatti buli jedheen deeme of irra garagalee_ dukkana gargar nu baase yaadaan abaaraa. Osuman ofitti odeessaa gara manakootti deebi’aa jiruu, akkuman mana Kuluulee irraa xiqqoo siqeen sagalee nama naasisu tokkotu dugda duubaan gurrakoo seene. Yeroon ‘bigig’ jedhee bir’adhee of duuba ilaalu nama ta’e tokkotu uffata gurraacha dheeraa uffatee dargaggoo ta’e tokko reebuutti jira. Anis dhaanicha ulfaataa kana rifadheen bakkuma ijaajjetti fajajee hafe. Sagaleen nama dhaanamee iyyaa jiru kanaas sagalee hiriyyaakoo_ Tokkummaa natti fakkaate. Kun immoo ittuu rifannaakkoo kana anatti ulfeesse. Namni iyya isaa dirmachuuf balbala banatee gad ba’es, kan karaa irraa itti gores tokkollee hinturre. Innis osuma iyyuu namichis osuma duukaa bu’ee dhaanuu lachuu sila dhufanii faana miilakoo jalaan ga’an. Anis nama qawwee rarraafatee hiriyyaakoo Tokkummaatiin lafa irra gangalchee dhaanaa jiru yeroon jalqaba ijakoon argu, kan duraa caalaa baay’een rifadhe. Irratti bu’ee hiriyyaakoo irraa faccisuuf qawwee inni rarraafatee jiru argeen sodaadhe. Dhiisee baqachuufis hiriyyaakootu akkanatti dhaanichaan du’uuf jira, osoo ijikoo arguu. Waanan godhus ana wallaalchise. Namni nama ta’ee dhala namaa daandii gubbaa irratti akka kanaatti, bara harreen kabajamte, akka harreetti rukutu nama keessaati hindhalannemoo eessaa dhufe namni akkasii? jedheen itti fiigee maaloo obboleessa kiyya ana duraa hinajjeesiin jedheen harka bal’isee kadhadhe. Tokkummaa dhiiseeti, natti garagalee “dafii jilbeeffadhu” jedhe. Shiingaa gurraacha akka Laanqisoo namatti maramu dugdarra na buuse. 39 Maaloo maalin si godhe? Obboleessako adaraa na hindhaaniin. An nama seera eegee daandii irra deemaa jirudha. Hinhanne, hinbutne. Maal goonaan dugda na kutta? jedheen waa’ee hiriyyaakoo dhiiseen waa’eekoof kadhadhe. Hammanumatti waa’ee hiriyyaakoo dhiiseen waa’eekoof olii gadi waakkadhe. “Tambarkak si jechaan jiram” jedheeti ammas mataatii gadi natti cire_kadhaakoof garaa laafuu didee. Jaawwee waa’ee seeraa dhiisii jilbeeffadhu. Maaliif duuta? jedhe hiriyyaankoo_ Tokkummaan. Anis keessakootti tole jedheen, furmaanni amma jiru kanaan ala waan natti hinmul’anneef afaankoo qabadheen awwaara keessa jilbeeffadhe. “Eenyu maqaankee?” jedhee ana gaafate. Jaawwaraa’n jedhe. “Lekkaa ihii… ihii.. Jaawwaraa Caattoo sii guu. Bexaam xuruu…. Amma raajiikee argita egaa” jedhe. “Ka’aa lamaan keessan iyyuu” jedhe ammas. Nus lachuu kaanee dhaabbanne. Ani egaa yeroo kana itti iyyachuu barbaadeeni namoota nagaa uummataa eegan _poolisoota magaalaa, ijaan halaalatti barbaaduu eegale. “Kottaa deemaa fuuldurakoo” jedhee magaala keessa daandii qalloo tokkorra nu qajeelche. Nuyis, nama qawwee qabu waan ta’eef sodaanneema faana buune malee eessa akka nu dhaqatu hinbeeknu, hingaafannes. Osuma nu oofuu naannoo waajjira qajeelcha poolisii yeroo 40 geenyu UU.UU jedhee iyyuun barbaade. Nagaa eegdonni yookaan poolisoonni akka nuuf dirmataniif. Otuun iyyuu… dhiisuu… iyyuu… dhiisuu.. jedhuu balbala dallaa waajjira qajeelcha poolisiitti “seenaa ol” jedhee kophee kaskisiitiin hudduu jala nu koobe. Nuyis ol seenne. Hudduu sukkuummachaa. Akkuma namicha nu tume kanaa uffata gurraacha dheeraa kan uffatan namoonni sadii waajjira poolisii keessaa achii as nutti dhufan. Egaa yeroonsaa aduu dhiya booda, sursura galgalaa waan ta’eef bifa isaanii adda baasnee beekuu hindandeenye. Itti iyyachuufis uffanni isaanii namichuma nu tume kana waliin waan wal fakkaatuuf bitaa nu galeeti sodaannee callisne. Osoo dhugaa dubbannu qabnuu waan dubbannu dhabne. Garuu kanaan dura guyyaa guyyaa yeroon achiin darbu namoota baadiyaa biyya keenyaa tokko tokko balbalichatti nan argan ture. Maaliif dhuftaniittu? Yeroon jedhu kaan maatii waliin wal dhabee, kaan lafa qonnaa irratti wal dhabee, kaan machaa’aan daandii irratti rukutee dhimma isaanii hojjettoonni nageenyaa akka furaniifiif akka himachuu dhufan isa natti himan nan yaadadhe. Maali? Anatu of wallaalemoo? Maalinni dubbiin akkasii? Ammas yaadaan deddeebi’een of falme. Qaama gurmaa’ee biyya dhaanutu galgala kana magaala weeraree buufata poolisii booji’eera tayinnaa? jennee garaatti shakkuun keenyas hinhafne. Moo guyyaa guyyaa rakkina furuuf halkan halkan rakkina uumuu qabu Kan jadhutu seerri isaaniif jira tayinnaa? Yoo seerri akkasii isaaniif jiraate, kun dhugumaan seera jedhamuu danda’aa? Seerri tumamu tokko uumama yakkaaf sababamoo bu’aadhaa? Warri seera tumaniif warri 41 seera hojii irra oolchan wal hinbeekanii laata? Moo waa’ee seeraa isaan kana malee namni biraan hinbeekuu laata? Kanaaf tayinnaa namni biyya keenyaa seera wallaalee mirgaaf dubbatee kan adabamu. Moo mirgaaf dubbachuun seeraa? Namoonni baadiyaa rakkoo isaa furachuuf qaama rakkoo uumutti himatu kunimmoo maali? “Rakkataan ulfa fuudha” isa jedhan sana filannoo biraa waan hinqabneef ta’aa laata? Garuu maaliif filannoo dhabuu? jedheen gaaffii deebii hinqabneen mudannoo nu qunname waliin of burjaajesse. Jarreen sadan sunis nutti siiqaniiti “maalinni kunimmoo? Eessaa isaan fidde?” jedhanii isa tumee nu fide gaafatan. “Kuni lamaan warra mana barumsaa jeequuf barattoota qindeessaa jiranidha. Amma iyyuu dirqama fiigichaafi bu’aa ba’ii meeqaan bosona irraa bosonatti na dabarsanii deeggarsa caasaa keenyaan gidiraa akkamiinan qabee fide” jedhe. Lakkii…. obboleessako, daandii irraa nu fiddee bosonaan fide nuun hinjedhiin. Maaloo maal si goone? jedhee osoo ani afaankootii hinfixatiin jarreen sadan suni akka rooba yandoo ji’a Adoolessaa, dullaa harkaa qaban nurratti roobsan. “Afaankee qabadhu” naan jedhan. Wal malee nama biraa dhaggeeffachuuf waan yeroo qaban hinfakkaatan. Dura miti kana booda ture egaa wanti hundi kan bitaa nutti galte. Jireenyi addunyaa kanaa biyya irratti dhalanne keessatti qaawwa limmoo keessa hulluuquu nutti taate. Jarri kun nagaa uummataa eeguuf jecha mootummaan miindaa kaffalee kan gad bobbaase natti fakkaata, akkaan dur yeroo waa’ee poolisii barsiisan dhagahetti. Yeroo barnoota Siiviksii yookaan Lammummaa barannu “ga’een poolisii inni guddaan nagaa uummataa eeguudha” jedha. Akkasi taanaan jarri kun maaliif 42 reebanii nu ajjeesu? Garuu uummata jechuun maal jechuudha? Nuyi lakkoofsa uummataa keessa hinjirrumoo? Maal jechuudhaa? Akka mootummaa biyya kanaatti uummata jechuun dargaggoo hindabalatu jechuudhaa? Moo uummata jechuun warra uffata gurraachaafi buburree kana uffatan duwwaadha? jedheen ammas irra deddeebi’ee mudannoo keenya kana waliin yaadaan raata’e. Biyyeen isatti haasalphattu malee, gorsa akaakayyuukoo yeroo ijoollummaakoo durii keessaa tokko yaadadheen xiqqoo gochaaf jecha poolisoota kanaa dinqisiifadhe. Innis, “sareen tokko dhugumaan saree kan jedhamtu yoo lafa raqaa dabartedha” jedha ture. Edaa saree dhugumaan saree kan taasisu eegee olqabattee deemuu, hudduudhaan quxuuxxattee taa’uu, bifa saree qabaachuu, suksukaan deemuufi foon nyaachuu osoo hintaane, “sareen abbaan guddifate funyaan ishii foolii raqaa foon ishii nyaachisu caalaa foolii hattuu mana abbaa guddisa ishii eegsisu suufa” jedha akaakayyuunkoo. Kana jechuun, dubbii funyaan sareetu foolii raqaa hinharkisu jedhu miti, garuu foolii sareen suuftu hunduu saree ishii hintaasisu jechuudha malee. Kanaafuu nama tokkos nama kan taasisu yookaan poolisii tokkos poolisii kan taasisu hojiif itti gaafatamummaa itti kenname akkaataa qajeelfama seera waltaawaan hojii irra oolchuudha malee, akkaataa haaloofi gadoo haala yeroon hojjechuun yookaan uffata seeraa poolisii uffachuu qofaan isaa, saree funyaan dhadhaa bukaa’e dibamte nama godhee osoo hinbeekiin barootaaf gorduuba nama naannessa malee ofiifis biyyaafis fuuladuratti nama hintarkaanfachiisu jedheen gochaa poolisoota kanaa yaadaan of keessatti gorsaan goolabe. 43 Poolisoonni sunis xiqqoo walitti hasaasaniiti “ka’aa ol seenaa” jedhanii mana fooliin fincaanii funyaan nama duuchu tokkotti nu galchan. Manichis “kan kuftu irratti kan dhuuftu” akkuma jedhamu kan ajaa’a isaa irratti ibsaa waan hinqabneef dukkana isaa iji wal hinargu. Erga dubbiin akkana ta’ee uummanni nagaa isaa eeggachuuf warra nagaa uummataa booressan yoo qe’ee isaa irraa balleessuu barbaade eenyu waliin eenyurratti akka duuluu qabu gaaffii natti ta’e. Kan nagaa uummataa booressu miindaa nyaachaa seeraan booressuuf qacaramemoo, isa jarri kun jedhan bosona irraa bosonatti warreen darbanii maqaa adda addaatiin moggaafamanidha? jedheen funyoo yaadaa kan mataaf miilla hinqabne ofitti naannesse. Nutis dukkanichuma mana ajaa’aa kanatti galuu keenya iyyuu yeroo sanaaf baay’ee gammanne_ reebicha harree hora didde nu godhan sana keessaa boqochuu keenya qofaaf. ***** Nuyis, lamaan keenyi iyyuu erga manicha seennee balballi alaan nutti cufamee booda, xiqqoo yaada dhuunfaa keenya waliin wal irraa gargar yaane. Yeroo yartuu boodas yaada keenya dachaafannee waliin qaaquu eegalle. Tokkummaa…. ati maal goote garuu Kan akka kanatti si dhaanan? jedheen harkaan mataa isaa susukkuumaa gaafadhe. “Dhiisi Jaawwaraa. Waanuman kana jedhee sitti dubbadhus hinqabu. Maaltu akka ta’eefi akkam akkan ta’es waanuman beeku hinqabu. Afaankee narraa qabadhu. Osoo akka namaa yeroon baatee yeroon galta ta’e, maalitti dhiigni keenya akka 44 dhiiga saree daandii gubbaatti dhangala’a” jedhe_ Tokkummaan. Maali Tokkeekoo, ati ana barbaacha manaa baatemoo? Maaloo adaraakee maaliif akka si dhaane natti himikaa. Maaliif akkana aariin of muddita jedheen ammas irra deddeebi’een isa sossobe. Tokkeenis, osoo imimmaan lakkuufi dhaanquu lolaasuu, “anoo kaniin ganama barii barraaqa barruuleekoofi uffatakoo qabadhee as godana laga Bashaargoo iddoo uffata miiccaa sana bu’e, uffatakoo miiccadhee afadheen achuma cinaa kichuu filii baargamoo keessa ciiseen barruuleekoo dubbisaa oole. Aduun galgalaa’e jennaan uffatakoof barruuleekoo guurradhee gara manakootti ergan galee booda, qofaan waan ana jibbisiiseef si duukaa taphadhee deebi’a jedhee gara manakee dhufnaan ati mana hinjirtu” jedhe. Ajaa’iba rabbii! Ganama baatee galgala kan galtu nyaata fudhattee deemtemoo akkanumaan hagabuu oolteree? jedheen itti deebise osoo inni gaaffiikoo duraaf deebisee naaf hinxumuriin_ gidiraa nuyi amma argaa jirruufi iddoo inni oolee dhufe lachuu waan garaa nama nyaatuuf. “Lakki…. haga kanayyuu ana hinbeelessine. Ganamas bixxillee galgala hafteettu tokko ciniinee ba’eera. Kanarratti immoo barruuleekoo dubbisaa waanan tureef yaadnikoo qayyabannaatiin qabameera. Waanuma garaa iyyuu hin yaadanne. Yeroo biiftuun qaaritu akkuman manakoo seenee uffatakoofi barruuleekoo olkeeyyadheen waanuma argamte si biraa nyaadhee xiqqoo taphadhee dadhabbiikoo dagadhee deebi’a jedheen gara manakee dhufe. Yeroon achi ga’us ati mana hinjirtu. Akkuma amalakee mana Kuluulee deemteetta 45 tayinnaa jedheen daandii karaa magaala jalaa karaa mana obbo Gabbisaa sanarra goreen gara mana Kuluulee dhaqe. Yeroon achi ga’ee balbala duuba dhaabadhee Kuluulee… Kuluulee… Kuullee… jedhee ishii waamu, ooko jettee mana ishii keessaa gad baate. “Eenyu? kan na waamu” jette. Ana Tokkummaadha. Kuullee…. jedheen bakkuma ijaajjee ishii waamaa turetti callise. Ishiinis fiigdee dhuftee balbala bante. “Kottu ol seeni. Tokkee, maali baay’ee wal irraa bannehoo. Anamoo situ wal dagate?” jettee ofitti qabdee harka na fuute. Osuma ani jecha tokko hindubbatiin wal walirratti jecha komii narra naqxe. Anis dhiifama naaf godhi Kuullee. Har’a baay’ee dadhabeera waan ta’eef dafee galee ciisee boqochuu barbaadeera. Amma Jaawwaraa manaa waanan dhabeef si bira dhufeera tayinnaa jedheen si gaafachuu dhufe malee ol hinseenu. Guyyaa biraan dhufa” jedheen, ati ishii bira jiraachuukee gaafadhe. “Wayyoo! Ammuma kana karaa isa olii kanarra na gaggeessee gara mana isaatti kute. Yoona iddoo manicha bareedaa, isa kan namicha bulchaa sanaa hindarbu. Dafii qaqqabadhu” na jette. Tole… jedheen harka fuudhee nagaatti buli jedheen duubatti ofirra deebi’e. Yeroon karaa ati irra deemte jedhame sanarra qajeelu, egaa Tokkee har’a hintaa’u erga jettee boru Jaawwee waliin koottaatii waliin taphanna anaan jette_ Kuluuleen. Tole… ni dhufna jedheen, si qaqqabuuf daandii ati irra sokkite na jette sana qabadheen daddafee deemuutti ka’e. Kanuma gidduutti osoon deemaa jiruu akkuma bakakkaa karaa duubakoo si’uma akka harree na dhuukkalu isa jalqabaa duwwaan beeka malee isaa booda akkam akkan ta’es akkam akka ana godhes hinbeeku. Isuma ofiikee dhaabattee ijakeen agartedha mitii” na jedheeti bo’ichasaa irqinfatee imimmaan lolaase_ obsuuf qabachuu dadhabee. 46 Akkamitti inni ana booda ka’ee karaa ani nagaan irra darberra dhufee uggura kanaaf saaxilame garuu ana ajaa’ibeeti homaa osoo hindubbatiin xiqqoo ofirraan callise. Dukkanni isaa silaa imimmaan isaa akkan argu miti qaamuma isaa iyyuu ana hinargisiisu. Garuu sagaleedhuma irqinfuu bo’icha isaa yeroo gurrikoo dhagahu waan ta’e garaatii na ka’e. Anis imimmaankoo isa amma kumbulloo ga’u fuulakoo irra gad darbachaa, mormakoofi lapheekoo tortorseen bishaan sochootuu lafa raatuu keessaa fakkeesse_ imimmaaniin. Waan biraa akka deeggaruu hindandeenye waan hubate natti fakkaata sammuunkoo kan ajaja biraa dhabee ajaja bo’ichaa narratti labse. Bo’ichakoo kololaasee yeroo naa gamee imimmaan ana keessaa dhume, iji na gogee libsachuun dadhabe. Fuullikoofi hidhiinkoo waan ashaboo dibame fakkaate. Awwaara reebichaan irra na gangalchan makatee harree daaraa keessa gangalatte na fakkaate_ yeroon ija yaadaan of arge. Hunda caalaa immoo kan gubee na waade hiriyyaankoo Tokkeen anaaf jecha beeluudhaan mar’ummaan isaa hidhatee, osoo garaachiifi dadhabbiin mo’oo buustee jirtuu ana barbaacha dhufee kan akkasitti kaskisiin, uleefi dukkanni irratti wal ga’an yaadeeni. Egaa ammas boqochuu hindandeenye. Isa baddaafi gammoojjii yaadaan buusee baase. Garuu namni nama ta’ee daandii irraa qabee dhiiga si tufsiisu, lafee si cabsee eelaa bara baraa si keessa kaa’u nama akkamiiti? Nama nama keessatti dhalatee guddatedhaay? Gumaa durii kan namni hinbeeknetu jira tayinnaa? Kan akkas nuuf nahuu didan. “Hidda malee xannachi hindhiigu” jedhama. Jarri kun alagaa fagoo ta’uu qofa miti, nyapha cimoo ta’uu danda’u yoo afaan oromoo dubbatanillee. 47 Yookaan nama hinbaranne afaaniifi uffataan nama barate fakkaatee kan alagaaf ergamu ta’uu danda’u_ shakkiikooti. Akkuma nama gumaa baasuu daandii gubbaarratti caccabsee gototee mana hidhaatti nu naqaa? Isayyuu immoo bosonaa bosonatti fiiganii gidiraattin qabe jedhaa? Yaa gooftaa waaqa jiraataa! Abbaa dhugaa! Kana hundaa ati inagartas, inbeektas, indeebistas, deebisuufis akkakoof akka hiriyyaakoo humnas ta’e beekumsi si hinhanqatu. Nama akkas nama dhaanus, nama akkas dhaanamus situ uume jedhee osumaan ofitti gumgumuu halkan waariin qaari’ee gara bariitti waan dhiyaate fakkaata sagalee korrisa weenniitu dhufee gurra na seene. Seera uumaa halkan waariin namaaf rafuu kan ture_ hirribakoo dhiiseen, kan hinhaamamneefi hindhahamne oomisha yaada fincila diddaa gabrummaa osoon oliif gad afarsuu korrisni weennii keessaa na baase. Tokkeenis galaana yaada isaa keessaa dammaqee ka’e. “Jaawwee amma osoo lafti bari’e eenyutti himanna? Maal jenneetimmoo itti himanna?” jedhe. Dhiisi rabbi jira. Waan himannaa miti osuma lafti bari’eyyuu waan tokkodha jedheen sodaafi jibban dukkanicharraa qabu gad baase. “Ati immoo isa kami jetta, kun seera uumaati. Ifaafi dukkana osoo hindagatiiniifi osoo hinirraanfatiin yeroo isaatti wal jijjiiruun, hojii rabbiiti. Kan nu sodaachise hojii namaa isa akka kanaa dukkanatti nama cuqqaaludha malee” jedheeti uff-f….. jedhee hafuura dheeraa baafate_Tokkummaan. 48 Inni ati jette illee dhugumakeeti Tokkeekoo. Garuu lafti yoo bari’e waan hundaafuu jarri kun waan dhufaniif, waanuma isaan nuun jedhan dhageenya malee amma yoo mari’annes wanti nuyi murteessuu dandeenyu hinjiru. Rabbi inni dhugaa beeku nuyiif haa murteessu malee jedheeni, yaadaan galaana Didheessaa daakuu eegale. Yeroo kanatti waan nu gochuuf harkaa qabnu tokkollee waan hinjirre natti fakkaannaan. Garuu jechii Tokkummaan jedhe dhugaadha jedhee deeggaruukoof sammuunkoo ana falmuu eegale. Ifaaf dukkana jijjiiruun hojii rabbii ta’uu isaa yoon shakkuu baadhellee, namni nama ta’ee waan ofiif hinbarbaanne namaaf hawwuu irra darbee humnaan akkanatti si ugguru kun gorsa abbaakoo isa gaafa tapha jimmaa jimmiitee Birraa yeroo nyaata asheeta boqolloo ta’uu danda’a jedheen shakke. Hudhaalee jireenya dhala namaa daangessan keessaa “fe’umsa fe’amee hinhiikamne” jedhanii kan abbaankoo nu gorsan sun amala namni yookaan sabni tokko amaleeffatee yeroo hedduu raawwatu akka ta’e nan hubadhe. Poolisoonni kunis gochaan reebichaa isaan raawwatan kun baroota jireenyaaf mootummootaa isaan dura turan keessas waan tureef, yeroo ammaa kanatti namaa namattiifi mootota irraa moototatti tarkaanfatee waan dhufeef gochaan dhaanichaa kun amala itti ta’ee, sabootatti laga riqicha hinqabne ta’ee argame. Kanaaf natti fakkaata sabni oromoo illee “amalliif tulluun hingodaanu” kan jedhuuf. Kan hedduu ana ajaa’ibe garuu mootonni biyya keenyaa riqicha dhaanichaaf gidiraa ta’anii, wal eelessuu darbe deebisanii dhalattuu godhanii saba biyyaarratti biqilchuu isaanii qofa osoo hintaane, irrattillee guddisuuf yaaluu isaaniiti. Kana qofaas osoo hintaane seenaan mootota 49 darbanii madaafi godaannisa isaan kaa’aniin malee misoomaaf nageenya mirkaneessisaniin kan maqaa dhahaman haga har’aatti biyya keenyaaf abjuu ta’uu isaati. Mootonni waljijjiiranis, karooraaf sagantaa haaloo godaannisa mootota darbaniin kaa’amaniif deebii godaannisaa kennuu amaleeffatanii guboo saba mootii darbee adamsuuf kufanii ka’aa jiru. Kan anaafi hiriyyaakoof gaaffii jireenyaa ta’e garuu sabni Oromoo seenaa darbe keessatti mootii ta’ee, sabaaf sablammoota biyyaaf eelaas ta’e seenaa kaa’eeru waan jiru natti hinfakkaatu, garuu nuyi maaliif osoo waa hingodhiin akka waa taane wallaalle. Tokkummaanis jecha ani deebiseef sagalee tokkollee osoo natti hindeebisiin galaana yaada mataasaa keessa seenee culluxii fagaate. Osuma karaa karaa keenya irra mudannoo akka bakakkaa tasa nurra bu’e kana jalaa ba’uuf farda yaada furmaataa gulufnuu, lafti bari’ee simbirroon wacce. Nuyis farda yaadaa irraa buunee ifa karaa qarqara cufantaa balbalaatiin seentee nurra buutu jala teenyee, ija ija keessa wal ilaaluu jalqabne. Qorri irraaf jalaan nu waadaa bulus, ifni karaa qaawwaa galtu kun akka waan nu ho’isuu dandeessuu osoo hinbeekiin, waan irratti wal saamne natti fakkaata. Jarri uffata gurraachaafi buburree galgalaa sun barii barraaqa kana osoo namni ka’ee oliif gadi hindeemiin dhufani. Balbalas nutti banani. “Ka’aa gad ba’aa qulqullaa’aa. Yoo fincaan isin qabeera ta’e” jedhanii balbalarra dhaabatanii ija nutti babaasani. Nutis akkuma “namni bofa arge maagaa dheessa” jedhamu sana, eda galgala waan taane waan beeknuuf daddafneetuma tole jennee gad yaane. 50 “Elaa! mana qorqoorroo fuuldura keessanii sana seenaa daddafaa ba’aa” jedhe. Isaan keessaa tokko, qawwee gombifatee akkuma nama biyya saamee qabame eeguutti nutti siqee ijaajje. Nutis silaa waan irra ciifnu miti waan uffannee bullu iyyuu waan hinqabneef qorri simintoo jalaa irraa ol nu waadaa buleefi reebichi ulee isaanii wal ga’ee, akka bishaan kottolleessaa keessaa walitti kottoonfachiisee waan nu hadoocheef, fincaan nu qabuu isaafi nu qabuu dhiisuu isaallee waa’ee ajaja qaama miiraa keenyaa wallaalleerra. Fincaan nu qabuu isaa wallaallus sodaa reebichaa irraa kan ka’een, ajaja isaanii fudhannee mana fincaaniitti olseenne. Yeroo xiqquma mana fincaanii keessa seennee ofirra gad teenyu, “hinbaatanii jara nana” jedhee sagalee jabaa dubbate_ poolisichi ala ijaajjee nu eegaa jiru sun. Nutis wareerreeti, daddafnee kofoo dhiigaan bulbulame ofitti harkisaa mana fincaanii keessaa gad yaane. “Seenaa ol” jedhee ol nu seensise. Balbalas nutti cufe. 