1. 2 Der kleine Bund: im stübli  Z Amerika  Auwi jaar e chäz git nöd fiuw chäz, aber auwi jaar e ching git gly  fiuw ching! Für usezfinde, was mit däm Gsatzli gmeint isch, mues me e Zeiche-Reje kenne: http://www.iwaynet.net/~watts/deutsch/mundhome.htm : Das isch d Internet-Adrässe vom Stirling Watts - auem aa en Amerikaner, wo sech für Schwyzer Dialäkte intressiert. Dert findt me d Übersetzig: Au Jahr e Chäs git nicht viu Chäs, aber au Jahr es Chind - das git gly huuffe Chind. Oder uf Änglisch: Making more cheese every year never results in more cheese, on the other hand making a new baby every year causes a lot more children!  Drufcho bin i, won i em Kompjuter aus Suechbegriff ha "Mundart" yggä, oder "Dialekt", i weiss nümm. Uf der Internet-Syte vom Stirling Watts, unter zwone Schwyzerfahne, chunnt d Inhautsaagab: afa drei Usgabe von ere "Stimm vo de Schwiiz", di letschti vom Apriu, nächär verschideni Prichte, Gschichte u Abhandlige, bsunders o über Amischi u Mennonite, wo äbe zum Teu no Schwyzerdütsch redi. Chlyni Sprachinseli gäbi's zum  Byschpiu z Ohio ("Sonnenberg", Kidron) u z Indiana, aber si syge i Gfahr, schrybt der Stirling Watts. Er het e ganzi Zylete vo Sprachsplitter, Gschichten u Abhandlige gsammlet - o nen Abschnitt us der Bibuübersetzig vom Hans u der Ruth Bietenhard isch drinn, d Gschicht vom Lazarus - u aui hei irgendwie mit Schwyzer Dialäkte z tüe. Me ghöri immer wider, Schwyzerdütsch syg ke Sprach mit eigeter Bedütig. Aber das stimmi nid, "nur die Mundart kann die Welt der Schweizer ehrlich lebendig darstellen", seit der Stirling  Watts.  E bsunderi Fundgruebe sy d Passage, wo ds Glyche uf Dialäkt, Hochdütsch u Änglisch gseit wird. E Monolog us Kidron (Ohio) tönt eso: "Mer wei jetz ne chli rede zo wi mer dtye uf em sonneberg. Eis vo de sach was ganz angers vo Bärn (Indiana) isch, es mer dtye nöd ganz so grob brüchte . . . Mer dtye nid gring bruuche für e chopf uf d lüüt un mer dtye nid so angeri wörter bruuche as z üs dät düeche wi flueche. We would never use the word ,gring' for a person's head, and we would not use other  words that to us are thought of as cussing."  Oder öpper beschrybt es Biud: "I dem bild hei si mischt gfaahre o abglaade mid eme chaascht uf hüüfe da un dirna si si nachagange un hei s verschtröyt nachher. Jetz isch ganz angirischt. Jetz hei mer e paarteikoffsbreder - jetzt haben wir eine Verstreuungsmaschine dazu." Ir änglische Fassig heisst di gäbigi Maschyne (i nimen aa zum Mischtzette) "power takeoff spreader"!  Us auem use gschpürt me: Da isch eine mit Lyb u Seeu bim Thema. Sogar sys eigete  Idiotikon u Wörterbuech het der Herr Watts aagfange, won er de mau dermit wott "die aktuelle Sprache der Schweizerdeutschsprechenden Amischen und Mennoniten in den Bundesstaaten Ohio und Indiana" beschrybe u gschichtlech begründeti Unterschiide zwüsche de Dialäkte i einzelne Gebiet vom amerikanische Mittuweschte erkläre! D Lyschte geit vo "aaf" (Affe der) bis "wegge" (Wecken der), "weggli" (Brotchen das, weisses) zu "zmörgele" (frühstücken, gemütlich). E grosse Teil vo de Wort chunnt us Landwirtschaft u  Handwärch: aaschpaane, acher, d achse (Axt), bäze (Besen), beije (Biene), chreeze (Rückentragkorb). Huuffe töne Züridütsch, wi "abig" (Abend), "wëëe" für Chueche oder sogar "irrlëëss" (noch lëësiger), aber es het o "aube" drinn u sogar es "abe/ache" (hinunter). Bi paarne steit i Chlammere "Verschmelzung (vo Substantiv u Artiku)", u di gseh so uus: poone (die Bohnen), gchugle, gchue (d Chue), pfädere (d Fädere).  U nächär git's natürlech d Wort us der nöje Heimat, wo i Dialäkt sy ufgno worde, wi: amberell  (umbrella, Schirm), boschter (pasture, Weide, Wiese), bröntsche (Frühstück und Mittagessen zusammen), drubbel (trouble, bim Stirling Watts übersetzt mit: Trübsal), ssiter (cider, Most), teischte (to taste, schmecken, kosten), ufkchale (to call, anrufen) u Settelmänt (Siedlung).  Wi's tönt, we zwöi z Indiana mitenang rede, zeigt e bekannti Szene. Träffpunkt um Mitternacht ir Chuchi. Sii: Da hani di ketscht! Är: Ja ja, well, i bi halt ordeli hungrig woorde. Isch ja mitternacht. I ha ou nid fiuw ts nacht ghaa.  Sii: Säg du daas nid, mer hei nes guets s nacht ghaa. Är: Ja, aber Du häsch nid di beschti suppe ghaa nächti, un es het mi ddüecht, i feuw öppis rili guets haa für z ässe jetz. Sii: Un i ha gmeint das du ruhig bisch di ganzi nacht (settled down for the whole night). Är: Well, da isch der inzig weg, da me ume cha schlaafe we me öppis z ässe het . . .  D Reed isch nächär vom ne ordeli guete Bitz "Fliesch", der Ma probiert sy Frou z überzüge, er ässi de zmondrisch derfür chli weniger, "un ennihau ma sött  verzueche": 's chönnt ja Bsuech cho, de wüssti me ömu, öb's guet syg oder nid! D Frou wäffelet no chli - es passt ere o nid, dass er Liecht gmacht het, das tüeg nume "lektrisiti weiste" (Strom vergüde) - aber nächär geit si zrügg i ds Bett, un är brummlet zfride: "Well, i viuw scho dezue luege!"  No nes Byschpiu für "Amisch Swiss language", wo zeigt: Es isch Schwyzerdütsch, aber mit eigeter Usspraach. Näb de vile amerikanische Usdrück, wo sy dry cho (zum Teu "verdütscht"), hei sech ganz auti Wort oder  Struktuure möge bha, zum Byschpiu ds Imperfekt - mir kenne's no vom J. J. Romang, em Sänger us em Saaaneland, oder vom Uli Dürrenmatt (Ulrich Dürrenmatt) us Guggisbärg, em Grossvatter vom Friedrich! Der Joe Schwartz verzeut d Gschicht vom ne riisige Muni: "Aye-mol haye mea na gadeachtige grosa moony gha." Der Muni het söue verchouft wärde, isch aber dervo galoppiert, über aui fänza (Züün) y, het es par starchi Manne überlischtet - bis si ne zletscht mit em Traktor hei chönne zrügg zum Transporter bringe:  "Un vas e relief ven däh mol im truck var" (Imperfekt!).  We "gadeachtig" "enorm" heisst, wi's ir änglische Fassig steit, de isch di Sammlig vom Herr Watts - gadeachtig intressant!  Christine Iselin-Kobler