Siyaasni dinagdee gosa barnootaa wa’ee oomishtummaa fi daldalaa qo’atuu dha28. Dinagdeen siyaasa biyyi tokko hordoftu waliin hidhata qaba. Kunis: sababa haalli funaansa qaraxaa, sirni bulchiinsaa, haalli baajetaa faa siyaasa dinagdeetiin murta’aniifidha. Kanaafuu Siyaasni dinagdee saayinsii haala funaansa qaraxaa, sirna bulchiinsaa, ramaddii baajetaa, galii waliigalaa akkasumas qabeenya biyyi tokko qabdu qo’atuudha. Sirnoota siyaasni (political systems) bu’uureffatu keessaa tokkos siyaasa dinagdeeti. Siyaasni dinagdee guddina dinagdee biyyi tokko qabduun madaalama. Guddina dinagdee (economic growth) biyya tokkoo hubachuufis: haala fiixaan ba’umsa gabaa(market values), oomishtummaa (prodactivity)fi galii waliigalaa (GDP: Gross Domestic Product) fa’a gulaaluu barbaachisa. Dinagdee biyyoota garaa garaa safaruuf malootni addunyaan ittiin fayyadamtu keessaa beekamoon mala GDP fi per capita GDP jedhamanii dha29. GDPn guddina galii waliigalaa kan biyya tokkoo (economic growth) safaruuf gargaara. Per capita GDPn ammoo galii giddu galeessaa kan lammiilee biyyichaa(economic development) tilmaama. Gabaabumatti GDPn qabeenya kan safaru yoo ta’u, Per capita GDPn ammoo misooma kan safarudha. Fakkeenyaaf GDPn biyya tokkoo kan waggaa – waggaan madaalamu yoo harka sadiin (3%) kan ol guddate ta’e, guddinni dinagdee biyyattii kan bara dabreerra 3% ol guddateera jechudha. Per capita GDP jechuun immoo galii waliigalaa kan biyyi tokko GDPn galmeessite sana baay’ina uummata daangaa biyyattii keessatti argaman hundaaf walqixatti hiruun shallagama. Kunis namni tokko dhuunfaa isaatti galii inni guyyaatti argachuu danda’u doolaara Ameerikaa( $US) tiin waalta’ee shallagama. Haala kanaan biyyi tokko GDP guddaa yoo galmeessites, guddinnii fi xiqqeenyi galii lammilee(Per capita GDPn) ammoo baayyina lammilee biyyattii irrati hunda’a. Kunis biyyi GDP guddaa qabdu tokko yeroo hunda per capita GDP guddaa qabaachuu dhiisuu akka maltu mul’isa. Fknf akka tilmaama dinagdee biyyoottan addunyaa kan bara 2015tti: GDPn Itoophiyaa doolaara Ameerikaa biliyoona 61.54($61.54USD)ture. Biyyi Kiribati jedhamtu ammoo doolaara Ameerikaan GDP biliyoona 0.5 ($ 0.5 USD) galmeessitee turte. Haala kanaan GDPn Itoophiyaa kan Kiraabaatii dachaa hedduu kan caalu ta’uu isaati. Haa ta’u malee baay’inni uumata Kiraabaatii kan bara 2015 timaamaan 113,473 ture. Kun ammoo yeroo percapita GDPn shallagamu 500,000,000/113,473= 4,406.33USD ta’uu isaati. Haala kanaan shallagni precapita GDP kan Itoophiyaa ammoo=486.27 USD ta’a. Galii lammilee biyyoota lamaanii yeroo waliin madaallu:4406.33/486.27=9.06 arganna.Kun ammoo guddinni dinagdee waliigala(misoomni) kan biyya Kiraabaatii isa kan Itoopiyaa dachaa 9n akka caalu mul’isa. Biyyootni addunyaa guddina dinagdee biyya isaanii saffisiisuuf sirnoota dinagdee garaa garaa hordofu. Sirnootni dinagdee (economic systems) kunniin maqaalee: kaappitaaliizim (Capitalism), Sooshaaliizim (socialisim), kommiiwuniizim (communisim) fa’a jedhamuun beekamu. Biyyootni garaa garaa gosoota sirna dinagdee kanneen keessaa kan furmaata guddinaa nuuf ta’a jedhanii itti amanan hordofu. Haa ta’u malee sirni dinagdee biyyootni guddina dinagdee isaanii ittiin saffisiisuuf jecha filatanii hordofan yeroo mara hanga yaadame saffisuu dhiisuu dandaa’a. kun ammoo sababa garaa garaatiin isaan mudachuu mala. Fakkeenyaaf biyyi yeroo ammaa kana addunyaa irratti dinagdeen ishee baay’ee guddaa ta’e USAn sirna dinagdee kaappitaaliizimii jedhamu hordofti. Biyyi addunyaa kana irratti kanneen hiyyummaan sadarkaa dhumaa irratti argaman keessaa addunyaaf fakkeenya gaarii taatee bara lakkooftu Itoophiyaanis sirna dinagdee kaappitaaliizimii jedhamu kana hordofti. Garaa garummaan kun kan mul’isus biyyi tokko sirna dinagdee filatamaa hordofuu isheen qofa milkaa’uu akka hin dandeenye ta’uu isaati. Biyyi tokkoo sirna dinagdee filatamaa hordoftus, guddinni dinagdee ishee jalaa danqamuu mala. Guddina dinagdee biyya tokkoo waantota danquu malan keessaa muraasni:-ga’umsa dhabuu naamoota bulchiinsa geggeessanii, malaammaltummaa, hanqina namoota barumsa ga’aa qabanii, hanqina albuudaa, rakkoo ilaalcha lammilee biyyichaa, hanqina humna namaa fi hanqina jaalala hojii qabaachuu lammilee biyyichaa fa’i. Ilaalchi lammileen guddina dinagdee irratti calaqqisiisan dhimma ijooti. Ilaalchi guddina dinagdee murteessuu keessatti shoora ol-aanaa qaba. Ilaalchi waantota dinagdee danquu malan hunda ofkeessatti dhuunfata. Lammileen yoo ilaalchaan kottonfatan dinagdeen isaanis ni kottoonfata. Kunis sababa yeroo gariin isaanii misooma biyyaaf kufanii caban, gariin ammoo barbadeessuuf kufee cabu fa’a dabalata.Dorgommii ta’uu isaati. Yoo gariin dalagee guddachuu murteessu, gariin ammoo “waaqatu qabeenya hira, ati badi namanaa!” jedheetu abaaree balleessa. Kanaan isa dalagu mogolee dhahanii cabsu. Kun Ilaalcha! Inni baratu akka irra keessa hubatuu fi gadi fageessee qoratu kan godhus ilaalchuma. Gadi fageessanii hubachuu fi irra keessa hubachuun ammoo dubbii ijooti. Hundi baratus hundi ga’umsa walfakkaatu akka hin horanne taasisa. Ga’umsa dhabuun ammoo bulchiinsa balleessa. Malaammaltummaan akka daran heddummatuuf kan haala mijeessus ilaalchuma. Namootni hedduun qabeenya horachuuf mootii biyyaa ta’uu fedhu. Qooda biyya dinagdee walii galaan guddisuu fedhan ofuma isaanii fi firoota isaanii duroomsuu qofa irratti xiyyeeffatu. Kun Ilaalcha ofittummaati. Qabeenya haati hiyyeessaa sabbata hiiktee waan qabdurraa guddina biyyaaf gumaachitus isaanumatu dhuunfata. Kanas ifatti mul’isanii osoo hin taane, maqaa misoomaan qaraxa funaananiiti. Garuu biyya misoomsuun hafee ofii isaanii qofaa duroomsu. Sababa gochi akkanaa baratameef jechas lammileen biyyichaa baay’een ilaalchuma kufaa kanaan biyya bulchuuf dorgommii taasisu. Dorgommiin taasifamus, ajjeesuu fi maqaa wal balleessuu fa’a irratti xiyyeeffata. Gariin ammoo amantaa da’oo godhata. Egaa isaan akkasii kun dandeettii biyya bulchuu sababa qabaniif miti kan biyya bulchan. Gariin namootaa biyya bulchuu maatii irraa dhaalaan hiratu. Namootni mootummaa ykn sirna maatii isaanii irraa dhaalan ammoo akkuma maatiin bulchaa turetti bulchuu fedhu. egaa yoo abbaan yeroo mootummaa isaa dinagdee biyyaa hin guddisne ta’e, ilmi sirna ykn mootummaa biyyichaa dhaalu akkamitti biyya guddisa? Kun gaaffii kooti. Yoo deebiin naquubsu jiraate.Yoo siif hin galle ta’es gaaffiin koo “Ilaalchi walfakkaatu akkamitti bu’aa garaa garaa buusa” kan jedhuudha. Ilaalchi jalqaba dinagdee waliigalaa kufise deebisee dinagdee waliigalaa hin guddisu. Yoo ammas namoota muraasaaf madda galii ta’e malee. Ilaalcha walfakkaatuun jijjiiramni dinagdee biyya tokkoo hin yaadamu. Kanaafuu namootni biyya guddisuuf yaalan, dursa ilaalcha isaanii fi kan lamiilee jijjiiruu qabu. Lammileen hundi ilaalcha isa biyyi isaanii akka dinagdeen ishee xiqqaattu godhe sana, gara ilaalcha gaarii ta’etti jijjiirrachuu qabu. Ilaalchi akkuma guddina nama dhuunfaa murteessu, guddina waliigala biyyaa murteessa. Kunis sababa: Beekumsa, dalagaa, qabeenya biyatti sirnaan fayyadamuu fi biyya misoomsuu fa’an ilaalcha lammilee irratti hundaa’ufidha. Biyyoota ilaalchi lammilee isaanii misoome keessatti, beekumsis misoomaadha. Achitti qonnaan bulaan sirna qonnaa qajeelchee beeka. Inni daldalu hin kasaaru, hin kasaarsus. Hunduu waan dalaguu fedhu hunda gadi fageessee barata. Ragaa Digirii qonnaas ta’u kan daldalaa, bites hin gurguru. Ifaajjii ofiitiin baratee hubatee digirii argata malee. Biyyoota hin guddanne keessatti ammoo faallaa kanaati. Namootni baratanii osoo hin taane bitatanii fa’a digirii gonfatu. “Digirii gonfanneerra” jedhu malee kan sammuu isaanii keessa jiru waan biraati. Isaanuma akkasii kanatu hoggansa biyyaa keessatti qooda fudhata. Osoo inni ifaajjiin baratee, hubatee, digrii argate jiruu, warri qarshiin bitatan dandeettii malee malaan malanii mo’atu. Ilaalcha kana dhalootaa dhalootatti daddabarsu. Namootni baay’een haala kanaan bulchiinsa biyyaa keessatti hirmaatu. Gaafa bakka qabatanis akkuma godhanii baratan sana qabeenya horachuuf digiriis bitanii gurguru. Kanumaan nama sirnaan baratu mogolee buusanii dhaloota burjaajessu. Aangoo isaaniitti fayyadamanii saamuufis makmaaksa isa “Sishoom yaalballaa sishaar yiqoocowaal”jedhu faa bu’uureffatu. Yoo hiikamu ‘namni yeroo muudamu hin nyaanne, yeroo buufamu gaabba” kan jedhu ta’uu isaati. Kun ilaaalcha kufaa isa namootni biyya Itoophiyaa muraasni aadaa saamichaa ittiin walii isaanii barsiifatan mul’isa. Ilaalcha akkasii kanafaa sirna qulqulla’aa godhanii dhaloota dhaalchisuus fedhu. Egaa kana gufuun guddina dinagdee gufachisu. Walumaagalatti dinagdeen biyyaa kan guddatu yoo ilaalchi lammiilee fi hoggantootaa guddatedha. Waanti guddachuu qabu tokko duraan xiqqoo akka ture hubachuuf ammoo beekumsa nama gaafatu. Biyya guddisuun ilaalcha/ sirna biyya xiqqeessaa ture hundaa hundeedhaan buqqisuu irraa eegala. Ilaalchi kuffisaan ittumaa kuffisa malee yoomiyyuu hin guddisu jechuu kooti. Ilaalcha misoome qofatu biyya misoomsa. Biyya guddisuuf sirna dinagdee garaa garaa yeroo yerootti jijjiiruu qofti ga’aa hin fakkaatu. Namni biyya bulchuuf dorgomu tokko yoo sirni ture kaappitaaliizimii ta’e, inni ammoo sirna sooshaalizimii/komuuniizimii qabatee dorgomuun qofti ga’aa miti jechuudha. Kanaafuu Ilaalcha biyya jijjiiruu danda’u qabatee dorgomuun furmaata waaraa ta’uu isaati. Mootiin biyya bulchuuf/ guddisuuf dorgomu tokko dursa ofii isaaf ilaalcha jijjiiramaa qabaachuu qaba. “Barataan akkuma barsiisaa isaatiiti”isa jedhamuufan jedhe. 