Jechi qaroomina (civilization) jedhu beekumsa olaanaa qabaachuu ibsa1. Haala kanaan qaroomuu jechuun beekumsa ykn bilchina sammuu dabalataan horachuu jechuu dha. Kunis isa warri adii development jedhan sana dabalata. Qaroomina (civilization/development) jechuun boocaan guddachuu (physical growth) jechuu miti. Fkn daa’imni dhalate tokko qaamaan guddachuun isaa guddina (physical growth) yoo jedhamu, dandeettiin xiinxala sammuu isaa yeroo gara yerootti bilchaataa deemuun isaa ammoo qaroomina ‘Intellectual Development’jedhama. Lameenuu hariiroo kallattii fi fuggisoos qabaachuu malu. Kana jechuun namni akkuma qaamaan guddachaa deemu, dandeettiin yaaduu isaas dabalaa yoo deeme, hariiroo kallattiiti. Ta’us namni qaamni isaa guddaa ykn umurii dheeraa qabu tokko yeroo mara isa qaama xiqqaa ykn umurii xiqqaa qabu caalaa sammuu bilchaataa qaba jechuu miti. Sababni isaa sammuun nama tokkoo bilchaataa ta’uu fi dhabuun isaa yeroo hunda qaamaan guddachuu (physical growth) irratti kan hundaa’u qofa osoo hin taane, soora bilchina sammuuf ta’u soorachuu irratti hunda’a. Kunis nyaata garaa garaa soorachuu isaaniitu dandeettii xiinxaluu garaa garaa argamsiisa jechuu qofas miti. Jecha isa Oromoon “Saani harree keessa oole akkuma harree dhudhuufa”jedhu sanas kan dabalatuudha malee. Namni tokko beekumsa jalqaba sammuutti kuufatu kan argatu: maatii, hiriyyoota, mana barnootaa, hawaasa naannoo, mana amantaa, aadaa ykn barfata naannoo, siyaasa naannoo, saayinsii fi kkf irraati. Haa ta’u malee xiinxalas ta’e beekumsa dabalataa horatee qaroomuuf namoota qarooman irraa barachuu qaba. Namoota hin qaroomnerraa barachuun qaroomina malee nama hanbisa. Jechi ‘Bakka ooltu natti himi animmoo eenyummaa keen sitti himaa” jedhus kanuma ibsa. Namootni nama barsiisanis ta’e kan baratan hundi kaayyoon isaanii bilchina sammuu ykn qaroomina horachuuf fedha qabaachuu isaani mul’isa. Inni barsiisu akka waan qaroomeetti yoo laalamu inni baratummoo qaroomuuf ta’uu isaati. Gama kanaan xiqqaatus guddatus hunduu mana mana isaatti qaroomeera jechuudha. Hiikni saayinsaawaan qaaroominaa, isa bilchina sammuu (intellectual development)1 jedhamee ibsamu sana ta’us, akkuma qaroomina mana manaa sanatti hiika mana manaas qabaachuu mala. Fknf; Namootni nama miidhuun akka waan qaroomina ta’eetti hiikkatan hedduudha. Biyyootni ykn namootni baayyeen meeshaalee waraanaa ergifatanii ykn bitatanii sababa dhukaasaniif jecha akka waan qaroomaniittis ni hiikkatu. Kanumaaf jecha inni fokkorsuun qawwee qabatanii asiifi achi utaalaa, caraanuun sagalee qisaasessan suni. Kanneen Malaamaltummaan nama goyyomsanii, dhugaa dhoksanii, wallaalaa sobanii maqaa “araadaa” jedhuun faa of waamanis qaroominuma ganda gandaa kana ibsa. Jecha safuu hin qabneen nama abaaruu, uffata fayyaa bitanii cicciranii uffachuu, araada garaa garaa fayyadamuu faanis jecha isa “araadummaa” jedhu sanaan qoroomina ofii ibsachuuf yaaluu isaaniiti. Namootni waantota dubbisan hunda toora tooraan sammuutti kuufatanii akka waan qaroomaniitti of ibsanis hin dhabaman. Gariin ammoo lakkii matumaa” nama qaroome jechuun nama isa waaqa koo qofa sodaatuu fi amala garii qabu qofa”jedhu. Animmoo namni qaroome nama beekumsa bilchaataa qorannoorratti hundaa’e horatee fi ilaalcha gaarii namoota hundaaf qabu, akkasumas nama beekumsaa fi ilaalcha horate sana gara hojii gaariitti jijjiirudha jedheetan hiikkadha. Ati hoo? Deebiin kee kanneen armaan olitti waa’ee hiika qaroominaa ilaalchisee ibsamerraa adda ta’uu ykn wal fakkaachuu mala. Ta’us hiikni qaroominaaf kennaman kunniin hundi gaarii miti, hundi immoo gadhees hin ta’u. Kanaafuu kanneen hiika garii qaban gaarii, kanneen gadhee ta’an ammoo gadhee jechuuf dursa qaroominni namoota hundaa qaramuu barbaachisa. Kana gochuuf ammoo hiika qaroominaa kan mana manaa (gandummaa) keessaa ba’anii hiika waaltawaa qabaachuu nama gaafata. Kun ta’uuf, garuu namuu qaroomina ofii kan ollaa isaa waliin wal bira qabee madaaluuf fedha horachuu qaba. Namni kamiyyuu qofaa isaa guutuu ta’uu hin danda’u. Kanaafuu waan hin qabne olla gaafachuun dirqama. Waan hin qabne tokko ollaa ofii irraa argachuuf ammoo dursa ollaan isaa sun waanta barbaadame sana qabaachuu fi dhabuu isaa qorachuu fi qo’achuun dirqama. Ilaalchi akkasii yeroo hunda ergifachuuf qofa osoo hin taane, ergisuufis kan fayyadudha. Egaa ollaan jedhaman kunniin: Maatii, Fira, Hiriyyaa, Uummata, Hawaasa, Sabaa fi Sablamii, Biyyoota, Ardiilee fi Samii/Hawaa keessaa jiraatan hunda ta’uu malu. Olloota tarreeffaman hunda kan ofkeessatti qabatu ammoo’ samii/hawaa’ dha. Kanaafuu waa’ee hawaa qorachuun, qaroomina waaltawaa akka namootni horatan nama taasisa. Hawaa qorachuuf ammoo, lafarraa ka’anii hawaa keessa imaluu nama gaafata. Ta’us, hawaa kessaa imaluun akka imala isa lafaraa sana hin salphatu. Gara hawaatti imaluuf konkolaataa ykn xiyyaara osoo hin taane, xiinxala yaadaan imaluu gaafata. Meeshaa ittiin hawaa imalan kalaquu dura gadi fageessanii xiinxaluu gaafata. Qaroomina hawaa keessa ittiin imaluu dandeessu tolfannaan, kan lafarraa sin dhibu. Kanaafuu ammuma kaanee hawaa qorachuuf xiinxalaan gara hawaa haa imallu! Kan gochuuf dursa, ijakee fi qalbii kee guutuun mee fakkii hawaa armaan gadii ilaali! Fakkii1: Hawaa yeroo lafa ta’anii halkan ol ilaalan (maddi NASA) Yeroo fakkii hawaa ol ilaaltu maaltu sitti mul’ata? “Waantota naannoo kee marsanii argaman yoo gadi fageenyaan ilaalte (xiinxalte), waa’ee isaanii gadi fageenyaan hubatta”! “If you deeply observe something sourouds in your environment, you can understand more about them” (Albert Einstien).