هرچند كه از ديرباز، به گواهى تاريخ و اسناد و باور عموم شيعيان و شمارى از اهل تسنّن، اهل بيت پيامبر - صلّى‏اللَّه عليه و آله و سلّم - هم در امر خلافت و زعامت جامعه اسلامى، و هم از حيث مرجعيّت علمى ايشان - كه مفاد احاديث متواتر نبوى است - از مقامى كه براى ايشان معيّن و مُبيَّن بود، دور گردانيده شدند، همواره مردمانى دانا و ديده‏ور، و حتّى گاه دشمنانى ناچار و ناگزير، وجود داشتند كه پاسخ پرسش‏ها و حل مَشاكِل خويش را از در خانه اهل بيت  مى‏جستند، و اين استفاضه علمى و معرفتى از خاندان رسالت، به شيعيان اختصاص نداشته است؛ هر چند طبيعى است كه شيعيان، از جهات گوناگون، با معارف اهل بيت - عليهم‏السّلام - پيوند تنگاتنگ‏ترى داشته باشند. افزون بر اين خود ائمه اهل بيت - عليهم‏السّلام - نيز، با همه دشوارى‏ها و محدوديت‏ها و كارشكنى‏ها و كينه‏توزى‏هاى نواصب و خوارج و مانند ايشان، هيچ‏گاه از رسالت عظيم خود در باب زعامت معنوى و فرهنگى جامعه اسلامى غافل نبودند و هوشيارانه باريك‏ترين مجال‏ها و كوتاه‏ترين فرصت‏ها را از براى گزارد اين رسالت معنوى مغتنم مى‏داشتند.  تنها كتاب‏هايى كه حول يكى از حسّاس‏ترين و پرمخاطره‏ترين اين ادوار، يعنى روزگار امام سجّاد - عليه‏السّلام - نوشته شده است و كاردانى امام - عليه‏السّلام - را در بابِ سپيده گشايى در آن عصر تيره و ظلمانى حكايت مى‏كند، بسنده است تا نمونه‏اى از مجاهدات تاريخى پيشوايان - عليهم‏السّلام - را در اين راستا فرانمايد.