اِمامت: پیشوایى و رهبرى  امامت به معناى پیشوایىببببب [1]، پیشروى، و رهبرى است. امام نیز به معناى پیشوا، پیشرو [2]، مقتدا، قیّم، مصلح، الگو، راه اصلى و راهنماست. [3] کسى یا چیزى که مورد پیروى واقع مى‌گردد، انسان باشد یا کتاب یا چیزى دیگر، به حق باشد یا بر باطل [4] امام است. [5] ریشه این واژه «ا ـ م ـ م» و به معناى قصد [6] یا قصد با توجه خاص و این معنا در همه مشتقات آن  محفوظ است. امام نیز کسى است که همواره مقصود و هدف حرکت و تلاش دیگران قرار گیرد، گرچه با اختلاف موارد و قصدکنندگان و جهات و اعتبارات، گوناگون مى‌شود؛ مانند: امام جمعه و جماعت، امام هدایت و امام ضلالت [7]، بر این اساس دیگر معانى این واژه و مشتقات آن از لوازم معناى ریشه است.  واژه امام بر زن و مرد اطلاق مى‌شود و جمع آن «ائمّه» و «ایمّه» است.  در اصطلاح کلامى معانى متعددى از این واژه ارائه شده که شایع‌ترین معناى آن ریاست عمومى در امور دین و دنیا [8] است و برخى جانشینى پیامبر در حفظ دین و سیاست دنیا [9]  را در تعریف اصطلاحى آن آورده‌اند. برخى کامل‌ترین تعریف را ریاست بالاصاله عمومى در امر دین و دنیا در دار تکلیف مى‌دانند [10] که عموم مردم را به حفظ مصالح دین و دنیایشان ترغیب و از آنچه به حال آنان زیانبار است منع کنند [11]، بنابراین، امامت به معناى ریاست عمومى فردى خاص بر امور دین و دنیاى مردم در دنیا بالاصاله یا به جانشینى از پیامبر است، زیرا امامت داراى شئونى همچون رهبرى سیاسى و زعامت اجتماعى و مرجعیت دینى و تبیین و تفسیر وحى و ولایت باطنى و معنوى است که از این جهت امامْ حجت خدا در زمان، ولىّ الله، انسان  کاملِ حامل معنویت کلى انسانیت و قطب است [12] و چون امامت داراى شئون والایى است، شیعه آن را همانند نبوت به نصّ و امر الهى [13] و از اصول دین (مذهب) مى‌داند [14]، در حالى که در دیدگاه اهل سنت از فروع دین شمرده شده و از این جهت از افعال مکلفان به شمار مى‌آید. [15]  در اصطلاح مدیریت، رهبرى از وظایف مدیر است که دیگران را به کوشش مشتاقانه جهت هدفهایى معین ترغیب مى‌کند یا آنها را جهت کسب هدف مشترک تحت تأثیر قرار مى‌دهد. [16]  به گفته بیشتر مفسران، امامت در قرآن با معناى لغوى آن هماهنگ است و امام کسى است  که به او اقتدا کنند و او را الگو و سرمشق خود قرار دهند [17]؛ خواه عادل و راه یافته باشد و خواه باطل و گمراه [18]. لفظ «امامت» در قرآن به‌کار نرفته؛ ولى واژه «امام» به صورت مفرد و جمع در 12 مورد استعمال شده است که برخى از آنها و نیز آیات متعدد دیگر به موضوع امامت ارتباط دارد. آیات مربوط گاهى به پیشوایى بر حق بالاصاله: «و جَعَلنـهُم اَئِمَّةً یَهدونَ بِاَمرِنا» (انبیاء/21، 73)، «و جَعَلنا مِنهُم اَئِمَّةً یَهدونَ بِاَمرِنا» (سجده/32، 24) و گاهى به پیشوایى به حق به نحو جانشینى:«... واُولِى الاَمرِ مِنکُم»  (نساء/4، 59) و گاهى به پیشوایى باطل: «وجَعَلنـهُم اَئِمَّةً یَدعونَ اِلَى النّارِ» (قصص/28، 41) و گاهى به مفهوم جامع میان پیشوایى بر حق و باطل:«یَومَ نَدعوا کُلَّ اُناس بِاِمـمِهِم» (اسراء/17، 71) اشاره دارد.  افزون بر آیاتى که واژه امام یا اولى‌الامر در آن به‌کار رفته است آیات فراوانى با امامت و رهبرى پیوند دارد، از جمله برخى آیاتى که در آن مفهوم هدایت آمده (رعد/13، 7؛ یونس/10، 35)، آیه‌اى که مؤمنان را به همراهى با صادقان فرا مى‌خواند (توبه/9، 67)، آیه ولایت (مائده/5، 55)، آیه‌اى که مى‌گوید اگر به برخى در  زمین قدرت داده شود نماز را برپا مى‌دارند، زکات مى‌دهند و امر به معروف و نهى از منکر مى‌کنند (حجّ/22، 41) و آیاتى که در آن از اعطاى مُلک به برخى سخن به میان آمده است. (نساء/4، 53 ـ 54؛ بقره/2، 247)  در روایات فراوانى نیز، مصادیق یا تأویل آیاتى از قرآن، مانند 8 تغابن/64 [19]، 8 صفّ/61 [20] و 51 قصص/28 [21] امامان معصوم(علیهم السلام)دانسته شده‌اند.    امامت عام:  امامت در قرآن عام است و به امامت حق و پیشوایى باطل تقسیم مى‌شود. امامت حق نیز بر دوگونه است: امامت بالاصاله که براى پیامبران جعل  مى‌شود و امامت بالاستخلاف که در آن از امامت جانشینان انبیا (امامان) سخن به میان مى‌آید.  مهم‌ترین ویژگى امامت باطل دعوت به سوى آتش است: «و جَعَلنـهُم اَئِمَّةً یَدعونَ اِلَى النّارِ» (قصص/28، 42) مراد از فرا خواندن به آتش دعوت به معصیت و کفر و افعالى است که استحقاق عذاب جهنم و آتش را در پى دارد [22]، ازاین‌رو از امامان باطل به «ائمه کفر» یاد شده است:«فَقـتِلوا اَئِمَّةَ الکُفرِ» (توبه/9، 12) ویژگى دیگر امامان باطل پیمان‌شکنى و طعن در دین و ازاین‌رو پیکار با آنها لازم است: «و اِن نَکَثوا اَیمـنَهُم مِن  بَعدِ عَهدِهِم وطَعَنوا فى دینِکُم فَقـتِلوا اَئِمَّةَ الکُفرِ اِنَّهُم لا اَیمـنَ لَهُم» (توبه/9، 12)، افزون بر این امامان باطل پس از مرگشان در دنیا به لعنت الهى گرفتار مى‌شوند و در قیامت کسى آنان را یارى نمى‌کند و در آنجا از زشت چهرگان خواهند بود: «و جَعَلنـهُم اَئِمَّةً یَدعونَ اِلَى النّارِ ویَومَ القِیـمَةِ لا یُنصَرون واَتبَعنـهُم فى هـذِهِ الدُّنیا لَعنَةً ویَومَ القِیـمَةِ هُم مِنَ المَقبوحین» (قصص/28، 41 ـ 42) از برخى روایات تفسیرى ذیل این آیه استفاده مى‌شود که آنها امر و حکم مردم را بر امر و حکم  خدا ترجیح مى‌دهند و برخلاف کتاب خدا براساس هواهاى نفسانى و تمایلات مردم عمل مى‌کنند. [23] گفتنى است که در روز قیامت که صفوف از هم جدا مى‌شود هر گروهى در پى امامشان حرکت مى‌کنند:«یَومَ نَدعوا کُلَّ اُناس بِاِمـمِهِم» (اسراء/17، 71) آنان که رهبرى امامان حق و عادل را پذیرفته‌اند همراه آنان خواهند بود و آنان که پیشوایان گمراهى و باطل را برگزیده‌اند همراه آنها خواهند بود. [24] البته در نظرى دیگر، براساس روایاتى مقصود از امام در این آیه، امام حق است. [25]  براساس آیات قرآن، امامت بر حق باشد یا باطل به جعل  الهى است: «قالَ اِنّى جاعِلُکَ لِلنّاسِ اِمامـًا» (بقره/2، 124)، «وجَعَلنـهُم اَئِمَّةً یَهدونَ بِاَمرِنا» (انبیاء/21، 73)، «و جَعَلنا مِنهُم اَئِمَّةً یَهدونَ بِاَمرِنا» (سجده/32، 24)، «ونَجعَلَهُم اَئِمَّةً ونَجعَلَهُمُ الورِثین» (قصص/28، 5)، «وجَعَلنـهُم اَئِمَّةً یَدعونَ اِلَى النّارِ» (قصص/28، 41) جعل امامت حکایت از آن دارد که امامت صرف نظر از حق یا باطل بودن آن، ویژگى خاص و نادرى است که تنها در برخى افراد وجود دارد، به‌گونه‌اى که مى‌توانند توجه دیگران را جلب کنند تا به آنان اقتدا کنند.  جعل امامت  براى امامان حق، بالذات و براى امامان باطل، بالعرض است؛ یعنى از آن رو که نظام احسن عالم بدون امامت و رهبرى از سوى صالحان و فاسدان تحقق‌پذیر نیست و باید نور و ظلمت، هدایت و ضلالت، ایمان و کفر و تقوا و فجور در کنار هم باشد تا هر کدام به سهم خود زیبایى مطلق عالم را تأمین کند، خداوند هر دو گونه رهبرى را جعل فرموده است؛ ولى هیچ گاه این بدان معنا نیست که در همان سطحى که امامت حق بالاصاله به خداوند نسبت داده مى‌شود، امامت باطل نیز بالاصاله به او منسوب باشد، زیرا خداوند اولا و بالذات هادى است؛ نه مُضلّ، و اهل رحمت و  مغفرت است؛ نه انتقام و عذاب و چنانچه از اضلال و انتقام و عذاب سخن به میان مى‌آید براى آن است که هدایت بدون ضلالت معنا ندارد، چنان که رحمت و مغفرت بدون انتقام و عذاب تصور ندارد. درباره امامت نیز خداوند اولا و بالذات، امامت حق را براى امامان صالح آن هم با توجه به کمالات و فضایلى که لازمه امامت آنان است جعل کرده، و در کنار آن ثانیاً و بالعرض امامت باطل را براى امامان فاسد و آن هم با توجه به رذایل آنان جعل فرموده است. البته این جعل فقط تکوینى است؛ نه تشریعى، بر خلاف جعل امامت حق که هم تکوینى است و هم تشریعى، با  این همه مفسران در تفسیر جعل امامت باطل، نظرات گوناگونى ارائه کرده‌اند؛  برخى گفته‌اند: جعل به معناى خذلان است؛ یعنى خداى سبحان پس از ارسال پیامبرانى براى هدایت آنان و در پى آنکه گروهى دعوت پیامبران را انکار کردند و راه کفر و گمراهى را در پیش گرفتند، به عنوان مجازات، آنان را مقتداى اهل آتش قرار داده است؛ نه اینکه جعل امامت براى آنها ابتدایى باشد. [26] برخى دیگر گفته‌اند: آیه در مقام گزارش حال آنان در قیامت است، بدین معنا که آنها سردسته دوزخیان‌اند و هنگامى که گروهى از دوزخیان به سوى آتش مى‌روند، آنها  پیشاپیش اصحاب آتش درحرکت‌اند، چنان‌که در دنیا نیز پیشوایان گمراهى بودند. [27] برخى نیز جعل امامت را به معناى تسمیه و نامگذارى آنان به امام تأویل کرده‌اند [28]؛ اما آیه بعد با آن سازگارى ندارد [29]، زیرا براساس آن آیه، به سبب پیروى دیگران از آنان در کفر و تبهکارى، در این جهان از پى آنها لعنت فرستاده مى‌شود.    امامت حق بالاصاله:  امامت حق بالاصاله در برگیرنده امامت کسانى است که خداى سبحان مستقیماً امامت را براى آنان جعل کرده است؛ مانند امامت برخى پیامبران الهى که با توجه به تفاوت درجات، از مراتب  متفاوت امامت برخوردار بوده‌اند؛ چون حضرت ابراهیم(علیه السلام): «اِنّى جاعِلُکَ لِلنّاسِ اِمامـًا» (بقره/2، 124) یعقوب و اسحق(علیهما السلام): «ووهَبنا لَهُ اِسحـقَ ویَعقوبَ نافِلَةً وکُلاًّ جَعَلنا صــلِحین وجَعَلنـهُم اَئِمَّةً یَهدونَ بِاَمرِنا» (انبیاء/21، 72 ـ 73)، یوسف(علیه السلام): «و لَمّا بَلَغَ اَشُدَّهُ ءاتَینـهُ حُکمـًا و عِلمـًا...» (یوسف/12، 22)، لوط(علیه السلام): «و لوطـًا ءاتَینـهُ حُکمـًا و عِلمـًا...» (انبیاء/21، 74)، موسى(علیه السلام): «ولَمّا بَلَغَ اَشُدَّهُ واستَوى ءاتَینـهُ حُکمـًا  وعِلمـًا...» (قصص/28، 14)، داود و سلیمان(علیهما السلام): «... و کُلاًّ ءاتَینا حُکمـًا وعِلمـًا...» (انبیاء/21، 79) و حضرت محمد(صلى الله علیه وآله): «اِنَّما وَلِیُّکُمُ اللّهُ ورَسولُهُ...» (مائده/5، 55)، «اَلنَّبِىُّ اَولى بِالمُؤمِنینَ مِن اَنفُسِهِم...» (احزاب/33، 6) سرّ بهره‌مندى برخى از انبیاى الهى از مقام امامت این است که امام افزون بر مقتدا و الگو بودن در گفتار و رفتار، عهده‌دار امور سیاسى و اجتماعى امت است، حدود را اجرا و امیران را عزل و نصب و از امت دفاع و جانیان را تأدیب مى‌کند، ازاین رو ممکن است  کسى پیامبر باشد؛ ولى عهده‌دار امور سیاسى و اجتماعى امت نباشد. [30]  در بیان دلایل انفکاک نبوت از امامت وجوهى گفته‌اند؛ از جمله آنکه به دلالت برخى آیات، نبوّت غیر از مَلِک بودن و رهبرى است: «وقالَ لَهُم نَبِیُّهُم اِنَّ اللّهَ قَد بَعَثَ لَکُم طالوتَ مَلِکـًا قالوا اَنّى یَکونُ لَهُ المُلکُ عَلَینا ونَحنُ اَحَقُّ بِالمُلکِ مِنهُ ولَم یُؤتَ سَعَةً مِنَ المالِ قالَ اِنَّ اللّهَ اصطَفـهُ عَلَیکُم وزادَهُ بَسطَةً فِى العِلمِ والجِسم» (بقره/2، 247) با توجه به اینکه مَلِک در آیه به معناى تدبیر کننده جامعه است  که انسانها را به کمال شایسته خود مى‌رساند و موانع دستیابى به کمال را از مسیر آنان دفع مى‌کند [31] و بنى اسرائیل به صورت اعتراض به پیامبرشان اشموئیل گفته‌اند: «نَحنُ اَحَقُّ بِالمُلکِ مِنه = ما از طالوت به مُلک شایسته‌تریم»، در حالى که اگر مقام نبوت با رهبرى یکى بود مى‌بایست گفته مى‌شد تو به مُلک و سلطنت شایسته‌ترى، چون تو پیامبرى، و اشموئیل در پاسخ اعتراض آنان گفت: اولا خدا او را برگزیده است و ثانیاً او بر اثر برخوردارى از علم و توان جسمانى که لازمه امامت و رهبرى است برگزیده شده است. [32]  دلیل دیگر  آنکه خداى سبحان خطاب به ابراهیم(علیه السلام) پس از دریافت مقام نبوت و در پایان عمر فرمود: «اِنّى جاعِلُکَ لِلنّاسِ اِمامـًا» (بقره/2، 124) نیز زمانى این مقام به آن حضرت داده شد که وى داراى ذرّیه و فرزندان بوده و امتحاناتى را پشت سر گذاشته است. [33] با توجه به انفکاک امامت از نبوت قول کسانى که امامت در آیه را به نبوت معنا کرده‌اند صحیح نیست. [34]  برخى در ذیل آیه مذکور امام را نبى معنا کرده‌اند؛ اما در جاى دیگر، در برابر کسانى که امام را نبى معنا کرده‌اند ترجیح داده‌اند که امام در معناى خودش به‌کار گرفته  شود. [35]  دلیل دیگر آنکه حضرت موسى هارون را خلیفه خود قرار داد، در حالى که او پیامبر بود؛ ولى مقام امامت نداشت و با استخلاف موسى به این سمت منصوب گردید: «وقالَ موسى لاَِخیهِ هـرونَ اخلُفنى فى قَومى واَصلِح ولا تَتَّبِع سَبیلَ المُفسِدین» (اعراف/7، 142) [36]  برخى مفسران در فرق بین امام و نبى گفته‌اند: گرچه پیامبر و امام هر دو هدایتگرند، هدایت پیامبر فقط «راهنمایى» و به معناى نشان دادن راه است؛ اما هدایت امامان «راهبرى» به معناى رساندن به مقصود است. [37] با این همه گفتنى است که در رویکرد مطالب  پیشگفته بین امامت و مُلک خلط شده و گویا گمان شده امام و مَلِک یکى است، از این رو از آیاتى که به مُلک مربوط مى‌شود در بیان امامت استفاده شده است؛ ولى واقع امر این‌گونه نیست، زیرا امامت ریاست عامه در امر دین و دنیاست؛ ولى مُلک منصبى اجرایى در امر حکومت است که گاهى امام خود آن را بر عهده مى‌گیرد؛ مانند حضرت ابراهیم(علیه السلام)، پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله)و امام على بن ابى‌طالب(علیه السلام) و گاهى به اذن خدا و با توجه به ملاکهاى خاص، دیگرى را به جاى خود منصوب مى‌کند؛ مانند نصب طالوت.    امامت حق  بالاستخلاف:  پیامبران چون از جهت عمر و امکانات محدودند براى محقق ساختن اهداف خود به امر الهى جانشین خود را به مردم معرفى و مردم را به اطاعت از آنان سفارش مى‌کنند، بر این اساس اگر پیامبر خلیفه و امام معرفى نکند رسالتش را به انجام نرسانده است: «یـاَیُّهَا الرَّسولُ بَلِّغ ما اُنزِلَ اِلَیکَ مِن رَبِّکَ و اِن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ واللّهُ یَعصِمُکَ مِنَ النّاس» (مائده/5، 67) از این آیه برمى‌آید موضوع مهمى که تبلیغ آن بر عهده پیامبر گذاشته‌شده همسنگ نبوت است، به‌گونه‌اى که اگر ابلاغ نشود رسالت  پیامبر ناتمام مى‌ماند. از سوى دیگر تبلیغ آن امر مهم و حساس ممکن است خطراتى براى پیامبر در پى داشته باشد، ازاین‌رو خدا به او وعده حفاظت مى‌دهد و این موضوع مهم جز ابلاغ خلافت و جانشینى نبوده است. [38] افزون بر آنچه گذشت مسئله خلافت به قدرى اهمیت دارد که با تحقق آن، کافران و دشمنان از تعرض به دین مأیوس مى‌شوند و دین با آن کامل و نعمت با آن تمام و اسلام دین مرضىّ خدا خواهد شد: «الیَومَ یئِسَ الَّذینَ کَفَروا مِن دینِکُم فَلا تَخشَوهُم واخشَونِ الیَومَ اَکمَلتُ لَکُم دینَکُم واَتمَمتُ عَلَیکُم نِعمَتى ورَضیتُ  لَکُمُ الاِسلـمَ دینـًا» (مائده/5، 3)    ضرورت و استمرار وجود امام حق:  وجود امام در هر عصر و زمان و در هر جامعه‌اى براى هدایت انسانها به سوى کمال و برقرارى نظم در جامعه ضرورت دارد [39]: «اِنَّما اَنتَ مُنذِرٌ ولِکُلِّ قَوم هاد» (رعد/13، 7) روایات تفسیرى این آیه نیز این حقیقت را تأیید مى‌کند که امامى زنده تا روز قیامت در میان انسانها حضور دارد [40]؛ همچنین براساس روایاتى درباره سوره قدر، در شب قدر هر سال تا روز قیامت، فرشتگان بر امام آن زمان نازل مى‌شوند و این سوره دلیل روشنى بر وجود امام در همه  زمانهاست. [41]  برخى از آیه 119 توبه/9 که به مؤمنان فرمان همراهى با صادقان مى‌دهد:«یـاَیُّهَا الَّذینَ ءامَنوا اتَّقُوا اللّهَ وکونوا مَعَ الصّـدِقین» استفاده کرده‌اند که باید در هر عصرى صادقانى باشند که مردم براى پیمودن راه پرهیزکارى لازم است با آنان باشند. [42] روایات، مقصود از صادقان را امامان دانسته است. [43] افزون بر آیات از روایات فراوانى نیز استفاده مى‌شود که زمین هیچ‌گاه از حجت الهى تهى نخواهد بود و هرگاه از حجت الهى تهى باشد اهلش را فرو خواهد بُرد [44]، به‌گونه‌اى که حتى اگر دو نفر بر روى زمین  زندگى کنند یکى از آنان حجت و امام خواهد بود. [45] در برخى از روایات نیز بر ضرورت وجود امام استدلال شده است، چنان‌که در مناظره‌اى تأیید شده از سوى امام صادق(علیه السلام)امام قلب عالم دانسته شده که وجود وى براى عالم مانند وجود قلب براى انسان ضرورى است. [46] و نیز براساس مناظره‌اى دیگر که آن هم از سوى امام صادق(علیه السلام)تأیید شده بهرهورى صحیح و کامل از قرآن، بدون امام معصومى که به تمام قرآن عالم بوده و با توجه به احاطه بر سراسر قرآن بتواند آن را براى امت تفسیر کند میسور نیست. [47]  در کتب کلامى براى  اثبات ضرورت وجود امام به براهین عقلى مانند قاعده وجوب لطف هم استناد شده است. [48]افزون بر استدلال عقلى و نقلى بر ضرورت وجود امام در همه اعصار، آیات فراوانى با توجه به روایاتى که در تفسیر آنها وارد شده به مصادیق امام در زمانهاى گوناگون اشاره دارد که براساس آنها امام پس از پیامبر اسلام(صلى الله علیه وآله)حضرت على بن ابى‌طالب(علیه السلام): «یـاَیُّهَا الرَّسولُ بَلِّغ ما اُنزِلَ اِلَیکَ مِن رَبِّکَ» (مائده/5، 67) [49]، «الیَومَ اَکمَلتُ لَکُم دینَکُم...» (مائده/5، 3) [50] و پس از وى فرزندان ایشان هستند:  «یـاَیُّهَا الَّذینَ ءامَنوا اَطیعُوا اللّهَ و اَطیعُوا الرَّسولَ و اُولِى الاَمرِ مِنکُم» (نساء/4، 59) [51] در این آیه عنوان «اولى الامر» بر حسب معناى لغوى عام است؛ ولى مصادیق آن افراد خاصى هستند [52] که براساس روایات متواتر عبارت‌اند از: حسن بن على، حسین بن على، على بن الحسین، محمد بن على که در تورات به باقر معروف است، جعفر بن محمد، موسى بن جعفر، على بن موسى، محمد بن على، على بن محمد، حسن بن على و حضرت مهدى(علیهم السلام)که تا روز قیامت مؤمنان موظف‌اند از آنان به عنوان اولواالامر و اولیاى خدا [53] اطاعت کنند.  گفتنى است که در میان این معصومان حضرت مهدى(عج) که همنام و هم‌کنیه پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله)است هم‌اکنون زنده است و روزى که دنیا پر از ستم و جور شده باشد ظهور مى‌کند و با ظهورش حق پیروز و دنیا پر از قسط و عدل مى‌گردد:«وَعَدَ اللّهُ الَّذینَ ءامَنوا مِنکُم وعَمِلوا الصّــلِحـتِ لَیَستَخلِفَنَّهُم فِى‌الاَرضِ کَمَا استَخلَفَ الَّذینَ مِن قَبلِهِم ولَیُمَکِّنَنَّ لَهُم دینَهُمُ الَّذِى ارتَضى لَهُم ولَیُبَدِّلَنَّهُم مِن بَعدِ خَوفِهِم اَمنـًا یَعبُدونَنى لا یُشرِکونَ بى شیــًا ومَن کَفَرَ بَعدَ ذلِکَ  فَاُولـئِکَ هُمُ الفـسِقون = خدا به کسانى از شما که ایمان آورده و کارهاى شایسته کرده‌اند، وعده داده است که حتماً آنان را در زمین جانشین قرار دهد، همان‌گونه که کسانى را که پیش از آنان بودند جانشین قرار داد و آن دینى را که برایشان پسندیده است به سودشان مستقر کند و بیمشان را به ایمنى مبدل گرداند [تا]مرا عبادت کنند و چیزى را با من شریک نگردانند، و هر کس پس از آن به کفر گراید، آنان‌اند که نافرمان‌اند» (نور/24، 55) و این وعده پیروزى با خروج آن حضرت تحقق پیدا خواهد کرد [54]، چنان که از آیات 32 توبه/9 و 8 صفّ/61 نیز  مى‌توان استفاده کرد که با خروج قائم آل‌محمد(صلى الله علیه وآله)پیروزى نهایى حق تحقق خواهد یافت. [55] آیه 105 انبیاء/21 نیز در شأن حضرت مهدى(علیه السلام) نازل شده است که خداى سبحان او و اصحابش را در زمین وارث قرار مى‌دهد: «و لَقَد کَتَبنا فِى الزَّبورِ مِن بَعدِالذِّکرِ اَنَّ الاَرضَ یَرِثُها عِبادِىَ الصّــلِحون» و دولت او تا قیامت تداوم خواهد یافت. [56] در آیه‌اى نیز به وراثت ائمّه(علیهم السلام) در زمین اشاره شده است: «و نُریدُ اَن نَمُنَّ عَلَى الَّذینَ استُضعِفوا فِى الاَرضِ ونَجعَلَهُم اَئِمَّةً  ونَجعَلَهُمُ الورِثین» (قصص/28، 5) [57] گفتنى است که در زمان غیبت امام مهدى(علیه السلام)که مردم به آن حضرت دسترسى مستقیم ندارند، نایبان خاص و عام آن حضرت به امور دینى مسلمانان رسیدگى مى‌کنند. برخى گفته‌اند: به لحاظ اینکه پیامبر افزون بر هدایت باطنى، مؤسس احکام سیاسى و عبادات است خلیفه‌اى که دارد یا از هر دو جهت خلیفه اوست و آن على(علیه السلام)و فرزندان او هستند یا از جهت سیاسى و آنها فقها و علماى شریعت‌اند که متصدى احکام و آداب سیاسى جامعه هستند [58]و برخى پس از آنکه مصادیق اولواالامر را در زمان حضور، منحصر در ائمّه  طاهرین(علیهم السلام)دانسته‌اند با استدلال به ادله‌اى فقیهان داراى شرایط لازم را در عصر غیبت از مصادیق اولواالامر به حساب آورده‌اند. [59]    زمینه‌هاى جعل امامت حق:  جعل امامت منوط به وجود زمینه‌هایى است:    1. صبر و شکیبایى:  هدایت انسانها به توحید و به ثمر رساندن آن، با دشواریهایى همراه است، از این رو براى عهده‌دارى این امر خطیر، باید امامت به کسى سپرده شود که از مشکلات نهراسد و با شکیبایى این بار سنگین را به مقصد برساند [60]: «و جَعَلنا مِنهُم اَئِمَّةً یَهدونَ بِاَمرِنا لَمّا  صَبَروا» (سجده/32، 24)    2. یقین به آیات الهى:  انسانى که به آیات الهى یقین دارد در کار هدایت امت موفق است و مى‌تواند با نیروى یقین خط هدایت به امر الهى را تداوم بخشد [61]: «و جَعَلنا مِنهُم اَئِمَّةً یَهدونَ بِاَمرِنا لَمّا... کانوا بِـایـتِنا یوقِنون» (سجده/32، 24)، چنان که حضرت ابراهیم(علیه السلام)ابتدا براى دستیابى به یقین، از رؤیت ملکوت بهره‌مند شد: «وکَذلِکَ نُرى اِبرهیمَ مَلَکوتَ السَّمـوتِ والاَرضِ ولِیَکونَ مِنَ الموقِنین» و پس از رسیدن به مقام یقین و تحقق به کلمات اللّه امامت به  او اعطا گردید [62]: «و اِذِ ابتَلى اِبرهیمَ رَبُّهُ بِکَلِمـت فَاَتَمَّهُنَّ قالَ اِنّى جاعِلُکَ لِلنّاسِ اِمامـًا» (بقره/2، 124)    3. موفقیت در آزمونهاى الهى:  امامت زمانى به حضرت ابراهیم عطا شد که خداى سبحان او را به انواع ابتلائات، از جمله ذبح فرزند آزمود و او در همه آنها پیروز گردید. [63]    4. عبودیت تام:  کسانى که مقام امامت به آنان داده شده در عبودیت الهى استمرار داشته و با عبادت ملازم بوده‌اند [64]: «وکانوا لَنا عـبِدین» (انبیاء/21، 73)، چنان که بر پایه برخى احادیث خداى  سبحان ابراهیم را قبل از هرچیز عبد خود قرار داد و پس از آن مقام امامت را به او عطا کرد. [65]    5. هدایت یافتگى بدون واسطه:  رسالت اساسى امام هدایت است و ازاین‌رو در صورتى مى‌تواند دیگران را هدایت کند که خود به طور مستقیم و بدون واسطه از ناحیه خدا هدایت شده باشد [66]: «اَفَمَن یَهدى اِلَى الحَقِّ اَحَقُّ اَن یُتَّبَعَ اَمَّن لا یَهِدّى اِلاّ اَن یُهدى» (یونس/10، 35) براساس روایاتى در ذیل این آیه پیامبران و امامان هدایت یافتگان‌اند. [67]    ویژگیهاى امام حق:  براساس آموزه‌هاى  قرآن، امام داراى ویژگیهایى است که مهم‌ترین آنها عصمت است.  خداى سبحان در پاسخ ابراهیم(علیه السلام) که از خدا خواست تا امامت را در ذرّیه او قرار دهد فرمود: عهد من به ظالمان نمى‌رسد: «لا یَنالُ عَهدِى الظّــلِمین» (بقره/2، 124) مفسران با استناد به این آیه عصمت را براى امام لازم مى‌دانند و لزوم عصمت را این‌گونه تبیین مى‌کنند که امام مقتدا و رهبرى است که اقتداى به او واجب است و اگر امام معصیت کند بر آدمیان نیز از باب لزوم اطاعت از امام، معصیت واجب خواهد بود و این امر محال است، زیرا معصیت ممنوع است و جمع فعل  و ترک غیر ممکن است، ازاین‌رو عصمت در امامان لازم است تا این محذور پیش نیاید. [68] ناگفته نماند که آیه بر عصمت امام در طول حیات و تمام عمر دلالت مى‌کند بنابراین کسى که در قسمتى از عمر خود گرفتار فسق یا شرک باشد شایستگى مقام امامت را نخواهد داشت. [69]  نیز خداوند در آیه 119 توبه/9 از مؤمنان مى‌خواهد، تقواى الهى را پیشه ساخته و به طور مطلق [70] با صادقان باشند:«یـاَیُّهَا الَّذینَ ءامَنوا اتَّقُوا اللّهَ و کونوا مَعَ الصّـدِقین» (توبه/9، 119) بى‌تردید لازمه همراهى مطلق با آنان، عصمت آنهاست. [71]  همچنین در آیه 59 نساء/4، اطاعت از اولواالامر در ردیف اطاعت پیامبر و اطاعت پیامبر در ردیف اطاعت خداى سبحان قرار گرفته است و چون اطاعت خدا به صورت مطلق واجب است بنابراین، اطاعت پیامبر و اولواالامر نیز به طور مطلق واجب است و لازمه وجوب اطاعتِ مطلق، عصمت است. [72] دلالت آیه بر عصمت چنان واضح و روشن است که برخى از اهل سنت نیز نتوانسته‌اند آن را انکار کنند، گرچه مصداق اولواالامر در نظر آنان، اهل حلّ و عقد از امت‌اند که مجموع آنان ـ به شرط اجتماع ـ خطا نمى‌کنند [73]؛ ولى چون اهل حل و عقد کسانى‌اند که ممکن است مرتکب  خطا بشوند از عصمت بهره‌اى ندارند و نمى‌تواند مراد آیه اهل حل و عقد باشد. [74]  ویژگى دیگر امام علم اوست. امامان حق که مسئولیت خطیر هدایت مردم به سعادت و کمال و مدیریت جوامع انسانى را بر عهده دارند، باید از دانش گسترده برخوردار باشند، تا بتوانند این مسئولیت را به انجام رسانند، افزون بر این لازم است علم آنان از خطا و شک مصون باشد، تا مردم بتوانند به آنان اعتماد کنند و هدایت ایشان را پذیرفته و تحت حاکمیت آنان به اهداف مادى و معنوى خود برسند، ازاین‌رو خداوند طالوت را با برترى در دانش و نیروى جسمانى براى  حاکمیت بر بنى‌اسرائیل برگزید: «اِنَّ اللّهَ اصطَفـهُ عَلَیکُم وزادَهُ بَسطَةً فِى‌العِلمِ والجِسمِ» (بقره/2، 247) و نیز اولواالامر را مرجع علمى مسلمانان در تشخیص حق و باطل و صدق و کذب معرفى کرد و به آنان فرمان داد تا در هنگام دریافت گزارشها به اولواالامر به عنوان صاحبان آگاهى و قدرت تشخیص مراجعه کنند تا با استنباط حق و صدق، آنان را آگاه سازند: «واِذَا جاءَهُم اَمرٌ مِنَ الاَمنِ اَوِ الخَوفِ اَذاعوا بِهِ ولَو رَدّوهُ اِلَى الرَّسولِ واِلى اُولِى الاَمرِ مِنهُم لَعَلِمَهُ الَّذینَ یَستَنـبِطونَهُ مِنهُم»  (نساء/4، 83) مقصود از اولواالامر در این آیه همان کسانى هستند که در آیه 59 نساء/4 به آنان اشاره شده و حکم ایشان در عصمت و وجوبِ اطاعت مانند رسول خداست. [75]  و مصادیق آن براساس روایات، امامان معصوم(علیهم السلام)اند. [76] با توجه به اینکه آیه، اولواالامر را آگاه به ریشه مسائل معرفى کرده به‌گونه‌اى که اگر دیگران به آنان مراجعه کنند راهنماییشان مى‌کنند، استفاده مى‌شود که علم آنان آمیخته به جهل و شک و خطا نیست و این در مورد غیر معصومان صدق نمى‌کند، افزون بر این از ذیل آیه فهمیده مى‌شود که وجود اولواالامر نوعى فضل  و رحمت الهى است که اطاعتشان مردم را از پیروى شیطان باز مى‌دارد: «ولَولا فَضلُ اللّهِ عَلَیکُم ورَحمَتُهٌ لاَتَّبَعتُمُ الشَّیطـنَ اِلاّ قَلیلا» (نساء/4، 83) و تنها پیروى از معصومان مى‌تواند انسان را از گمراهى و پیروى شیطان به طور قطع باز دارد، زیرا غیر معصوم ممکن است خود گرفتار لغزش و خطا شود. [77]  از دیگر آیاتى که علم امام از آن استفاده مى‌شود آیه 43 نحل/16 و 7 انبیا/21 است که براساس آن باید انسانها امورى را که نمى‌دانند از اهل ذکر بپرسند. گرچه مضمون آیه عام و ارشاد به اصلى عقلایى یعنى وجوب رجوع جاهل  به اهل خبره است [78]؛ ولى کامل‌ترین مصداق «اهل ذکر» امامان معصوم(علیهم السلام)هستند [79]، چنان‌که در روایات فراوانى نیز آمده است که مقصود از اهل ذکر ائمه‌اند. [80] در آیات دیگرى نیز با تعبیراتى نظیر راسخان در علم: «والرّ‌سِخونَ فِى‌العِلمِ‌...» (آل‌عمران/3، 7) [81]، کسى که علم کتاب نزد اوست: «ومَن عِندَهُ عِلمُ الکِتـب» (رعد/13، 43) [82] و کسانى که به آنان علم داده شده: «بَل هُوَ ءایـتٌ بَیِّنـتٌ فى صُدورِ الَّذینَ اوتوا العِلم» (عنکبوت/29، 49) [83] به عالمانى اشاره شده که مصادیق کامل آنها امامان  معصوم(علیهم السلام)هستند. شایان ذکر است که بر پایه روایات فراوانى از امامان معصوم(علیهم السلام)آنان به غیب و همه علومى که در اختیار فرشتگان، پیامبران و رسولان قرار گرفته عالم‌اند [84] و علم آنان داراى منابع فراوانى است؛ مانند تحدیث و الهام، وراثت از پیامبر اکرم و امام پیش از خود، جفر و جامعه، مصحف فاطمه(علیها السلام) و صحیفه امیرمؤمنان، امام على(علیه السلام). [85]    شئون امام حق:  امام در نظام آفرینش داراى شئون گوناگونى است که عمدتاً به دو بخش تکوینى و تشریعى تقسیم مى‌شود. در بخش اول امام واسطه فیض  بین خدا و خلق است و افزون بر اینکه با وساطت خویش وجود و استمرار وجودى آفریدگان را تضمین مى‌کند، کمالات وجودى آنها را نیز از قوه به فعلیت مى‌رساند، چنان که برخى هدایت را در آیات«و جَعَلنـهُم اَئِمَّةً یَهدونَ بِاَمرِنا واَوحَینا اِلَیهِم فِعلَ الخَیرتِ واِقامَ الصَّلوةِ وایتاءَ الزَّکوةِ» (انبیاء/21، 73) و«و جَعَلنا مِنهُم اَئِمَّةً یَهدونَ بِاَمرِنا» (سجده/32، 23) ایصال به مطلوب دانسته‌اند که نوعى تصرف تکوینىِ امام در نفوس انسانهاست که آنان را در مسیر کمال قرار مى‌دهد، به‌گونه‌اى که ایشان از موقفى به موقف  دیگر انتقال مى‌یابند، بنابراین، مقصود از امر در دو آیه مزبور امر اعتبارى تشریعى نیست، بلکه فیضهاى معنوى و مقامهاى باطنى است که مؤمنان با اعمال نیک خود به سوى آنها هدایت مى‌شوند و امام اولا و بالذات از آنها برخوردار است و از او به دیگران مى‌رسد، به همین دلیل امامت در قرآن به هدایت تبیین شده است [86] و بر همین اساس، مقصود از وحى در آیه 73 انبیاء/21 وحى تشریعى نیست، بلکه وحى تکوینى است که در پرتو آن، امام فاعل خیرات است و با خدا و خلق رابطه برقرار مى‌کند. در واقع امامان مؤیّد به روح القدس و داراى طهارت و مسدّد  به نیروى ربّانى هستند که آنان را به‌کارهاى خیر فرا مى‌خواند. [87]البته برخى استفاده هدایت تکوینى از آیات فوق را بدون شاهد دانسته‌اند [88] و با توجه به اینکه کار امام ایصال به مطلوب است برخى گفته‌اند: براى تحقق این امر امام باید برنامه الهى را محقق سازد و این هدف با تشکیل حکومت و اجراى احکام الهى و تربیت و پرورش نفوس انسانها در ظاهر و باطن تأمین مى‌شود [89]، براین اساس افزون بر وساطت باطنى، امام در بخش تشریع، برنامه الهى را به مرحله اجرا درمى‌آورد؛ خواه از طریق تشکیل حکومت عدل باشد یا بدون آن. آنها در این  مرحله عهده‌دار تربیت مردم و اجراى احکام الهى و پرورش دهنده انسانها و به وجود آورنده محیطى پاک، منزه و انسانى هستند. [90]  روایات نیز به بیان آثار و شئون امامت پرداخته است؛ از جمله در حدیثى از امام على بن موسى‌الرضا(علیه السلام)آمده است که امامت همان منزلت انبیا و وراثت اوصیا، و خلافت خدا و رسول، زمام دین و نظام مسلمین و صلاح دنیا و عزت مؤمنان است. امامت اساس بالنده اسلام و شاخه بلند آن است. با امام نماز و زکات و روزه و حج و جهاد کامل مى‌شود، اموال بیت المال و انفاق به نیازمندان فراوان مى‌گردد. اجراى حدود  و احکام و حفظ مرزها و جوانب کشور صورت مى‌گیرد، امام حلال خدا را حلال و حرام خدا را حرام مى‌شمارد و با حکمت و اندرز نیکو و دلیل رسا و محکم آدمیان را به راه پروردگار خویش فرا مى‌خواند، امام به‌سان خورشید درخشانى است که با نور آن جهان روشن مى‌شود، ستاره روشنى است که در دل تاریکیها انسانها را هدایت مى‌کند، امام امین خدا در میان آفریدگان و حجت خدا بر بندگان و مدافع حریم الهى است. [91]  با توجه به اینکه تنها خداست که به وجود زمینه‌ها و ویژگیهاى امامت در شخصى به طور کامل علم دارد، تنها او مى‌تواند امام را نصب  و جعل کند، ازاین‌رو براساس تعالیم مذهب شیعه امامیه، انتخاب مردم در تعیین امام هیچ نقش و اعتبارى ندارد.    منابع  الاحتجاج؛ الاحکام السلطانیة والولایات الدینیة فى فضائل آل‌محمد(علیهم السلام)؛ اصول مدیریت؛ الفین فى امامة أمیرالمؤمنین على بن ابى‌طالب(علیه السلام)؛ امام‌شناسى؛ انیس الموحدین؛ بصائر الدرجات الکبرى؛ بیان السعادة فى مقامات العباده؛ پیام قرآن؛ التبیان فى تفسیر القرآن؛ التحقیق فى کلمات القرآن الکریم؛ التعریفات؛ التفسیر الکاشف؛ التفسیر الکبیر؛ تفسیر کنزالدقائق و بحرالغرائب؛ تفسیر  المنار؛ تفسیر نمونه؛ تفسیر نورالثقلین؛ تلخیص المحصل؛ جامع البیان عن تأویل آى القرآن؛ الحاشیة على الهیات (الحاشیة على شرح التجرید)؛ حق الیقین؛ دلائل الصدق؛ الرسائل العشر؛ روض الجنان و روح الجنان؛ شرح المقاصد؛ شرح المواقف الایجى؛ شیعه در اسلام؛ الغدیر فى الکتاب و السنة و الادب؛ فرهنگ فارسى؛ قواعد المرام فى علم‌الکلام؛ الکافى؛ کتاب البیع؛ کتاب سلیم بن قیس؛ کمال الدین و تمام النعمه؛ لسان‌العرب؛ مجمع‌البیان فى تفسیر القرآن؛ مجموعه آثار، استاد مطهرى؛ مفردات الفاظ القرآن؛ مقدمه ابن خلدون؛ المنجد فى اللغه؛ منشور جاوید  (تفسیر موضوعى)؛ المیزان فى تفسیر القرآن؛ النکت الاعتقادیه؛ ولایت فقیه (حکومت اسلامى).    پی نوشت:  [1]. فرهنگ فارسى، ج1، ص346 ـ 347، «امامت».  [2]. فرهنگ فارسى، ج1، ص346 ـ 347، «امامت».  [3]. لسان العرب، ج 1، ص 213 ـ 215، «امم».  [4]. مفردات، ص 87، «ام».  [5]. المنجد، ص 17، «ام».  [6]. همان؛ لسان العرب، ج 1، ص 212.  [7]. التحقیق، ج 1، ص 136 ـ 137، «أمّ».  [8]. شرح المواقف الایجى، ج 8، ص345؛ شرح‌المقاصد، ج 5، ص 232؛ التعریفات، ص 16.  [9]. مقدمه ابن خلدون،  ص 191؛ الاحکام السلطانیه، ص 5؛ النکت الاعتقادیه، ص 39.  [10]. تلخیص‌المحصل، ص 426؛ الالفین، ص 12؛ قواعد المرام، ص 174.  [11]. همان، ص 457.  [12]. شیعه در اسلام، ص 109 ـ 124، مجموعه آثار، ج 4، ص 841 ـ 854، «امامت».  [13]. الاحکام‌السلطانیه، ص5؛ شرح‌المقاصد، ج5، ص232؛ شرح المواقف الایجى، ج 8، ص 345.  [14]. الحاشیة على الهیات، ص 179؛ انیس الموحدین، ص 137.  [15]. دلائل‌الصدق، ج2، ص8؛ انیس‌الموحدین، ص 138.  [16]. اصول مدیریت، ص 200.  [17]. جامع البیان، مج 1، ج 1، ص 736 ـ  737؛ مج 9، ج15، ص159؛ التبیان، ج6، ص504؛ التفسیرالکبیر، ج 2، ص 44.  [18]. مجموعه آثار، ج 4، ص 842، «امامت».  [19]. نورالثقلین، ج 5، ص 341.  [20]. همان، ص 316 ـ 317.  [21]. الکافى، ج 1، ص 415؛ بصائر الدرجات، ص 515.  [22]. مجمع‌البیان، ج7، ص329؛ المیزان، ج 16، ص 38؛ کنزالدقائق، ج 10، ص 73.  [23]. الکافى، ج 1، ص 216.  [24]. المیزان، ج 13، ص 166؛ نمونه، ج 12، ص 201 ـ 203.  [25]. المیزان، ج 1، ص 273؛ ج 13، ص 170 ـ 171.  [26]. روض‌الجنان، ج15، ص137؛ المیزان، ج16، ص38.  [27]. نمونه، ج 16، ص 90 ـ 91.  [28]. روض الجنان، ج 15، ص 137.  [29]. المیزان، ج 16، ص 38.  [30]. الرسائل العشر، ص 111 ـ 114.  [31]. المیزان، ج 2، ص 287.  [32]. الرسائل العشر، ص 112.  [33]. المیزان، ج 1، ص 267 ـ 268.  [34]. الرسائل العشر، ص 113؛ امام‌شناسى، ج 1، ص 130.  [35]. التفسیر الکبیر، ج 22، ص 191.  [36]. الرسائل العشر، ص 112 ـ 113.  [37]. المیزان، ج 1، ص 272.  [38]. المیزان، ج 6، ص 46 ـ 48 ـ 50.  [39]. همان، ج 13، ص 165 ـ 166.  [40]. الکافى، ج 1، ص 191 ـ 192.  [41]. نورالثقلین، ج 5، ص 619 ـ 642.  [42]. پیام قرآن، ج 9، ص 49 ـ 51.  [43]. نورالثقلین، ج 2، ص 280 ـ 281.  [44]. الکافى، ج 1، ص 178 ـ 179.  [45]. همان، ص 179، 180.  [46]. کمال الدین، ص 200 ـ 203.  [47]. الکافى، ج 1، ص 188 ـ 189.  [48]. الحاشیة على‌الهیات، ص179ـ180؛ تلخیص‌المحصل، ص424‌ـ‌427؛ الفین، ص88‌ـ‌89‌، 113‌ـ‌117، 21‌ـ‌24، 37، 53‌ـ‌54‌.  [49]. المیزان، ج 6، ص 53 ـ 55.  [50]. الغدیر، ج1، ص230ـ 238؛ الکاشف، ج3، ص13؛ نمونه، ج  4، ص 264.  [51]. کتاب سلیم بن قیس، ص 177 ـ 178، 206 ـ 209؛ الاحتجاج، ج 1، ص 162 ـ 170، 593 ـ 594؛ بحارالانوار، ج 23، ص 284 ـ 304.  [52]. المیزان، ج 4، ص 401، 409، 412.  [53]. نورالثقلین، ج 1، ص 499 ـ 508.  [54]. مجمع‌البیان، ج7، ص239ـ240؛ روض‌الجنان، ج14، ص 170 ـ 174؛ نورالثقلین، ج 3، ص 618 ـ 620.  [55]. مجمع‌البیان، ج 5، ص 38؛ نورالثقلین، ج 5، ص 316 ـ 317؛ روض‌الجنان، ج 9، ص 226.  [56]. روض الجنان، ج 15، ص 94 ـ 95.  [57]. همان، ج2، ص94؛ نورالثقلین، ج4، ص110ـ111؛ المیزان،  ج 16، ص 14 ـ 15.  [58]. بیان السعاده، ج‌2، ص‌31.  [59]. کتاب‌البیع، ج2، ص620ـ622، 639؛ ولایت فقیه، ص 24 ـ 25، 96 ـ 99.-  [60]. نمونه، ج 17، ص 166.  [61]. نمونه، ج 17، ص 166.  [62]. المیزان، ج 1، ص 273.  [63]. همان، ص 268.  [64]. همان، ج 14، ص 304 ـ 305.  [65]. الکافى، ج 1، ص 175.  [66]. المیزان، ج 1، ص 272 ـ 275.  [67]. نورالثقلین، ج 2، ص 303 ـ 304؛ المیزان، ج 10، ص 56 ـ 58.  [68]. التفسیرالکبیر، ج4، ص 36 ـ 37، ج 10، ص 144.  [69]. المیزان، ج 1، ص  274.  [70]. همان، ج 9، ص 402.  [71]. التفسیرالکبیر، ج 16، ص 221؛ پیام قرآن، ج 9، ص 50؛ حق‌الیقین، ص 54 ـ 55.  [72]. المیزان، ج 4، ص 389 ـ 391؛ حق الیقین، ص 40.  [73]. التفسیر الکبیر، ج 10، ص 144؛ التفسیر المنار، ج 5، ص 203.  [74]. المیزان، ج 4، ص 392 ـ 393.  [75]. المیزان، ج 5، ص 22؛ ج 4، ص 387 ـ 391.  [76]. روض‌الجنان، ج6، ص35؛ همان، ج4، ص387ـ391؛ ج 5، ص 23 ـ 24.  [77]. المیزان، ج 12، ص 259، 285.  [78]. المیزان، ج 12، ص 259، 285.  [79]. المیزان، ج12، ص285؛  پیام قرآن، ج9، ص 114.  [80]. روض‌الجنان، ج 13، ص 209.  [81]. الکافى، ج1، ص213؛ نورالثقلین، ج1، ص315ـ318.  [82]. مجمع‌البیان، ج 6، ص 462؛ نورالثقلین، ج 2، ص521 ـ 524؛ المیزان، ج11، ص387 ـ 389.  [83]. الکافى، ج 1، ص 213 ـ 214؛ مجمع‌البیان، 8، ص 451؛ المیزان، ج 16، ص 142.  [84]. الکافى، ج 1، ص 255 ـ 256؛ المیزان، ج 18، ص 192.  [85]. الکافى، ج 1، ص 176، 270، 223، 231، 238 ـ 242.  [86]. المیزان، ج1، ص272ـ275؛ ج14، ص304ـ305.  [87]. همان، ج‌14، ص‌305.  [88]. منشور  جاوید، ج 5، ص 241.  [89]. پیام قرآن، ج 9، ص 30.  [90]. نمونه، ج 13، ص 455.  [91]. الکافى، ج 1، ص 200.    ● برگرفته از سایت مرکز فرهنگ و معارف قرآن www.maarefquran.com نوشته محمدرضا مصطفى‌پور