Sharafni jijjiirraa maallaqaa kan ibsudha. Maallaqni ammoo qarshii namootni ittiin waantota bitanii gurgurataniidha. Maallaqni walii galtee namootaa irratti hundaa’ee waantota garaa garaa irraa kalaqama. Maallaqni waraqaa fi sibiila garaa garaa akkasumas albuuda barbaachisoo ta’an irraa tolfamuu kan malu ta’uu isaati. Haa ta’u malee maallaqni hundi walqixa kan sharafamu miti. Maallaqni walii galtee namootaa fi barbaachisummaa irratti hundaa’ee gatii garaagaraan sharafama. Fkf maallaqni albuuda akka meetii fa’a irraa tolfamu barbaachisummaa albuudichaa irratti hundaa’ee gatii olka’aan sharafamuu mala. Seenaa keessatti mi’eessituun akka amoolee fa’a maallaqa ta’anii tajaajilaa akka turantu himama. Yeroo ammaa garuu namootni addunyaa irratti maallaqa waraqaa fi sibiila garaa garaa irraa tolfaman fayyadamu. Kun ammoo sababa haala salphaa ta’een itti fayyadamuun danda’amuuf ta’uu isaati. Haala kanaan biyyotni garaa garaa maallaqa dhuunfaa isaaniitti fayyadamu. Maallaqni biyyi tokko itti fayyadamtu akkuma siyaasa biyyattiitti jijjiiramuu mala. Fkn maallaqni biyyi Itoophiyaa bara mootummaa Haayila sillaassee itti fayyadamaa turte bara dargii jijjiirameera. Kunis akkuma siyaasa namoota biyyicha bulchaniitti sababa qaba. Sharafni qarshii biyya keessaa fi alaatti garaa garummaa qaba. Fknf qarshiin abbaa dhibbaa tokko biyya keessatti qarshii abbaa tokkoo dhibba tokkotti sharafama. Gama biraan qarshiin biyya Itoophiyaa keessatti 100(100ETB) sharafamu yeroo ammaa qarshii biyya Ameerikaa sadii (3USD) guunneen sharafama. As biratti waanti hubatamuu qabu sharafni qarshii abbaa 100 tokko Itoophiyaa keessatti qarshii abbaa 1 dhibbatti yeroo mara kan sharafamu ta’uu isaati. Sharafni biyya alaa garuu yeroo yerootti dabaluu ykn hir’achuu ni mala. Kun ammoo sababa garaa garaa irratti hundaa’eeti. Maarree dabaluu fi hir’achuun sharafa biyyoottan alaa kun dhimma ijoo Ilaalcha Misoomaa ti. Isumatu jireenya namootaa qaalessuu fi fooyyessuu irratti argama. Yeroo ammaa kana addunyaa irratti biyyoottan dinagdeen kufoo ta’an keessatti daballiin sharafa alaa mataa dhukkubbii cimaa ta’ee gidirsaa jira. Akkamitti? Kan jedhuuf deebiin akka armaan gadiiti ibsamuuf yaalameera. Biyyi tokko waan feetu argachuuf bituu ykn oomishuu qabdi. Mootummaa fi namootni daangaa biyyichaa keessatti argaman hundi waanta fedhan argachuun dirqama jireenyaati. Fknf waantota akka:- konkolaataa, meeshaalee ijaarsaa, meeshaa waraanaa, soorata garaa garaa, meeshaalee ijaarsaa, boba’aa garaa garaa, meeshaalee elektrooniksii, meeshaalee qonnaa, huccuulee fi faaya garaa garaa, meeshaalee yaala fayyaa fi daawaa fa’a ta’uu mala. Maarree egaa waantotni barbaachisoon kunniin yoo biyya ofii keessatti hin oomishaman ta’e, biyyoottan alaa irraa bitachuun dirqama jechudha. Biyyoota alaa irraa bitanii galchuuf ammoo sharafa biyya alaa(forein currency) argachuu qabu. Fknf Itoophiyaan yoo Xiyyaara biyya Ameerikaa irraa bitachuu feete doolaara Ameerikaa xiyyaaricha bitu qabaachuu qabdi. Doolaara kanas karaa lama argachuu dandeessi. Inni tokkoffaan yoo albuudaa fi oomisha garaa garaa gabaa alaatti gurgurattee doolaara argatteedha. Inni lammataa ammoo yoo doolaara barbaadamu hin qabdu ta’e birrii gara doolaaraatti sharafachudha. Mala lammataa kanaan doolaara argachuun gatii doolaara sharafamuu ni qaalessa. Kunis barbaachisumaa birriin Itoophiyaa Ameerikaaf qabu irratti hundaa’uu dabalata. Birriin Itoophiyaa Ameerikaaf kan fayyadu yoo waantotni barbaachisoon Itoophiyaarraa bitamu jiraateedha. Kanaan alatti birriin Itoophiyaa biyya Itoophiyaa keessatti malee biyyoota alaa biratti fayidaa hin qabu. Kanaafuu biyootni alaas yoo Itoophiyaa keessatti oomisha isaanii birriin gurguratanis dirqama gara sharafa biyya alaatti jijjiirrachuu qabu. Fknf waa’ee gabaa gurraachaa(black market) ni beekta ta’a. Gabaa gurraachi; -gocha daldaltooni muraasni karaa alseerummaa(kontoroband) ta’een bitanii gurguran kan ibsuudha. Gabaa gurraachi kun sharafa alaa qaalessuu keessatti ga’ee guddaa taphata. Haala kanaan namootni oomisha biyya alaa karaa seeraan alaa fidanii Itoophiyaa keessatti birriin gurguratu. Garuu oomisha birriin gurguratan sana biyya alaatii bitanii fiduuf birrii ittiin gurguran sana gara sharafa alaatti jijjiiruun dirqama. Kanaafuu sharafa alaa argachuuf gatii isaa dabalanii birriin bitatu. Fknf yoo baankiin Itoophiyaa doolaara tokko birrii 35 kan sharafu ta’e isaan sun ammoo yoo xiqqaate birrii 36n sharafu. Gochi kun ammoo namootni akka baankii Itoophiyaa dhiisanii gabaa gurraachaan sharafataniif haala mijeessa. Namootni daladala seeraa alaan Doolaara bitanii gurguruunis kanumaaf babal’achaa jira. fknf namootni tokko tokko dhoksaatti gatii doolaara tokkoo qarshii 1 itti dabalanii yoo kan bitan ta’e, gabaa gurraachaan qarshii 2 fi isaa ol bufatanii gurgurtu. Haala kanaan yoo xiqqaate kumarraa kuma buufatu jechuudha. Namootni akkanatti jireenya qaalessan kunniin dhuunfaa isaaniitti badhaadhanii duroomaa jraatu. Garuu lammileen jireenya isaan qaalessaniin dararamaa jiraatu. Haalli daladala gabaa gurraachaan taasifamaa jiru kun, Doolaara silaa baay’inaan Itoophiyaan baaankii ishee keessaa qabaachuu maltu ni xiqqeessa. Kun ammoo gatiin doolaaraa akka daran dabalu taasisee lammileetti jireenya qaalessa. Kanaafuu gatiin doolaaraa Itoophiyaa keessatti rakasuuf dirqama doolaarri hanga barbaadamuun baankii Itoophiyaa keessa jiraachuu qaba jechudha. Kanaan ala Birriin Itoophiyaa baay’inaan akka oomishamu ta’ee rakasaa deema(increased infliation rate). Waa tokko bituuf birrii kuntaalaan baatanii deemuus nama gaafata. Rakkoo qaala’iinsa Doolaaraa kana furuuf malli tokkoffaan oomisha sharafa alaa argamsiisu heddumminaan oomishuudha. Inni lammataa ammoo rakkoo gabaa gurraachaa kana hanga danda’ameen hir’isuudha. Gochi kun lammilee hunda kan ilaallatudha. Ta’uu baannaan jireenyi akkuma qaala’etti kan itti fufu ta’uu isaati. Kun sababa waantota lammileen bitanii itti fayyadaman baay’een gabaa alaa irraa bitamuufidha. Gama kan biraan, oomishni biyya alaatii bitaman yoo qaala’an, kanneen biyya keessatti oomishamanis ni qaala’u. Fknf; qotee bulaan oomisha alaa dhufe bitachuu kan danda’u yoo omisha oomishe gatii wal simuun gurgurateedha. Egaa waa’een qaala’iinsa sharafa alaa(forien currency)kun dubbii laayyoo miti. Yeroo ammaa kana biyyootni addunyaa hundi oomisha isaanii gabaa addunyaaf dhiyeessaa jiru. Namootni addunyaa ammoo oomisha filatamaa barbaadanii bitatu. Haaluma kanaan biyyoottan addunyaa wal-dorgommii daldalaa gochaa jiru. Addunyaa irratti doolaarri waalta’uun kanumaafi. Waldorgommiin daldalaa addunyaa irratti taasifamu kun ‘Giloobaalaayizeeshin’ (Globalization) jedhamuun beekama. Giloobaalaayizeeshiniin kun dureessota biratti fudhatama argatus, biyyoota hiyyeeeyyii miidhuu isaatiin ammoo ni komatama. 