Meeshaaleen gara hawaatti ergaman gosa qabu. Kanneen nama fe’atanii fi osoo hin fe’atin ofuma isaaniitiin odeeffannoo guuranii dha. Odeeffannoo guurratan sanas bifa fakkii akkasumas waraabbiin daddabarsuu danda’u. Odeeffannoo guuran sanas fidanii dhufuu qofa osoo hin taane, achuma ta’anii bifa danbalii ‘electromagnetic wave ‘jedhamuun gara lafaatti erguus kanneen danda’anii dha. Ashaangulliitii (robots) fe’atanii kanneen imalanis ni jiru. Ashaangulliitotni kunniin ammoo bakka namaa bu’anii waantota sakatta’uu akka danda’anitti kalaqamu. Harka baay’eetu itti godhama. Namootni lafumarra taa’aniis samii irratti isaan ajajuu danda’u. Akkuma hawaairraa odeeffannoo gadi erguun danda’amu lafarraas ol erguun ni danda’ama. Kanaafuu yoo ashaangulliitiin cabdes, lafumarra ta’anii tolchu. Waanti ajab nama jechisiisu kun kan ta’uu danda’u mala ‘infrafed wave ‘fayyadamuun ta’uu isaaniiti. Akkuma isa remootiin TV banatan sana jechuu dhaam. Yeroo baay’ee nutis wantota arginu hin ajaa’ibsiifannu, hinqorannus malee ifni aduu akkamitti aduurraa ka’ee lafa dhaqqabe hin jennu malee adeemsi ifaa fi infrared tokkumaam. Lamaanuu cararraa electromagnetic wave jedhamanii dha. Ifni gosa cararraa keessaa isa ijaan argamuu dha malee. Nuti ifaa wajjin gaaffii hin qabnu. Akkamitti akka lafa dhaqqabus hin xiinxalluu. Waaqumaaf dhiifna. Kanatu waantota akka ifaa akka hin qoranne nutaasise. Uumama vaayiresii(virus) jedhamu hoo maaltu uumaa? Deebii simaaf dhiiseen gara hawaatti sideebisa. Meeshaan fakkii hawaa keessaa kaasuuf itti fayyadaman ‘teleskoppii’(telescope) jedhama. Meeshaan kunis garaa garummaa ni qabu. Garaagarummaan isaa akkuma gosoota maayikrooskoppii (microscope) dandeettii waantota xixiqqoo gurguddisanii mullisuu isaaniirratti hunda’a. Saatalaayitootni gara hawaatti ergaman turtii fi bakki isaan hawaa keessa qubachuu qaban kaayyoo gara hawaatti ergamaniif irratti hunda’a. Erga gara hawaatti imalanii boodas turtii yeroo muraasaa ykn yeroo dheeraa gochuu ni malu. Turtiin isaanii kaayyoofi bakka itti ergaman irratti hundaa’a. Fakkkeenyaaf satalaayitootni sirna soolaarii (solar system) keessa akka qorataniif ergaman yeroo muraasa keessatti bakka yaadame sana ga’anii dalagaa eegaluu kanneen malanii dha. Kanneen sirna soolaariin alatti ergaman garuu fageenyi isaan sirna soolaarii keessaa ba’uuf taasisaniyyuu yeroo dheeraa itti fudhata. Kanumarratti hundaa’uun meeshaaleen gara hawaatti imalan kunniin saffisa lafarra ittiin gara hawaa imalan garaa garaa qabu. Ta’us garuu hanga har’aatti meeshaan akka saffisa ifaatti fiigu danda’u hin kalaqamne. Kanneen kalaqaman keessaa baay’eee kan saffisu yoo jedhame isa saffisa fageenya kilomeetira 8 sekoondii tokkotti(8km/s) fiiguu dha. Ifni garuu sekoondii tokkotti fageenya kiilomeetira 300,000(300,000km/s) fiiga. Haaluma kanaan biyyootni qarooman gosa saatalaayitootaa baayyee hawaa keessaa bakka baayeetti erganii qabu. Biyyootni hin qabne ammoo warra qabanirraa odeeffannoo bitatu. Fakkeenyaaf, Itoophiyaan saatalaayitii waa’ee odeeffannoo lafarraa muraasa beekuuf fayyadu tokko fulbaana 20, 2019 hawaa keessaatti gargaarsa Chaayinaan akka ergitee qabdu ni yaadatama. Turtiin satalaytiin kun hawaa kessa teessee odeeffannoo erguuf tajaajiltus waggaa muraasa qofadha. Biyyootni Afrikaa biroonis akkuma Itoophiyaa gama kanaan duubatti hafanis, muraasni isaanii saatalaayitoota muraasa hawaa keessaa qabu. Kun ammoo yoo wanti biraan hafeyyuu odeeffannoo argachuuf kaffaltii qisaasamu ni hanbisa. Kanaafuu, tarkaanfiin Itoophiyaan gama kanaan eegalte kan jalqabaa ta’us, qorannoo hawaa kanneen biroo geggeessuuf saatalaayitoota biroo hedduu fi ogeessota hedduu dhuunfaa isheetti akka horachuu qabdu jajjabeeffamuu qaba. Walumaa gala namootni qarooman qorannoo hawaa haala kanaan geggeessuun qaroomina isaanii qaratu. Waantotni hawaa keessa jiraachuun isaanii mirkanaa’ee fi qorannoon irratti geggeeffamaa jirus haaluma kanaan hubataman. Waantotni hawaa keessatti argaman baay’een isaanii hin beekamne. Kunis qaroominnii qaramee akka hin goolabamne nutti mul’isa. Ta’us qorannoon qorattoota akka NASAn geggeefamaa jiru qaroominni namootaa hagam akka qarame namatti argamsiisa. Qaroominni kun qaroomina namootaa jedhamee kan yaamamu ta’us, namootni eenyu fa’i, gaaffii jedhu kaasuu hin oolu. Nutis namuma. Mitiiree? Nuti qaroomina akkamii qaraa jirra? Achis ta’e asis namootni qaroomina qaran akkuma jiran,kan doomsanis hin dhabaman. Qaroomina doomaa akka alaabaatti rarraafatanii nuti akkasi; Dur akkas ture jechaa barooduunis inuma jiraafani. Qaroomina doomaa (isa mana manaa) sana akkuma jiru sanatti kan barsiisuu fi kan baratus jira achis asiis, yoo nuti baay’ina caalle malee. Egaa galanni kan warra qaroomina qaruu haa ta’u! Warri achii qarooman bilbila, raadiyoo fi television saatalaayitii isaaniitti hidhanii, warra asii qaroometti gurguratu. Kan bites buufatee nutti gurgurata. Nutis waan qabnu walitti corree qaroomuuf bitanna. Kanumaan odeeffannoo waa’ee ganda keenyaa warra ganda gamaaf daddabarsina. Odeeffannoon keenyas ifa akka ta’utti fakkii fi waraabbii garaa garaan dabaallee dhoobnaaf. Isaanis deebiima walfakkaatu nuuf deebisu. Kanumaan siyaasa keenya isa soba, jibbaa fi arrabsoo gandummaan dabaalame sana qaroomina goonee sammuu dhalootaa ittiin doomsaa oolla. Waanti nama ajaa’ibu garuu warra qaroomerraas oomishaalee qofa miti kan bitannu. Odeeffannoo feenu barbaannee (search) goonee bitachaa oolla. Isaan bira maaltu dhibe! Yoo ati maqaan koo eenyu jetteyyuu sitti himu. Nutu isaan hin beeku malee isaanoo nu beeku. Nutis waanuma gurraa qabnu qofa namootaaf ifa gochuuf jecha bitachaa oolla. Kanuma barannee barreessaas oolla. Qaroomina qaruu keessaa tokko dursa odeeffannoo bitannee dubbifnuu fi barreessinee barsiifnu qaruu dabalata. Odeeffannoo baay’ee baruu fi beekuuf gandummaa, sanyummaa, lolaa fi oduu lolaa kan naannoo keessaa baanee gara hawaatti xiinxalaan imaluu qabna. Achii beekumsa ajaa’ibsiisoo waan hunda beekuuf nama fayyadan baay’eetu jiru. Hawaa keessa akka isa lafarra waantota xixiqqoo miti kan argamu. Namootni achi imalanis namoota waantota xixiqqoo wajjin oolan miti. Atis yoo kana dura gara hawaatti yaadaan imaltee hin beektu ta’e, osoo imaluu shaakaltee gaarii natti fakkaata. Maaloo, hawaa keessa ooluu yaali! Achi keessatti ilaalcha xixiqqoo ishee akka gandummaa argitee garaan sin gubatu. Achi keessaa ilaalcha akka hawaa bal’atutu jira.Yoo achi ol imalte odeeffannoo ajaa’ibsiisoo waa’ee uumama gaalaaksotaa, urjilee, pilaaneetotaa fi kkf jedhamanii argatta. Isaan kun dhagaa qofa osoo hin taane waantota akka warqee fi meerkurii irraa kan oomishamaniidha. Xiinxalaan hawaa imallaan waantota aja’ibsiisoo hawaa keessaa wajjin muuxannoo wal jijjiiraa oolta. Isaaniin qorattee waan baay’ee irraa baratta. Ati fedha qabaannaan isaan waan hedduu sibarsiisu. Yoo achi imalte, gandummaa dhiisiitii, lafti iyyuu hagam akka xiqqaattu gadi ilaaltee taajjabda. 