Laftis akkuma urjilee fi pilaaanitoota kanneen biroo hawaa keessatti argamti. Haa ta’u malee waa’ee lafaa qorachuuf yeroo hunda gara hawaatti imaluun nunbarbaachisu. Nutis lafarratti waan argamnuuf jecha odeeffannoo NASA irraa ergifachuunis hagas mara nunbarbaachisu. Ta’us biyyootni qarooman odeeffannoo waa’ee lafaa saatalaayitii isaaniirraa mana taa’anii argatu. Isaan manuma ta’anii waa’ee bishaanii, albuudaa fi Afrikaa odeeffatu. Kanaafuu odeeffannoon NASA lafa qorachuuf hin barbaachisu jechuu miti. Daranuu barbaachisa. Ani waa’ee lafaa isa naannoo keenyaa xiinxaluuf, nutis lafarra jirraafan jedhe malee. Waantota lafarra jiran kanneen akka ardiilee, bishaan, albuudotaa fi lubbu qabeeyyii lafti qabdu asii fi achi deemanii ilaaluun ni danda’ama. Waantotni lafarratti argaman kunniin lafarratti haa argaman malee, garuu bakka bakkati garaa garummaa muraasa ni qabu. Boci isaaniis wal hin fakkaatu. Waantotni ganda keenyatti argaman kanneen ganda warra biroo wajjin walfakkaachuu dhiisuu mala. Kana waan ta’eef beekumsa waa’ee waantota lafarra jiraaniis namni hundi walqixa qabaachuu dhiisuu mala. Kana jechuun namootni waa’ee waantota naannoo isaaniitti arganii fi dhaga’anii qofa gadifageenyaan beeku jechuu dabalata. Irri lafaa harki 70(70%) bishaaniin kan aguugame dha. Dacheen harka 30(30%) qofa dhuunfata. Lafti irra jireessaan garboota gurguddoo(ocean) jedhamaniin aguugamtee argamti. Qaama bishaanii keessatti lubbu qabeeyyii hedduutu dhalatee, guddatee, du’aa oola. Qaamni lubbu qabeeyyii bishaan keessatti du’aniis erga tortoree booda lafatti makamuun ‘fosil’ jedhama. Gaasotni akka naafxaa garaa garaa waanta fosil jedhamu kanneen irraa oomishamu. Bakki bishaan kuufamee ture jijjiiramee gara dachee gogaattis jijjiiramuu mala. Kunis sababa jijjiirama garaa garaan kan ka’ee dha. Kanaafuu biyyeen fosil jedhamu kun bishaan keessaafi dachee bakkeewwan muraasa irra jiraachuu mala. Bakkeewwan fosil qaban kunniin akka qabiyye albuuda guddaatti ilaalama. Biyyootni Arabaa baay’eenis kanumaan sooroman. Walumaa gala bakka bishaanni jiru baay’ee barbachisaa dha. Madda nyaataa, Geejjiiba, Humna annisaa faa dabalatee bishaan waantota inni namaaaf hin gumaachine hin jiru. Haa ta’u malee qaama bishaanii kana keessa bakki geejjibaaf hin mijoofne ni jira. Bakki kun bakka beermudaa tiriyaangill’(Bermudaa triangle) jedhamuun beekamuu dha. Bakki kun waantota hunda ofitti harkisee dhidhima galcha. Humna harkisa cimaa waan qsabuuf waantotni akka dooniis ta’e xiyyaaraa bakka kanarra darbuu hin danda’an. Dacheen bishaaniin hin haguugamne ardiilee torbatti kan qoodaman ta’us, ardiin tokko bakka jireenya namootaaf mijatoo miti. Ardiin kun Anterkaatikaa (Antercatica) jedhamuun kan beekamu yoo ta’u, irra jireessaan cabbiin aguugamee argama. Ardiileen ja’an (Afrikaa, Ameerikaa Kaabaa, Ameerikaa Kibbaa, Awusteraaliyaa, Awurooppaa fi Eeshiyaa) jedhaman kanneen bakka jireenya namootaaf mijatoo ta’anii fi albuuda garaa garaan badhaadhanii dha. Ardiileen kunis biyyoota hedduu of keessaa qabu. Fakkeenyaaf Itoophiyaan biyya ardii Afrikaa keessaa ishee tokko dha. Daangaa mataa ishees sararattee qabdi. Daangaan itoophiyaa kun bara dhufaa darbaa keessa jijjiiramaa dhufe. Akka heeri mootummaa Itoophiyaa kan bara 1987(1995), naannolee Itoophiyaa keessa jiran sararetti, Itoopiyaa keessa naannolee sagaltu jiru. Ta’us, Finfinnee fi Dirreen Dhawaa naannolee jedhaman saglan keessatti hin ida’aman. Isaan kun lameen naannoo federaalaan bulfaman jedhamanii bekamu. Naannolee kanneen biroon garuu ofiin of bulchuu dabalatee hanga biyya ta’anii foxxoquutti mirga qabu jedhee sarare heerri kun. Akkuma Eertiriyaan foxxoqxee biyya mataa ishee taate sana jechuu dhaam. Booda daangaa sararuu irratti lubbuu namoota bayyee nugalaafate malee. Haluma wal fakkaatuun naannolee saglan jedhaman keessa Oromiyaan ishee tokkoo dha. Akka faabirikaan heera mootummaa kan bara 1995 jedhamu kun kalaqetti: Finfinnee, Dirree Dhawaa, Kamiseen faa oromiyaa keessa hin jiran. Mirgi foxxoquu ini namootni baay’een keeyyata 39 caqasanii dibbee reeban sun akkasitti nuuf kalaqame. “Gowwaa kofalchiisanii ilkaan lakkaa’u” jedha Oromoon. Oromoof daangaan har’a sararame kanneen maqaa oromoo qaban hunda hin dabalatu. Jechuun Raayaa, Qobboo, Baatii, Waldaya faas hin dabalatu. Namootni naannoo kanneen keessaa jiraatan Afaan Oromoo haasa’uun hafnaan Oromoo ta’uu isaaniiyyuu hin beekan. Namootni hiddi dhaloota walloo oromoo ta’uu isaas irraanfataniiru. Egaa kana gochuu keessatti heerotnis ga’ee qabu. Wanti naaf hin galle garuu, saba bakka hunda jiru kana, gargar foxxoksuuf dhama’uun maaliif akka barbaachisee dha. Qaroomina ta’innaa laata? Moo! Anis maaluman ta’ee? Maaliifan dhufe ganda keessa? Maafan bu’e dhiiro, hawaa isa bal’oo keessaa?Ahaa, edaa itti galli manumaa! Ardiilees ta’e biyyootni lafarratti maqaan itti moggaafame kamiyyuu waaqaa kan bu’an miti. Bakkuma jiranitti kanneen abuuramanii dha malee. Daangaan koo kana qofa jechuus kan fide namuma. Oromoon beektota hawaa keessaa qooda kan qabachaa ture ta’us guyyaa keessa qoodamaa jira. Qoqqooddaan Oromoo kun kan eegale gaafa Itoophiyaa sararuuf Oromoota baay’ee Keeniyaaf qoodaniirraa eegaleeti. Haaluma kanaan daangaanis yeroo yerootti sararamaafii jira. Daangaa Oromiyaa eenyutu sararee Itoophiyaa keessatti? Gaaffii kooti. Oromoon durii daangaa har’aa kana osoo hin taane daangaa isa Itoophiyaa jedhamu kanayyuu darbee kan deemu ture. Dubbiin ganda gandaa kun orma dhiifnaan Oromoo hundaafiyyuu ifa ta’aa hin jiruuf malee. Tarii qaroomina jechuufis isammoo hin fakkaatu. Lafa kanarra uumamaan uumamni hundinuu mirga bakka fedhe jiraachuu walqixa qabaatanis, seera namootaan garuu adda adda qoodamaa jira. Haaluma kanaan biyyootni tokko tokko lafa kanarra akka jannataatti jiraatu, kaan ammoo gammoojjii gubaa keessa jiraatu. Hunduu daangaa wayii sararatee keessa socha’a. Daangaa sararame ykn sararate sanas waanuma waaqni isaaf safare se’a. Namni kamiyyuu namuma. Adiis ta’e gurraacha. Namni ofii miidhamuu hin fedhu. namni biraan akka miidhamu fedhuunis qaroomina miti anaaf. Yoo qaroomuun nama hundumaaf wal qixa gaarii yaadu. Duroomuunis. dursa ilaalcha gaariin dabaalamuu qaba. Yeroo sana qaroominniyyuu qaroomina qarame ta’a. Waan hundaan qaroomuuf ilaalcha gandummaa keessaa ba’uutu filatama. Yoo kana goone walii keenya dhiifnaan addunyafuu qaroomina qaruu dandeenya. Namni duroomuuf akkuma namootni baay’een doktoora faa ta’uuf kufanii caban sana ta’uu miti. Dandeettii ofii barbaadanii argachuu dha malee. Namootni akka Albert einstain faa doktoorummaa isa biyya keenyatti leellifamu kana hin turre. Waantota namootni baay’een dhaadhessanis dhaadhessa hin turre. Garuu sammuu namni kamiyyuu hin qabne qabu turan. Isaan kun fedhii biyya bulchuus hin qaban turan. Sababni isaa fedha namoota ajajuu osoo hin taane fedha ofii isaanii of ajajuu qabu turan. Nama qajeelchuuf dhama’uu osoo hin taane dursa of qajeelchuuf dhama’aa turan. Isaan akkasii kana kanneen argannoo gurguddaan addunyaa macheessan. Ofii akka dungoo baqanii addunyaaf ibsan. Waantota lafarraa osoo hin taane hawaa abuuruun akka danda’amu nutti agarsiisan. Kanumaan qaroominni akkamitti akka qaramu nu barsiisan. Ahaa! Edaa qaroominni kan qaramu akkasitti! Beekumsi walii galaa bu’uuraa fi, hundee jalqabaati! Of ta’anii ormaaf ta’uu malee, kaaniin eegachuus miti! Maaliif? akkamitti ?eenyuun?faa jedhaniitu gaaffatu. Eeyyee akkasi! Gaaffiin eegalaniitu qaroomina qaratu! Gaafachuu, xiinxaluu fi qorachuun dhugaa ta’uu hubatu! Namni hunduu namuma, bar namuma akka koof keeti! Santu ergatees ergama akkuma ofiif fedhuu fi yaadutti. Atis qophaayi dheereffadhu karaa, ba’i ganda keessaa! Qorichi addunyaa ga’u, maaf ukkafama inni sikeessaa? Jijjiiri hiriyyaa xixxiqqoo odeessituu gandaa keesssa! Ol ilaalii hubadhu malee hawaa fi waanta achi keessaa! Fageessii xiinxali, dhiisiitii xiinxala asii isa irra keessaa! Hubadhu namni waanuma argee fi kan galeef odeessa! Ilaalcha bal’ifannaan hin jigu wanti duufu. Simatu si’i, hin eegin furmaata olii siif dhufu Of hubadhu, barbaadi dandeettii fi bakka itti taatu Qajeelchi dabaa, hordofi dhugaa, namnillee situffatu Nama dhugaa malee dhugaan hundatti hin mul’atuu! Hattuu, sobduufi saamtuu duukaa hin bu’in ati matumaa, Hubadhu sirni danuun goyyomsaaf kalqamee tumamaa! Nama baay’eetu qaramuu fi akka qaroomes sitti himata Namni qaroomuuf qarames isuma qare sana fakkaata. Qaroomina isa achii fi isii kana maqaamatu walfakkaata Hiikoo fi bocni isaanii garuu daran walirraa fagaata. Ilaalcha qaramee qaroomina qarutu, waan hundumaati. Inni kan ofittoofi gandummaatti hafe kan waalta’e miti. Namni qaroome gandaaf miti adduunyaaf daawaa qota. Qaroomina qaruuf, gaaffii gaggaafata, qofaas dudubbata. Inni taa’ee nama hin ergu, ofumaa soqa malee furmaata. Gowwomsee, hatee fi saamee ofittummaan hin duroomu. Akkasittis hin qaroomu, nama abaarees hin jagnoomu. Mala dhahee, namaaf mala, kaaniif falee ofiis mala! Qaroomina qaruun akkasi, isaan waliigalee ormaaf gala! 