Aadaa oromoo keessatti, bara rakkinaa namni firattis ta’e hiriyyaatti baqatee bara dabarfachuun kan baramedha. “Baraaf murxuxxee gad jedhaniiti ofirra dabarsu” akkuma jedhamu, oromoonis bara rakkinaa wal oolchuu aadaa godhatee, walharkaa fuudhee fide. Aniif hiriyyaankoo_ Tokkummaanis, beeknees ta’e osoo hinbeekiin aadaan kun sammuu keessa waan nu jirtuufi mana maatii hiriyyaa keenyaatti baqachuun keenya. Garuu firummaan yookaan hiriyyummaan afaan haataatuu dhiiga, wanni adda baafannee beeknu hinjiru. Erga gaafa gola keessa taa’ee, dubbii uggura seenaa eenyummaa ani Tokkummaaf seenesse dhagahee, abbaan Kifilee_ mammiree Zamanuun, nutti dhihaatee taphachuun baay’ee dabale. Seenaa sanatu isa gammachiisee? Moo nama afaan dhadhaa isa garaa madaati? Waaqxiif lafti haabeeku malee, homaa wanni nuyi beeknu hinjiru. Waan shakkines hinqabnu. Hedduu nu kofalchiisa. Ofii illee hudduutii garagalee kolfa. “Waaqa addaataa roobuuf nama kolfaa nama miidhu hinbeekkatani” akkuma jedhamu, kolfa dhugaa haata’uu kan sobaa, nuyi hinbeeknu, waan mamnes hinqabnu. Jaarsi kun waan hedduu nu jaalatan seena. Osuma ganamaa galgala 102 jaarsa cinaa teenyee kolfa qasaanuu, guyyoota murtaa’e dabarsine. Jaarsi mammireen kun bulchaa bataskaana Maaramii Qadiidaati. Waanuma tokko yoo dubbatan, dhugaa jettuu…. jennee yeroo dubbii isaa jalaa qabnu, “maaramii qadiidaa” jedha. Maaramii qadiidaa jennaan… soba dubbachuuf shira maruu miti, waan bishaan liqimsan hinseenu. Guyyaa tokko garuu waanuma addaa tokkoon nu keessumsiisani. Akkuma guyyoota muraasa dabarsine, har’as ganamaan kaanee karaa boroo balbalatti gad yaane. Biqiltuu geeshoo jala barcuma buufannee teenye. Mammiree waliin haasaa keenya wal harkaa fuunee walaasne. Erga gaafa mana obbo Saaqqataatii baanees namni nu argee hinbeeku. Nu arguu dhiisuu isaaniif garuu gorsa obbo Saaqqataa gaafa dachaa goodaa fardeenii, galagalchoo mul’istuu bara keenyaa kana irraanfanneerra. Akka yaada keenyaatti, mana mammiree Zamanuu jiraachuu keenya kan beeku obbo Saaqqataafi waaqayyo qofaadha. Balbala boroo teenyee osuma haasaa keenya jaarsa waliin walaasnuu, fooliin dhadhaa mana nyaata bilcheessan keessaa gad burqu, bakkeetti lafaan nu mare_ dharraatiin. Hamma ka’aa olseenaa… laaqana nyaadhaa… jedhanitti hedduu sardamne. Akkuma ta’u ta’ee yeroon laaqanaa nuyi muddamnee eegaa turres qaqqabe. Harka dhiqannee olmanatti seenne. Har’a silaa akka durii nyaadhaa…. kutadhaa….. jechuun illee waan barbaachisu natti hinfakkaanne_ osuma nyaanni dhiyaatee nu bira hinga’iin iyyuu foolii fuunee waan afaan mi’eeffanneef. 103 Nyaanni dhufee dhiyaates, hamma nuyi fooliidhaan bakkeetti dharraanee eegnee gad miti. Ittoo handaaqqoo isa funuuna giiftii fakkaatu distii sibiilaa keessaa itti nuuf jigsani_ anaafi Tokkummaaf. Mammiree Zamanuufis distii suphee keessaa itti buusaniif. Nyaata akkas urgaawu kana takkaa qofa afaan kaawwadheen osoo lammata afaan hinkaawwatiin, akkuman harkakoo gabatee buddeenaatti ergetti, sagalee iyya saree gurra nama duuchutu balbalaa dhagahame. Dubbiin sagalee guddaa dhagahuu kun anaaf sodaa erga ta’ee bubbuleera. Buddeena cabsee afaan kaawwachuuf akkan maree qopheeffadhetti gabateerra buuseen alatti gad fiige. Yeroon saree kana bira ga’u narraa siqxee dhaabattee nalaalte. Ergamtuu du’aa haataatuu, ergamtuu waaqa jireenyaa, rabbi malee ani hinbeeku. As ilaallaan, achi ilaallaan homtuu hinjiru. Doomi! Dhorami! Rabbi ayyaana si haaqabu! Saneen si hinga’iin! Bita keenya fudhuu dhaqi! jedheen abaaraa olseene. Silaa durumaanuu ittoon har’aa raajiidha. Hiriyyaankoo dukkanaaf ifa waliin daaknee har’a asiin geenye, waan taa’ee na eege hinfakkaatu. Hamma ani iyya saree balbalaa birmadhee deebi’utti, nyaata mi’ooftuu kana si’a lama sadii waan afaan ka’aten se’a. Yeroon bakka taa’umsakootti oldeebee harkakoo gara gabatee buddeenaatti hiixadhu, harki Tokkummaa buddeena cabsachuuf as diriire osuma hindacha’iin gabatee nyaataa dhahee lafatti dabaleeti, ofii lafatti diriire. Anis wayyoo haadhookoo……. jedheen irratti lafa dhahe. Mataa isaa olqabee yeroon ija keessa isa ilaalu, akkuma jawwee hiixatee dhaabachuu dide. Osuman arguu akkuma laastikii isame. Altakkaa duwwaa ija isaa bongol godhee nalaaleeti, “Jaa…. Jaaa….” jedhe. Maqaa na waamee waa natti dhaamuu barbaadeeti, afuurri isaa deebi’uu didde. 104 Dhangala’aan baaduu fakkaatu tokko qaawwa funyaan isaa keessaa kolol jettee gad yaate. Isa dura akka jawwee hiixate, akka ribuu walitti butameeti walitti guduunfame. Tokkummaan mucaan utubaa manaa fakkaatu akkuma feestaalii abiddi gubee walitti shuntuure. Iji isaas akka ijakoo keessa ilaaletti, harki isaa akka shurraabakoo qabatetti, miiltoonkoo gaafa qormaata dukkana limixii waliin kufnee kaane, foon isaa harkakoo irratti dhiisee addunyaa kanarraa godaane_ summii mammiree Zamanuun nyaata waliin nu nyaachiseen. Anis osoo hinrafiin dhaabiitti abjuun liqimfame. Nan boo’e! Nan gadoode! Nan mar’adhe! Nan halaake! Nan caraane! Lafarran gangaladhe! Hiriyyaankoo haga har’aatti yaada malaaf falaa naaf qoodaa tures, tole bade hinjenne. Hirriba hinkaane ciisee na dhaggeeffate. “Eree minnoo…… Hiniyyiinii….. mucaan fayyaadha. Besma’aab wolde menfes qiddus ….. maal ta’ee qe’ee rabbashaa?” jedhe, mammiree Zamanuun. Yeroo hiriyyaankoo_ Tokkummaan gad hiixatee, ol kottoonfatee, akka dubartii deessuutti miixatee lubbuu of keessaa baasu, lafti urattee gad na liqimsuu didde. Samiinis butee ol na fudhachuu dide. Malaaf fala dhabeen akka sa’a gorra’amee, reeffa hiriyyaakoo irra gangaladheen gadoode. Homaa kan naaf dirmates hinjiru. “Aantee lij, yoo zim jetta ta’e zim jedhi. Qe’eekoo irratti hiniyyiin. Kanaan ala poolisii fideen seeraan manakoo keessaa si baasisa” jedhee, reeffa namaa akka reeffa sareetti osoo hinilaaliin irra tarkaanfatee ala ba’e_ mammireen. 105 Yeroo mammireen maqaa poolisii dhahee gad ba’u, akka maraachuus akka of wallaaluus na gochuu kajeele. Bo’ichakoo dhiiseen, hiriyyaakoo naaf jecha gatii lubbuu kaffale miila jala ofirra gad quuphane. Jaarsi mammireenis xiqqoo ala dhaabateeti deebi’ee manatti olseene. “Dhukkubni akkasii kun ‘irgimaanii’ ta’uu danda’a. Gizee baay’ee namoonni betesabiin isaanii yookaan ofii isaanii abaarsa qaban akkuma tasaa kufanii du’u. Duraan dabarsanii soomaaf sagadaan maaramiin ‘ammaalladuu’ qabu ture. Maal godhuu mitii…. Maaramiin qadiidaa lubbuu isaa jannata haagalchitu malee. Amma nama du’e qabatanii taa’uun waagaa hinqabu. Bo’ichakee dhiisiitii… ka’ii deemii maatii isaatti himi. Dhufanii fuudhanii haa awwaallatani” jedhe. Yakkamaan lubbuu dhalattuu karaatti galaafate waan garalaafessa namaa of fakkeesse. Akka ani maatii Tokkummaa waamu barbaadee osoo hintaane, akka nuyi dhokataa jirru waan beekuuf, anis waanan qabuuf gad dhiisu wallaalee achitti gogee akkan hafuu barbaadeeti. Akka nuyi poolisoota dheessaa jirru waan dhagaheeruuf nama hindhageenye fakkaatee, tooftaatiin guboo kaayyoo keenyaa balbala isaatti gogsuuf ture, kaayyoon mammiree Zamanuu. Silaa baqataan ofiifuu mala wallaalee jooru, maal namaaf malaa miti, anis taa’ee hedeen yeroon lubbuu hiriyyaakoof mala dhabu ofiif waa murteeffadhe. Deebi’ee galuun waan hinfakkaannedha. Fagaadhee deemuuf, waahillikoo dhadhaabbata ulee bosoqqee natti ta’e. Yeroo aduun dhihee lafti sursuraa’u, mana isaa keessa reeffa cinaatti na dhiiseeti gara bataskaana maaramii qadiidaatti sokke, “qiddaasee qaddaseen dhufa” jedhe. 106 Anis marii nyaphaa kana taa’ee hineegne. Tokkittiikoo ishii gaafa xiiqii, kan duuti na harkaa baase_ reeffa Tokkummaa, gateettiirra buufadheen gara bosona qarqara bishaan haroo Finca’aatti kaadhe. Osoo baay’ee ta’uu baatellee, anis nyaata summaa’aa sana altakka afaan kaawwadhee waanan tureef, suuta suutaan garaa keessaa lapheetti ol na aare. Deemsas ana dhorke. Caffee raatuuf sochootuu qarqara bishaaniitti biqilee jiru keessatti lafaan dhaheen reeffa Tokkee boraafadhee ciise. As gangalchee, achi gangalchee yeroon gadoodu, Tokkeen ‘xis ximbis’ hinjenne. Caffee boraafatee ciise, jireenya naachaaf raachaa. Anis halkan guutuu seexanaaf ekeraa waliin reeffarra sirbaan bule. Awwaallachuufis qeensaan lafa hinqotu. Dhiisuufis seexaan na keessa jira. Waanan godhun wallaale. Ganama yeroo lafti barii’u, allaattiin luka dhedheeraa bishaan keessaa qurxummii adamsu nu marsee dirrisuu jalqabe. Akkanumaan ganamaa hamma galgalaatti allaattii irraa tiksaan oole. Osoo reeffa hiriyyaakoo na harkaa butee nyaachuuf itti gamuu. Aduun dhihee si’a biiftuun lixxu, haga yoomiitti reeffa qabadhee akkan taa’u gaaffii natti ta’e. Tokkee lafaa ol fuudheen, gara bishaaniitti buteen caffee harkaan jijjiksee irra ciibse. Yoo waaqayyo jedhe, haga fedhe dheerattus guyyaa tokko shiraaf uggura manaa si baasee irbaata allaattii si taasise kana nan jijjiira. Seenaakees, seenaa hundeeffama gurmuu fincila diddaa garbummaa saba oromoo godheen kataba. Guyyaa yaadannoo gootota qabsoo bilisummaaf hobba’anii ta’ees, kan kanaa booda qabsoof gatii kaffalan dabalatee, akka kabajamu nan taasisa. Yoon barakootti dadhabes imaanaakee kana dhalootatti dabarseen darba. Ragaan keenya waaqayyoof lubbuukeeti. Lubbuun hinduutu. Mana waaqaatti 107 na gaafatti. Naachiif raachi, allaattiif qurxummiin caffee Haroo Finca’aa si haa awwaalani. Lafarrattis, mana waaqaa keessa samiirrattis, dhiignikee na haa gaafatu, yoon imaanaa kaayyookee nyaadhe. Hireekees haa ta’u carraakee, hiriyyaakoo gaafa xiiqii, osoo akeekakee bira hinga’iin galaana “qara qaramee hindoomneen” liqimfamtee na biraa hafteetta. Anis yoon danda’e galaana akeeka jireenya dhala namaa nyaatu kana tarkaanfadheen akeekakee akeekakoo taasisa. Kun immoo kennaakoo isa jalqabaaf dhumaati. Shurraabakoo ati itti rarraatee miixattee lubbuukee of keessaa baafte, ijakeerra haa buutu. Allaattiis ta’e bineensi dura si arge, ilkeen isaa oso qaamakee hinciniiniin shurraabakootti afuura haa baafatu, jedheen shurraabakoo ofirraa baasee fuula isaa irra buuse. Osoon imimmaan dhiiga roobsuu waadaa hamma wabii lubbuukootti deemus isaaf seeneen seexaa kudhaammadhee biraa qajeele_ qal’oon aayyuleekoo, huuqqattuun abbaa Milkii, ani Jaawwaraa Caattoo. Garuu dubbiin wabii waadaa, lubbuukoofi ragaa waadaa waaqayyoof lubbuu Tokkummaa na waamsise, nyaatamuu Tokkummaa “galaana qara qaramee hindoomneen” qofa osoo hintaane, Tokkummaan gumaafis ta’e gumaata dhaquuf nama cophaafi dhala hingodhatiin hobba’e ta’ee nama “galaana nama du’ee du’aa hinkaaneen” kan altakkatti galaana lamaan nyaatame ta’uu isaati. Akkuma abbaankoo bara Birraa yeroo nyaata asheeta boqolloo sana nu gorsaa turan, laggeen galaana riqicha malee akeeka dhala namaa ta’anii kan kaayyoo dhala namaa fuuldura hiriiran kana, hiriyyaankoo Tokkummaan kan irra taruu dadhabeef akka nama mukarra rafuutti yeroo hunda dammaqaa ta’uu waan dhabeefmoo waan biraatiifi? jedheen 108 sababa isaa osoo ofiif hindeebisiin galaa godhadheen akeekakoo faana ba’e_ bilisummaaf birmadummaa sabakoo. Silaa namni dhalatee dhala malee hafe muka seerame waliin waan wal caalu miti. Seenaan isaas ta’e eelaan isaa awwaalcha isaa biraa hafee umrii dheeraa jiraachuuf waan mana jireenyaa argatu natti hinfakkaatu. Tokkummaanis kunoo daangaa kanaan qabamee ana biraa hafe. 