Dalagaan maqaa waaltawaa ‘work’ jedhamuun beekama. Dameen saayinsii uumamaa kan fiiziksii (physics) jedhamu dalagaa; hariiroo humnaafi fageenyaa waliin ibsa. Dalagaan humna murtaa’e fayyadamanii waantota fageenya murtaa’e butuun kan ibsamu ta’uu isaati. Kunis shallagaan: W=FxS. Ilaalchi Misoomaa ammoo xiyyeeffannoo isaa irratti hundaa’ee:- Dalagaan ifaajjii namootni ittiin jireenya isaaniif haala mijeeffatnidha jedheetu ibsa. Hiikni isaa kanas ta’u sana, dalagaan qabeenya jireenya namootaaf barbaachisu argamsiisuuf akkasumas mijeessuuf kan namoota gargaaru ta’uu isaa hubachuuf beekaa ta’uu nama hin gaafatu. Namni jiruufi jireenya isaa keessatti dalagaa woyii dalagee hin beekne jiraachuu hin malu jedheetani. Egaa hariiroo dalagaa fi qabeenyaa keessatti, dalagaan qabeenya argamsiisuuf qofa osoo hin taane, itti fayyadamuufis kan gargaaru ta’uu isaati. Hariiroon dalagaa fi qabeenyaa kun ifa akka ta’utti jecha isa Oromoon:“waanuma olkaa’atan, olka’anii fudhatu” jedhu hubachuun ga’aa natti fakkaata. Dalagaan akaakuu garaa garaa ta’uu mala. Gariin dalagaa humna cimaa gaafatu. Gariin ammoo humna xiqqoo gaafachuu malu. Gosti dalagaa kan ifaajjii garaa garaa namoota gaafatu ta’us, filannoon gosa dalagaa irratti taasifamu: ilaalcha, tooftaa, beekumsa, shaakala, yeroo, fedha, dandeettii, umurii fi fayyaa namootaa fa’i iratti hunda’a. Qabeenyaan duroomuu fi misoomuun filannoo namoota hundaati. Kun ammoo sababa qabeenyi haala jireenya namaa murteessuuf ta’uu isaati. Namootni hundi qabeenya ni fedhu jechuun hundi dalagaas ni fedhu jechuu miti. Namootni qabeenya fedhanii, garuu dalagaa jibban/tuffatanis ni jiru. Fknf namootni biyya(naannoo)isaanii keessatti dalagaa baay’ee akka balfaatti ajeeffatu. Biyya hormaatti ammoo akka urgooftuutti urgeeffachaa dalagu. Kun sababa kaffaltiin isaa walcaaluuf ta’uu ni mala. Ilaalchis biyyaa biyyatti gargari. Kaffaltiin gargar ta’uun dhimma biraati. Ammaaf kan ilaaluuf dirqamnu ilaalcha dalagaati. Egaa amma ilaalchi dalagaa dubbii ijoo ta’uu isaati. Ilaalcha Misoomaatiin yoo ilaalamu dalagaan asitti xiraa’u, achitti hin urgaa’u. Mukti asittis,achittis mukuma of geeddaree warqee hin ta’u. Inni asiitti fincaanii, achittimmoo bishaan miti. Tarii moggaasa isaatu gargar ta’uu mala. Akkuma ilalchaa sani. Dalagaan tokko tokko naannoo muraasa keessatti tuffatamuu mala. Kun ammoo waan qabeenya argamsiisuu dhabe ykn kafaltii gadi aanaa argamsiisuuf qofas miti. Sababa ilaalcha namoota naannoo sanaa irrattis hundaa’uuf ta’uu isaati. Ilaalcha dalagaa tuffachuun kottoonfate jechuudha. Akkuma beekamu ilaalchi dalagaa tuffachuu kun yeroo baay’ee namoota/biyyoota dinagdeen kufoo ta’an biratti mul’ata. Fakkeenyaaf;Itoophiyaan yeroo ammaa addunyaa irratti kan ittiin beekamtu keessaa tokko hiyyummaa isheeni. Hiyyeettii akka taatu kan taasises sababa qabeenya biyyootni kaan qaban dhabdeef qofas miti. Ilaalcha isheetu hin misoomne. Hiyyummaan hanga yoomiitti addunyaaf fakkeenya taati kan jedhuufis deebiin salphaadha. Gaafuma ilaalchi ishee misoome qofa! Namoota beekamoo fi albuuda baay’een badhaatus, hanga ilaalchi kottoonfate hin qajeelletti eessayyuu hin ga’amu. Ilaalchi kottoonfataan kun maal hin goone? Nama sibiila tumee meeshaa ittiin midhaan oomishamu gumaachu, kabajaa dhowwatee mogolee buusa. Namoota biyyaaf oolmaa oolan qooda kabajaa, arrabsoon badhaasa. Maqaa ogummaa dabsee ‘Tumtuu’ jedhee moggaasa ilaalchi kottoonfate. Kanumaan ogeessota qaqqaalii silaa biyya duroomsan mogolee buusaa oola. Asitti kan leellifamu isa dalagu miti. Isa arraba dheeraati. Isa osoo hin dalagin uffata adii uffatee huuba irraa eeguuf dalagaa dhiise. Kan ganda keessa deemee “ani sanyii abaluutii nakabajaa!” jechee oduu misoomsaa oolutu kabajama. Isuma ani gubbaatiin gadi dhufe! Ani sanyii filatamaadha! Anatu siif beeka malee ati sanyii ta’u mti! Ati biyya diigda, animmoo biyyan misoomsa jedhu fa’i. Warruma akkasitti namoota abaaraa, ofii kabajaa namoota kadhataa oolaan fa’atu kabajama. Osoo ta’ee silaa kabajaan warra gaafataniif miti warra dalaganiif ta’uu qaba ture malee. Ilaalcha akkanatti kottoonfate kanafaatu waanta silaa jaabaachuu qabu laaffisee, isa laafuu qabummoo jabeessa. Kanaan aadaan eebbifamuu qabu abaaramee inni abaaramuu qabummoo eebbifamaa jiraata asitti. Osoo dur ilaalchi kottoonfataan diriiree ogummaan sibiila tumuu kabajameera ta’ee, silaa asiis akkuma warra kaanii dinagdeen guddateera ture. Silaa aadaan sibiila tumuu sunis, har’a akkuma warra kaanii guddatee gara ‘tekinooloojiin’ konkolaataa tumuutti olguddata ture. Asii nama gogaa duuguun ‘Faaqii’ jedhee maqaa abaarsa fakkaatu itti moggaasa. Isa achii ammoo’Tanner’ jedheetu ogeessa ta’uu isaa faarsa. Isa asii Qaalluu (beekaa) jedhamu ni abaara. Isa achii Nabiyyii (qaalluu) jedhamu ammoo ni faarsa. Garaagarummaan isaanii garuu faarsuu fi abaaruu qofa. Eeyyee qaalluun qaalluuma, faaqiinis faaquma inni achiis, asis. Akkuma ilaalchaa sanatti maqaatu gargar ta’e malee. 