Aniifi hiriyyaankoos, akkuma “raata’aan raatuu hindheessu” jedhamu, maanguddoo faradoo yaasaa turan kanatti haala keenya xiqqoo beeksifnee duukaa gallee gaggaba ooluun gochaaf jecha filannoo hinqabne nutti ta’e. Yoo lubbuun barfachuu barbaanneef. Nuu lachuu nama dhaanichaafi gufuuf gufaata dukkana limixii darbinee dhufnee as geenye, kunoo har’a dubbii qoonqoo darbuuf karaa hulluuqqii dhabne. Dubbiin qoonqoos, gorsa abbaakoo bara jimmaa jimmiitee yeroo nyaata asheeta boqolloo Birraa sana keessaa, laga deemsa jireenya dhala namaa daangessan keessaa “qara qaramee hindoomnetti” akka fakkeeffamu beelofnee midhaan dhabnaan hubanne. Ofii waa harkaa hinqabnu. Nama waa harkaa qabu agarree akka bira hintarre hubanne. Maaloo abbaa…. nuyi lafa kana hinbeeknu. Adaraa keessan nu gargaaraa jenne. “Maal taatan? Maal akkan isin gargaaru barbaaddu?” jedhan_ maanguddoon faradoo yaasaa turan sun. Akkan fuulaafi dubbii isaanii irraa hubadhetti haalli keenya waan isaan gaddisiise natti fakkaata, osuma garaan isaanii maalummaa keenya shakkaa jiruu. Elaa… maal seetan abbaa … nuyi barattoota mana barumsaa olaanaa Shaambuuti. Garuu amma dhimma barachuuf barachuu dhiisuu osoo hintaane, dhimma du’uuf jiraachuutu 78 mormatti nu hudhee jira. Kanaaf ammallee akka nu gargaartan adaraa isin jenna jenne. “Maalinni waansaa? Maaliif barnoota dhiistanii asii deemaa jirturee?” jedhan. Asii barataadha ofjechaa, achiin immoo gargaarsa daangaa du’aaf jireenyaa gidduutii nama baasu gaafachaa itti siquun keenya, maanguddoon faradoo yaasan kun waa’ee maalummaa keenyaa hubachuuf akka isaan rakku taasise. “Mee amma isin barataa erga taatanii maal hojjechuu Shaambuu baatanii haga kana dhuftaniree?” jedhan. Osoo isa duraaf hindeebisiin gaaffii irratti gaaffii nuuf dabalani. Nuyis gaaffii isaaniif hamma ta’e deebisuu yaalle. Nuyi barattoota mana kiraayii teenyee barachaa jirrudha. Garuu akkuma tasaa ta’ee poolisoonni magaalaa daandii irraa nu qabanii mana hidhaatti waan nu galchaniif, mana hidhaa keessaa baanee baduutti jirra. Poolisoonni sun immoo duubaan nu hordofuutti jiru. Erga mana hidhaa seennees ija midhaanii agarree hinbeeknu. Beeluun mogolee nu buusteetti. Gara mana keessaniitti nu geessaa waan nyaatamu nuuf kennaa jenne. “Garuu maal goonaan isin hidhani poolisoonni?” jedhan. Waan nuyi baay’ee ibsuu hinbarbaanne nu gaafatan. Ibsuufis waan hubannoo hedduu qabnu natti hinfakkaatu_ waa’ee sababa hidhamuu keenyaa. Jechuma poolisichi nu qabe sun nuun jedhe sana nuyis deebisnee jaarsatti himne. “Gowwaa altakka arrabsi isaa booda innuu of arrabsa” akkuma jedhamu. Barattoota qindeessanii warra mana barumsaa jeequuf jiranidha jedhanii nu hidhan jenne. 79 “Boo! ijoolleekoo … isinittihoo hinhafne. Bara durii yeroo mootichi Haayilasillaasee biyya bitaa turellee barataan waan hingoone hinqabu. Seenaa Itoophiyaa keessattillee warra gurmaa’anii jijjiirama fidan keessaa, sochiin fincila qotee bultootaaf barattootaa adda duree ture. Maal godhuu miti, jijjiiramicha seenaa barreeffamumaan yoo waraqaa irra taa’eera ta’e malee sabni Oromoo waan jireenyaan arge miti. Waan nuyi yeroo sana itti cichinee mormine, ittuu itti caale jabana kanoo. Akka durii yoo ta’uudhaa baatellee haala isaa jijjiirrate malee inni ammaa isa afaan nama ukkaamsu ta’e. Keessumaa immoo nama baratee bor bakka guddaa ga’uufi nama har’a baratee beekumsaan bakka guddaa jiru adamsanii galaafachuun dubbii araada amaleeffatamee hindhiifamne ta’eera. Ijoolleekoo…. waraanaan osoo taate gaafa goodaa Imbaaboo, gaafa Oromoon fardaaf gaachanaan duulee dhiiga nyaphaan afaan lulluuqqatee, miilla itti dhiqatee biyya bilisa baase, barumaanuu barri alagaan bulan dhufti jedhee kan yaade hinturre. Maal kana qofaa, achii gurmuun fincila diddaa garbummaa Baalee irraan kaate qawwee Shulkutiifi Filibeeriin xiyyaara nafxanyaa samii irraa gad harcaaste. Teessoo jeneraalaafi koloneelaa_Helikoopteriif Jeettii, goodaa hurufa oolmaa loonii keessatti akka baala harbuu harcaasee, teessoo iddoo tapha tikee loonii taasise. Harargeen meencaaf eeboo guuree yaa’e, gaafa Calii Calanqoo hanga akka qamadiif ingirdaadaa calalee addaan qoodutti duubatti biraa hindachaane. Arsiinis gaafa ijibbaata Aannolee, osoo harkiif harmi muramuu diina oofee laga ceesise. Oromoon bilisummaa isaa gonfachuuf takkaa rafee bulee hinbeeku. Asuma gama kanattillee kunoo Abiishee Garbaa osoo quba nyaatuu tulluu Kokor irraa konkolaate. Diinni Qotiyyoodhaan lafarra harkiftee biyyaa baafte. Gootni bilisummaa Oromoof jecha aarsaa lubbuu kenne kun har’a lafa itti reeffi isaa 80 awwaalamerree hinbeekamu. Qaaniin gabrummaa kana caalu jiraare ijoolleeko? Inni baratee biyyaaf bu’aa ta’a jennee eegaa turres kunoo ollaa kanaa ilmi Obbo Garbaa_ Alamaayyoo kan jedhamu tokko, digirii isaa dura reeffa isaatu dhufe. Biyya bilisa baate ofumaa deebisanii harkatti kennani” jedhan_ maanguddoon faradoo yaasan kun. Eenyutu biyya dabarsee harka diinaatti akka kenne garuu anaaf hingalle. Seenaa sochii fincila diddaa gabrummaa bara sanaa keessatti jaarsi ga’ee ofii gumaachuurratti waan gaabbii qaban natti hinfakkaatu. Dhimmi ga’ee ofii ba’uu sochii fincila diddaa gabrummaa kunis eenyu bira ga’ee akka inni laamsha’e anaaf hedduu ifa hintaane. Dubbii maanguddoon kun yeroo xiqqoof dubbatan kun ribuu nu seenee hirbuu nu keessa kaa’e. “Amma ka’aa gara manaatti yaana ijoolleekoo” jedhan. Nuyis kaanee duukaa buune. “Dubbiin nama keenyaa waan harka rabbiin qabamten se’a. Hamma harka rabbii lakkifamtutti isa qabame dhiisaatii isa hinqabamne barnoota keessan baradhaa” jedhan. Hireen keenya harka Waaqaatti haaqabamtuu yookaan harka namaatti haarakkattuu, aniif hiriyyaankoo keessaa tokko filachuu hindandeenye. Garuu amantaa rabbi hiree ofii manatti namaaf fiduu danda’a jedhu hinqabnu. Hiree ofii harka galfachuun aarsaa akka gaafattu nu lachuu beekna. Akka yaada maanguddoo kanaa hubannetti barattoonni sochii fincila diddaa gabrummaaf jecha olii gad kan kaataa jiran jedhanii waan fudhatan fakkaata. Maanguddoon kunis osuma takka nuuf seenessanii, altakka takka immoo osuma nu gorsanii mana isaanii biraan baane_ faradoota goodaa qarqara bishaan Haroo Finca’aatti dhiisnee. 81 Yeroo balbala mana maanguddoo kanaa geenyu dallaan isaanii qe’ee ‘Abbaa Oofaa’ fakkaata. Ganna yeroo lafti hunduu magariisaan uwwifamu miti, bona qaamuu walakkaa, yeroo wanti hundi gogullee dallaa isaanii jala handaaqqoon hulluuquu hindandeessu. Qe’ee nama guddaa isa balballiif boroon ulfina qabudha. Maanguddoon kunis fuuldura keenya bu’anii balbala dallaa mana isaanii bananii olseenan. “Ijoolleekoo….. kottaa olseenaa” jedhan. Nuyis duukaa isaanii olseenne. Erga manatti olseennee, balbaluma manaa irra teessuma dalgee xiqqoo tokko irra gad teenye. “Maal taatan ijoolle…. teessuma daa’imaa irra teessuu? Ka’aa oldarbaa” jedhan. Lakkisaa…. nuuf ta’eera. Ulfaadhaa jennee didne_ bakka teenyee ka’uu. “Ayyaana abbaakootii! maal kan afaan balbalaa irra teessan. Ka’aa malee…” jedhaniiti harka qabanii nu kaasan. Oldabarsaniis gararraa teessuma manaa nu teessisan. “Haadha Margaa…. haadha Margaawoo…” jechaa gara golaatti olseenan. “Ooko, abbaa Margaa …… na waamtanmoo?” jedhan jaartiin gola keessaa. “Eeyyee si waamaan jira. Mee as ba’i” jedhan. Jaartii maanguddoon yeroo dinqa keessaa as ba’an harka mirgaa isaanii of fuulduratti qabatanii dhufan. “Mee ijoollee kanaaf waan ciniinan kenni” jedhan. “Tole! tole!” jedhaniiti nutti siqanii nagaa nu gaafatan. Jaartiinis dulloomanii iji diduu jalqabdeetti. 82 “Kukummaan kun kan eenyuuti?” jedhan. Nulaalanii waan nu hubachuu dadhabaniif. “As ijoollee Shaambuuti” jedhan_ maanguddoon abbaa manaa. Jaartii maanguddoon haati manaa kun yeroo jaarsi maanguddoon abbaa manaa faradoo yaasuu deeman, duuba ka’anii ciree hojjechuu jalqabaniiru. Haati manaa kunis bixxillee bixxilanii ho’aa isaatti osoo dhadhaa irra dibaa jiraniiti, kan gidduutti jaarsi waamee golaa gad baase. Harki jaartiis namuma gaagurtee damma baasaa jiru fakkaata_ dhadhaan harka irraa gara ciqileetti yaa’aa jiru. Kanaafi harka isaanii fuulduratti qabatanii kan gad nutti ba’an. Nuyis yeroo dhadhaa harka irraa cophu agarru afaan keessi nu dafqe. Harka irraa arraabuu malee kan nu hafe hinjiru. Jaarsi maanguddoonis gola keessaa duubatti as deebi’aniiti intala mana isaanii teessu tokko waamani. “Giddumee…. Giddumee.. mee kottumee. Hamma haati Margaa ijoollee kanaaf waa hojjettutti godoo keessaa jabbii booqee gad baasii, mee aannan elemiifii” jedhan. Erga mana sana seennee gochaan ta’aa jirus, dubbiin dubbatamaa jirus nuu nama beelaan waxalameeru dharraadhaan baay’ee nu gomjaasise. Osuma baay’ee hinturiin bixxilleen dhadhaan irra dibamee jaarsa maanguddoo abbaa manaaf qophaa’e, aannan booqee waliin okolee isa guuboo midhaanii fakkaatutti nu jala taa’e. “Ijoolleekoo…. jedhaa egaa… ishii kana ciniinaa. Aannanis itti unadhaa” jedhan. “Uleen harkakee malli garaakee” akkuma jedhamu, silaa namni beela’e quufa hinse’u, namni quufes beela’a hinse’u, anaafi hiriyyaankoo_ Tokkummaanis harka bitaan bixxillee 83 dhadhaa dhuge baxarraqaa harka mirgaan aannan booqee habbuuqne. Jaarsi maanguddoon nu fudhatanii galan kunis haalli nyaata keenyaa waan isaan ajaa’ibe natti fakkaata, harka isaanii areeda isaanii jala godhatanii callisaniituma hubatanii nulaalu. Yeroo nuti akkuma nama abidda dhaamsaa oolee, bixxillee maxax goonee afaan haxaawwannee teenyu, “maaloo haadha Margaa bixxilleenkee hinhafnee? Ijoolleenoo dhumaniiruu” jedhan. “Anaan biyyeen haanyaatu. Anoo akka ati nama qabdu hinbeekne. Kunoo waanan suma qofaaf hojjedhedha. Mee xiqqoo ishii naaf obsaa nan bixxilaafii” jedhaniiti gola keessaa as nutti ba’an. Dhugaa Waaqaa lafaati. Nuyi akka kanaatti erga dhalannee iyyuu quufnee nyaannee hinbeeknu. Waaqayyo isin haa eebbisu. Quufaa! Sooromaa! Waan laattaniif waan nyaattan hindhabiinaa! jenne. Beelofneema ijaa nyaanneef jenne malee garaagartummaan beela’uuf quufuu iyyuu maal akka ta’e beekuuf guyyaan itti beela hamaa shaakalle hinturre, seenaa jireenya keenyaa darbe keessatti. “Erga quuftaniittu ta’ewoo gaariidha. Amma xiqqoo asuma balbala kana taa’aa boqodhaa. As gajjallaa kana bu’een midhaan tokko ilaaleen deebi’a” jedheeti maanguddoon ciree isaaf qophaa’e dabarsee nuuf kenne, osoo homaa hin nyaatiin dallaa mana isaa keessaa ba’ee qajeele. Lafa maasii midhaanii isa kan akka abbaakoo jaldeessiif booyyeen itti hammaattu waan qaban se’a. 