Namootni maqaa garaa garaa moggaasanii qabu. Ammas moggasaa jiru. Moggaasni maqaa kun fedhaa fi hawwii namootaa waan ibsu fakkaata. Namootni hawwii gaariis ta’u, badaa namaaf qaban moggaasaan ibsatu. Waanti salphaan namootni uumuu danda’an maqaa moggaasuudha. Namootni maqaa ofittis ormattis ni moggaasu. Maqaan isaan ofittis ta’u waantotatti moggaasan hedduun isaa garuu namootas ta’e waantota sana waan ibsu hin fakaatu. Yeroo baayyee namootni moggaasa kan fayyadaman:-waantota bareedaa fokkisiisuuf, isa fokkisummoo bareechuuf, isa laafaa jabeessuuf, isa jabaa laaffisuuf, isa hin jirre jiraachisuuf isa jirummoo balleesssuuf fa’i! Namootni yoo maqaa moggaasan: Fayyisaa, Guddisaa, Badhaasaa, Qulqulluu, Xuraawwaa, Kumaa, Kitilaa, Caalchisaa, Gingilchaa, Abaaboo, Siddisee, Warqee, Meetii fa’a jedhu. Moggaasni isaanii fedhii isaan xureessuu ykn qulleessuuf qabanis ni ibsa. Haalli namootni maqaa ittiin moggaasan maqaa sana ibsuu haa dhiisuyyuu malee, moggaasni daran murteessaadha. Namnis ta’e waanti kam moggaasa maqaa malee beekamtii hin argatu. Fknf waa’ee kee osoon hin qoratin dursa maqaa ati ittiin beekamtu beekuun dirqama. Sana booda maqaa maatii keetii, maqaa sanyii keetii, maqaa garee keetii fi maqaa biyya keetii fa’a beekuun itti fufa. Kanaan maalummaa kee namoota kanneen biroo irraa addaan baasanii hubachuun danda’ama. Kanaafuu waanti kamuu moggaasa qabaachuun waantota kannneen biroo irraa addaan isa baasanii hubachuuf fayyada. Haa ta’uutii namootni maqaa akkamii ofittis ta’e kanneen birootti moggaasanii jiru? Moggaasni kun maal isaan fayyadaa jira? Gaaffileen jedhan gaariidha. Akkuma beekamu addunyaa kanarratti maqaan namootaa akkuma garaa garummaa amantaa fi afaaniitti maqaanis garaa gara ta’ee mul’ata. Ta’us, maqaaleen waaltaa’anii addunyaa biratti beekamtii qabaatanis hin dhabaman. Fknf maqaan Israa’el jedhu biyyoota hedduu keessatti moggaafamee argama. Maqaan kun amantaa kiristaanaa wajjin bal’achuu isaati. Maddi maqaa kanaa garuu biyya Israa’eeliiti. Dabalataan maqaan Mohaammed jedhus hedduu beekamaadha. Kunis amantaa Islaamummaa faana babal’ate. Maqaan Badhaasaa jedhu garuu asumatti hafe. Innis osoo amantaan waaqefannaa Oromoo addunyaa guutuutti babal’ateera ta’ee sila akkuma Mohammadii fi Israa’eelii addunyaan isas beeka ture. Egaa eenyu Waaqeffannaa babal’isee Badhaasaa addunyaaf haa beeksisuree?mDeebii kanaas atumti jedhi waan jettu!. Egaa moggaasani siyaasaaf amantaas ni ilaallata. Eeyyen, namootni akkuma ilaalchaa fi fedha isaaniitti kan jejanis kan jibbanis moggaasa maqaan ibsatu. Waanti nama dhibu garuu namootni ofii isaaniitti maqaa jallattan moggasnaniitu maqaa jibban ammoo ormaaf moggaasu. Ofittoon kun! Nama bifni isaa gurraachaan garba jedhu. Kan adii ykn diimaan ammoo boorana fa’a jedhu. Maal kana qofaree isa boorana jedhanitti yoo maqaa Caalaa jedhu moggaasan, isa garba jedhanittimmoo maqaa Waxxeessoo jedhu fa’a moggaasu. Kun gama aadaatiin yeroo illalluudha. Gama amantaan yoo ilaalle ammoo namni maqaa Oromoon moggafame tokko maqaa Oromummaa isaatiin Kiristaana Ykn Islaama ta’uu hin danda’u. Fknf Caalaan yoo kiristaanummaa fudhate, jalqaba bishaaniin cuuphamuu qaba. Erga cuuphamee booda itti kadhatamee kiristaana godhama. Gaafuma sana garuu maqaa oromummaa isa Caalaa jedhu dhiisaniitu, maqaalee akka:- Walata Goorgis, Gabra Maariyaam , Gabra Kiristoos fa’a jedhanii moggaasu. Gama Islaamummaanis Caalaan Caalaa ta’uu hin danda’u. Caalaan gaafa Musliima ta’uu fedherraa kaasee, Caalaa ta’uun isaa hafee maqaan akka ‘Abdallaa’jedhu fa’a itti moggaafama. Maarree egaa kun hunduu moggaasa. Namootni isa jibban irraa mulqaniitu isa jaallatan bakka buufatu. Egaa akkasitti maqaa bareechanii maqaa balleessani. Eenyu fa’an? Atumti jedhi waan jettu! Maarree, akkasitti Maqaa baay’eetu bareechamees balleeffame. Biyyaa Itoophiyaa kana keessatti maqaa moggaasuu qofaan seenaa bareechamee seenaa balleeffame hedduu kaasuun ni danda’ama. Akka fakkeenyaatti namoota sanyii filatamoo jedhamanii mogga’anii fi kanneen biroo ilaaluu dandeenya. Akka bara bulchiinsa mootummaa isa ‘Solomonic Dynasty’(Mootummaa Solomoonawaa) jedhamee mogga’uun walharkaa fuudhiinsa dhaalaan bulchamaa tureetti, Mootii Itoophiyaa ta’uuf dursa sanyii Solomoon(Sanyii seem/ Yihudootaa) ta’uu qabu. Akka ibsa kanaatti namni yeroo jalqabaaf sanyii solomoon ta’ee Itoophiyaa(Abiysinia) bulche ‘Minilik Tokkoffaa (Minilik I’)jedhama. Namni minilik I jedhamee beekamu kun ilma mootittii Saabaa ta’uun isaas ni odeeffama. Mootittiin saabaa jedhamtu kun ammoo dhaloota Kiristoosiin dura, kaaba Itoopiya bakka Axum jedhamu akka bulchaa turtes ni ibsama. Mootittiin kun mootii Israa’el yeroo sanaa kan ture Solomoon Oogummaa ajaa’ibsiisaa akka qabu odeeffannoo argatteen oogummaa isaa daawwachuu akka gara israa’el imaltee turtes ragaan kitaaba kiristaanummaa irraa argame ni ibsa. Achitti Solomooniif ulfooftee akka turtes ni odeeffama. Ragaan kitaaba Kristaanotaa waa’ee ulfaa’uu ishee kana ibsuu baatus, namootni Kaaba Itoophiyaa fi amantaa Ortoodoksii Itoopiyaa ni ibsu. Akka ibsa namoota kanneeniitti mucaan isheen mooticha Solomooniif ulfooftee deesse sun ‘Minilik’ jedhamee akka mogga’es dubbatu. Mootummaa mootittii Saabaas kan dhaale ilma isheen Solomooniif godhatte isa Minilik jedhamu sana ta’uu isaas ibsu. Egaa namni jalqaba sanyii Solomoon ta’ee Itoophiyaa bulche Minilik kana waan ta’eef moggaasa ‘Minilik Tokkoffaa’ (Minilik I) jedhu argate jedhaniitu ibsu. Asirratti waanti hubatamuu qabu Minilik I tokkoffaa jedhamee moggaafamuun isaa kan ibsu, mootiin itti aanu ammoo Minilik II, Minilik III…jedhamee dhaalaan akka daddarbuuf kan yaadamee ture ta’uu isaati. Gama biraanis yoo sanyii jarreen kanaa ykn moggaasa jarreen kanaa fudhatan malee akka sirna Solomonic dynasty kanatti Itoophiyaa keessatti mootii ta’uun hin eyyamamu ture. Yeroo baayyee namootni Itoophiyaa keessaa “nuti sanyii Seemiiti” ofiin jedhanis namoota barsiisa jarreen kanaa amanuun nuti sanyii minilik I ti ofiin jedhaniidha. Minilik inni lammaffaa(Minilik II) jedhamee Itoophiyaa bulchaa tures kanumaaf akkas jedhamee moggafame. Haa ta’u malee Saabaas taatu, Afrikaanotni sanyii seem ta’an waan jiran hin fakkaatan. Akkuma beekamu namootni baayyeen Afrikaa ta’anii sababa kiristaanummaa fudhataniif nuti Israa’eloota ofiinis ni jedhu. Akka seenaan ibsutti Saabaan akkuma Kuushii fi kana’aan hidda sanyii kaam ilma Nohiiti jedhama. Waaqni Israa’el yeroo tokko Israa’eliin ani qooda kee Saabaa fi Kuushiin dabarseen kenna jedhee kakatee ture(Isayas 43:3). Israa’el ijoollee ‘Nohi’ keessaa kan Seemiti. Sanyii Seemii waaqni akka jaallatu fi sanyii Kaam ammoo abaarsa abbaa irraa kan ka’e waaqni jibbuu amanu. Kuushii fi saabaan ijoollee Kaamiti. Kanaaf waaqni Israa’el yeroo Israa’eliin kunuunfatee Kuushii fi Saabaa balleessuuf itti kakatus ifatti ba’ees mul’ata. Afrikaanotni sanyii Solomoon ykn Seemiitti of waaman sababa Solomooniin jaallataniif akkasumas fedhii siyaasaaf jecha seemiin ykn sanyii Yihudootaa ta’uu fedhan malee jalqabni isaanii seem hin turre jechuudha. Seenaan waa’ee Minilik I odeessu kunis siyaasaaf kan kalaqame fakkaata. Egaa seenaan kun dhugaa ta’uu baatus, moototni Itoophiyaa kanneen akka Minilik lammaffaa fi Haaylesillaasee seenaa kanaan Itoophiyaa yeroo dheeraaf bituu danda’anii jiru. Haala kanaan moototni yoo muudaman qomoon isaanii dirqama sanyyii seemii (sanyii mooticha solomoon) ykn hordoftoota amantaa Ortoodoksii ta’uu qabu ture. Kanaafuu Moototni Itoophiya duraanii moggaasa maqaa sanyii seem ta’uu isaanii ibsu ofitti moggaasanii ittiin of yaamaa turan. Fkn akkuma Minilik II ffaan hidda moggaasa maqaa minilik I ta’uu isaa of ibse. Moggaasni maqaa Minilik I fi II jedhu kun garuu daran fagaatee hin deemne. Sababni inni fagaatee deemuu dhabeefis sababa minilikII n dhala dhiiraa dhabeef ture. Osoo inni ilma dhiiraa qabaateera ta’ee silaa Minilik III….jedhame itti fufa ture. Silaa mormiin hanga Iyyaasuu mudate isa hin mudatu ture. Haa ta’u malee minilik II sababa dhala dhiiraa dhabeef jecha mootummaa isaa Lij Iyyaasuutti dabarsee du’uuf dirqame. Lij Iyyaasuun kun ammoo Oromoo ture. Ta’us garuu amantaa Ortoodoksii fudhateera. Kanumaan MinilikII n mootummaa isaa Iyyaasuu dhaalchisee du’e. Gocha Minilik II n Iyyaasuu muude kana garuu Qeesotni hin feene. Kanarraa ka’aniitu Iyyaasuu mormuu eegalan. Iyyaasuuf maqaa Minilik III moggaasuufiin hafnaan mootummaa irraayyuu akka kaafamuu fi bakka isaa Tefarin (Haayilesellaaseen) mootii akka ta’uu qabuuf shira garaa garaa xaxuu eegalan. Akkasittiin Iyyaasuunis fudhatama dhabe. Itti malaniitu bakka Iyyaasuu Tafarii muudani. Ras Tefariinis(Haaylasillaaseenis) maqaa “Mo’a Anbessa Ze’Imnegede Yihuda “Jedhu ofitti moggaasee ittiin bulchuu eegale. Tumsa qeesotaa kan qabu Ras Tefariin uummata biratti kabaja aragate. Moggaasa kanarraa kan ka’es namootni qeequun hafnaan akka waaqaattiyyuu kufanii sagaduuf turan. Kanaanis bara 1930-1974tti bulchuu danda’e. Waggaa 40 ol Itoophiyaa bulchuu isaati. Yeroo sana Itoophiyaa bira tareeyyuu addunyaa guutuutti beekamee ture. Amantaan Ras Tefarian jedhamu uumamuunis baruma sana ture. Egaa keessaafi alaan kabajaa fi tumsa qabaatus mootummaan Ras Tefari kun kan bara baraa ta’ee Itoophiyaa keessatti itti fufuu hin dandeenye. Akka carraa ta’ee bara Ras Tefariin biyya bulchaa ture Itoophiyaa keessatti barnootni ammayyaa babal’achuu eegale ture. Dhalootni barate ammoo akkuma duraa waan qeesotni jedhan qofa ‘ameen’ jedhee fudhachuurra gaaffii mirgaa gaafachuu eegale. Kanarraan kan ka’es mormiin Ras Tefari mudachuu eegale. Kanumaan bara 1974 mootummaan sirna ‘socialism’ hordofu (dergiin) mootummaa Itoophiyaa ta’ee bulchuu eegale. Dargiinis bara 1974-1991 bulche. Sirni ‘dergii’ kunis amantaaf daran bakka laachuu haa dhabu malee, garuu ilaalcha amantaa qulqulluu tokkichaa fi afaan tokkichaa Itoophiyaa keessatti kunuunsuu hin dhiifne. Amantaalee biroofi afaanotni biroon kan hin barbaachifne ta’uu isaaniiti. Egaa Kunis dergiirratti falmii finiinse. Isumatu kufaatii dergiis ariifachiise. Eeyyen sirni motummoota itoophiyaa durii gabaabinaan kana fakkaata. Kan isa amma keessa jirruu kanammoo jabina isaas ta’u laafina isaa gaafa inni aangoo gadilakkisuuf haa bulchinu. Eeyyen,dhalootni gaafas seenaa jiru haa galmeessu! 