Akka Ilaalchi Misoomaa ilaaletti Ilaalchi Kottoonfate isa diriiruu dhabedha. Ilalcha isa ’asii’ qofa malee ’achi’ hubatee hin argine. Ilaalchi kottoonfate kun osoo diriiree silaa asis, achis waanta jiru xiinxalee hubata. Isa kamtu kami jedhee madaalees hubata. Ilaalchi diriiraan dhugaa baruuf sammuu banata. Ilaalchi kottoonfate garuu kan ofii malee kan biraa hin argu. Duuchaamatti:- Matumaa! Hin ta’u! Hin danda’amu! Kun dhugaadha! Kun soba! Kun cubbuudha! Kun qulqulluudha! fa’a jedha malee, Maaliif? Akkamitti? Yoom? Eessatti? Eenyuun? fa’a jedhee qoratee hin hubatu. Beekumsa xiqqootu isa daangessa. Kanaaf dhugaan soba itti fakkaata. Soba dhugaa godhees hubata. Osoo hin beekin beekaa of se’a. Kanumti isaa qofti qulqullaa’uu fi kan biroon xiraa’uu isaa odeessa. Ilaalchi kotoonfate kun sammuu cufatee afaan banata. Maarree akkasitti jireenya silaa misoomuu qabu barbadeessaa oola. Akka namootni ilaalcha diriirfatan arganii ibsanitti silaa qabeenya baay’eetu hawaa keessa jira. Garuu ilaalchi kottoonfate qabeenya achii arguun hafnaan isuma asiiyyuu hunda argee hin hubatu. Isuma asii arge qofa saammachuu filata. Kanumaaf kufee caba. Ajjeesee fa’a dhuunfachuuf karoora baafaata. Ilaalchichi asumeedha! Isa asatti ofittummaa fa’iin kottoonfate.Yaalii qofaa duroomanii jiraachuuti. Isa”Ani duunaan margi hin margin jettee harreen alanfachaa duute” jedhee Oromoon mogolee dhahee cabsu sana fa’i. Haa jiraatu inni! Falmaan mirga dhala namootaa! Ilaalchi kottoonfate kun isuma namootni baay’een ofii duroomanii, kaaniin hiyyomsuu fedhan fa’i. Isuma qabeenya hawaa keessa barbaaduu cubbuu godhee, kan lafarraa saamuun ammoo akka waan qulqulluu ta’etti ilaaludha. Ta’us akkasitti ilaaluu isaa kufee ka’ee morma. Hawaa abuuruun akka hin mallee fi waaqaan mormuu akka ta’e ibsata. Egaa mormus kanuma jechuu isaati. Namootni dalagaa cubbuu fakkeessan qabeenya maaliitiin jiraatu?Yoo saamuu fi hatuu fa’a ta’e malee. Walumaagala osoo namootni baay’een ilaalcha diriirsanii silaa gaarii ture. Namootatu qabeenya lafarraa qofa argee asumatti wal fixaa jira malee, qabeenyi hawaa keessaa baay’eedha. Garuu:-Hin jiru! Hin dandaa’amu! Cubbuudha! Jedhanii dhiisu. Maarree kun Ilaalcha kottoonfateedha! Ilaalchi osoo qajeelee waanti hin taane hin jiru. Dursa Akkamitti?, Maaliin?, Yoom?, Eessa?, Eenyuun?, Maaliif? fa’a jedhanii xiinxaluu gaafata. Qorachuu fi qo’achuun fa’a jechuu kooti. Wanti qoratamuu qabu ammoo isa hin beekne qofa miti. Isuma beekan dhugaa fi soba ta’uu mirkaneessuufi. Qabeenya fagootti argamu, hiixatanii fudhachuuf harkaa fi miilla osoo hin taane, sammuu diriirsu. Namni hanguma ilaalcha isaatii ga’a. Mitii ree? Diriirsinaan ni diriira! Ni dandaa’ama jennaan ni dandaa’ama! Barbaannaan ni argatu. Argannaan ni abdatu. Abdannaan ni dhuunfatu. Abdiin abjuu namoota rafanii miti. Kan namoota xiinxalanii fi karooraan dalagataniiti malee. Qabeenya dhuunfachuun abdatanii dalaguu nama gaafata. Osoo namootni hundi ilaalcha jaame ibsatanii, silaa jireenyi namootaas ifee jiraata. Ilaalcha jaamaa jechuun qaroo ijaa jechuu miti. Ilaalcha isa sammuu keessaatti jaamedha. Yoo ilaalchi jaame qaroon ijaayyuu ilaaleef hin arguum. Namoota ilaalchi isaanii jaametti, albuudni qaaliin biyyoo fi dhagaa rakasa fakkaatee mul’ata. Isaanitti namni qaamaan hir’ate nama qaroo ijaa hin qabne fakkaata. Isaanoo namni qaamni hir’ate nama ilaalcha jaamsate ta’uu hin hubatan. Fknf nama ilaalchi jaame yoo ati halluun sabbata waaqaa (Rainbow) meeqa ittiin jette sadii qofa siin jedha. Ta’us torba ta’uufi akkamitti akka uumamu argaa-dhageettii woyii hin dhabu. Ilaalchi jaame arges ,barates dhugaa jiru hubatee hin fudhatu. Namootni ilaalchi kottoonfate barumsa baratanis dhugaa hubachuuf fedha hin qaban. Isaanoo dhugaatti sammuu cufanii afaan qofa banatu. Dhugaa soba godhanii hubatu. Ani baradheera! Jechuuf kan mana barumsaa deeman ta’uu isaaati. Egaa namootni dhugaatti sammuu cufatan maaliif akka mana barumsaa deeman tilmaamuun salphaadha. Maqaa baradheera jedhuun ulaagaa woyii guuttachuu qofa. Ulaagaan kun fedhii hanga biyya bulchuutti taasifamu hunda dabalata. Egaa namni ilaalcha jaamaan baratee biyya bulchuu fedhus inuma jira jechuudha. Namootni akkasii yoo carraa biyya bulchuu argatan silaa biyya akkamitti bulchu jettee yaaddaa? Kaayyoon fedha biyya bulchuu isaanii hoo maaliif jettaa laata? Namoota akkasii osoo ati kaatee ilaalcha akka qajeelfataniif jecha, gaaffii woyii isaan gaafatte, silaa deebiin beekamaadha. Si ajjeesuu, biyyaa si balleessuu ykn maqaa si balleessuu fa’i deebiin kee. Ati nama mitiim isaan biratti. Isaanoo Mormituu/ Seexana woyiitti sifakkeessu. Eeyyen egaa dhugaan akkasitti dhokatti ilaalcha kottonfataa kana biratti. Ilaalchi kottoonfannaan albuudarra miilaan deemu. Arganii hin hubatan, beekaniis ittiin hin misooman. Kanaaf hiyyummaan bara dhufaa darbaa biyya mo’ee jiraata. Ilaalcha kanaan akkamitti misoomu? Ilalchi kottoonfate kun namoota baay’ee sanyii namaa ta’uu isaaniiyyuu of dagachiise. Kanumatu akka Afrikaanotni ofii isaanii mormanii,“nuti sanyii faranjiitti” ofiin jedhan isaan taasise. Namootni sanyii Kuush ta’an yeroo isaan“Ani Sanyii Seemiiti!”;“Abaluutu nabitate!” jedhanii of morman dhaga’uu caalaa maaltu nama gaddisiisaa? Eeyyee osoo ilaalchi isaanii misoomee, silaa Afrikaanotni sanyii koloneeffattoota isaanii ta’uuf kufanii hin caban ture. Haa jejani! Nama biraa jejuu fi kabajuun gaarii dha. Ta’us hanga of nama jibbisiisutti ta’uu hin qabu. Waanti barbaachisaan of ta’uu dha. Erga of ta’anii booda, namoota kabajanii, of kabachiisu. Yoo of kabajan malee namni nama hin kabaju. Kan ati namoota kabajju akka isaan si kabajaniifidha. Afrikaanotni osoo of kabajaniiru ta’ee silaa of kabachiisu turan. Garba ta’aniis hin gurguramani. Of ta’uu dhabuun Afrikaanota baay’ee miidhaa jira. Of ta’uu dhabuun ilaalcha kottoonfataa akka hormi namatti fe’atu nama taasisa. Ilaalchi Afrikaanotaa akka kottoonfatuuf koloneeffattootni waan baay’ee godhaa turan. Ofis ta’e dalagaa akka isaan jibban taasisan. Afrikaanotni walii isaanii amantaa fi gandaan qoqqoodanii akka wallolan isaan taasisan. Tokkummaan isaaniis kanaan bittimmaa’e. Kanaaf garba jedhanii bitanii isaan gurguratan. Isa Afrikaanotni dafqa xuruurfatanii dalaganitti, isaan sun ammoo taa’anii qarshii fudhatu. Akkasittiin jarri duroomanii misooman. Har’as ilaalchi kottoonfataan koloneeffattootni durii sun Kuushiin bitamaa, Seemiin ammoo bitaa godhanii ilaalan sun hin duune. Waan du’e fakkaata. Garuu bifa jijjiiree jiraataa jira. Ilaalcha amantaa fi siyaasaa isa jarri Afrikaanotaan ati bitamaadha jedhanii barsiisan sana akka waan dhugaa ta’eetti amanaa jiraatu. Isuma jarri waaqa faranjiitti fakkeessanii, ‘Seexana’ ammoo gurraacha fakkeessan sana faa dhugaa se’u. Akkasitti ilaalcha gadaantummaa afrikaa badhaasan koloneeffattotni. Ilaalchi kottoonfate kun maal nama hin goonee? Qomoon ofii walfuudhee akka waliin hin jiraanne taasiseera. Obbolaan waliin dhalatan lama gareen qoodamanii akka ilaalamaan godheera. Isa tokko ifa godhee isa kaaniin ammoo dukkana jedheefaa moggaasa. Amantaan fi siyaasni achii dhufe kun Oromootas gargar baasaa jira. Kanumaan Oromoon dur tokko ture, har’a: ani ifa! Atimmoo dukkana!, ati mormaa dha! Animmoo amanaa dha! jedhee fa’a addaan wal qooduu eegale. Hanga inni lagaaf gandaan wal hiree wal reebutti diinni isaa waan bolquu qabu bolqa. Tokkummaan dur ittiin diina ofirraa dhorkaa turan amma lagaafi gandaan adda hirameera. Sanyiin dur tokko ture har’a garuu gariin isaa filatamaa, gariin ammoo tuffatamaa ta’uu isaa waliin falmaa jiraata. Egaa tokkummaan jedhan sun eessaa haa dhufu? Oromootaaf har’a tokkumaan hafnaan, fuudhaaf heerumni isaatuu amantaa achii dhufeen murtaa’aafii jira. Fknf osoo gurbaan harargee tokko intala wallaggaa kan amantaa Kiristaanaa hordoftuun sin fuudhaa natti heerumi ittiin jedheen, silaa isheenimmoo:-“Ifaa fi dukkanni maal walittii qaba?” ittiin jetti. Isheen iftee inni dukkanaa’uu isaatiim. Akkasuma osoo dhiirri wallagaa tokko dubra harargee kan amantaa Musiliimaa hordoftuun siin fuudhaa natti herumi jedheen, silaa:- ani ‘kaafiratti’ hin heerumu ittiin jetti. Isheen waaqa tokkichatti amantee innimmoo kan morme ta’uu isaati. Egaa akkasittiin akkas taane! Tokkummaa fi hubannoo walfakkaatus dhabnee, ilmaan abbaa tokkoo garaa gara facaane! 