Jecha ‘damaraa’ jedhu kanaaf hiikni sirriin kam akka ta’e ani mooji. Garuu namootni ayyaana damaraa amantaa fi aadaan wal-qabsiisanii ayyaaneffatu. Akka aadaatti damaraan maal akka ta’e aadaa naannoo ani itti dhaladhee siif ibsuunan eegala. Dur yeroon ijoollee (A.L.H tti naannoo 1987-1994), akkaataa abbaan kiyya itti ayyaana damaraa ayyaaneffatun yaadadha. Abbaan kiyya yeroo lubbuun jiru sana ayyaana damaraa kana sirnaan ayyaaneffata ture. Gaafa damaraa ayyaaneffatu kana, muka buleeyyii kanneen akka bakkanniisaa fa’a irraa dame dhedheeroo lama baala isaanii wajjin muree fideetu balbala manaa duratti irkisa ture. Achii booda abaaboo kanneen akka siddisa birraa fi margammoo walakkeessa damee mukeen kana lamaanitti hidha. Manneen ollaa keenya jiran keessaas kanneen abbaan isaanii akkuma abbaa kiyyaa sirna aadaa durii hordofanis akkasuma godhu turan. Egaa gochi muka jiidhaa manatti hirkisuu kun naannoo keenyatti Damaraa ta’uu isaati. Maal kana qofaree gaafa ayyaana damaraa sana erga damaraan akkasitti damaramee booda ancootee fi farsoon ayyaanichaaf qophaa’es aluma mana jala bakka damaraan irkifametti nyaatama. Ancootee fi farsoo kanas ollaa keenya wamnee waliin nyaannee dhugna turre. Osoo hin nyaatin dura garuu mataa nyaataa fi dhugaatii sana damaraa jalatti naannessanii naqu turan. Yeroo kana haawwan maatii fi ollaa ilil jedhaniitu ayyaana kana gammadanii simatu. Gammachuu ayyaana kanaas waliin nyaatanii; waliin dhugaa waliin taphatu turan. Yeroo maatiifi ollaan akkanatti ayyaana kana ayyaanessan nuti ijoolleenis hedduu nutti tolee gammanna turre. Yeroon abbaan kiyya muka muree damaraa itti damaraa ture guyyaa keessaa naannoo sa’a 10 fa’a eegaleeti. Galgala yeroo aduun dhiitummoo qoraan gogaan walitti funaanamee ala oobdii keessatti abiddaan gubama. Abidda sanarraas guca ykn xombora qabsiifataniitu ‘Iyyooshee daree…Birraan bariitee Daree…Iyyoshee Daree…”Fa’a jechaa walharkaa fuudhanii sirbu. Yoo fedhanis darabeen walharkaa fuudhanii geeraru. Egaa maatiin kiyya akkanatti ayyaanicha ayyaaneffata ture. Abbaan kiyya yeroo sana amantaa Ortoodoksii hordofa ture. Ollaan keenya muraasni isaanii garuu amantaa ‘Proteestaantii’ yeroo sana ho’uu eegale amananii jiru. Kanaafuu isaan kun ayyaana damaraas ta’e kan masqalaa ayyaaneffachuu dhiisaniiru. Maatii keenya keessaas obboleessi kiyya kan Caalii jedhamus yeroo sana namoota dafanii amantaa Pheenxee kana fudhatan keessaa tokko ture. Kanaaf jecha Caaliin “ayyaana kana ayyaaneffachuun sirrii miti” jedhee abbaa kiyyaan mormaa ture. Sirna damaraa abbaan kiyya ittiin ayyaaneffatu sana namoota amantaa pheenxee keessaa qofas miti kan morman. Qeesotni amantaa Ortoodoksiis “damaraa isa jettee muka manatti hirkiftu kana dhiisi! damaraan kee amantaa keenyaa wajjin hin deemu” ittiin jedhanii dheekkamu turan. Abbaan kiyya garuu yeroof dheekkamsa jaraa sana jalaa callisus, yeroo ayyaanni damaraa ga’u hunda damaraa isaa akkuma isa durii sanatti ayyaaneffata ture. Sirna ayyaana damaraa abbaan kiyya hordofu irratti mormiin garaa garaa isa mudatus “Isin kan beektan jedhaa, ani akkan beekuttan ayyaaneffadha!” jedha ture abbaan kiyya. Egaa damaraan naannoo keenyatti muka jiidhaa lama manatti hirkisuun damarama jechuudha. Maal kana qofaree namootni naannoo Oromiyaa kanneen biroon tokko tokko akka ibsanitti ammoo, damaraan abidda alatti gubanii daaraa isaa itti naannessuu ykn itti marsuun ayyaaneffama jedhu. Hiiknumti Damaraa jedhu kuniyyuu daaraa maraa kan jedhu kanarraa madde jedhaniis kan ibsan ni jiru. Haa ta’u malee namootni yeroo ammaa kana irra jireessaan ayyaana Damaraa amantaa Kiristaanummaa wajjin wal qabsiisu. Ayyaanichi ayyaan kiristaanummaa jedhamus, addatti Ortoodoksii Itoophiyaatu ittiin beekamaa jira. Ambaa kiliyaa kan UNSCO irratti Itoophiyaan galmeessistee qabdu keessaas tokko ayyaana damaraa ykn masqalaa kanadha. Akka seenaan tokko tokko ibsutti dhaloota Kiristoosiin booda jarraa 4ffaa keessa mootittiin ‘Hileenii’ jedhamtu tokko naannoo Roomaa jiraacha akka turte himama. Mootittiin Hilleenii jedhamtu kun haadha mooticha isa yeroo jalqabaaf Kiristaana keessaa mootii Roomaa ta’uu danda’e ture. Mootichi Roomaa kun Haadha isaas kutaa bulchiinsa Roomaa keessa bakka tokko akka isheen hoggantuuf muuduun isaa ni himama. Akka seenaan kun ibsutti mootittiin Hilleenii jedhamtu kun bara 326-328 tti daawwannaaf gara lafa qulqullaawaa(holy land) jedhamu deemtee turte. Achittis hojii tola ooltummaa kanneen akka waldaa Kiristaanotaaf ijaaruu fi hiyyeessota gargaaruu hedduu gochaa turte jedhama. Bakki qulqullaawaan(holy land)jedhamu kun naannoo Yesuus keessatti dhalatee guddatee, barsiisaa turee fi itti fannifame ta’uu isaati. Bakki kun lafarratti gidduu galaana Medeteriyaaniyaanii fi galoo galaana Yordaanos/Jordan jedhamu gidduu ta’a jedhamee himama. Bakki kun bakka kitaabni kiristaanotaa (bible) lafa Israa’el jedhee waamudha. Ta’us lafti kun yeroo ammaa naannoo lafa Filisxeemotaa (Palastines) akka ta’etu beekama. Hilleenii bakka qullaa’aa jedhamu kana yeroo deemte achitti fannoo sadii argachuu akka dandeessestu garii kiristaanotaan amanama. Fannoo kana sadan keessaa tokko isa Yesuus irratti fannifame yemmuu ta’u, lama ammoo isa hattootni lama bitaa fi mirga isaatitti ittiin fannifaman ta’a jedhamee shakkame. Hilleeniin yeroo fannoo kana argatte haafa naannoo sanatti walitti qabamee jiru sana gubdeetu haara isaa faana dhooftee bakka fannoon dhugaan inni Yesuus itti fannifame jiru sana argitee, lafa keessaa qochisiistee baasifte jedhama. Haafni walitti qabamee gubame sunis balfa namootni bakka fannoon sun argamutti gatan ture. Akka namootni ibsanitti erga Yesuu achitti fannifamee kaasee bakka sanatti balfatu gatama ture. Balfi gatamaa ture kunis tuulamee gaara ta’ee, fannoo sana awwaaluu danda’e. Egaa Hilleeniin balfa walitti qabamee jiru sana gubde jechuudha. Balfi gubame sunis isa walirra tuulamee fannoo isheen barbaaddu sana dhoksee turedha. Fannoo dhokate sana argachuuf jalqaba balfa tuulame sana gubde jechuudha. Egaa namootni ayyaana damaraa ayyaanessanis balfa isa walitti qabamee ture sana gubuu irraa ka’eeti. Akka afaan Amaariffaatti walitti dabalamuun balfa kanaa walitti ‘Dammaramuu’ isaati. Kanumaan Damaraa jedhame jedhu. Masqal jechuun ammoo fannoo isa argame sana ibsa jedhu. Fannoo jechuunis afaan Amaariffaan ‘Masqel’ jedhama. Egaa gama amantaan yoo ilaalle ayyaanni Masqalaa fi Damaraa yaadannoo adeemsa Hilleeniin ittiin fannoo (Masqel) Yesuus argatte sanaaf kabajama. Seenaan kun dhugaa ta’uu isaa amantaalee Kiristaanummaa keessaa Kaatolikii fi Ortoodoksiin amananis. Amantaaleen kanneen akka Protestaantii ni shakku. Fkn fannoon yeroo sana argame jedhamu ajaa’iba Helleeniin argamus kan yesuus itti fannifame ta’uu fi dhabuun isaa shakkii uumeera. Kanneen amanan garuu fannoo sana gargar kutanii waldaalee biyyoota addunyaa jiru hedduun ga’uu yaalanii turan jedhama. Irra jireessaan garuu qaamni fannoo kanaa waldaa Kaatolikii Roomaa keessa olka’amee jira jedhama. Cabaan fannoo kanaa muraasni isaa karaa biyya Gibxii(Misirii) akka gara biyya Itoophiyaa galee jirus ni dubbatama. Itoophiyaa keessaas waldaa Gishan Mariyam jedhamu keessa akka olkaa’amee jiru fa’a shakkama jedhanii namootni himan jiru. Ortoodoksii Itoophiyaa fi kanneen biroon adeemsa Hilleeniin ittiin fannoo yesuus argadhe jette kana dhugaa ta’uu isaa amananis, Protestaantotni ammoo sababa ittiin dhugaa ta’uu dhabuu isaa morman ni ibsatu. Fknf fannoon Hilleeniin argatte jedhanii waldaalee garaa garaa kessa olkaaa’anii jiran gaafa qratamu soba ta’uu isaa ibsu. Kunis gariin mukti fannoon sun irraa tolfame kan naannoo Yesuus itti fannifame keessa hin jirre ta’uu isaa ibsu. Gariin ammoo jaarraan mukichi itti uumame akka qorannoon laboraatoorii ibsutti kan jaarraa Yesuus kessa fannifame ibsu miti fa’a jedhu. Walumaa galatti ayyaanni Damaraafi Masqalaa bakkaa bakkatti hiika garaa garaa qaba. Yeroo ammaa kana ayyaanni kun Itoophiyaa keessatti yeroo walfakkaaturraa eegalee kan ayyaaneffatamuu eegalu ta’us, Sirna garaa garaan kabajama. Fknf Oromoon amantaa Ortoodoksii hordofuu baatus masqalaan mootii ayyaanaa jedhee waama. Ayyaana kanaaf bakka guddaa qabaachuu isaati. Maqaan masqala jedhus jecha ammas qalaa jedhurraa akka uumame ta’uus kan ibsan jiru. Naannoo Uummattoota kibbaa birattis ayyaanni kun ji’a tokko guutuu akka ayyaaneffatamu himu namootni. Akka amantaa Ortoodoksii Itoophiyaatti garuu fulbaana 17 qofa ayyaaneffatama. Egaa kamtu kamii? Ati maal jette? Atumti qaaccessi jedheetan siif dhiise dubbii kana! 