Dargaggoon Amboo irraa dhufee obbo Taaboriin iyyaafatu kunis, akkuma nama maraatee magaala Kilbee keessa olii gad kaate. Anis suuqii xiqqoo tokko jala taa’een sochii dargaggoo kanaa haalaan hordofe. As fiigee, achi fiige. Homaa iyyaafatus, mana obbo Taabor argachuu hindandeenye. Nama halaalatti arges ittuma fiigee gaafata. Nama argeera jedhu miti, nama beekna jedhullee dhabe. Ammas osuma asiif achi fiiguu fagootti na argeeti, garakootti dhufe. Nama gara biraa na see’e. Yeroo ana bira ga’u akka duraan na gaafateeru bare. Waan jedhus wallaalee callise. Nama iyyaafataa jirtu sana argatteey? jedheen gaaffe. Fuulli isaa duraaf ammaa natti jijjiirame. Nama hedduu aare fakkaata. “Lakkii….. aboo argachuu hindandeenye. Ija haadhashii gadi. Lubbuu du’a hinoolleef akkas naan taphatti” jedheeti, osoo hinsee’iin jireenya isaatti dheekkamee koomeerra gad quuphane. Ati bakka biraatii dhufteey? Maali, maaltu siqunname? Nagaa mitii? jedheen itti siqe. “Nagaa maaltu jira aabbee……… hamma foon uffannee deemnutti lafti kun baay’ee ulfaatti. Osoo bulchiinsi nama akka harreetti bulchan kun jiruu jiraachuun rakkisaadha” 121 jedheeti, ilkaan ciniinnatee, aarii guddina osoo hidhii ofirratti nyaatuu quba harka isaa raase. Yeroon ka’umsa aarii isaa dubbii isaarraa ciicadhu, bakkan taa’uu olka’een itti siqee taa’e. Obboleessoo…..waan fedhes ta’u akka kanatti of hinmuddiin. Iyyaafattee argachuu dandeessa. Garuu maal taate? Mee ifatti natti himi jedheen, suuta suuta miira aarii isaa fayyadameen, waan ta’eef ta’aa jiru, kan inni biraa dheessee dhufe isarraa dhaga’e. Anis hamma ta’e, seenaa biyyaa na baasee na joorsaa jiru kana osoo hin yaadiin gurra buuse. “Ani maqaankoo…… Jaagamaa naan jedhan. Siin eenyu siin jedhu?” jedhe. Anis, Jaawwaraa naan jedhan jedheen itti hime. Jaagamaanis anaaf, anis Jaagamaaf miiltoo deemsa kaayyoo fincila diddaa gabrummaa waliif taane. Kaayyoo haaraas wal hinfudhachiifne. Kaayyoo duraan qabnus wal hindhiisifne. Kaayyoon keenya lachuu osoo nuyi wal hinbeekiin walbeekee tokko ta’eera. Haala jirus hedduu waliin mari’anne. Nulachuu akkuma kaayyoo keenyaa tokko taane. Waan waaqayyo hiriyyaakoo Tokkummaatiin afaan allaattii goodaa haroo Finca’aa keessaa baasee na cinaa buuse natti fakkaate_ Jaagamaan. Eessaa ka’ee garamitti akkan deemaa jiru, maaliif akkan deemaa jiru, kaayyookoo imala gara Baha Oromiyaa, si’an Jaagamaa taphachiisu, innis nama qofaa ture waan ta’eef filannoo humna dabalachuu kanatti hedduu gammade. “Jaawwaraa……ijoolleen Amboo dhiira garaa tiiraatiim. Namuma xiqqoo nurra wayyu, kan hubannoof qabeenya qabu 122 dhabne malee silaa waan baay’ee gooneerra ture. “Walqixxeen bishaan harkaa walii hinbuuftu” akkuma jedhamu, osoo gurmuu qabnuu nama cimaa tokkummaa keenya eegu waan dhabneef, yeroo baay’ee har’a gurmoofna bor bittinoofna. Yoo gara Harargee deemne rakkoon kun hinjiruu laata? Waan quba qabdu qabdaa?” jedhe. Lakkii……. Wanni quba qabullee hinjiru. Garuu, dhiira akka gingilchaatti nyaphaaf finna calalee, akka qamadiif ingirdaadaatti fo’udha jechaa dhagaheera. Namni yookaan gurmuun tokkummaa hinqabne yoomillee akkanatti gingilchuu hindanda’u. Kanaafuu, deemnee gurmuu saba keenyaa kanatti makamuu qabna. Naannoo oromiyaa hundattis babal’isuu qabna jedheen, kan natti fakkaate itti deebise. “Dhugaadha Jaawwaraa… nyapha calaluun dhugaatti bu’aa tokkummaa gurmuuti. Garuu Oromiyaa keessaa lafti tokkummaan haalaan lafa ejjette waan jiru natti hinfakkaatu; yoo seenaa durii ta’e malee. Kanaafuu, saba Oromoo waaqni dhiigaan tokko godhe, aniif ati immoo yaadaan tokko gochuuf kutannee yoo kaane wanti nu daangessu tokkollee hinjiru. Yoo jiraates, dhugaa waan qabnuuf waaqnillee nu gargaara. Sammuu tokkummaatti amanu yoo qabaatte, hamma ciminakee kan mul’isu, lafa Oromiyaa hunda irra deemtee odeessitee akka namni waa’eekee odeessu gochuu osoo hintaane, lafa oromiyaa hundarra nama akkakee tokkummaatti amanu oomishuudha. Kun immoo kan ta’u, gurmuu ijaaramu kam keessattuu waa’ee oduu tokkummaa odeessuun yookaan gorsuun qofa miti, gochaa tokkummaa gochuun malee. Akkaataa itti gochaa tokkummaa barataniif barsiisan yoo nuuf mijachuu baatemmoo maanguddoo Karrayyuuf Booranaa deemnee gaafanna. Isaan lachuu, 123 seenaa keessatti, hamma dhiyoo kanaatti rakkoo tokkummaa dhabuutiin hamatamanii hinbeekani. Tokkummaa isaanii Oromoota maratti babal’isuuf haalaaf karaan yoo isaan daangessellee, bakka jiranitti qaawwaa walitti hinbanne. Diinnis gaalas ta’e looniif re'ee isaanii fudhattee haftee hinbeektu” jedhe_ Jaagamaan. Jechi miiltoonkoo gubattuun gaanfuree Amboo dubbates, seexaa keessakoo jabeessee horde. Tokko dubbataa, tokko dhaggeeffataa, haasaa ejjennoo nama jabeessu erga waliin taphannee, kaanee gara handhuura oromiyaa Finfinneetti qajeelle. Finfinnee bullee, ganamaan kaanee buufata konkolaataa biyyoolessaa deemne. Konkolaataa magaalaa Harar korree gara Harargeetti kunne. Naannoo sa’a tokkoo erga deemnee booda magaalaa Bishooftuu geenye. Nulachuu Finfinnee darbinee deemuu miti, magaalaa Finfinnee illee kan beeku miiltookoo Jaagamaa qofa ture. Ana qofaas miti, namoonni oromoo oromiyaa hedduun Finfinnee hinbeekani. Osoo hinbeekamiin odola addaa taateetti_ orma tajaajiluun. Hafteen hambaalee duudhaa eenyummaa saba Oromoo mul’isanis magaalaa Finfinnee keessatti tokkollee hinmul’atani. Kanaaf ture, lafa magaala geenyetti, imalaa nu cinaa taa’u waamnee gaafanna_ magaalli nuyi geenye maal akka jedhamu. Namichi nu cinaa taa’ee gara Harargeetti imalaa jiru kunis, daldalaa jiraataa magaalaa Dadariiti. Sheeh Abdullaahii jedhama. Sheehuu…. magaalaan kun eenyu jedhama? jennee gaafanne. “Ka amma keessa kutaa jirru kun Bishooftuu je’ama. Isin lachuu karaa kana dhuftanii hinbeektanii?” jedhe, Sheeh Abdullaahiin. 124 Eeyyee… karaa kana dhufuun keenya yeroo jalqabaafi jenne. “Haaya….. rakkoon hinjirtu…. Walumaan yaana” jedhe. Osuma foddaa konkolaataa irraan Xaafii Ada’aa Liiban marxamee ciisu bitaaf mirgaan daawwannuu Moojoo biraan baane. Moojoos qaxxaamurree osuma gamaaf gamanatti magaalaa Adaamaa arguuf ija babaasnuu, takkaallee halaalatti osoo hinargiin tabbarraa gad ofjalatti agarre. “Ijool…. Hinmukaa’iinaa… kunoo Adaamaa kan je’an kana. Magaalaa ho’ituudha. Daldalli akka malee keessatti daldalama” jedhe Sheehuun. Konkolaataanis gara mana nyaataa tokkootti nu geessee, naannoo ‘Amadee Sefer’ jedhamutti, “wureduu… wureduu…. Haayaa daqiiqaa aallachu. Fexen fexen bilaachuu qurs biluu” jedhe gargaaraan konkolaachisichaa. Nus silaa eessa beeknaay, eessa dhaqnee mana nyaataa filannaa miti, mana nyaataama nu biraa sana seenuuf gad buune. Yeroo nuyi konkolaataa irraa buunu, Sheeh Abdullaahiin nu duuba dhufee, “ijool…. kottaa…. ciree nyaannee ifirraa dachaana” jedhee harka nu qabee olseene. Cirees waliin nyaannee kaanee harka dhiqanne. Durumaanuu ani qarshii homaa of harkaa hinqabu. Miiltoonkoo Jaagamaan gatii ciree kaffaluuf jecha qarshii gad baase. “Aboo ifirraa deemikaa…. Niin kafala” jedhe sheehuun. “Lakkisaa…. Homaa miti ani nan kaffala sheehuu” jedhe Jaagamaan. 125 “Aboo maal taate mucaa….. narraa usikaa… niin kafalaan je’e. Isin keessummaa bar…” jedheeti gatii nyaata ciree keenyaa sheehuun nuuf kaffale. Gochaa tokkummaa ittiin cimsan keessaa, waan qaban waliin gahuu kanas taajjabuu qofa miti ajaa’ibsiifachuu jalqabne. Ciree keenya nyaannees gara konkolaataatti dachaane. Imala keenya itti fufne. Adaamaa keessaa baanee, Walancitii dabarree akkuma yeroo murtaa’e deemneen, ijoollee mataan isaanii muka rigaa qarqara lagaa fakkaatu, faaqqee itti diratanii, ilkaan cabbii fakkaatu rigachaa, daandii cinaatii gaala tiksan agarre. Ijoolleen sunis, ijoollee dhala qeerransaa, goofaree filatanii aadaa oromummaan dhaadatan ilmoolee Oromoo Karrayyuuti. Osuma Jaagamaaf Sheehuu waliin taphataa deemnuu, haroo dambaliin isaa ol utaalee akka qaccee dhuka’utti baane. Sheehuu….. bishaan akkanatti ka’ee ol ijaajju kun maali? jenne. “Kun haroo Basaqaa je’ama. Qabeennuma keenya” jedhe, sheehuun. Anaafi Jaagamaanis osuma badhaasa uumaa kana raajeffataa deemnuu, gidduutti yaadni ana fuudhee bade. “Maali Jaawwee…… asumatti na dhiistee waan fagoo deemte fakkaatta” na jedhe Jaagamaan. Anis yeroo yartuuf yaadaan ofduuba deebi’ee si’an xiinxalu, jaalala ijoollummaa isan jalqabee xumuruun Tulluu Diimtuu koruu natti ta’e of fuuldura naqe. Waanan duraan ofkeessa dhoksee miixachaa ture, yeroon deemsa konkolaataa kachamaalee ilaalu, sekoondiif daqiiqaa konkolaataan 126 deemutti fageenya kilometira dhibbaan lakkaa’amurra darbee kan kumaan lakkaa’amuun jaalalleekoo osoo hinjaalatiin adda irraa ba’e irraa fagaachaa akkan deemu natti mul’ate. Garaankoos na raafame. Mul’anni deebi’ee jaalalleekoo Kuluulee arguuf qabus anatti dukkanaa’e. Karaan wal arguu keenyaa yoo anatti dukkanaa’es, Kuluulee irraanfadhee shamarra biraa waliin jaalala jalqabuun yookaan bultii ijaaruun anaaf abjuu ture. Deebi’ee ishii hinargadhu taanaan, hireenkoo dhalatanii karaatti hafuu ta’ee natti mul’ate. “Namni dhaloota hinbadu; erga dhalatee bada malee” inni jedhamus dhugaadha. Jaalalli Kuluulee abdii jireenyakoo biyya lafaa ta’ee jalqabe, har’a fageenya lafa kilometira hamma kanaa fagaatu irrattillee kaayyoo bultoo jaalalaa miti, kaayyoo fincila diddaa gabrummaallee akka ani fiixaan baasuu hindandeenye na gaadi’e. Kuulleekoo…… amma dhuguma sirraa fagaachaan jiraay? Siin ofduubatti dhiisee garamittan deemaa jiraa? Maaloo waaqa jaalalaa…….. jaalalleekoo osoo deebi’ee guyyaa tokkoof illee ija ishii nan agarsiisiin ana hinajjeesiin jedhee, osuman garaakoo keessatti imimmaan jaalalaa lolaasuu, kachamaaleen Finfinnee nu fuudhe, Ciroorra nu qaxxaamursee Harariin nu galche. Gidiraafi yaadni, jaalala Kuluulee dhabuun sammuu na dhiphisee, halkaniif guyyaa hirriba na dhorke kanas, hamma ta’e hiriyyaakoo Jaagamaa taphachiise. “Miila lama qabaataniif muka lama hinkoran” akkuma jedhamu, yaadnikoo bakka lamatti qoodame. Tokko saba Oromoo keessatti tokkummaa ijaaruu, tokko immoo jaalalleekoo deebi’ee arguu, jedhee waan qabuuf dhiisu ana wallaalchise. 127 Jaagamaanis humna laafe. Asii gaafa Jaagamaan mudhukaa’u, achiin ani waa’ee Kuluulee yaaduun dabala. Akkanumaan osoon yaada lama ari’uu, Harar irraa Dadaritti, Gaara mul’ataarraa Qarsaatti, Hirnaarraa Haromaayaatti, Galamsoorraa Baddeessaatti, Baddannoorraa Cirootti olii gad qaxxaamurree, Harargee Bahaa hanga Lixaatti waliin geenye. Humnas hamma ta’e horanne. Osuman yaada Kuluulee yeedalaa deemuu yeroo xiqqoo boodas, Harargeerraa Baaleetti kunne. Naannoo bakka dhaloota weellisaa leenca Oromoo Umar Suleeymaan, Gindhiir keessa qaxxaamurree, konkolaataa muka fe’u irra keessa korree karaa Daawwee Sarar somaalee keessa baanee Boorana geenye. Akkuma magaalaa Yaa’a Bal’oo geenyeen yeroo yartuun booda Abbaa Gadaa Guyyoo Duubaa waliin wal barre. Erga wal barrees suutuma suutaan waan baay’ee waliin taphanne. Abbaan Gadaa kunis baay’ee nutti gammade_ kaayyoo keenya dhagahee. Ijoollee fooraa waliinis wal nu barsiise. Qabee qabannee loon fooraa duuba yaanee aannan unachuus jalqabne. Akkuma biyya keessa baruu eegalleen, faana keenya babal’ifanne. Ijoollee fooraa waliin yaanee, gaafii gara Meeggaatti, gaafii gara Taltallee, gaafii gara Dilloo, gaafii gara Borbor, gaafii gara Moyyaalee, gaafii immoo gara Areerooti sosocho’uu jalqabne. Guyyaa tokko Abbaa Gadaa Guyyoo Duubaa waliin gara gabaa Bakkee yaane. Gabaa Bakkee jechuun Boorana keessatti gabaa guddaafi beekamaa bakka itti loon gurguramanidha. Waan nama ajaa’ibu garuu, namni duraan argee hinbeekne yookaan odeeffannoo gabaa kanaa dhagahee hinbeekne, gabaa Bakkee gaafa argu waan loon addunyaa kanaa achitti wal ga’an se’a. Loon miti, konkolaataan loon 128 gara adda addaatti fe’uuf dhaabbatanillee dhibbaan lakkaawamu. Gabaa Bakkee cinaa teenyee, Abbaa Gadaa Guyyoo Duubaa waliin osoo taphataa jirruu, dargaggoon lama dhufanii Abbaa Gadaa kana gad jedhanii dubbisan. Silaa Boorana keessatti namni Abbaa Gadaa hinkabajne nama waaqaan beeku hinse’u. Jaarsi araaraa, dheekkamsa waaqaafis ta’e, gaaffii kennaa hiree rabbii saba Oromoof waaqa gidduu deddeebisu, Abbaa Gadaafi waahiloota isaati_ maanguddoota Booranaa. Roobi jedhanii roobsuufis, caami jedhanii caamsuufis, waliigalteen isaan waaqa waliin qaban kan ganamaa kaasee dhufedha. Kan karaa irraa gore_ nama safuu wallaale, yoo deebi’eef garalaafinaan gorsuu beeku. Yoo didee garaa jabaatee safuu tarkaanfates, abaaranii gogsuu beeku. Waan Abbaan Gadaa afaanii baasan osoo oolee hinbuliin raawwata. Abbaan Gadaa, waaqa ulfeessuuf kabaja seera uumaa jalatti kan muudame malee, akkafeeteen kan namni karadeemaan nama muudu miti. Karadeemaanis akkanumaan kan muudamu miti. Seera cimaa qaba_ sirna gadaa. Dargaggoon lamaan Abbaa Gadaa Guyyoo Duubaa dubbisan kunis, maqaa nuuf himanii nuun walbaran. Tokko Mallicha Liiban jedhama. Inni biroon immoo Gaaloo Halakee jedhama. Gaaloon qal’aa huuqqataadha. Yeroo taphatus nafa nafa dubbata. Dubbiin afaan isaa keessaa ba’us akkuma dammaa namatti mi’aawa. Mallichi immoo hedduu hintaphatu. Callisuu jaalata. Waan hedduu taajjabnee dinqisiifachaa gabaa Bakkeetii gara Yaa’a Bal’ootti Abbaa Gadaa duukaa deebine. Erga gaafa gabaa Bakkee oollee gara Yaa’a Bal’ootti deebinees, yeroo baay’ee Abbaa Gadaa kana bira deemnee waliin taphanna. 129 Akeekaaf deemsa keenyaafis gaggeessa isaanii gaafanna. Har’as akkuma durii, osuma gara mana Abbaa Gadaatti galgalaan deemaa jirruu, nam ta’e tokko dugda duubaan dhufee nu tuqe. Ofirra garagallee yeroo ilaallu nama nuyi beeknu fakkaachuu dide_ yeroon isaas sursura galgalaati. Magaalli Yaa’a Bal’oos ibsaa daandii irraa waan qabudha jechuuf haga kana kan ija nama jabeessu miti. Callisnee ija keessa isa ilaalle. “Oriyaa…… maali namana…. Na dagattanii? Galchumni nagayaa mii? An niin qaabadha, gaaftokko walbarree ture” jedhe. Dhiifama…. ati Gaaloo natti fakkaatta jedheen, nu lachuu harka isa fuune. “Eeyyeen… qarallee akka isin lachuu ana dagattan beekeera. Waan cufa akka arganitti hin yaadatani. Homaa miti…. waan dhibii illee akkanatti hindagatiinaa” jedhe Gaaloon. Akkam Gaaloo…. Jireenyi gaariidha mitii? jenne. “Jireenyi badhaadha. Wanni cufti dansa. Rakkoon tokkollee hinjirtu” jedhe. Xiqqoo daandii gubbaa dhaabannee Gaaloo waliin taphanne. Nagaatti wal jennee addaan deemne. Mana Abbaa Gadaa Guyyoo Duubaas dhaqnee manaa isaan dhabne. Ilma isaanii angafaa Dooyyoo waliin xiqqoo taphannee ofirra dachaane. 