Aniifi hiriyyaankoo Tokkummaanis, erga bixxillee xaafii dhadhaa dhuge aannaniin unannee, mar’ummaan keenya ka’uu jalqabeera. Jaarsi maanguddoon afaan nama bineensaa keessaa nu baasanii gaggaba nu oolchan, har’as haga dubbiin walii baramtutti akka nuyi gola mana isaanii keessaa hinbaane nu akeekkachiisaniiru. Akkuma amala isaanii takka loon, takka fardeen, takka jabbilee maqaa dhahatanii dachaa goodaa Finca’aaf mana isaanii gidduu marmaaru. Kan gidduu kanaa garuu fardeeniifi loon qofa miti, kan maanguddoo sagal gad baasee oldeebisu. Namoota nuun hordofaa jiranis halaalatti eeguun hojii dabalataa, dirqama dhiigni oromummaa itti kenne ta’eera. Guyyaa tokko garuu akeekkachiisa jaarsaa cinaatti dhiisnee, dhokannee gara dachaa fardeeniitti yaane. Golatti waan dhokannaa poolisootaan ukkaamamneef qilleensa fudhannee xiqqoo boqochuu barbaanne. Dubbiinis waan irraanfatamaa dhufe nutti fakkaate. Ijoollummaa hubannaa sochii fincila diddaa gabrummaa waan qabnu natti fakkaata, dubbii kaleessa lubbuu nu keessaa baasuuf mormatti hudhee nu qabe sana, akkamitti dheessinee akka jalaa baane dagannee, har’a mana dhadhaaf aannan walitti unatan dhiisnee gara bakkeetti yaane_ akka nama bilisummaa qabuu qilleensa unachuuf. 87 Jaarsi maanguddoon kunis akkuma amala isaanii faradoo isaanii galchuuf jecha gara dachaatti dhufan. Dachaa fardeenii kana cinaatti yeroo nu arganis hedduu rifatani. “Maal ijoolleekoo….. maal taatanii bakkeetti baatan?” jedhan. Nutoo qilleensuma fudhanna jennee gad dachaa kanatti dhufne. Namuu nun agarre jenne. “Lakkisaa ijoolleekoo…. Nuyi nama hinagarre jedhaa malee namni nu hinagarre hinjedhiinaa. Bara kana jireenyi galagalchoo ta’ee akka nama rakkise isin hinhubannee? Hiriyyaan icciitii qilleensa ta’eera. Kan nuyi erga dhalannee abbootii keenyarraa dhageenyees, agarrees hinbeekne kunoo ta’ii jireenyaa bara kanaa hinagartanii? Kan hinmul’annetu argama, waan hindubbatamnetu dhagahama, qulqulluutu yakkama, yakkamaatu muudama, jaalalleetu wal wallaala, seenaatu hatama, barataa budooma, bineensa firooma, finnatu alagooma, kormatu sangooma, kaayyootu seenaa diiga, seenaatu kaayyoo ijaara, ijatu dhiiga boo’a, dhiigatu aannan rooba, mirgatu sarbama, mijuutu darbama, biyya gurgurama, sabatu uggurama, eelaatu olkaa’ama, aadaatu qeeqama, shiratu beekama, sareetu dheekkama, egereetu wallaalama, ekeraatu fuudha, seexanatu heeruma, reeffa cidha sirba, dureessa wayyaa erba, harreetu dhiqata, garbittii dibata, leencatu baqata, lugnatu ari’ata, dargaggoo kadhata, karaatu nama nyaata, qoraattiitu nama baasa, aannantu garaa nama kaasa, eebichatu dheebuu nama baasa, eenyummaatu halluu ta’a, abbaa biyyaa baqata, harreetu iddoo qabata, hoolaatu qonnaa qota, jaldeessatu aramata. Maal jedheen maal dhiisa waa’ee jireenya fuggisoo bara keessanii kana? Dargaggoon jabana kanaa silaa duubaaf fuuldura isaa 88 ilaaluun hinjiru. Kanaafuu amma ka’aa daddafaa gara manaatti deebi’aa. Jarri keessan kun duubaan isinirra yaa’anii, anaanillee qe’eekoof maqaakoo xureessuu danda’u” jedhan. Nama bilisummaa hinqabneef qilleensi gabaa bittaaf gurgurtaa hinbarbaanne illee hagas qaalii akka ta’e homaa nuuf hingalle ture. Jireenyi bara keenyaas akkana akka mataan miila ta’e waan hubanne miti. Mul’istuu bara keenyaa maanguddoon kun miira ho’aan nuuf tarreessanis akka of bir’annus, akka of ilaallus nu taasise. Nuyis tole jennee jaarsa maanguddoo waliin gara manaatti qajeelle. Yeroon isaas aduu dhiha sa’atii galchaa looniiti. Osuma fagoo hindeemiin dargaggoo ta’e tokkotu borsaa wa’ii rarraafatee daandii irraa ‘luf’ jedhee nutti ba’e. Nuyis naannoo kanaa namni nu beeku jira jennee hinshakkine. Hinsodaannes. Fira keessummaa fakkaachuuf yaalle. Garuu dargaggoon borsaa rarraafatee deemu kun akka nu bira ga’een callisee nu bira hindabarre. ‘Gem’ jedhee dhaabate. Xiqqoo ijaajjee nulaaleeti borsaa isaa ofirraa lafatti gad darbe. “Ijakootu na sobamoo ati Jaawwaraadha?” jedhe. Ofirra garagalee yeroon isa mil’adhu, akkuma weennii mukarraa, utaalee mormatti na marme. “Maaltummoo biyya kana si fide haadhookoo? Lubbuun numa jirtaa garuu?” jedhe. Eeyyee nan jira. Galata rabbii haata’u yoona ga’eera. Ofii ati akkami? Nagaa qabdaa? Barnootakee jabaattee hordofaa jirtaa? Akkami barattoonni daree keenyaa hunduu nagaadha mitii? jedheen anis morma isaatti marme. Dargaggoon kunis hiriyyaakoo daree barnootaa dubbiin buddeenaa walitti nu 89 fidee, dubbiin hiree fuggisoo si’anaa gargar nu yaase_ Kifilee Zamanuu ture. Anarraa utaaleeti ammas Tokkummaatti marme. “Jarana isin lachuu kan barnoota addaan kuttan maaliifi? Hiriyyaa jechuun ammanumaa Jaawwaraa?” jedhe. Dallansuu sababa barnoota addaan kutuukoo duraan dabarsee itti himuu dhiisuukoo fakkaata_ komeen inni dubbii dhukaan natti darbatu. “Garuu maal taatani?” jedhe, ammas dabalee. Haala uffata keenyaafi cululuqa fuula keenyaa kan dur beeku waliin kan inni amma argaa jiru hedduu waan itti jijjiirameef, ifatti nu gaafachuu waan qaanfate fakkaata. Osoo hinbeekiinis miilaa hamma mataatti nalaaleeti imimmaan lolaase_ Kifileen. “Kan nyaate nama hin nyaatu” isa jedhamu sanan se’a waan lafa oromiyaa irratti dhalatee guddateef. Moo kan nu nyaatee nu fixe iyyuu isaanii? Namni amala sanyii isaamoo, amala maatii keessatti guddateemoo, amala naannoo keessatti guddatee dhuunfata gaaffii jedhuuf garu yerootu deebii laata. “Jaawwee maali garuu…. anaanillee dhiisi, hiriyyaakee Kuluulee illee rabbumaaf jecha nagaa itti yoo dhaamte maal qaba? Ilmoo dhiiraa taatee, ilmoo namaa ishii hanqaaquu fakkaattu jaalalaan sakaaltee saree qamalee nyaatte fakkeessitaa?” jedhe. Waan ani of sobee of sossobee, aduu dhiisisee bariisisaa jiru garaatii na kaase. Keessikoo waadamee waxalamee, affeelameera. Ta’us ani akka duraanii miira ho’aan bo’ee harquu dhiiseera. Yoon bo’es garaakoottin bo’a. Garaa jaalalaatu ana keessatti jabaate miti, hirbuufi booree ta’ii 90 gocha badii maleen na uggure falmatutu na keessatti saqqii jabeeffate malee. Inni homaa miti Kifilee…. Yookaan hireekootu kana, yookaan immoo hiree ishiitu kana. Yookiis immoo hiree jaalalaatu kana ta’uu danda’a. Waan hundaafuu ati amma eessaa garamitti deemaa jirta? jedheen isatti deebise. “Anoo Shaamburraan dhufaa jira. Gara maatiikoottan galaa jira” jedhe. Edaa manni maatiikeetii asiinii? jedhee osoo ani afaanii hinfudhatiin…… “Manni keenya kunoo qorqoorroo dallaa baargamoo tutaa sana keessaati. Hinargituu? Mana obbo Saaqqataafaa bukkeedha” jedhe. Obbo Saaqqataa jechuun jaarsa maanguddoo nu cinaa dhaabataa jiranidha. Maanguddoo dhadhaaf aannaniin nu simatan kanas qabatuma Kifileetiin maqaa isaanii barre malee, nuyis gaafannee hinbeeknu, isaanis nutti himanii hinbeekan. Waan darbe kaasnees dubbii baay’ee waliin haasofne_ Kifilee waliin. Osuma haasa’aa yaanuu mana obbo Saaqqataa biraan baane. “Obbo Saaqqataa…. Ijoolleen kun fira keessaniiy?” jedhe_ Kifileen. Obbo Saaqqataniis firakooti jechuufis, lakki firakoo miti jechuufis, waan jecha dhaban fakkaatu. Akka of wareeruu ta’aniiti, “ii…..iiii…. maal jette Kifilee?” jedhan. Akka nama hindhageenyee godhatani, osoo dhagahanii. Osoo Kifileen gaaffii isaa irra hindeebi’iin, “chee…chee….. bulloo…” jedhanii gara fardeeniitti nurraa siqan. Baqa deebii gaaffii dubbii Kifileef malee fardeen oofuuf waan nurraa siqan 91 hinsee’u. Kifileenis irra deebi’ee hingaafanne. Nuyis kun akkana, sun akkasi hinjenne. Waa’ee obbo Saaqqataa dhiifnee, waa’ee keenya wal harkaa fuunee oduu xaaxessine. “Mee jedhaa…. mana seenee mi’akoo olkeeyyadheen dhufa” jedhe_ Kifileen. Obbo Saaqqataanis “ijoolleekoo kottaa olseenaa. Ilma mammiree Zamanuu kana waliin eessatti wal beektu?” jedhan. Waliin baranna ture. Osoo nuyi barnoota addaan hinkutiin dura daree keessatti walcinaa teenya ture jedheen dhugaa jiru itti hime. Kan anaafi Kifilee wal barsiises kanarra darbee hinturre, erga walbarree yoo jiraatellee. Osoo nuyi jaarsa maanguddoo beelaafi afaan du’aa keessaa nubaase_ obbo Saaqqataa, waliin odeessaa jirruu Kifileen ‘tuf’ jedhee nu biraan ba’e. Obbo Saaqqataanis hubataa jaarsaa waan turaniif, ganaa haala deemsa jireenyaa nuyi keessa dabarre waan baay’ee nu gaafachuuf kan qophaa’an fakkaatu. Jaarsi nama bilchinaafi cimina namaa fonqolchanii keessaaf alaan madaaluu danda’anidha. Haalli amma jiru garuu isaaniif mijataa hintaane, waa hunda nu gaafachuuf. Kifileenis hedduu afuura nu kute. “Amma ka’aa na duukaa bu’aa. Ana waliin galtan malee du’een argama” jedhe. Waan garaa jaalalaan nuuf oo’en se’a. Obbo Saaqqataanis homaa hindubbanne. Callisaniituma haala hiriyyaa keenyaa kana waan taajjabaa jiran fakkaatu. Lakkisaa…… duukaa hingaliinaa jechuufis egeree dubbii kanaa hinbeekani. Deemaa….. dhaqaa waliin galaa jechuufis, duuba dhaqanii deebisanii nu fiduufis yookaan achuma mana mammiree Zamanuutti nu dhiisuufis karaan ifaa ta’ee tokko 92 filachiisu sammuutti isaan hindhufne. Waan fedhes ta’u akkuma wawwaate mana mammiree Zamanuutti nu fudhatee gale_ Kifileen. Yeroo faana Kifilee buunee manatti olseennu, maanguddoo uffata gurraacha dheeraa, mataa hanga miilaa ofitti naqe tokkotu qoobii mataa irra kaawwatee taa’a. “Olseenaa! Nooraa!” jedhee bakka taa’uu olka’e. Taa’aa…. Taa’aa… jennee, nafa nafa suksuknee nagaa gaafachuuf jecha mataa gadi qabannee harka lamaan itti hiixanne. Harka nutti hiixachuu dhiiseeti, dhuka isaa keessa harka galchee fannoo mormatti rarraafateeru, isa amma waanjoo ga’u gad baasee nutti qabe. Anas ta’e hiriyyaankoo_ Tokkummaan erga dhalannee haga har’aatti waan akkasii nu qunnamee hinbeeku. Garuu yeroo tokko tokko, yeroo barataa turre karaa bataskaana madaanaalamii Shaambuu si’a deemaa turre, namoonni tokko tokko uffata balee adii bitaaf mirgatti oolbatanii gaafa qeesota dubbisan akka fannoo dhungatan ijaan agarree beekna. Ta’us fannoon kallattii afur qaba. Kallattii kamtu dura dhungatama, isa kamtu lammaffaatti dhungatama, isa kamtu sadaffaatti dhungatama kan jedhu wanni beeknu tokkollee hinjiru. Durumaanuu yeroon manatti olseenee nama uffata gurraachaa argu, kan manaa nu baasee nu joonjessaa jiru, gochaan poolisoota uffata gurraachaa waan sammuu keessatti na bocamee jiruuf, naasuun na keessa ka’ee ture. Anis naasuu kanaan wal makee akkan ta’es hinbeeku. Fannoo harkatti qabeen calliseenuma gadi gombifameen si’a sadii dhungoo fannoo keessaa fuudhe. 93 Hiriyyaankoo Tokkummaanis osuma ofirratti rom’uu fannoo dhuka jaarsaa keessatti leelee dammaa fakkaate itti culuullatee dhungate. Waan jaalala guddaa itti agarsiisu fakkaata, nama hubatee ilaaleef. Namni waan argee hinbeekne jaalataa gaaffii jedhuuf garuu anii deebii hinqabu. Abbaan hiriyyaakoo mammiree Zamanuunis baay’ee ajaa’ibsiifate. “Ijoolleen kiristaana ta’anii fannoo dhungachuu hinbeekne, kan qeesii harkaan dubbisuuf itti fiigan kun eessaa ba’aniiru” jedhee ofitti odeessa. “Akkami isin kiristaana mitii?” jedhe. Lakkisaa……. nuyi Oromoodha jenne. “Ihii…… ihiii…… kiristaanamoo musliima isin jechuukooti malee gosa keessan isin hingaafanne” jedhe. Garaa isaa keessatti maal ijoolleen joonjoftuun kun, kan gosaaf saba adda baastee hinbeekne jedhee waan ofitti hasaasu fakkaata. Akka yaada isaattis erga kiristaana yookaan musliima ta’anii dhalatanii waan gosa ofii filatanii ta’an se’a. Nuyis waan deebisnu wallaalle. Eenyummaa keenya beeknu kan rabbi nuuf kenne dhiifnee, eenyummaa mammireen nuuf kennan kanaan of ibsuu eegalle. Garuu addunyaa kanarra kiristaanaaf musliimaa ala sabni hinjiru jechuudhaa? Kiristaana jechuun nama saba musliimaa hintaane jechuudhaa? Moo warra fannoo mormatti rarraafatan yookaan warra fannoo dhungatan qofaadha? Kiristaana keessa musliimni jiraay? Musliima keessahoo namni kiristaanni jiraay? Musliimas ta’e kiristaana, tahanii dhalatumoo dhalatanii tahuu? Wanni kun hidda dhiigaa waliin kan walqunnamtu yoo taate tokko ta’uuf furmaanni isaa tokko. Innis rabbiin kadhachuu qofa. Namni amalaafi 94 akeeka isaa malee dhiiga isaa jijjiirachuuf ga’ees ta’e hiree waan qabu natti hinfakkaatu. Yoo erga dhalatanii kan argatan taate garuu madda garaagarummaa ta’uu hinqabdu. Namuu irratti waliigalee furmaata soquu qaba jedheen anis mudannoo haaraa har’a na qunname waliin yaadaan ofitti hasaase. Wanni hunduu, gaafachuunis, gaafatamuunis darbee mana Mammiree Zamanuutti nyaanni nuuf dhiyaate. In nyaannes. Jaarsi mammireenis nu waliin taphachuuf keessi isaa waan eeyyameefii natti hinfakkaatu. Akkuma nyaata nyaatee ka’een harka isaa dhiqatee gara gola ciisicha isaatti darbe. Hiriyyaankoo_ Kifileen garuu nu waliin taphatees, odeessees quufuu dadhabe. Mana jala siree teephaa tokkorra ciisnee, halkan guutuu sadii taanee akka odeessinutti bulle. Asiin haasaan haasaa fidee, achiin oduun oduu fixee, akkamitti akka barnoota keenya addaan kunnes itti himne. Icciitii jiru hundaa gad itti jigsine. Kifileenis abaluu isaanii wallaaluyyuu, namoonni lama waajjira poolisii keessaa mana hidhaa cabsanii akka lafa buuteen isaanii dhibame gurra isa buteera. Garuu gaaftokkollee Jaawwaraaf Tokkummaadha jedhee yaadees, shakkees hinbeeku. Yeroo lafti bari’u, mammiree Zamanuun sursuraan ka’anii, balbala taa’anii macaafa bicuu tokko kan afaan Gi’iiziin barreeffamte dubbisu. Si’a nuyi waa’ee poolisoota duubaan nu hordofaa jiranii oduutiin laaqnee bukeessinu, jaarsi mammireen nu cinaa taa’ee gurra qensa. Oduu keenyas dhugee quufeera. “Lekkaa….. ijoolleen kun dubbii barattoota bara Atse Haayilasillaasee natti fiddee lafa keenya dabarsitee 95 garbootaaf kennuuf deemaa jirtudhaa laata?” jedhe. Isa yeroo bara mooticha Haayilasillaasee, habashaa abbaa lafaa jedhanii, oromoo hedduu hojjechiifataa turan waan hawwe fakkaata_ mammiree Zamanuun. 