Ilaalcha Ilaalchi(attitude/imagination) damee saayinsii xiinsammuu kan: Guddina Xiinsammuu (Psychological Development)qo’atuun qoratama. Saayinsiin Guddina Xiinsammuu kun sirna guddina:- xiinxalaa sammuu(Cognitive), Fedhii (affective) akkasumas, Dalaga/shaakala (psychomotor) irratti xiyyeeffata. Adeemsa guddina xiinsammuu namootaa kana qorachuuf yeroo baay’ee qorattootni gabaajee ‘KAP’ jedhutti fayyadamu. KAP: Knowledge (Beekumsa), Attitude(Ilaalcha), Practice (Shaakala) kan bakka bu’udha. Kanneen keessaa ilaalchi (attitude) maadhee affective domain jedhamu jalatti ramadama. Haala kanaan ilaalchi garee xiinsammuu fedhii namootaa murteessu ta’uu isaati. Ilaalchi beekumsaa fi shaakala ykn dalaga namootaa murteessuu keessattis shoora olaanaa qaba. Kunis ilaalchi riqicha beekumsaa fi dalagaa namootaa kan walquunnamsiisu ta’ee kan tajaajilu ta’uu isaa ibsa. Gama biraan ilaalchi gulaallii namootni ittiin waantota filanii hubatan/fudhatan ykn dalaganii fi hordofanidha. Akkuma ilaalchi beekumsaa fi shaakala namootaa irratti dhiibbaa uumu, beekumsaa fi shaakallis ilaalcha irratti dhiibbaa uumuu ni malu. Egaa, ilaalchi namaa beekumsaa fi shaakalaanis jijjiiramuu kan danda’u ta’uu isaas hubachuun daran barbaachisaadha. Yeroo baay’ee namootni ilaalcha gaarii (positive attitude) ykn badaa(negative) attitude jedhanii ilaalcha badaa fi gaarii addaan qooduu yaalu. Haa ta’u malee ilaalchi badaa ykn gaarii jedhamu, yeroo baay’ee namoota hundaa biratti waaltawee hin beekamu. Ilaalchi waaltawee beekamuu dhabuun isaa kun ammoo sababa namootni:-naannoo, aadaa, siyaasaa fi amantaa fa’in garaagar ta’aniifidha. Kanaafuu ilaalchi waaltawaa ta’uu kan danda’u, yoo saayinsawaa ta’e qofa ta’uu isaati. Fknf waanti namoota baay’ee biratti ‘badaa’ jedhamu, namoota kan biroof ammoo ‘gaarii’ ta’ee ilaalamuu ni mala. Namootni waanta arganii, dhaga’an tokko akkuma ilaalchi isaanii itti mul’isutti hubatu jechuu dha. Fknf, waanta argamu tokko yoo namootni lama walfaana argan, waanticha irratti hubannoon garaa garaa madduu ni mala. Egaa waanti argamu ykn odeeffamu tokko:- safuu ykn miti, gaarii ykn badaa, qaalii ykn rakasa, ni ta’a ykn hin ta’u, soorata ykn balfa, bareedaa ykn fokkisaa, jibbamaa ykn jaallatamaa, sirrii ykn miti, qulqullaa’aa ykn xiraa’aa fa’a ta’uu isaa kan gulaalu ilaalcha namootni qabaniin ta’uu isaati. Ibsa armaan olii irraa namootni waantota argaadhageettii ta’an irratti ilaalcha garaa garaa qabaachuu akka malan hubannee jirra. Maarree egaa garaa garummaan ilaalchaa kunimmoo dubbii ijoo Ilaalcha Misoomaati. Namoota gidduutti ilaalchatu garaa garummaa uuma. Gatiin nama tokkoo ilaalcha isaatiin madaalama/ilaalama. Ilaalchatu nama duroomsa ykn hiyyoomsa. Haala kanaan biyyi tokko misoomuu fi dhiisuus ilaalchuma lammiilee isheetu murteessa. Kanaafuu misooma misoomsuu kan dursu ilaalcha misoomsuu ta’uu isaati. Misoomuu jechuun maal jechuudha? Ammaaf deebii siif dhiiseen ilaalchatti sideebisa. Namni tokko cubbamaa ykn qulqulluu jedhamee kan farrajamu ilaalchumaani. Fakkeenyaaf, inni hatu cubbamaa, inni qabeenya ga’aa waan qabuuf jecha hanna dhiise ammoo qulqulluu jedhamee Namni qabeenya namaan soorome tokko hiyyeessaaf yoo waa xiqqoo qonxoree gumaache, nama gaarii jedhamee faa ilaalama. Hattichumti inni saamee duroome sun, yoo isa saamame deebisee waa xiqqoo gargaare qulqulluu jedhamuu isaatiim. Maarree akkasitti ilaalchii fi jireenyi addunyaa kanarraa jijjiiramaa oolti. Yeroo baay’ee namootni haqaan jiraatan yoo isaan hiyyummaa keessa jiraatantu ifee mul’ata. Kunis sababa namootni akkasii kunniin namoota biroo miidhanii duroomuu hin feneefidha. Kanaaf jechas yoo argatan sooratanii yoo dhaban agabuu bulu. Namootni akkasittiin qabeenya dhaban akka waan waaqni/rabbi isaan adabeettimmoo ilaalamu. Egaa haalli jireenyaa hedduun ilaalchaan murtaa’aa jira. Dureessotni hannaan durooman hedduun jiraachuu malu. Gariin dureessotaa kun malaan malanii qabeenya namootni biroon itti xaaranii argatan kanuma ofii godhatu. Kanas dhoksaatti nama ajjeesanii ykn soba dhugaa fakkeessanii irraa fudhatu. Gocha badaa akkanaa kana ammoo ‘abshaalummaa’ jedhanii fa’a leellifatu. Cubbuus itti hin fakkaatu. Maarree egaa kunis ilaalchumaaniim. Akka Ilaalcha Misoomaatti, namni kamuu kennaa uumamni namoota badhaafte hunda walqixa qabaachuu qaba ture. Eeyyen, akka namootni amma ilaalaa jiran kanatti gariin abaarsaaf, gariin ammoo eebbaaf hin uumamne jechuu kooti. Hunduu wal qixa dachee kanarratti qullaa isaa uumame. Namni kamuu yeroo dhalatu qilleensa dacheen qabdu namarraa bitee miti kan arganu. Namni dachee irratti dhalate hundi qabeenya dacheen qabdus wal qixatti qabaachuu qaba ture. Namootni baay’een qofaa misoomuu fedhu. Qofaa ofii ammoo ni duroomu malee, hin misooman. Waanti barbaachisu garuu waliin misoomuu ture. Qofaa duroomanii kaaniin hiyyummaatti darbuun misooma hin ta’u. Ilaalchi akkasii kun ilaalcha ofittummaati. Ofittummaan kun gufuu misoomaati. Yeroo mara jecha Misooma! Misooma!…!jedhu heddutu jedhamaa oola. Misoomuun dansa. Garuu maqaa misoomaa waamaa ooluun maal fayyada? Misoomuun maqaa waamuu miti. Ilaalcha misoomeen, misooma misoomsuudha malee. Namootni hedduun misooma barbaacha jooraa oolu. Garuu misoomni isaan dhokata. Misoomni ilaalcha kottoonfateen kan mul’atu miti. Ilaalchatu kottoonfate jechuu kooti. Ilaalcha kottoonfate kana Ilaalcha Misoomaa tu maqaa moggaase. Egaa Ilaalchi Kottoonfate kun isa namootaan taphachaa jirudha. 