Anaafi hiriyyaankoo Tokkummaanis kaleessa dukkana galgalaa sodaannee lafa bari’ee ifu hawwaa turre. Kunoo har’as ifa mo’atee dukkanichi nutti dhufeera. Har’a garuu dubbiin akka kaleessaa miti. Dukkana kaleessaa, kan galgala keessa bulle miti, har’a guyyaa ifa qabullee yeroo xiqqoof osoo balballi nutti hinsaaqamiin oolle. Erga ganama fincaaniif nu yaasanii eegalee. Kutaa manaa nuyi keessatti hidhamne keessa hidhamaan biraa waan hinturreef, namtokkollee hidhamuu keenya kan beeku hinjiru. Kan nyaata nuu fides hinturre. Jarris homaa nuuf hinlaanne. Yeroo kana egaa, harka nama namaaf hindiinnee gallee yeroo beelliifi qorri, dukkanniifi sodaan nurratti wal ga’ee waxxee qormaata jireenyaa nutti waxxisuu eegalu, isa kaleessa Kuluuleen irbaata waliin nyaanna jette yaadadheen garaankoo na baabba’e, na boora’es. Yoona nyaata hojjettee ana eegdee yoo dadhabde maal na jetti ta’a? jedheen yaadaan gara mana ishii beellamakoo dheengaddaa dhaqe. Garuu kan ana ajaa’ibe, osoo gidiraafi sodaan gocha badii malee anaafi hiriyyaakoo dararaa jiruu, yaadnikoo kana cinaatti dhiisee, waa’ee jaalalleekoo_ Kuluulee mana ishii siree ishii irra ciisaa jirtuu cinqamuuti. Yaa jaalala dhugaa! Ati teessoonkee eessaa? Lafa hagamiitu si ga’a? Yaa jaalalaa… ati uumaamoo uumamaadhaa? Kan 55 daangeffamuu hindandeenye . Safuu! Gammachuun si hindaangessu, gaddi si hindaangessu, fageenyi si hinmurteessu, ifaaf dukkana hinfilattu, ati uumaankee maalii? Ammas safuu! As mana fincaaniifi tafkii keessa taa’eellee takkuma waa’een Kuluulee hamman mana hidhaa kana keessaa ba’utti sammuukoo keessaa hinirraanfatamuu? Kan asitti ana faana mana fincaanii keessatti rakkatu maaliifi? Yaa jaalalaa…. ati ajaa’iba uumaas taatu uumamaa, jedhee osoon waa’ee jaalalaa sammuu wareereen forocuu halkan guyyaa lammataa waariin baate. Yaadakoo galaana jaalalaa horfu kana duubatti dachaafadheen hiriyyaakoo ana barbaacha dhufee ofii barbaacha dhabe kana_ Tokkummaa harkaan qaqqabeen, silaa hirribaaf ciisuu maaltu jiraa miti, Tokkee… Tokkee… jedheen waame. Innis akkuma nama rafuu xiqqoo ana jalaa calliseeti, “maali? maal taatee ana waamta?” jedhe sagalee dallansuu tokkoon. Lakkii…. anoo dukkana kanaaf ijikoo waan fuulakee hinargineef osoo teessuu hirribni si qabee jedheen shakke malee waan biraaf miti. Garuu yoo si qabeera ta’emmoo anaan waan hinqabneef as natti siqii mataakee gudeedakoo irra hirkifadhuu xiqqoo shillib jedhii ka’i, jedheen jilbakootti gad gombifameen taa’e, quxuuxxadhee_ qorra keenyanichaa dugda na gubaa jiru baqachuuf. “Lakki…. anaanoo hirribni hinqabne. Ati dur sa’atii kana inteessa turtemoo? Wanti sirra ga’e kun siin aarsee hirriba si dhoowweeti, anaan gammachiisee hirriba natti naqe jechuu keetii?” jedheeti, sagalee gumgummii tokko dhageessise. 56 Akkas jechuukoo miti Tokkee… garuu “sodaa du’aa hirriba malee hinbulani” jedhama mitii. Waan taanewoo sila taanee. Teenyee yaadaan osoo namoota kaartaa nurratti taphatan ilaalluu osoo hinbeekiin hirribni nu fuutee baduu dandeessi jedheeni malee, jedheen sagalee laafaan isa jajjabeessuu barbaade. Xiqqoo walirraa callifnee akkuma turreen akkuma kaleessa yoonaa sagalee korrisa weennitu gurraakoo seene. Maaloo yaa gooftaa! Har’as kan hirriba dhabnu irratti osuma yaadaan lafa qarmii hinqabne qonnee qofforruu lafti nutti bari’ee? Yoo bari’es maal nuuf godha? Akkanumaan akka hantuuta gannaa walitti butamnee teenyee karaa qaawwaa ifa hawwuu irraa kan hafe, jedheen ofitti odeessa. Hiriyyaankoo Tokkummaanis isan ani dhagahee yaadaan buusee baasaa oole_sagalee korrisa weennii, marii tokko malee waa’ema kanaa waan yaadaan akka maraa gundoo naannessaa ture natti fakkaata. Gidduumatti, sagalee akka wareeruu ta’e tokkoon na waame. “Egaa nuti asuma keessatti tortorree duunee banna jechuudhamoo, maal jechuudha?” jedhee ana gaafate_ akka ani waa furuu danda’uu. Dabalees, “fira cimaa abbaa aangoo kan dubbatee dhageessifatusoo hinqabnu. Fira nuti qabnuhoo akka jirutti hundumtuu baadiyaa keessaa qonnaa qota. Qonnaa isaa dhiisee osuma midhaan ciniinnu illee isiniin fida jedhes haga inni deebi’ee galutti iyyuu jaldeessiifi booyyeen midhaan fixa. Maal wayya? Maal malanna? Garuu osuma booyyeefi jaldeessi midhaan isaan dhama’anii oomishan kana garanaaf garasiin butanii ishuma hafte haammachuuf iyyuu yoo hidhamuu keenya dhagahan qofaadha kan midhaan nyaataallee nuu fidan” jedhe_ Tokkummaan. 57 Anis laficha abbaankoo qotee nu jiraachisu sana nan beeka. Gaaf gaaftokko yeroo nuyi galgala walitti naannofnee jimmaa jimmiiteef hibboo taphannu, erga miilla isaa dhiqatee booda rakkoo bineensi isarraan ga’aa oolan nutti hima ture. Lafichis oomishaaf oomishtummaa dabaluu irratti akka mudaa hinqabne indubbata ture.Yoo Qamadii facaaste qamadii irraa guurta. Yoo barbaadde boqqolloo, yoo barbaadde xaafii adiif diimaa, yoo feete Garbuu, feenaan immoo Mishingaa, yoo barbaaddes kuduraaf muduraa kan barbaadde facaaste akka barbaaddetti siif biqilcha. Garuu, maal godha biqilchuun, yoo haammatanii dhahatanii galchatan malee. Kan abbaakoo yeroo hundumaa hojiin isaa qotuu, qofforuu, meesuufi aramuu qofa akka ta’e nutti hima. Karaa Kaabaa tulluu, dhagaafi holqa, dachee bineensa saamtuuf tolu tokkotu jira. Jaldeessiifi dhaddeen da’oo kana argatanii abbaan qabeenyaa abbaankoo inni qotee qoffore osoo ijaan ilaalee hinquufiin, asheeta osoo bilchaatee haamaaf yookaan cabsaaf hinga’iin hundeetti buqqisuu eegalu. Kanarratti iyyuu abbaankoo halkan miti guyyaa iyyuu nama bira dhaabatee midhaan isaa irraa bineensa haay jedhu hinqabu. Guyyaa saafaa jaldeessi boqolloo seenee yoo hodhee dadhabe boqolloo corqaa guuree holqatti naqee yaabee irra ciisaa oola. Ijoolleen wasiillankoo dargaggoo ta’an kan naannoo laficha abbaakoo oolan immoo yeroo jaldeessa kana argan baay’ee gammadu. Maaliif yoo jette, yeroo jaldeessi midhaan seenu, abbaako abaluu jaldeessi karaa Kaabaa midhaan fixe jedhanii abbaakoo jaarsa eeguufi ariisaan jaldeessa Kaabaa dulloomse waamanii itti himu_ akka waan isaaf ooganii oo’anii. Yeroo kana dhagahu abbaankoo jaarsi maanguddoon kun ulee isaa dhadhaabbatee gatantaraa maasii isaa gara Kaabaatti fiiga. 58 Jarreen kaleessa dhalatan, dargaggoon dhiigaan finna keenya ta’an kun seenaa waa’ee jireenyaa yeroo lafa higiggiraa bosonaafi harangamaa ciranii baasanii har’a lafa warqee hunda sooru godhanii kana waan hinbeekneef, waan beekne itti fakkaatee abbaakoo jaarsuma waamanii ariisaa jaldeessa Kaaba maasii isaatti bobbaasan kana duuba deebi’anii karaa Kibbaa, Lixaafi Bahaa, isaanis corqaa boqolloof mishingaa kana gadi ciruutti ka’u. Kan nama ajaa’ibu keessaa garuu yeroo jaldeessiifi booyyee wallaalaan bineensi bosonaa baree daqiiqaafi sekoondii midhaan seenetti osoo ati duukaa fiigduu boqolloo muka tokkos ta’e lama butatee fiigee ba’u, isaan uumamaan nama ta’an kun immoo jaarsa duuba deebi’anii yoo boqolloo seenan, midhaan isaa irraa cabsanii jaldeessaaf lafa buusu. Agadaa isaa kan harreef fardi nyaattu achi keessa ciisanii hamma garaan isaanii guuttutti cuunfaa oolu. Yoo garaan isaanii guutte akka waan waggaa tokko lama midhaan malee jiraatanii, waan sa’atii tokko lama hincaalle gidduutti kan udaa’anii fincaa’aniif gammadanii afaan sukkuummachaa boqolloo keessaa yaa’u_ harka qullaa. Abbaankoo jaarsi du’aa fakkaatu kun garuu yeroo dargaggoon fira dhiigaa, kaleessa haala mijate keessatti dhalatan kun isa gowwoomsanis numa beeka. Innis ijoollee dargaggoo akka isaanii kaleessa dhalatanii har’a akka jabbii calacoo burraaqan kanas dhalchee of jalaa qaba ture. Garuu inni kaan lafichuma warqee kanarratti jaldeessa Kaabaa midhaan corqaatti kolaasee fixe kana osoo arii’uu yeroo jaldeessi waan itti dhalatteefi guddatte jireenya lafa dhagaa, utaaltee holqa irraa gophootti, gophoo irraa dhagaatti dabartu inni immoo utaalee dhagaa gidduu gophoo keessatti hafe_mataan galagalee, nama lafaa hirkisee kaasu dhabee. 59 Inni kaan immoo jaldeessuma kana laga ceesisee holqa ishiitti galchuuf ganamaa galgala mudhii hidhatee osoo faccisuu, huddu duubaa namumti fira ta’ee fira hinbeekne waan itti hammaateef, humna jaldeessa faccisuufi humna nama fira ta’ee fira hinbeekne barsiisu barbaacha hanga har’aa jooree jaawwaraa jira; baddaaf gammoojjii lafa alagaa keessa. Guyyaa tokko akka dhufee galus abdii guddaan qaba. Waaqas nan kadhadhaaf. Waan hunda caalaa garuu ishuma har’a warri keenya nyaatanii bulaniifi ishuma as lafa mana kiraayiikootti akka qallabaatti anaaf ergan kana iyyuu qabatuma jaarsa kanaan arganna. Innis maal seete, abbaankoo jaarsumti jarri saamtuun sun akka nama humna hinqabneetti ilaalan kun gaaf gaaf tokko aaree, saqalaa boqolloo yaabee taa’ee osuma ulullee afuufuu, jaldeessi dhuftee boqollootti naqamti. Achii aaree kaanaan, saqalaa boqolloo irraa bu’ee gara Kaabaatti fiiguu isa hinbarbaachisu. Achumarra dhaabatee, furguggee isaatti dhagaa hidhee, hoomaa jaldeessa Kaabaa boqolloo corqaa fixu kanatti yeroo furguggisu, keessaa tokko adda dhahee akkuma boqolloo corqaa ciniintetti lafa ishii ciniinsisa. Yeroo kana egaa namoota fira ta’anii fira hinbeeknes ta’e jaldeessonni Kaabaa boqolloo corqaa fixan kun, onnee naasuutiin torbee tokko lama turu_ osoo karaa midhaanii hinba’iin. Egaa jaarsi osuma bulee bubbulee aariidhaan ka’ee, ija nyaattuufi saamtuu tokko tokko jaamsuu ishiin hafte corqaan kun bilchaattee kaan haamuuf, kaan immoo cabsuuf geessi. Kanaani egaa jaarsi otuma hambaa jqaldeessaafi booyyee walitti coruu nu nyaachisee lubbuun nu tursaa jira, jedheen waa’ee jireenya keenyaafi oomisha midhaan maasii keenyaa hiriyyaakoo Tokkummaatti hime. 60 Innis otuma ana dhaggeeffatuu anis osuman seenessuu iyyi lukkuu waca sinbiraatti nu ceesiseeti lafti bari’e. ***** Silaa balballi karaa alaan waan nutti cufameeruuf namoota diidaa dudubbatan sana, addaan baasnee beekuu hindandeenye. Sagaleema namaa dhagahuu irraan kan hafe abalutu alaa dubbata hinjennu. Callisneetuma osoo sagalee namaa dhaggeeffannuu sagalee dubartii wahii dhageenye. Lachuu hafuura baafachuu dhiifnee alatti gurra qensine_abaluu ishii adda baafachuuf. Ammas xiqqoo turee, sagalee dubartii boossuu gurra keessa nu seene. Osuma nuti walii ishii hinbariin yeroo yartuuf dallaa waajjira poolisii keessatti takka boossee gara mana ishiitti deebitee galte. Garuu intalli alaa bo’aa turte kun jaalalleekoo_ Kuluulee turte. Ishiinis isa gaafa bor galgala irbaata waliin nyaanna jennee wal beellamnee gargar baane sanaafi irbaata qopheessitee nu eegdee dadhabde sanaa kaasee, aarii qabdi ture. Har’a garuu aariin ishii duraa kun waan biraa ta’ee argameera. Kuluuleen akka lubbuu ishiitti ana jaallattuufi akka lubbuukootti ani ishii jaalladhu, har’a isa irbaata qopheessitee beellama irratti na dhabde osoo hintaane, isa guyyaatti si’a kudhan manakoo dhaqxee yeroo hundaa balbala manaa cufaatti dhaqxuufi mana barumsaa dhaqxee yeroo hundaa daree keessaa anaafi hiriyyaakoo_ Tokkummaatiin dhabdutu gaaffii jireenyaa itti ta’ee halkaniif guyyaa ishii maraachaa jira_hammam akka barnoota keenyaaf iddoo kenninu waan beektuuf. Waan taane wallaaltus nagaatiin hagana akka ishii irraa hinfagaanne hubatteetti. 61 Kana irraa ka’uudhaanidha egaa har’a kan waajjira poolisii ishii fidee imimmaaniin booresseeru. Ishiinis ol baaftee gad buuftee yaaddee dadhabdeetti. “Ijoolleen kun garuu nagaatiin barnoota isaaniifi manakoo irraa hincitan” jettee waajjira qajeelcha poolisiitti beeksisuu dhufteetti. Akkuma dhufteefiis, seentee irqinfuufi imimmaan lolaasaa osoo boossuu itti beeksifte_ sababa hinbeekamneen lafa buuteen keenya akka dhibame. Poolisoonni ishii arganis “ijoolleen ati badan jettu kun maalkeeti?” jedhanii gaafatan_ imimmaan ishii waan garaa isaan nyaate natti fakkaata. Ishiinis dhugaa jiru tokko osoo hinhambisiin itti himte. Ajajaan waajjirichaas “ammaaf illee wanti quba qabnu hinjiru, garuu sa’atiifi guyyaa ati nutti beeksifte kanaa eegalee hordoffii barbaachisu hundaa ni goona. Waan hundaafuu maal irra akka geenye ati deddeebi’ii nu gaafadhu” jedhe. Afaan dhadhaa dibatee. Akka nama ishiif oo’eetti jecha of sobuutiin laaqame dubbatee ofirraa ishii gaggeesse_ akkuma nama nuun hinagarre of fakkeessee. Ishiinis “tole… tole….adaraa maaloo ijoolleen kun lachuu ijoollee bakka hintaane buluu miti sekoondii tokkoof illee bakka hintaanetti argamuu hinbarbaadnedha. Ijoollee baay’ee barnoota isaanii jaallatanidha. Jabaadhaa naaf hordofaa” jettee qajeelte, ofduuba garagaltee. ***** Dhufee nu bira ga’eeti, balbala mana keenyaa ‘qosqos’ godhe. Nuyis duraanuu afuura sodaan waan guutamnee jirruuf, har’ammoo maaltu galgalaan nutti dhufe? Sa’atii kana nu baasanii eessa nu geessuufi? Gadi yaasanii nu tumuuf jiru 62 tayinnaa? jennee garaadhumatti yaadaan battee dhoofnee jalaa callisne_ ati eenyu jechuu didnee. “Jarana… har’ammoo yeroomaan raftammoo? Maa ana jalaa hinqabdan?” jedhee balbala nutti bane_ osoo nuti homaa jalaa hinqabiin. Lakki…. rafnee iyyuu miti. Akkanumaan abbaa isaa waan hinbeekneef callisne malee jenne. Lamaan keenya iyyuu akka nama qaana’e tokkoo wal ilaallee lafa ilaalle_ bilicii ibsaa keessa. “Waan hundaafuu amma isin lachuu ka’aa mana keessaa gadi ba’aa. Intalli tokko isin dubbisuu barbaaddee ala kana dhaabachaa jirti” jedhe. Akkuma inni kana dubbatee afaanii buufateen, dugdikoo bakka lamatti na qurxame. Dubbachuufis afaankoo na saamsame. Ol ka’uufis mogoleenkoo na laafe. Achuma akkan taa’etti ija ija poolisichaa keessa osoon ilaaluu afuurrikoo dhufee deebi’uu dide. “Maaliree…. ka’ikaa Jaawwaraa…. ni rifattemoo? Homaa miti hinna’iin. Ka’ii gadi ba’ii jaalalleekee dubbisi” jedhe poolisichi. Ammas homaa deebisuun dadhabe. Hiriyyaankoo Tokkummaan fuuldurakoo bilicii ibsaa alaa ol galtu jala taa’ee achii as na laaleeti akka ani ta’uufi fuulakoo argee osoo hinbeekiin sagalee tokko malee imimmaan isaa fuularra akka lolaa lolaase. Anis jecha namicha kanaa fudhee osoo of hinamansiisiin calliseetuma jilbakoo jabeeffadheen osuman hoolladhuu olka’ee ijaajje. Gadi ba’uufis tarkaanfachuun yaale_ mogolee beelliifi qorri, dhaanicha jaraa waliin wal makee laaffiseen. 63 “Ka’i atis Tokkummaa…. garuu lachuu harka harka wal qabadhaatii wal cinaa bu’aa gad ba’aa” jedhe_ poolisichi. Nutis harka wal qabannee tirachaa, mana keessaa gad yaane. Yeroo nuti mana keessaa gad yaanu, ani ganaa dallaa ala baana jedhee waanan yaadeef takkaa illee ol jedhee fuuldurakoo hinilaalle. Calliseenuma suuta tirachaa fuulduratti qajeele. Garuu Kuluuleen fuuldura keenya ijaajjitee waan jirtuuf yerooma nuti manaa gad baanu ija naasuufi dukkana sursuraan walii keenya adda baasuu dadhabdeeti xiqqoo gad nutti siqxe. Ol jedhee gaafan fuuldurakoo ilaalu Kuluuleetu anatti adeemaa jira. Ku… Kuu…Kuulleekoo… jedhee yeroon afaan banee imimmaankoo lolaasuutti jalqabu, ishiinis bakkuma jirtutti akkuma sagaleekoo dhageesseen nama elektirikiin qabee dhiiga keessaa fixe taatee gogdee hafte. Imimmaan lolaasaa walitti siqnee si’a qaamaan walitti marminee nagaa wal gaafannu, nuun lachuu akka walitti marminetti, hiriyyaa keenya Tokkummaan akka lamaan keenyatti marmetti gaddi gargar baanee turuu keenyaafi gidiraan oolaa malee agarre walitti dhufee irqinfuu bo’ichaafi lolaa imimmaanii nu daaksise. “Amma dhuguma si argee? Ati Jaawwaraadhaa? Jaawweekoo… maaloo maalin si gaddisiise? Maalin sitti balleesse? Yoodhuma kaan hafe illee afaaniin akkan dhufee isin dubbisuuf maal ta’a akkuma hidhamtaniin osoo nama natti ergitee jiraatte? Jaawweekoo… maaliif adabbii natti cimsite?” Yakkikoo hammuma kanaa cimaadhaa? jettee afaan afaankoo keessa hidhii imimmaaniin tortoreen ‘lamphas lamphas’ gootee na dhungatte. 64 Dhiisi hinboo’iin Kuulleekoo…. Ani sitti ergachuu jibbeen yookaan irraanfadheen miti. Siin malees asii naman itti ergadhus ta’e himadhu hinqabu. Sitti himachuus ta’e ergachuun anaaf filannoo miti. Waanan siin walbira qabee keessaa si filadhus hinqabu. Ati anaaf jaalalaafis ta’e fira dhiyoo namaaf oo’u tokkittiikoo biraqabaa hinqabnedha. Garuu…. jedheen afaankootti hambifadhe. Haala isaa ibsuufii barbaadeen poolisicha nu cinaa dhaabatu sodaadhe. “Waan mari’attan dafaa mari’adhaatii ol galaa. Ishiinis osoo aduun itti hindhihiin yeroodhaan gara mana ishiitti haa deebitu” jedhe_ poolisichi. Silaa akka ilaalcha jara kanaa hubannetti maal gochuu dandeenyaayi maal mari’anna miti. Callisneema walitti bo’uu keenya itti fufne sadanuu. Yeroo yartuuf akkuma walitti boonyeen booda, wal irraa ol jennee ija ija keessa wal ilaaluu eegalle. Ishiinis “maaloo Jaawweekoo maal gootanii hidhamtan? Amma kanaa booda immoo akkamittan isin arguu danda’a?” jette. Waadaa poolisichaaf galte waan beektuuf_ dubbichi akka dhoksaa cimaa ta’e. Waanan dubbadhu wallaaleeni, imimmaan boolla ija ishii keessaa burqu ilaalee fajajeen hafe. “Sittan dubbachaa jiraam? Jaawweekoo maaloo adaraa waaqa jaalalaa, yoo mana hidhaa kana keessaa ba’uu dandeessu ta’es yoom akka baatan, yoommoo asuma turtu ta’e akkamitti akkan nyaata isiniif fiduu danda’u natti himikaa? Maa callistee ija keessa na laalta?” jette, ammas dabaltee. Kuulleekoo ati akkamiin akka nuyi as jirru dhageesse? jedheen ajaa’iba dhagahamuu hidhamuu keenyaa gaaffe. Gaaffiisheef osoo deebii hinlaatiin_ ani icciitii jiru waan 65 hinbeekneef. Waan hunduu alaa waa’ee hidhamuu keenyaa odeessu natti fakkaate. “Egaa namni akkuma uumamaan fuulli isaa adda addaa, garaan isaas adda addaa” jettee jalqabde. “ Waajjira kana isin barbaacha dhufeen ture. Garuu isin argachuu hindandeenye. Booda garaa kutadhee ba`uuf yeroon ka`u poolisichi kun imimmaan koo argee nawaame. Yerooma ani balbalaa gad bahu duukaakoo ba’ee nawaame. “Maali? Maaltu si dhaane? Maaliif boossa?” jedhee nagaafate. “Lakki… namatu na dhaane miti. Hiriyyaakoo kaniin baay’ee jaaladhutu hiriyyaa isaa tokko waliin lafa isaan seenan dhabeen bo’a malee” jedheen itti hime. Irra deddeebi’ee dubbii na qore. Akka ani jaalala dhugaa si jaaladhus jechakoo irraa hubate” jette. Humni jaalalaa silaa hinmadaalamu. Nama itti beekeef sibiila baqsa. Nama itti wallaaleef immoo cabbii itti maqsa. Poolisichis waan garaan boora’e fakkaata. “Booda waajjirri sa’atii 11:30 tti cufama. Atimmoo isaa booda xiqqoo turii kottu. Ijoolleen lama bakka ta’e tokkotti hidhamanii jiru kan jedhu odeeffannoo waanan dhagaheeruuf, iddoo isaan jiran qulqulleesseen sitti hima. Deemtee adda baasuu dandeessa” jedhee na gaggeesse” jettee qarqara icciitii dhaga’amuu hidhamuu keenyaa natti himte . Haaluma kanaan amma yoon dhufu waa`ee keessan tokko tokkoon nagaafte. “Maqaan isaanii eenyu eenyu jedhamu? Bifni isaanii maal fafakkaatu?” jedhee sammuukoo qoraa oolee, “waan hundaafuu ijoolleen kun naannooma kana jiru. Amma waameen si dubbisiisa. Dursa garuu waadaa anaaf galtu qabda” jedhe_ sodaa iccitiin ba’uu danda’a jedhu waan qabu fakkaata. Silaa isaafis dubbii buddeenaati. 66 “Tole… Waan barbaadde yoo narraa feete waanan qabutti hanga lubbuukootti waadaan siif gala. Ati qofaan ijoollee kana ijumaan ana agarsiisi malee” jedheen. Innis “waadaan ati anaaf galtu baay’ee salphaadha. Erga nama wabii lubbuutiin waadaa seenu taatee, ani waadaa wabii lubbuukee miti waadaa wabii arrabakeen barbaada” na jedhe. “Maal jechuu keeti? Anaaf hingalle” jedheen_ deebiseef. “Ijoollee kana lamaan, isa ati barbaaddu, ijaan nan si agarsiisa. Afaaniinis dubbistee yeroo murtaa’eef waliin mari’achuu dandeessa. Garuu, asii baatee booda ijoollee kana argeera , dubbiseera jettee yoo dubbatte anaafis buddeena waan ta’eef tarkaanfiin isaan irratti fudhatame kun si irrattis akka fudhatamu hindagatiin. Kanaafuu, eegamuun iccitii kanaa yoo lamaan keenya fayyade iyyuu, eegamuu dhiisuun isaa lamaan keenya hinmiidhu siin qofa malee. Ofiif jecha iccitii kana sirriitti eegi” jedhe. Anis, tole! Akka ati na jettetti icciitii kana nan eega, homaa na hinshakkiin jedheen. Kana booda egaa, bakka taa’uu ol ka’ee qawwee isaa gombifate. “Mee ati asuma ijaajji ammaaf” jedhee gara mana amma isin keessaa yaatanitti gad qajeele. Kanumaan sababa poolisichi garaa naalaafeeef walarguu dandeenye. Kanaafuu, ammaa boodahoo akkamitti walarguu dandeenya?” jettee nagaafatte. Akkana yoo ta’ehoo, nuyi maal murteessuu dandeenyaree? Waa’ee deebinee wal arguu keenyaa. Atumti karaa dandeesseen nu hubadhu malee Kuulleekoo jedheen akka 67 nuyi wal arguu keenyaaf ga’ee taphachuu hindandeenye ishiitti hime. Poolisichis “kana caalaa jarana kottaa ol deebi’aa. Anaafis buddeena” jedhee gargar nu baasuuf nutti as adeeme_ bakka ijaajjee jiruu. Ishiinis haalli isaa waan ishiif gale natti fakkaata. “Tole” jette. Haaluma har’aa kanaan guyyaa biraas suuta jettee nu arguuf garuma ishiitti murteeffateeti, maddiikoo isa harree daaraa keessa gangalatte fakkaatu asiif achiin ‘lamxas lamxas’ goote. Ana dhungattee imimmaan lolaasaa duubatti siqxe. “Jedhaa… waaqayyo abbaan jaalalaafi abbaan dhugaa inni humna qabu isin waliin haa ta’u. Jaawweekoo sin jaaladha. Obbo poolisii isinis baay’een galateeffadha. Tokkummaa egaa jajjabaadhaa” jettee imimmaan ishii dhangalaasaa gara mana ishiitti qajeelte. “Homaa miti waan hundaafuu waan jenne akka jennetti eegi. Dubbiin akka dubbatani qalqalloon akka hidhani. Jedhi nagaan buli” jedhe_ poolisichis. Nutis ofirra deebinee mana keessaa baanetti ol seenne. Poolisichis duubaan nutti cufee gara teessoo isaatti deebi’e. ***** Guyyaa galgala sanaa eegaleeti egaa sammuunkoo onnee qulqulluufi jaalala dhugaadhaan dirqisiifamee waa murteessuuf kan kutate. Anas ta’e hiriyyaankoo_ Tokkummaan yakka dalagne hinqabnu. Waan balleessines hinqabnu. Barnoota keenya ni jaalanna, ni hordofna_ wal nama hingaafachiisu. Ragaas hinbarbaachisu. Biyyatu ragaa nuuf ba’a waan ta’eef. Garuu osoo hinjaalatiin borsaa dabtara 68 keenyaa akka nama irraa du’ee fannisne. Barnoota keenyaaf jaalleen keenya akkasumas maatii keenya irraa adda baane. As mana fincaaniifi tafkii keessatti nama osoo hinjaamiin iji hinagarreefi osoo hinduudiin gurri hindhageenye waliin teenyee dararamuurra, waa fala dhahachuu wayya jedheen garaakootti yaade. Maatiis ta’e jaalallee, barnootas ta’e fira keenya osoo hinjaalatiin addaan baanee daangaa du’aaf jireenyaa gidduu jiraachuun dirqama ta’eera. Akka ilaalcha jara kanaa hubannetti_ warra waajjira seeraa banatee dhala namaa akka harree dhaanu kana. Kana taanaan maaliif as keessatti dargaggummaan burkutoofna? Humna dargaggummaa kana fayyadamnee mana kana cabsinee baanee baduu qabna. Osoo beelliifi dhaanichi jara kanaa mogolee laaffisee akka daa’imaa harkaaf miillaan nu hindeemsisiin. Osuma cabsinee baanehoo eessa dhaqna? Nama beeknusoo hinqabnuu. Waan fedhe haa dhufu ergan mana kana keessaa ba’ee. “Kutataan fira hindhabu” jedha oromoon. Rabbi fira nuuf arguu danada’a dhugaa keenya waan beekuuf. Cabsineema baanee gara rabbi nu oofetti joorree jaawwarra, jedhee osumaan jedhuu…. dhiisuu… jedhuu…dhiisuu, jedhee yaada yeedaluu garaakootti yaadaan murteesse. Yeroo kana sa’atiin gara halkan waariitti siqaa jira. Tokkummaanis waan hirribni isa qabe miti. Taa’eema yaada mataa isaa duukaa taphata. Tokkee … nuti ilmoo dhiiraa mitii? Maal inni? Maal taaneeti akka dubartii dugdi citee osoo boonyuu, akka nama harkaaf luka hidhamee teenyee du’a eegganna. Amma kaanee foddaa kana cabsinee ba’uu qabna, jedheen gara jabinaan kan garaankoo murteeffate itti gad baase. 69 “Kan dhufe gad haa dhufu. Kana caalaa wanti nutti dhufus hinjiru. Du’a yoo ta’e malee. Du’a immoo teenyee eeggachuurra osoo kufnee kuffisnuu du’uu qabna. Ka’i inkaana” jedhee yaada murtoo yaadakoo tumsu naaf deebise_ hiriyyaankoo Tokkummaan. Nuyis akkuma dubbannee walii galle, kaanee suuta jennee foddaa jallisne. Keessa baanee qajeelle. Egaa yeroonsaa halkan waarii ture. Durumaanuu bubbuttaafi dhaanichi jaraa beelaan wal makee qaama nu butuchee jira. Xiqqoo manicha hidhaa keessaa yaanee magaalarraa akka siqneen afuurri dadhabbii haalaan nutti naqamte. Xiqqoo muka tokko jala teenyee aaragalfanne. Ammas kaanee tirachuu eegalle. Yoo lafti bari’e poolisichi roondii eegu sun mana hidhaa sana keessaa nu dhabee nu duukaa bu’uu danda’u jennee shakkine. Nuyis dadhabbii butucha reebichaafi beelli garaa qullaa guyyaa hedduu mar’ummaan walitti nu gogsee deemsa waan nu dhorkeef, tirannaa keenya dhiifnee dukkana cillimiitiin jirma Birbirsaa tokko jala ciciisne. Shakkiin nuti qabnus poolisichi waardiyyaa waajjirichaa guyyaa har’aa kun, ganama erga lafti bari’ee mana keessaa yoo nu dhabe poolisoonni kaan nu hordofuu danda’u kan jedhudha malee, halkan kana poolisichi iddoo ciisuu ka’ee nu ilaalee akka nuti jirruufi hinjirre nu hubachuu danda’a kan jedhu shakkii hinqabnu ture. Garuu dubbiin ganamuma nuyi nama nagaa jiraatu akka yakkamaa bara mootummaa abbaa irreetti harree hora didde nu goosise, nama yakkamaa lubbuu namaa ajjeesee qaama namaa hir’isuuf immoo, waraqaa eenyummaa nagaa eegaa kennee uummata miskiina keessa bobbaase sun, ammas 70 wanta nuti hineegneefi hinshakkine akka galaana sunaamii duubaan nurra yaase. Aniifi hiriyyaankoo beelaafi qorraan qaamni nu waxalamee sagaleen nu du’eera. Xiqqoo erga gad ciifnee yoo lafti bari’e garam akka deemnuufi maal akka goonu erga mari’annee booda xiqqoo walirraa callisne_ dubbiin. Rafuu barbaannee miti, baay’ee walitti dubbachuuf sagaleen nu keessatti duunaan malee. Silaa hirriba maaltu jiraa miti. Jireenya nuyi amma keessa jirruufi akkamitti jireenya suukkaneessaa kanatti akka galle duubatti deebinee yeroo yaadnu, yaadniifi gaaffiin yeroo sanaaf furmaata hinqabne baay’ee nutti hedduumate_ beela qoonqoo mar’ummaan nu guduunfuuf deemu dabalatee. Yaadni gaaffii jireenya keenyaas lafa dhihee bari’u lakkoofsaafi hammaan dabalaa adeeme. Kan kaleessa karaa kam mana kana keessaa baana jennee yaadaan of raatessaa turre, har’a yakkamaa mana hidhaa cabsee bade taanee dhimma biraan barbaadamuun keenya dhugaa keenya dhoksee miilla akka fageeffannu nu dirqisiiseera. Maal godharee, isa boruu miti, dubbiin qoonqoo ammuma iyyuu beellama marii nu dhorkate. Kaanee deemuuf mogoleen nu mudhukaa’eera. Callisnee ciisuuf poolisoonni kun dugda duubaan nu hordofuu danda’u jennee shakkine. Jidduutti yaadaan akkuma amala keenyaa joonjofne_ waan murteessinu wallaallee. Osoo kaanee luka dheereffanna jennee tattaafannuu sagaleen qawwee akka boqqolloo fandishaa xaaxa’u gurra keessa nu seene. Nuyis duraanuu shakkii waan qabnuuf bibir’annee ol kaane. Dhaabannee gurra qeensine _ kallattii sagalee baruuf. 71 “Hulaa hulaatti….. hulaa hulaatti…. Malkaa cufaa… hidhattoonni mataa maraa… yakkamtoonni mana adabaa cabsanii badaniiru” jedheeti sagaleen nama tokkoo osoo wal irraa hinkutiin iyyee iyya labse_ uummata gamaa gamasiitti. Naasuun kunis nu lamaan nama ija midhaanii osoo hinargiin guyyaa sadii buleeru, humnuma midhaanii nuuf ta’e. Osoo hinbeekiin yaa miilakoo lubbuu na oolchi jenne_ deemsa keenya itti fufne. Laga irraa lagatti qaxxaamurre. Dukkanni limixiin lafa argaa waan nu dhorkeef humnuma sodaa keenyaan akka jaldeessaa dhagaa irraa dhagaatti buune. Osuma gufuun miilla nu cirtuu tulluu Gurraachaa qaarinee deemsa karaa fagoo deemne_ hamma lafaafi biyya geenye wallaallutti. Xiqqoo tasgabboonee, gara duuba keenyaa yeroo dhaggeeffannu sagalee simbira halkaniifi waraabessaa irraa kan hafe kan ‘xas bac’ jedhu hinjiru. Mukoota qilleensaan raafaman qofatu altokko tokko walitti bu’anii nu wareersu malee. Yeroo mukti qilleensaan socho’u, garaan gad lafa ciisnee suuta jennee halaalatti ilaalla_ hamma iji arge. Qomonyoofi mukoonni gaggabaaboon biroo maasii qotee bulaa keessa dhaabatan kan nu godhan reebichi namoota uffata gurraachaa iyyuu nu hingoone. Yeroo gad jennee ilaallu ni socho’a. Kunoo jarri dhufanii mataa nu maranii jiru jennee kallattii jijjiirrannee muka irraa mukatti dabarra. Safuu dubbii lubbuuf! Ammas karaa biraa xiqqoo deemnee yeroo waa ‘xas kash’ jedhu gad jennee garaa waaqaa irratti ilaalla. Dhaabadhaa booji’amtaniittu, harka keessan ol qabaa waan jedhan seena_ qomonyoof muka gaggabaaboo fuuldura keenyaa qilleensaan raafamaa jiran. Osuma akkanaan muka qilleensaan raafamu dheessinuu lafti bari’e. Lafti bari’us gandi kun eessa akka ta’e, ganda maalii akka jedhamu wanni beeknu hinjiru. Muka wareerree waan 72 biyyaa fagaanne fakkaata. Sodaafi beelli lafaan nu maree lafti nuun garagaleera. Waliin qaaquus dhiifneerra. Osoo teenyee ija ija keessa wal ilaalluu jaarsa maanguddoo tokkotu fardeen yaasanii gara goodaa bishaan Finca’aatti oofanii dhufan. Nuyis bishaan Haroo Finca’aa ijumaan of cinaatti ilaalla malee karaa kallattii kam akka jirru hinbeeknu. Karaa Ganjii Qeexalaa haa ta’uu, karaa Qixiibaa haa ta’uu, karaa Coomman haa ta’uu, karaa Waayyuu haa ta’uu, karaa Haratoo haa ta’uu, karaa Laga Gomboo haa ta’uu, karaa Gooda Doonjee haa ta’uu wanti nuyi beeknu hinjiru. Baqaaf manaa baanee garatti baqannu iyyuu kallattiin nu harkaa badeera. Hoomaa poolisootaa nu hordofan gidduu harkumaan ofii deemnee galuu dandeenya jennees sodaanne. Of baasuufis jecha yeroo tokko tokko of nyaachisuunis waan jiru natti fakkaata. Kanaafi egaa maanguddoo faradoo yaasu kana gaafachuun furmaata filannoo hinqabne kan nutti ta’e_ lafti nuyi geenye kun eessa akka ta’e baruuf. Abbaa …. Nagaa bultanii? jedheen itti siqee harka fuudhe. “Nagaa bultanii ijoolleekoo” jedhan. Harka nu fuudhan. Fuulaafi uffata keenya dhiigaan bulbulame ilaalaniiti akka nu shakkuus, akka nu sodaachuus barbaadan. Abbaa …. Waa isin gaafanna dhiifama wajjin, jedheen biyyi kun ganda maalii jedhama? Aanaa kam keessatti argama? jedheen walfaana waan lama gaaffe. “Ganda Duunee Kaanee jedhamti. Aanaa Jimmaa Gannatii keessa. Ofii isin eessaa dhuftan? Garam deemaa jirtu? Kan karaa hinbeekne eessaa kaataniiti sa’atii kana kan as geessan?” jedhanii gaaffii irratti gaaffii dabalanii, shakkii nurraa qaban nutti ibsan. Silaa jaarsoliin uumamumaan kennaafi dandeettii dhugaa hubachuu waan qaban fakkaata. Nuyis deebii dhabne. Dhugaa jiru itti himuuf sodaanne. Dhiisuufis beelaan socho’uu dadhabneerra. Waa jennee garaa laaffifannee waliin gara mana isaaniitti gallee waa nyaachuu barbaanne.