Wantotni lubbuu qaban hundi jiraachuu fedhu. Jireenya fedhan jiraachuuf ammoo haala mijataa jiraachuuf isaan barbaachisu argachuunis dirqama. Lubbu-qabeeyyiin kamiyyuu haala jiraachuuf isaan dandeessisu keessa jiraachuu fedhu. Kun ammoo sababa waantotni jiraachuu isaaniitti gufuu ta’uu malan hedduun jiraniifi. Kanaaf jecha jireenya mijataa jiraachuuf akkasumas sanyii isaanii jireenya itti fufsiisuuf lubbu-qabeeyyiin hundi tooftaalee garaa garaatti fayyadamu. Waantotni akka: soorataa, bishaanii, qilleensaa, da’oo fa’a jireenya lubbu-qabeeyyii lafarraaf kanneen bu’uuraati. Haa ta’u malee waantotni barbaachisoon kunniin yeroo hunda salphaatti kan argaman ta’uu dhabuu malu. Kunis sababa garaa garaan haalli waan mijachuu dhabuu maluufi. Haalli mijatus, mijachuu baatus garuu lubbu-qabeeyyiin jiraachuuf waantota bu’ura ta’an kanneen argachuun dirqama. Kanaafuu tattaafii jireenyaa gochuun lubbu-qabeeyyii kamiifuu dirqama ta’uu isaati. Waantota jireenyaaf bu’uura ta’an argachuuf haalli mijataan kan hin jirre yoo ta’e, ifaajjii garaa garaa gochuun dirqama jiraachuuti. Yoo haalli mijataan jiraates, ifaajjii jireenya isaanii salphisuuf diqamu. Ta’uu baannaan jireenya gadadoo jiraatu. Inumaa jiraachuun rakkoo ta’uu mala. Kanumaan jireenya garaa garii jiraatu. Inni kaan furdatee kaanimmoo qallata. Kaan soorachuuf yoo adamsu. Kaanimmoo miliquuf mala dhahata. Haxaariin gamnaa inni akka namaa ammoo dhibee kamiifuu daawaa woyii soqa. Namoonnis akkuma malaaf amala isaanii wal qixxummaa hin qaban. Kanumatu inni kaan jabaatee kaanimmoo akka laaffatu, Kaan duroomee kaanimmoo akka hiyyoomu taasisa. Ifaajjii jireenyaa keessatti lubbu-qabeeyyii kanneen rakkoo baqachuuf miilla yookaan baallee hin qabnes, waanuma akka qoraattii ykn daannoo woyiitiin eegumsa godhatu. Kanneen akka margaa baay’een isaanii qoraattii, baallee fi miilla ittiin diina isaanii miliqan hin tolfannes ni jiru. Garuu erga dheedamanii booda qixa dheedichaan madoofte sana deebisanii dhidhiibbatu fa’i. Tarii baalaa fi damee kan biraa baafatu. Kanumaaf jecha baqachuu fi daannoo woyiitiin of eeguu dhiisanii dheedamus fakkaata. Moo isa kaaniin jiraachisuuf kana godhan laata? Tariimmoo karoora fuulduraa malee ammatti miliqanii jiraachuu kanaaf hin qophoofne ta’innaa? Sanas ta’u kana, ifaajjiin biqilootnii fi bineensotni kamiyyuu ofii isaaniis ta’u sanyii isaanii lafa kanarra barabaraan ittiin jiraachisuuf godhan ga’aa taanaan rakkoo hin qabu. Gadheen yoo jireenyi isaanii fuulduraaf shakkii jala kan jiru ta’e qofa. Wanti barbaachisaan lubbu-qabeeyyiin balaa dhufu jalaa hafanii jireenya isaanii itti fufsiisuu danda’uu isaaniiti. Balaa kamiinuu miliqanii yookaan dandamatanii jiraachuu danda’uun kun dubbii ijooti. Dhimmi kun namoota hundas ni ilaallata. Lubbu qabeeyyiin kamiyyuu waantota jireenyaaf isaan barbaachisu dhabnaan, guutummaatti lafa kanarraa baduu danda’u. Haa ta’u malee waantota balaa uumuu malan kamiyyuu qolachuuf tooftaa garaa garaatti fayyadamu. Tooftaaleen kunniin ammoo kanneen qaama lubbu qabeeyyiin alatti ykn qaama keessatti taasifaman akkasumas lameenuu walcinattii kan adeemsifaman ta’uus ni malu. Adeemsa lubbu qabeeyyiin balaa isaan mudatu ittiin dandamachuu malan keessaa tokko tooftaalee qaama lubbu qabeeyyii keessatti taasifamudha. Tooftaa kanaan balaa dandamachuun yeroo mara beekumsaaf humna kan gaafatu qofa miti. Jijjiirama tirannaa haala irratti hundaa’ee keessoo seelii isaaniitti adeemsifamuudha malee. Ta’us tooftaalee akkasii kana beekumsaan fayyadamuun hin dandaa’amu jechuu miti. Beekumsa waa’ee hormaata sanyii (genetics) fayyadamanii gosa sanyii rakkoo hin dandamanne tokko gara isa rakkoo dandamatutti jijjiiruun ni dandaa’ama. Kun garuu yeroo fi beekumsa olaanaa isa akka beektota namootaa keessaa jarreen Saayinsistoota (Scientists) jedhamanii sana fa’a gaafata. Namootni akkasii namoota keessaa warra ilaalcha misoomaa qabanidha. Namoota akka profeesor Gabbisaa Ejjetaa faa jechuu kooti. Amma kan ilaalaa jirru garuu waa’ee lubbu qabeeyyiiti. Lubbuu kan qabummoo nama qofa miti. Tarii namni mootii lubbu qabeeyyii maraati. Kanas yoo beekumsa fayyadame jechuu kooti. Malee osoo lubbuu ajjeesanii kan mo’atan ta’ee, silaa warra akka Vaayiresii fi Baakteeriyaatu mootii hundaati. Walumaa galatti tooftaalee fayyadamuutu waan maraati. Tooftaaleen keessootti taasifaman kanneen akka:- madaquu(adaptation) fi jijjiiramuu(mutation) fa’a kan dhuunfatuudha. Tooftaaleen qaamaan alatti taasifaman ammoo baayyinaan beekumsaa fi mala akkasumas ga’umsa qaamaa fa’a fayyadamuun kan argamaniidha. Beekumsa fayyadamuun ammoo baay’inaan sanyii namootaa irratti mul’ata. Lubbu qabeeyyii hogganuuf namni dandeettii kan argates sababa beekumsa olaanaa fayyadamuufi. Beekumsa fayyadamuun mallatoo qaroominaati. Kunis salphaatti balaa miliquuf dorgomanii mo’achuuf, da’oo qabaachuuf, adamsanii/ oomishanii soorachuuf, qabeenya horachuuf, diina injifachuuf, daawaa soqachuuf, malaa fi fala dhahachuuf fa’a namoota gargaareera. Tooftaaleen qaamaan alatti taasifamanis isaanuma kanneeni. Ta’us namootni hundi walqixa jireenya mijataa jiraachaa hin jiran. Gariin goobee gariin doofee jiraata. Kan jiru wal ga’uu dinnaan inni mo’u ajjeesee dhuunfata. Maqaatu nama malee gariin isaa horiidha. Akkuma sa’aatti jiraata. Nama akkasii kana haxxee namaatu elmatee qalata. Yoo fedhes ittiin qotata. Garaagarummaa qaroominaati. 