Lubbuun kan argamtu lubbu-qabeeyyii keessatti. Lubbu-qabeeyyiin lafa kanarra jiraatan hundi bineensotaa fi biqiloota jedhamanii qoodamu. Kunis lubbu-qabeeyyii kanneen seelii tokkoo hanga seelota tiriliyoonaan lakka’aman irraa uumaman hunda dabalata. Lubbu qabeeyyiin jalqaba lafarratti uumaman uumama seel tokkee bifa baakteeriyaa qabanidha. Kun ta’uun ammoo naannoo waggaa biliyoona 4 ta’uun tilmaamama. Lafarratti uumamuu lubbu qabeeyyiif sababni elementoota barbaaachisoo kanneen akka Caarboonii (C), Naayitroojiinii (N), Oksiijiinii (O),Foosfarasii (P), Haaydroojiinii(H), fi kkf jedhamanidha. Isaan kunniin ammoo wal nyaatiinsa kemikaalaa adeemsisuun waantota barbaachisoo kanneen akka bishaanii (H2O), ‘pirootiinii/amiinoo asiidota’ (H2NRCH2COOH), ’kaarbohaaydreetota (CH2O)3n fi kkf uuman. Isaan kunniin kutaalee seelii kanneen organeloota jedhaman garaa garaa uumamuuf waantota barbaachisoo ta’anidha. Egaa haala kanaan seeliin jalqabaa lafarratti uumamuu danda’e jechuudha. Uumamuu seelii jalqabaa booda seelotni haaraan ammoo seelii jalqaba uumame sanarraa uumamaa dhufan. Gabaabumatti lubbu qabeeyyiin jalqaba adeemsa kanaan lafarratti uumamuu danda’an jechuudha. Lubbu-qabeeyyiin tokko lubbuqabeeyyii jedhamuuf ulaagaalee akka:-soorachuu, xuraawaa qaama keessaa baasuu, walhoruu, arganuu fi kkf guutuu qaba. Lubbu-qabeeyyiin lafa kanarratti walii isaanii irratti hirkatanii jiraatu. Lubbu-qabeeyyiin tokko jiraachuuf lubbu-qabeeyyii kan biraan jiraachuu qaba. Bineensotni jiraachuuf biqilootni jiraachuun dirqama ta’uu isaati. Biqilootaafis jiraachuun bineensota garaa garaa barbaachisaadha. Fkf:- biqilootni Oksiijinii(O2) maddisiisuuf Carboondaayoksaayidii (Co2) bineensota irraa argachuu qabu. Adeemsi kun gosti hargansuu isaanii gargar ta’uu isaa kan ibsuu dha. Gama biraan garaa garummaan hargansuu kun mala lubbu-qabeeyyiin garaa garaa ittiin soorata qopheeffatanii fi xuraawaa ammoo of keessaa baasuuf itti fayyadaman ta’uus agarsiisa. Sooratni madda annisaati. Annisaan lubbu-qabeeyyiin itti fayyadaman hundi ifa aduurraa argama. Annisaa aduu kana ammoo jalqaba soorata keessatti kuusuu kan danda’u biqiloota qofa. Bineensotni annisaa soorata biqilootaa keessatti kuufame kana argachuuf biqiloota soorachuun dirqama. Kanneen biqiloota hin soorannes isa bineensotni biroon biqiloota sooratanii foon isaanii keesssatti kuufatan soorachuun argatu. Haaluma kanaan lubbu-qabeeyyiin annisaa ittiin sochii geggeessan argatu jechuudha. Namnis lafa kanarra jiraachuuf biqiloota ykn bineensota soorachuu qaba. Akkasumas gosootni lubbu-qabeeyyii xixiqqoo akka baakteeriyaa fi vaayiresootaa muraasnis jiraachuuf namootni jiraachuun isaanii dirqama. Lubbu qabeeyyiin garaa garaa jiraachuuf qilleensaa fi soorata akkasumas bakka jireenyaa walfakkaatu hin fayyadaman. Baay’een isaanii harganuuf oksiijinii (02) fayyadamu. Gariin ammoo kaarboondaayoksaayidii(Co2) fayyadamu. Baay’een isaanii tempireechera daree fayyadamu. Gariin tempireechera baay’ee gubaa keessa jiraatu. Gariin ammoo baay’ee diilalla’aa keessa jiraachuu filatu. Lubbu qabeeyyii baay’een bishaan keessa jiraatu. Gariin ammoo bishaaniin ala jiraatu. Kanneen bakka lameen jiraachuu danda’anis jiru. Walumaagalatti haalli jireenya lubbu qabeeyyiin garaa garaa lafa kanarraa ittiin jiraatan gargari. Egaa osoo akka carraa haalli mijataan gosti lubbu qabeeyyiin tokko lafarra ittiin jiraatu jalaa jijjiiramee, silaa carraan lubbuun jiraachuu isaanii rakkisaa ta’uu isaati. Fakkeenyaaf gosti lubbu qabeeyyii daayinoosaras jedhaman sababa jijjiiramni tempireecheraa yeroo ta’e tokko lafa kana mudateen akka baduu danda’antu himama. Kunis sababa wanti gubaan tokko samii keessaa lafarratti kufee turerraan kan ka’e ta’uu isaa qorattootni ibsu. Daayinoosaras lafa kanarraa guutummaatti baduun isaanii kun kan mul’isu sababa ho’a cimaan yeroo sana isaan mudate dandamachuu dadhabaniif ta’uu isaati. Haalli kun lubbu-qabeeyyiin sababa jijjiirama qilleensa baramaatiin dhabamuu akka malan kan namatti mul’sudha. Osoo akka carraa rakkoon akkasii kun yeroo hin beekamne tokkotti namoota mudatee, silaa namni akkamitti/ eessa jiraachuu danda’a jettee yaadda ta’a? Rakkoo kana dandamachuuf namootni qophii akkamii gochuu qabu jettees tilmaamuun kee hin oolu? Ati hoo akka ofii keetiitti har’a maalfaa gochuutu sirraa eegama jettee yaadda? Deebiikee situ beeka. Waantota jiraachuufi dhabuu lubbu qabeeyyii murteessan keessaa tokko soorata argachuudha. Dhimma kana ilaalchisee haalli jiraachufi dhabuu isaanii kan murteeffamu keessaa tokkoo nama. Haa ta’u malee namootni soorata argachuu fi dhabuun sababa waantotni soorataman dhabuu malaniif qofa miti. Namni tokko soorata argachuu fi dhabuun isaa irra jireessaan ilaalcha isaatiin murteeffama. Ilaalchi namaa filannoo gosa soorataa kan murteessu ta’uu isaati. Ilaalchi ammoo beekumsas ni dabalata. Beekumsi faayidaa fi miidhaa gosti soorataa tokko qabu irratti hundaa’anii soorata filachuu namootaa ibsa. Ilaalchi ammoo aadaa, amantaa, beekumsaa fi kkf irratti hundaa’anii gaarii fi badaa ta’uu soorataa kan filatan ta’uu namootaa ibsa. Beekumsa fayyadamanii fayidaa fi miidhaa soorataa hubatanii soorata filachuun wal nama hin dhabsiisu. Waanti tokko yoo nama soorate tokko miidhe,wantichi namoota kan biroos miidhuu waan maluuf ta’uu isaati. Haa ta’u malee sooratni sun bifaa fi amantaan gargar qoodee namoota kan miidhu miti. Kunis sababa sooratni faranjii miidhe tokko gurrachas miidhuu maluufidha. Sooratni Kiristaana miidhu Isilaamas hin dhiisu. Namni namuma jechuufani. Namoota biyya Chaayinaa jiraatanii fi kanneen biyya Itoophiyaa jiraatan bifaan yoo ta’e malee maaliin adda baasu. Yoo ilaalchi gargar ta’e malee hunduu namuma. Mitii ree? Egaa sababa Ilaalchaaf jecha soorata garaa garaa filatanii soorachuun namootaa kun dubbii ijoo ta’uu isaati. Lafa kanarra biqilootaafi bineensotni baay’een jiraatanis namootni hundi waantota walfakkaatu hin sooratan. Ilaalchuma! Namootni baay’een osoo bineensotni foon qaban baay’een naannoo isaanii jiranii beelaan du’u. Kaaniif ammoo waanti foon qabu kamiyyuu isaaniif soorata wal hin caalledha. Foonni foonuma jedhanii sooratu. Gariin ammoo foon abaaramaa fi eebbifamaan akka jiru himatu. Gariin namootaa biqiloota qofa malee foon waan jedhamu hin fayyadaman. Kanaaf ammoo sababni isaan akka ijootti himatan “namni ofii foon ta’e akkamitti foon soorata”ilaalcha jedhu fa’i. Ati hoo? Waa’ee soorata garaa garaa irratti ilaalcha akkamii qabda? Osoo waanti hundi dhumee harreen addunyaa kanarratti haftee silaa ati ni sooratta moo agabuu duuta? Ilaalchuma kee akkati ilaaltuufani. Namoota baay’eetu allaattii ajjeesee gata. Lukkuu ammoo qarshii baasee bitee soorata. Kunis ilaalcha. Ilaalchi kun ammoo kottoonfataa ykn diriiraa ta’uu fi dhiisuu isaas atumti murteessi jedheetan dhiise. 