Namni kamuu jireenya hawwataa jiraachuuf jiruu isaa dhaaba tolchuu qaba. Jiruun dhaaba tollaan jireenyi bareedee mul’ata. Jireenya ofii dhaaba tolchuun kun ammoo ifaajjii booda argama. Namootni addunyaa kanarra jiraatan hunduu diina jireenyaa ni qabu. Diina jiruu fi jireenya namootaa diiguu fedhutu jira jechuu kooti. Diinni kun rakkoo jedhamee beekama. Rakkoo jireenya namaa diigu kana mo’atee jiraachuuf namni jireenya isaa dhaaba tolchee ijaarrachuu qaba. Yoo ijaarsa tolan rakkoo kamuu ni dandamatu. Ifaniis mul’atu. Hin fokkisan. Silaa jireenyi namaa waanuma xiqqoon hin diigamu, hin kufu, hin duufus ture. Haa ta’u malee jireenyi namootaa rakkoolee hedduu farra jireenyaa ta’aniin marfamanii argamu. Rakkooleen jireenyaa kunniin uummata Afrikaa birattimmoo irra jireessaan danoomanii mul’atu. Keessumaa kan biyya keenyaammoo waan jechaa nama dhabsiisa. Osoo dirreen ittii rakkoo lolanii mo’atan jiraatee, silaa isa dhabamsiisuuf nu caalaa namni itti duulus waanuma jiru hin fakkaatu. Tarii nama hidhannoo bitee ykn gurmuu ijaaree rakkootti nu duulchisutu dhabame ta’innaa laata? Akka beektotni jedhanitti rakkoo furuuf jalqaba madda rakkoo beekuutu dursa. Maddi rakkoos sababaalee gurguddoo lamarraa akka dhufan ibsu. Maddi rakkoo 1ffaan sirna (system) yoo ta’u, inni lammataa ammoo namoota dhuunfaati (individuals). Akka ibsa kanaatti sababa sirnaan rakkoon uumamu sababa sirnoota akka; siyaasaa; dinagdee; amantaa fi aadaa fa’iini. Ibsa gama dhuunfaatiin ammoo namni kamuu rakkoo uumamuuf sababa ta’uu akka danda’u hubanna. Sirna uumuufis ta’e sirna uumame hojiitti hiikuu ykn dhiisuun ga’ee namoota dhuunfaati. Egaa rakkoo akka gareetti namoota mudateef namni tokko nama biraatti quba qabuu dura, ofitti quba qabuu qaba jechuudha. Rakkoon garee yeroo baayyee sababa rakkoo dhuunfaatiin uumama. Namootni rakkoo uumamuuf itti gaafatamummaa fudhachuu hin fedhan. Qooda kanaa ‘abalutu akkas godhe’ jechuu filatu. Silaa rakkoo uumame furuuf namuu waan danda’u gumaachuutu irraa eegama ture. Maarree, nutis kanumaaf namni akkamitti dhuunfaan of-ijaaruu danda’a jennee gaaffiin eegalle. Eeyyen, of ijaaruun waan hunda ijaaruu dursa. Of ijaaruun kun isa garee yookiin dhaaba woyii ijaaran sana jechuu miti. Inni jennu kun ijaarsa isa dhuunfaa ofii irratti xiyyeeffatuudha. Kan garee ta’ee ijaaramus ida’ama namoota dhuunfaati. Mitii ree? Kanaafuu ijaarsa garee kan dursu ijaarsa dhuunfaati. Namootni dhuunfaa dhuunfaa isaaniitti osoo of ijaaranii silaa gareen isaan ijaarratanis ijaarsa tola ture. Ihim! Dhuunfaan of ijaaruu jenneerra! Mee waa’een dhuunfaan of ijaaruu kun maal akka ta’e hubachuuf simarraa haa eegalluu? Atumti kun dhuunfaa keetiin akkamitti of ijaartee jirataa? Atis yoo ijaarsa tolte nu hawwattaafani. Nu hawwannaan ammoo faana sidhoofna. Yoo ijaarsi kee bu’ura hin tolle garuu ni duufta. Ni fokkista. Silaa gara kee eenyutu ilaalaa? “Eci! Muu! Fokkisaa! Fokkistuu! Duufuun kee nurrattis jiguufi! Abadan nurrattimmoo hin jigdu!” fa’a jenneetu silaa achi sirraa baqannaam. Eyyen kanaaf ijaarsa kee qoranna. Namni ijaarsa bade ni fokkisa. Hubataan dursa of ijaaruu filata. Wallaalaatu of-irraanfatee kan biraa ijaaruf hiixata malee. Namootni ijaarsa of balleessaniitu kan biraammoo komatu.Fknf: Osoo jireenyi kee fokkisaa ta’ee silaa akkati “sababa abaluufan akkas ta’e” jettu nan beeka. Silaa namootatu ijaarsa naballeesse jettee akkati komii dhiyeeffattus nan hubadha. Sun garuu dhimma kiyya miti. Tariimmoo ‘waaqatu bedengeree na uume malee ani maalan ofitti balleesse’ jechuus ni malta. Sunis nandhibu. ‘Ani carraa hin qabu!; Carraa dhabuutu jireenya koo ijaarsa balleesse’ jechuus malta. Sunis dhimmuma keeti. Anaan maaltu dhiberee? Jireenyi kee dhaaba toluu didee yoo jiguuf achi duuffate ykn dibataa fi galtee jireenya kee bareechan dhabee yoo fokkises dhimma keeti. Anaan ijaarsi jireenya keetii ofitti nan hawwatu taanaan galagaleeyyuu sin ilaalu. Eyyen, nanamni kamuu jireenyuma ijaarsa tolee, ofitti nama hawwatuu qofa faana dhahuu fedha. Sababnis kanuma isa jireenyi tolteefii dhaga’uutu tola. Akka beektotni jedhanitti jireenya ati jiraattu kamiifuu kan sababa ta’u, dhibbeentaan 90(90%) gocha keetiin yoo ta’u, dhibbeentaan 10(10%) ammoo carraadhaan ta’uu isaati. Namootni jireenya isaaniif sababaalee akka: waaqaa; carraa ykn gocha namoota kan biroo ibsatu. Ta’us, irra jireessaan jireenya isaanii bareechuus ta’e balleessuuf sababni matuma isaaniiti. Jireenyi dhuunfaa akkuma abbaan ijaaretti ijaarama. Yoo tolchan ni tola. Balleessan ni bada. Kanaafuu jireenyi kee ammaa kun yoo fokkisaa jiraate, kan ijaarsa balleesse sima mataa keti. Yoo bareedaa jira ta’emmoo kan ijaarsa tolches sima jechuudha. Eyyen dhuguma! Dhugaan sitti hima! Ati yeroo kana jireenya keef waanuma olkeesse jiraataa jirta. Haa ta’u malee jireenyi kee har’aa kun akkanumatti hin hafu. Kanaan boodas isa fokkise bareechuu fi isa tolemmoo balleessuun harkuma kee jirti. An amma Oduu cabsaan sitti himuuf deema! Innis ‘ammaa kaaftee jireenya kee tolchitee ijaaruu akkati dandessudha! Eyyen kanuma. Ni danadeessa! Akkamitti jechuun kee hin oolu. Kunis gaaffichi gaariidha. Namni kamuu jireenya isaa tolchee ijaarrachuuf galtee ijaarsa jireenya namootaaf bu’ura ta’an sadan fayyadamuu qaba. Galteewwan sadan kanneen namni sirnaan fayyadame jireenya isaa tolchee ijaarrata. Galteewwan ijaarsa jireenya namaaf bu’uura ta’an kunniin;- 1) Qorqalbii (Psychology) 2) Soorata fi 3) Sochii qaamaa(sporting) fa’i. Isaan armaan olii kana sadan namootni yoo sirnaan itti fayyadaman boca jireenya isaanii ni bareechatu. Akka malee itti fayyadamuun garuu balaa qaba. ulfaadhu xumureera! 