Gaafii kana gaaffiin haa eegallu! Waanti addunyaa kanarraa baay’ee barbaachisaan maali? Jedhee yoon si gaafadhe, maal jettee naaf deebifta? Deebii kee situ beeka. Deebiin garuu gaaffiima ta’uu isaati. Albert Einstein yoo waa’ee barbaachisummaa gaaffii kana ibsu: “Addunyaa kanarratti waanti baayyee barbaachisaan tokko gaaffii gaafachuu dhaabuu dhiisuudha, Sababni isaas gaaffiinumti jiraachuun isaayyuu sababa mataa isaa qaba(The most important thing on this world is not stop questioning, because curiosity has its own reason for existence” jedheeti. Waa mara gaafachuun waa mara hubachuuf ni fayyada. Namni waan baruu ykn hubachuu qabu gaafachuu qaba. namni yoo waa’ee ofii isaas ta’e kan biroo sirriitti baruuf gaaffii gaafachuu qaba. yeroo baay’ee namni waanuma waan hedduu beeku of se’a. Dhugaan jiru garuu namootni waa’ee waantota kan biroo hunda beekuun hafnaan waa’ema mataa isaaniiyyuu waa hunda hin beekan. Namootni waa’ee ofii isaanii akkuma of tilmaamanitti beeku. Of tilmaamuun kun ammoo dhugaa ta’uu dhiisuu mala. Namni maal akka fakkaatu hubachuu kan danda’u:- Of-ilaallee keessatti ilaalee; sammuu isaa keessatti of tilmaamee; akkasumas namoota isa ilaalaa jiran irraa maal akka fakkaatu gaafatee beekuu ykn hubachuu danda’a. Egaa namootni of hubachuuf of tilmaamuun qofti ga’aa miti. Ani akkana jedhanii of tilmaamuu cinatti dhuguma garuu ani akkanaa? Ani maalan fakkaadha? Namootni waa’ee kiyyammoo maal jedhu? Kan namootni naan jedhan moo isan ofiin jedhutu sirriidha? Maaliif? Jedhanii fa’a yoo of gaafatan fakkii ofii sirriitti hubatu. Fakkeenyaaf ati fuula kee akkamitti argaa jirta amma? Maaltu fuulakeerra jira? Akkamitti of arguu dandeesse? Walumaa galatti gaaffii gaafachuun gaariidha. Ani eenyu? Sanyiin koo maali? Aadaa fi amantaan koo maali? Maalan gochuu qaba? maaliif? Akkamitti? Eessatti? Yoom? fa’a jedhanii gaaffiin jalqabuun dhugaa hubatanii dhugaan jiraachuuf nama fayyada. Namootni baayyeen beekumsa waa’ee ofii isaanii osoo sirriitti hin xumurin utaalanii waa’ee namoota kan biroo baruu fedhu. Waan ofii dhiisanii waan kan biraa faarsu. Kan ofii wallaalanii kan horma beekuu fedhu. Namoota tokko tokkotti afaan Ingiliffaa baruun beekumsa itti fakkaata. Afaan baruun badii hin qabu. Afaan kamuu ittiin walii galuuf hedduu fayyada. Yoo afaan saayinsii ta’es saayinsii ittiin barachuuf hedduu gaariidha. Garuu afaan baruun beekaa nama hin jechisiisu. Afaan bartee saayinsii ittiin baratte jechuun yeroo hunda dhugaa hubatte jechuus miti. Barachuun hundi dhugaa nama hin barsiisu. Barachuun xiinxaluu si shaakalchiisa. Xiinxaltee dhugaa hubachuufimmoo gaaffiin eegaluu qabda. Namootni gaaffii gaafachuu dhiisan waantota jirenya isaaniif baay’ee barbaachisoo ta’an osoo hin barin hafu. Namni jireenya isaa keessatti waanta isa fayyaduu fi waanta isa miidhu hunda beeekuu qaba. Addunyaa kanarra jiraachuuf akkaataa ittiin jiraatan beekuun barbaachisaadha. Waanta hin beekne hubachuuf ammoo gaaffiin eegalu. Beekumsa malee jireenyi hin danda’amu jechuus miti. Kan jechaa jirru waa’ee jireenya mijataa fi jireenya gadadoo jiraachuuti. Egaa namaaf jireenya isaa keessatti beekumsii fi hubannaan hedduu barbaachisaa ta’uu isaati. Namni beekuuf akkasumas waan beeku dhugummaa isaa mirkaneessee hubachuufis sirriitti qorachuu qaba. Akkuma beekamu beekumsi qo’annoo fi qorannoo akkasumas muuxannoon argamuu mala. Fknf Daa’imni tokko abiddi nama gubuu isaa kan bartu jalqaba tarii harkaan qabdee ta’uu mala. Inni kun muuxannoo/mudannoo (experience) jedhama. Osoo hin gubatin akka abiddi nama gubu beekuuf ammoo ‘kuni maali?’ jettee gaafatti. Maatiin abidda yoo jedhe, abiddi maali?...fa’a jettee qorannoo itti fufti. Kun ammoo daa’imni maatii irraa maalummaa abiddaa sirriitti baruuf tattaaffii isheen gootu agarsiisa. Haa ta’u malee daa’imni abiddi akkamitti akka nama gubu hubachuuf barsiisni maatii qofti ga’aa hin fakkaatu. Daa’imman gaaffi ‘abiddi yeroo nama gubu akkam nama godha ykn miira akkamii namatti uuma’? Jedhus qortee ilaaluu feeti. Kunis sababa fedhiin waantota qoranii sirriitti hubachuu(curiosity) uumamaan namoota keessa jiruufidha. Kanaafuu abiddi nama guba jedhamu kun maal akka fakkaatu ija maatii dhokattee abiddicha tuqtee dhandhamuu ykn xiqqoo gubattee ilaaluu feeti. Kunis barsiisni maatii irraa argamu daa’immaniif guutummaatti ifa akka hin taane ibsa. Gochi da’imni waanta hin tuqin jedhamte dhokattee tuqxee ilaaltu kun amala namootni waantota dhorkaman dhoksanii dhandhamuu fedhanis ni mul’isa. Egaa adeeemsa qo’annoo fi qorannootiin akkamitti akka hubannoo argachuun danda’amu ilaaluu yaalleerra. Eeyyen namootni waantota kamiinuu sirriitti hubachuuf gaaffiin eegalu. Asitti jecha isa sirriiitti hubachuuf jedhu kana jecha isa hubachuuf jedhurraa addaan baasanii ilaaluun barbaachisaadha. Maaliif jetta laata? Maaliif jechuun kees gaaffii gaariidha. Hubachuun yeroo mara sirriitti hubachuu jechuu miti. Namootni yeroo baayyee waan argaadhageettii dogoggoraan hubatu. Kunimmoo sababaalee garaa garaan ta’uu mala. Fknf sababaalee kanneeen keessaa mursaani:- 