Jechi qabeenya jedhu hiree ofii qabaachuu ibsa. Namootni hiree isaanii ibsachuuf, yeroo isaan“kuni qabeenya kooti, sunimmoo kan abaluuti” jedhan arguun waanuma baratameedha. Haala kanaan namootni qabeenya garaa garaa hiratanii ykn horatanii qabu. Qabeenyi ammoo kan garee fi dhuunfaa ta’uu ni mala. Kanas qabeenya isaa, qabeenya ishee, qabeenya kee, qabeenya koo, qabeenya isaanii fi qabeenya keenya jechuun namootni qabeenya yeroo qoqqooddatantu argama. Qabeenyi namootaan qoodame kun baay’een isaa qabeenya oomishame qofa osoo hin taane, qabeenya lafti uumamaan namoota badhaafteedha. Namootni muraasni hiree baay’ee qabenyaan badhaadhe hiratu. Gariin ammoo waan hiratan dhabanii kaaniin kadhatu. Akkasumatti gariin namootaa qabeenya lafa irrati uumamni namoota hunda badhaafteen duroomanii misoomu. Gariin ammoo hiyyoomanii jireenya waaddii fakkaatu keessa jiraatu. Hireen qabeenya lafaa kun dhiibbaa namootaa(dorgommii garaa garaa) fi fedhaan kan dhuunfatamu ta’uus ni mala. Qabeenyi haala kanaan namoota gidduutti kan hiramu ta’uu isaati. Hiree uumamni nama badhaasteen namni kamuu qabeenya lafti qabdu mara ni qaba. Laftis namoota fi waanta isheerra jiraatan mara qabdi. Lafti ammoo qabeenya hawaati. Hawaan lafa dabalatee waantota hawaa keessa jiran mara qabdi. Kanaafuu laftis namnis qabeenya hawaa ta’uu isaaniiti. Namni gaafa dhalatu lubbuu isaa qofa waliin dhalata. Hawaatu lafti akka jireenya namootaaf mijatu godhee qabeenya ishee laata. Qabeenya ishee kanas hawaan namootaaf mirga waan fedhan gochuu waliin badhaafte. Kanumaan yoo fedhan misoomsuu ykn balleessuu mirga namootaa goote. Yoo fedhan walsaamanii fedhanis qixa hirachuun namootaa kanaaf mirga ta’e. Yoo fedhan qabeenya lafaa qofatti, fedhanis qabeenya kan biroo hawaan qabdu hundaa abuuranii itti fayyadamuunis mirga namootaati. Kun dhimma hawaa miti jechuufani. Namootni gaafa Ardii Ameerikaa ishee dhokattee turte barbaadanii argatan sana hawaa gaafatanii miti. Gaafa ilaalchi misoomuu eegaladha malee. Har’as qabeenya bakka biraa jiru barbaadanii argachuu fi dhiisuun mirga namootaati. Kun hiree miti. Dandeettii fi ilaalcha sammuu misoomeeti. Qabeenyi lafa kanarratti hiika mataa isaa qaba. Qabeenyi (resource) waantota jireenya namaaf barbaachisoo ta’an hunda dhuunfata. Qabeenyi waantota namni itti fayyadamee jireenya isaa addunyaa kanarra ittiin tursuu fi kunuunsu ta’uu isaati. Kun ammoo qabeenyi kan uumamaa fi namtolchee ta’uu akka malan mul’sa. Walumaa galatti qabeenyi:-albuda, qilleensa, bishaan, soorata, biqiloota, bineensota, da’oo/mana jireenyaa, bakka oomishaa, meeshaalee, maallaqa, yeroo fi humna namaa fa’i. Waantotni kunniin jireenya namootaaf barbaachisoo haa ta’an malee namootni lafarra jiraatan hundi wal qixa hin qaban. Qabeenya namootni walqixatti qabaachuu malan yeroo(time) fi nama ta’uu isaanii qofa. Namootni biyya tokko keessa jiran halkanii fi guyyaa walqixa qabu(sa’a 24) jechuu dha. Yeroo walqixa qabaatanis namootni hundi walqixa yerootti fayyadamu jechuu miti. Itti fayyadamuu fi dhiisuun mirga jechuuf malee. Sooressaaf guyyaan sa’atii 25 ta’ee hiyyeessaaf ammoo sa’atii 23 hin ta’u. Guyyaan tokko waluma qixa sa’atii 24 qaba. Yeroon (time) qabeenya qaalii ta’ee kan beekamu ta’us namootni baay’een yeroo isaanii gatii malee qisaasessu. Namootni akkasii kunniin yeroo isaanii namoota biroo wajjin wal qixa hin fayyadaman. Namni qabeenya hedduu qabu isa hin qabne irraa yeroo isaa bitee qabeenya dhuunfaa isaa godhata. Fakkeenyaaf:Hiyyeessi tokko dalagaa sa’atii tokkoo yoo sooressaaf hojjetee qarshii 5 argate, sooressichi ammoo dalagaa sanarraa qarshii 10 buufachuu mala. Gama biraan gariin namaa sa’a 16 hojjetee sa’a 8 qofa boqota. Gariin ammoo sa’a 8 qofa hojjetee sa’a 16 boqota. Kaanis dalaguu dhiisee akkasumaan yeroo isaa qisaasaa oola. Yeroon darbe ammoo duuba hin deebi’u. Garaa garummaa namoota gidduutti uumuu kan malu tokko haala itti fayyadama yerooti. Gosa hojii kamuu keessatti yerootti sirnaan fayyadamuu dhabuun jireenya hiyyummaa keessatti nama hanbisa. Qabeenyaan duroomuuf karoora osoo hin qisaasin dalaguu nama gaafata. Karoorri yerootti sirnaan fayyadamuu ibsa. Namni kam qabeenyaan duroomuuf karoorati fayyadamuu qaba. Karoorri nama jireenya mijataa fedhu hundaaf ni barbaachisa. Kunis barataaf, daldalaaf, hojjetaa mootummaa fi qotee bulaa hundaaf sirnaan kan barbaachisu ta’uu isaati. Yerootti fayyadamuun dorgommii jireenyaa hedduu waliin hidhata qaba. Dorgommiin taasisfamu baay’een rakkoo jireenyaa mo’achuufi. Rakkoo mo’uun ammoo ifaajjii jireenyaa hir’isa. Jireenyi dorgommii malee hin mijatu. Dorgommiin jireenya mo’achuuf taasifamu: shaakaluu, barachuu, qo’achuu fi tooftaa uummachuu fa’i. kun hundi ammoo yeroo gaafata. Namni fiigicha dorgomu tokko fiigichaan dorgomee mo’achuuf isa fiigu waliin fiiguu gaafata. Malee yeroo kaan fiigu innimmoo deemaa ykn taa’aa mo’uu hin danda’u. Isa fiigu dorgomuuf fiiguun dirqama. Saffisa ammoo yeroo, dandeettii fi gosa dorgommiitu murteessa. Dorgommiin jireenya mo’uu ykn mo’atamuu murteessa. Dorgomuuf qabeenyi murteessaadha. Qabeenyi beekumsa, tooftaa, dandeettii, meeshaa fi baajeta dorgommii mo’uuf taaasifamu daran saffisiisa. Dorgommii kamiinuu mo’achuuf qabeenyi (dinagdeen) barbaachisaadha. Walumaagala yerootti fayyadamuun qabeenya argamsiisa. Qabeenyi ammoo dorgommii jabaa mo’achuuf hedduu barbaachisa. Dorgommii mo’annaan, dursaa ta’u. Dursaa taanaan maal ta’uu? Namootni dorgommii isaan taasisan keessaa tokko,dorgommii qabeenya dhuunfachuuti. Sababni namni ittiin garboomee fi garboomfataa jirus baay’een isaa kanumaani. Haala kanaan namootni qabeenyaan durooman lafa kanarra akka jannataatti itti tolaa jiraatu. Kanneen qabeenya ga’aa hin qabnemmoo rakkoon waadamanii gubachaa jiraatu. Egaa qabeenyi namoota muraasaaf wadorgommii maqaa beeksifachuuti. Baay’ee namootaaf ammoo dhimma lubbuun jiraachuufi dhabuuti. 