Kifileenis, boqonnaa guyyaa lamaa xumuree, gara mana barumsaa isaatti deebi’uuf mana keessa qophaa’aa jira. Haati isaas galaa wa’ii naqxeettiifii. “Egaa….. adaraa keessan mana kana keessaa hinba’iinaa. Rakkoo jiru maras abbayyeekoo haasofsiiseera. Dubbii jiru hundaa haala danda’ameen qoradheen odeeffannoo isiniif fideen dhufa. Yoo haalli isaa rakkisaa ta’es, garamitti akka deemuu qabdan walumaan marii’annee murteessina. Hagasitti garuu asuma maatiikoo waliin turaa. Torbee lama sadii dabarseen dhufa” jedhee gara mana barumsaa isaatti sokke_ Kifileen. Guyyaa sadan tokko erga bullee booda, mammiree Zamanuun nutti siqanii nu haasofsiisuu eegalani. Jechi dubbii mammireen dubbatuufi jechi anaaf hiriyyaankoo_ Tokkummaan dubbataa jirru hagas wal hinfudhanne. Nus ta’e mammiree Zamanuu bitaa gale. “Maal isinihoo dubbii iyyuu hinbeektanii? Faranjiima baargamaa dhufte taatanihoo…. isin ijoollee habashaa mitii?” jedhe_ Mammireen. Lakkisaa ……nuyi faranjiis habashaas miti jenne. “KKKKKK……” jedheeti kiksee nutti kolfe. Mata dureen dubbii, yaadni keenya yaada isaa waliin irratti wal dhiites 97 waanuma ajaa’ibaa inni dhagahee hinbeekne itti ta’e_ habashummaafi faranjummaa. “Isin ilmoo namaa mitii? Faranjiis miti, habashaas miti jettan. Maal ofjechuu feetanree?” jedheeti ammas kolfa qasa’e. Dhimmi habashaaf faranjii kun, anaanillee yeroo baay’ee sammuu keessa na dhufee seenaa dhugaa waliin mataa na cabsa ture. Yeroo hedduu nyaata faranjiimoo nyaata habashaa, loon faranjiimoo loon habashaa, barsiisaa faranjiimoo barsiisaa habashaa, sanyii faranjiimoo sanyii habashaa jedhamee eenyummaa namaafi, ga’ee hojii yookaan abbaa qabeenyummaa namaa ibsuuf filannoon habashaaf faranjii malee akka hinjirre, biyya Itoophiyaa keessatti, qotee bulaa hanga beekaaf barataa yunivarsiitiitti, bal’inaan dubbatama. Bal’inaan haadubbatamu, haadhiisus, kuni homaa miti. Garuu, qabeenyaanis faranjiif habashaa, sanyiitiinis faranjiif habashaa, ga’ee hojiitinis faranjiif habashaa jedhanii nama addunyaa kanarraa mara, biyya tokko keessatti qofaa, bakka lamatti qooduun kun eessaa jalqabe? Ammaan tanahoo eessatti jedhamaa jira? Eenyutu jechaa jira? jedhanii adda baasuun barbaachisaa natti fakkaata_ mul’istuu eenyummaa dhala namaa hedduu keessaa isa tokko dhugaan hubachuuf. Habashaa jechuun nama gogaa halluu gurraachaa, faranjiin immoo nama gogaa halluu adii akka ta’e biyya Itoophiyaa keessatti hedduu lafa qabateera. Baratti dhaloonni sanyii isaa barsiifatee, seenaa sanyii isaa katabee, osoo dhugaa hinjallisiiniifi dhugaa hinhambisiin dhaloota dhufuuf dabarsuun, pilaanetii biraa irra qubachuu caalaa ulfaate kanatti, warri seenaa dhugaa ukkaamsanii seenaa sobaa waltajjiitti baasan kun carraa maalii akka isaan argataniifi fayyadaman hedduu ana ajaa’ibeera. 98 Osoo habashummaan yookaan faranjummaan halluu gogaa taate, galata tekinooloojii haata’u malee, namni gogaa halluu gurraachaa, keessa gogaa isaa garagalfatee, adiitti jijjiirratee faranjii ta’uu danda’a. Jireenyaaf qabeenyaanis ta’e beekumsa barnootaan, durattis ta’e yeroo ammaa kana olaantummaa pilaanetii dachee kanaa waan to’ataniif malee, sanyiin nama gogaa halluu adii sanyii nama gogaa halluu gurraachaa irra wayya kan jedhu hinjiru_ seera namaa yoo ta’e malee seerri waaqaa. Osoo uummanni sanyii nama gogaa halluu gurraachaa, qabeenyaaf beekumsaan warra gogaa halluu adii caalaa olaantummaa gonfatee jiraate, uummanni warra gogaa halluu adii kun gara warra gogaa halluu gurraachaatti jijjiirrachuu yaalu ture_ yoo kan danda’amu ta’e. Silaa kan bareedu waanuma nama waa qabuuti. Kanaaf natti fakkaata geerartuun Oromoo, “qabaatan mucaa ta’uu hunduu nama dhungataa yoo dhaban budaa ta’uu hunduu nama tuffataa” kan jedhuufii. Dhugaan jirtu garuu, habashummaas ta’e faranjummaan ibsituu eenyummaa ta’us, halluu gogaa waliin kan walqunnamtii qabdu miti. Habashaa jechuun, akka uummanni Itoophiyaa hedduun jedhanitti nama gogaa halluu gurraachaa hunda bakka bu’a miti, hinibsus. Faranjummaanis nama gogaa halluu adii hunda bakka hinbu’u. Biyya dhugumaan mirgiif eenyummaan dhala namaa keessatti kabajame keessatti, nama gogaa halluu adii faranjii jettee waamtee, yookaan nama gogaa halluu gurraachaa habashaa jettee waamtee, seeraan gaafatamuu qofa miti adabamuunillee jira. Habashaa jechuun guboo dhiigaafi afaan waliin kan walqabatee dhufe malee, guboo halluu gogaa waliin kan walqabate miti. Namoonni yeroo ammaa kana habashaa jedhamanii beekamanis, saboota afaan gurguddoo Afrikaa keessaa garee Afro-eeshiyaatik jedhamu jalatti kan 99 ramadaman ta’ee, saboota afaan gartuu Semetik jedhamu dubbatanidha. Akka gosaattis, sabni Itoophiyaa keessaa guboo dhiigaaf afaan gartuu Semetikii irraa dhufan, kan akka Amaaraa, Tigiree, Guraagee, Adareefi Argobbaan isaan gurguddoodha. Isaan kunis walumaagalatti sanyii habashootaa jedhamu. Maqaan habashaa jedhu kunis kan isaaniif moggaafameef akkasumaan miti. Bara durii yeroo akka har’aa kana lafti addunyaa keenyaa kun hundi namaan hinqabamiin, sanyii arabootaa ‘Habish’ jedhamantu biyya arabaa irraa godaananii karaa yeroo amma kana biyya Yemen jedhamtee beekamtu kana, gaanfa Afrikaa irraan gara biyya yeroo ammaa kana Itoophiyaa jedhamtuutti seenanii qubatan. Biyyumti amma Itoophiyaa jedhamtee addunyaa irratti beekamtu kunillee yeroo sana maqaa kanaan beekamuu miti daangaa kanaan illee hinbeekamtu ture. Hiikkaan dhufaatii maqaa biyyittii kanaas afaanota yeroo ammaa kana Itoophiyaa keessatti dubbataman wajjin walitti dhufeenya akka hinqabne hambaaleen seenaa tokko tokko ni ibsu. Saboonni Itoophiyaa baay’een illee akka eenyummaa sobaan (false identity consciousness) of hubatan yookaan ofbeekan kan taasise raacitii godaantota kanaa akka ta’e ragaaleen haftee bara mootummoota abbaa irree ni mul’isu. Jabana sana waan dhagaa bu’uuraa buufate natti fakkaata, inni yeroo ammaa kana rakkoo guddaa guddina uummattoota Afrikaa ta’ee sabaaf saba wal nyaachisaa jiru, seenaa sobaa barreessuuf barsiisuu (historical transformation) irraa kan madde. Garuu yeroo ammaa kana gosa sabaaf sablammootaa 86 ol ta’an kan biyya Itoophiyaa keessa jiraatan qofa miti, saboonni gogaa halluu gurraachaa kutaalee biyyaa ardiilee adda addaa 100 irraa dhufanii, Itoophiyaa keessa jiraatanis ta’e hojjetan, akka habashaatti ilaalamu. Ilaalamuu qofas miti, abalu habashaadha, abalu faranjiidha jedhu halluu gogaa isaatiin. Osoo eenyu akka ta’eef eessa akka dhufe isaan hindhibiin. Wanni eenyummaa kun, kan walitti hindhufne walitti fidanii, masara mootummaa galchuun, waan eenyummaa dhugaa immoo dhoksanii sabaan saba waamuun, eessaaf maaliif akka jalqabee hanga har’aa waltajjii qabatee ijaajju, namoonni adda baasanii beekan baay’ee bicuudha. Saba tokko saba biraan waamuun, saba tokkoof daangaa beekamtii babal’suu, saba isa saba biraan waamamuuf immoo labsii badisa isaa irratti labsuudha jedheen, seenaa sabakoo hatamee mataa na cabsaa jiru hamma ta’e yaadakoo ibseen hiriyyaakoo_ Tokkummaaf qoode. Yeroon ani isa baddaaf dakaa walitti fidee, uggura seenaa sabaan saba waamuu kana, miira aariidhaan Tokkummaaf seenessu, jaarsi mammireen gola keessaa gurra dhaabee mataatii bokokaa jira. 