از نظر قرآن، «عدالت» اصل و مبدأ هستى بوده وخلقت بر پایه عدالت صورت گرفته است; یعنى هستى بر اساس آن به وجود آمده است: (وَ تَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِكَ صِدْقاً وَ عَدْلا لاَّ مُبَدِّلِ  لِكَلِمَاتِهِ) (انعام: 115) یعنى؛ والاترین هدف خلقت جهان و بشریت، رسیدن به عدالت و تحقق آن در جامعه و نفوس انسان‌ها معرفى شده است. از این رو، فرمود: «لِیَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ» (حدید: 25) تا انسان‌ها براى عدل و قسط قیام كنند. بنابراین، عدالت در نگاه قرآنى، ارزش ذاتى و نفس الامرى داشته و امنیت همه امور بدان وابسته است؛ یعنى عدالت صرف یك مفهوم انتزاعى نیست، بلكه مفهومى عقلى و نفس الامرى است كه ریشه در هستى و فطرت انسانى دارد و همه ابعاد وجودى عالم را در بر مى‌گیرد.(1) از این رو، به صورت پیوسته و مداوم مورد تأكید  قرار گرفته است: «إِنَّ اللّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالإِحْسَانِ» (نحل: 90)؛ قطعاً خداوند به اجراى عدالت و نیكى امر مى‌كند.  امام خمینى(قدس سره) در این باره مى‌فرماید: ما اگر كوشش كنیم و آنهایى كه خودشان را تابع قرآن مى‌دانند، مسلمین جهان، اگر كوشش كنند تا اینكه این بُعد از قرآن را، كه بعد اجراى عدالت اسلامى است، در جهان پخش كنند، آن وقت یك دنیایى مى‌شود كه صورت ظاهر قرآن است.(2)    * كاربردهاى «عدل» در فرهنگ اسلامى    در مجموع، چهار معنا و كاربرد مى‌توان براى این مفهوم ذكر كرد:  1. به معناى موزون بودن؛ اگر مجموعه‌اى از اجزا براى هدف خاصى در كنار هم منظور شده باشند، باید شرایط كمّى و كیفى و نحوه ارتباط آنها با هم مورد ملاحظه قرار گیرد تا به صورت متعادل و موزون، نقش خود را ایفا كنند و به نتیجه مطلوب برسند.  در مقابل این معنا، كلمه بى تناسبى و ناهماهنگى وجود دارد. از این رو، این معناى عدل از موضوع بحث خارج است؛ چراكه معناى موردنظر عدل در مقابل «ظلم» است؛ اگر چه بعضى از دانشمندان معناى عدل را در مقابل بى تناسبى گرفته اند و به تبعیض، تفاوت و بدى پرداخته‌اند؛ یعنى به جاى طرح مسئله  عدل و ظلم، به مسئله تناسب و عدم تناسب پرداخته اند.    2. «عدل» به معناى تساوى و نفى هرگونه تبعیض؛ این معنا در مقام اجرا، ممكن است به دو صورت باشد:  الف. به همه كس و همه چیز به یك چشم نظر شود و هیچ استحقاقى در نظر گرفته نشود. این معنا عین ظلم است؛ چراكه مى‌توان گفت: اگر اعطاى بالسویه عدل است، پس منع بالسویه هم عدل است، در حالى كه این معنا معقول و منطقى نیست.  ب. اگر «عدل» به معناى رعایت تساوى در همه استحقاق ها باشد این معنا از لوازم عدل است كه در معناى سوم، بررسى خواهد شد.    3.  رعایت حقوق افراد و عطا كردن حق به صاحب حق; با توجه به این معنا، اگر حقوق كسى پایمال شود و یا مورد تجاوز قرار بگیرد، «ظلم» محقق مى شود.  این تعریف همان معناى «عدالت اجتماعى» است كه توسط قانونگذار تعریف شده و همه افراد باید آن را محترم بشمارند.  در این معنا، توجه به دو چیز بسیار مهم است:  الف. حقوق و اولویت هاى فردى و اجتماعى كه افراد نسبت به همدیگر پیدا مى‌كنند.  ب. خصوصیت ذاتى بشر در استخدام اندیشه هاى اعتبارى است تا كارها و افعال را به صورت انشایى و در قالب بایدها و نبایدها ارائه دهد.    4. رعایت استحقاق ها از سوى خداوند در افاضه وجود و امتناع نكردن از افاضه و رحمت به آنچه امكان وجود یا كمال وجودى دارد.  موجودات در نظام هستى، از نظر قابلیت ها و امكان فیض گیرى از مبدأ هستى، با یكدیگر متفاوتند؛ یعنى هر موجودى در مرتبه وجودى اش از نظر قابلیت فیض گیرى و استحقاق وجود، ظرفیت خاص خود را دارد و ذات مقدّس حق، كه فیّاض على الاطلاق است، به هر موجودى به اندازه سعه وجودى‌اش، وجود و كمال عطا مى‌كند.  طبق این نظریه، عدل الهى در تكوین اشیا معنا یافته كه هر موجودى به اندازه استحقاق و  امكان وجودى، از كمال برخوردار شده است. در مقابل، «ظلم» یعنى منع فیض از وجودى كه استحقاق آن را دارد.  از نظر حكماى الهى، عدل، كه یك صفت كمالى است، براى ذات احدیت اثبات شده و ظلم نقصى است كه از ساحت ربوبى به دور است.    * «عدالت» در مفهوم نبوى    به نظر مى رسد نبى مكرّم اسلام(صلى الله علیه وآله)، مفهوم كلى عدل را در نظر داشت و بیشتر به دنبال تناسب و اعتدال و برابرى حقیقى بود كه در رفتار انسانى بروز و ظهور مى كند. به عبارت دیگر، مى توان گفت: آن حضرت در بحث عدل وجودى، به توازن یا برابرى  مبتنى بر حكمت توجه داشت؛ یعنى عدل را همان قرار گرفتن امور در جایگاه حقیقى خود بر اساس حكمت و مصلحت كلى وجود مى‌دانست.  از همین معنا، مى‌توان به ارتباط عدل وجودى در معناى چهارم، یا عدل به مفهوم انسانى آن پى برد كه در واقع، مساوات حقیقى یارعایت جایگاه راستین امور است.  بنابراین، «عدل» به مفهوم انسانى آن، میزان خدا در زمین است; یعنى ترازوى امور، كه فرمود: «بالعدل قامت السموات والارض»(3)چه اینكه آن حضرت فقط به موعظه انسان ها نپرداخته، بلكه شاخص‌هاى اخلاقى و رفتارى عدالت را نیز ارائه نموده است؛ یعنى  عدالت را صرفاً در قالب انتزاعى آن ارائه نكرده، بلكه شاخص ها و معیارهاى عملى آن را هم طرّاحى و به مردم ابلاغ نموده است تا از شراب طهور عدالت در زندگى پر زحمت دنیا بى بهره نباشند و آرامش لازم را به دست آورند.    * اصول عدالت از منظر پیامبر اعظم(صلى الله علیه وآله)    اولین اصل عدالت از منظر رسول اكرم(صلى الله علیه وآله) «برابرى و یكسانى انسان ها در اصل و اساس» است؛ فرمودند: «الناسُ كأسنان المشط» (4)مردم مانند دانه‌هاى شانه با هم برابرند.    دومین اصل عدالت، «آزادى مبتنى بر برابرى  نوع انسانى» است؛ یعنى در اصل خلقت، همه انسان ها با هم برابرند و در سایه اختیار و آزادى برابر، حق تعیین سرنوشت خود را دارند. از این رو، سیادت و آقایى تك تك آدمیان را در قالب این حدیث بیان مى‌فرماید: «كلُّ نفس من بنى آدم سیدٌ، فالرجل سید اهله والمرأة سید بیتها.»(5) هر یك از فرزندان بنى آدم داراى سیادت هستند؛ مرد فرمانرواى كسانش و زن فرمانرواى خانه‌اش است.    سومین اصل عدالت «اخوت و برادرى» است. بدین روى، فرمود: «یا ایهاالناس انما المؤمنون اخوة.»(6)یكى از لوازم عدالت برابرى و برادرى است كه اگر در  روابط اجتماعى مورد عنایت باشد، ده‌ها حق دیگر را به دنبال مى‌آورد كه در رساله حقوق امام سجاد(علیه السلام) اشاره شده است.    اصل چهارم «دیگر خواهى و توجه به مصالح عمومى» است؛ یعنى با دیگران یكى شدن و دیگران را مثل خود دیدن و خود را همچون دیگران دیدن؛ فرمود: «خیرالناس انفعهم للناس» (7) بهترین مردم كسى است كه بیشتر به دیگران نفع برساند.    اصل پنجم «مهرورزى» و دوست داشتن انسان هاست، به گونه اى كه آن حضرت پس از ایمان، مهم ترین اساس و بنیان عقل را تودّد و دوستى با مردم مى‌داند، فرمود: «رأس العقل  بعد الایمان باللّه التودّدُ الى الناس و اصطناعُ المعروفِ الى كلُّ برٍّ و فاجر» (8) اساس خرد پس از ایمان به خداوند، درستى و نیكوكارى با همه مردم است.    همان گونه كه روشن گردید، حضرت، عدل مجسّم بود و عدالت را محور و بنیان خلقت مى‌دانست. از این رو، سعادت و نجات انسان‌ها را در سایه تمسّك به عدالت جست‌وجو مى‌نمود؛ یعنى در نگاه ایشان، عدالت معیار تمام امور جمعى و فردى، معنوى و مادى، جسمانى و روحانى، سیاسى و غیرسیاسى است (9)چرا كه فرمودند: «العدل جُنةٌ واقیة و جنةٌ باقیةٌ» (10) عدل سپرى نگه دارنده است و  بهشتى پایدار.    * پیامبر اعظم(صلى الله علیه وآله)؛ عدل مجسّم    فلسفه رسالت پیامبران و ارسال رسل، هدایت انسان‌ها به سوى كمال و فضیلت و تحقق عدالت در جامعه بشرى است. رسول مكرم اسلام(صلى الله علیه وآله)نیز براى احیا و تحقق عدل و قسط در جامعه بشرى و در نفوس انسان‌ها، به رسالت مبعوث شدند و این حقیقت را در قالب حدیث شریف «اِنّى بُعثتُ لاتمم مكارمَ الاخلاق»؛ (من براى تكمیل سجایاى اخلاقى مبعوث شده ام) بیان نمودند.  حضرت امیرالمؤمنین(علیه السلام) درباره حضرت رسول(صلى الله علیه وآله) چنین  مى فرماید: «سیرته القصد و سنّته الرشد و كلامه الفضل و حكمه العدل» (11) سیره و مشى ایشان میانه روى و اعتدال است و سنّتش تكامل و شكوفایى، گفتارش جداكننده حق از باطل و فرمان و فرمان روایى اش عدالت.  خداوند متعال درباره پیامبر اعظم(صلى الله علیه وآله) فرمود: (وَ مَا یَنطِقُ عَنِ الْهَوَى)(نجم: 3)؛ او هرگز از روى هوا و هوس سخن نمى‌گوید. در قرآن كریم خداى متعال آن حضرت را امر به اقامه عدل مى‌كنند و مى‌فرمایند: (وَ أُمِرْتُ لِأَعْدِلَ بَیْنَكُمُ)(شورى: 15) (من مأمورم تا در میان شما عدل و قسط را اجرا كنم.) به  نظر مى‌رسد اجراى عدالت مهم ترین وظیفه پیامبر اكرم(صلى الله علیه وآله)است كه براى تحقق آن، مأمور به استقامت نیز هست. از این رو، فرمود: (فَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ.)(هود: 112) تا اینكه با استقامت و عزم جدى این رسالت عظیم را انجام دهد.    * لایه‌هاى مختلف عدالت:    1. عدالت كبرا  عدالت یكى از خواسته‌هاى فطرى بشر است كه در كنار دیگر خواسته هاى فطرى، مختص انسان است. به دلیل آنكه مسائل فطرى همچون مبدأ، وحى، معاد و عدالت جنبه فكرى نیز دارد؛ از عمق ویژه‌اى برخوردار است و تأثیر خود را در  اخلاق و رفتار به جاى مى گذارد.(12) یعنى عدالت اخلاقى و رفتارى متأثر از جنبه هاى فكرى و ارزشى انسان است؛ چه اینكه عدالت در ابعاد بینشى و فكرى سبب گسترش عدالت در همه ابعاد وجودى انسان مى شود.  وقتى عدالت تمام ابعاد وجودى وشخصیتى فرد را فرابگیرد، بى شك او عدل مجسّم مى گردد؛ یعنى در فقر و توانگرى، خشم و خشنودى، در آشكار و نهان، با آشنا و بیگانه، با دوست و دشمن، براى خود یا دیگران و در تمامى حالات درونى و بیرونى، به عدالت قضاوت مى‌كند و رفتار عادلانه دارد. اگر انسان در همه ابعاد، به عدل عمل كند از اعتدال لازم  در افكار، اخلاق، رفتار برخوردار است و الگو براى دیگران خواهد بود. خداوند مى‌فرماید: (وَ لَكُمْ فِی رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ)(احزاب: 21) و در جاى دیگر مى فرماید: (جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطاً.)(بقره: 143) بى شك، پیامبر این امّت از عدالت و اعتدال در همه ابعاد برخوردار است كه خداى عادل، او را الگوى همه امّت ها قرار داده است.  پیامبر گرامى(صلى الله علیه وآله) در حدیثى، شرك و بغض به عدالت را در كنار هم نام برده است. به نظر مى‌رسد، همان گونه كه شرك یك مسئله اعتقادى است، بغض به عدالت هم ریشه اعتقادى  و فكرى دارد كه حضرت مى فرماید: «الشرك اخفى فى أمّتى من دبیب النمل على الصفا فى اللیلة الظلماء و ادناه أن تحبّ على شىء من الجار أو تبغض على شىء من العدل» (13) شرك در میان امّت من از گذر كردن مورچه بر صخره اى صاف در شبى تاریك، مخفى تر است .... و نزدیك تر از همه به شرك آن است كه چیزى از ستم را دوست بدارى یا چیزى از عدل را دشمن داشته باشى.    2. عدالت اخلاقى  عدالت اوسط یا عدالت اخلاقى از جمله مباحثى است كه فراتر از عدالت رفتارى است و هر انسان مؤمنى از آن برخوردار است. علامه طباطبائى مى فرماید:  عدالت اخلاقى همان ملكه اى است كه در جان انسان رسوخ یافته، باطن او را اصلاح مى كند. (14) چه بسا مهم ترین تأثیر ایمان و تقواى انسان ها در قالب عدالت اخلاقى و اجتماعى بروز و ظهور پیدا كند و به اصلاح ظاهر و باطن بینجامد؛ یعنى در نگرش به عدل، آسمانى بیندیشد و در تجلى اخلاقى، محب اهل آسمان و در رفتار خود، معشوق اهل زمین باشد.  رسول خدا(صلى الله علیه وآله) معیار عدالت اخلاقى و اجتماعى را با ساده‌ترین شیوه بیان نمودند كه همان گذشتن از منافع فردى یا فردنگرى است كه در بخش اصول عدالت بیان گردید. عادل در مرحله  عدالت اوسط (اخلاقى) به مصالح عمومى مى‌اندیشد و یكسان انگارى و یكسان نگرى و یكسان رفتارى بین خود و دیگران را دنبال مى‌كند.  از این رو، پیامبر در جمع اصحاب، همواره با عدالت بود در نگاه و گفتار و كردار. امام صادق(علیه السلام) مى‌فرماید: «كان رسول اللّه(صلى الله علیه وآله) یقسم لحظاته بین اصحابه فینظر الى ذا بالسویه.»(15)  از همه مهم‌تر، كلام مبارك حضرت درباره عدالت وسطاست كه فرمود: «اِنّى بُعثتُ لاتممّ مكارم الاخلاق.»    3. عدالت رفتارى  عدالت از جمله امورى است كه با اجراى آن، مى توان  بالاترین مدارج انسانى را طى كرد. بى شك، پیامبر گرامى(صلى الله علیه وآله) براى رسیدن به مراحل بالاتر انسانیت و قرب الهى، در تمام ابعاد انسانى از عدالت برخوردار است. حتى در امورى كه از توانایى بشر عادى خارج است. براى مثال، سخت ترین و مهم ترین منش عدالت رفتارى اجراى عدالت در میان همسران است كه قرآن كریم مى فرماید: (وَ لَن تَسْتَطِیعُواْ أَن تَعْدِلُواْ بَیْنَ النِّسَاء وَلَوْ حَرَصْتُمْ)(نساء: 129)؛ شما هرگز نمى‌توانید بین زنان خود به عدالت رفتار كنید، حتى اگر حریص و مشتاق اجراى آن باشید. اما پیامبر گرامى(صلى الله  علیه وآله) مأموریت الهى داشت تا ازدواج‌هاى متعددى انجام دهد.(16) و حتى براى اجراى عدالت میان آنان، وحى نیز به كمكش آمده است.(17) تا این آزمایش الهى را با سربلندى و افتخار پشت سر بگذارند.  بنابراین، نه تنها آن حضرت الگوى عدالت محورى بود، بلكه وجود آن حضرت عدل مجسّم است؛ چرا كه در سخت ترین مواضع، از امتحان و ابتلاى الهى سربلند بیرون آمد و مدارج انسانى الهى را طى نمود.  حاصل سخن اینكه حضرت درباره عدالت فرمودند: «إنّى بُعثتُ لاتممّ مكارم الاخلاق» (18) قطعاً مبعوث شده‌ام تا سجایاى اخلاقى را كامل كنم.  با توجه به مطالب مزبور، به نظر مى رسد آن حضرت عدالت اخلاقى (وسطا) را فلسفه رسالت خود بیان نمود تا به دنبال عدالت اخلاقى، عدالت رفتارى هم در جامعه نهادینه شود؛ زیرا عدالت اعتقادى بعد درونى عدالت به شمار مى آید و پیش از هر چیز، انسان خودساخته از بینشى متعادل و عدالت فكرى و درونى برخوردار است و پس از آن، عدالت در اخلاق و رفتار وى تجلّى پیدا مى كند.    پى‌نوشت‌ها:    1ـ نظریه عدالت از دیدگاه فارابى، شهید صدر و امام خمینى؛ محمّدحسین جمشیدى، پیشین، ص 113.  2ـ امام خمینى، صحیفه امام،  تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى (ره)، 1361، ج 17، ص 434.  3 و 4 و 5ـ مرتضى مطهّرى، مجموعه آثار، چ دوم، تهران، صدرا، 1370، ص 80ـ81.  6ـ نهج الفصاحه، ح 3149.  7ـ همان، ح 2177.  8ـ همان، ح 829.  9ـ محمّدحسین جمشیدى، پیشین، ص 165.  7ـ نهج الفصاحه، ح 1500.  8ـ همان، ح 1636.  9ـ محمّدحسین جمشیدى، پیشین، ص 165.  10ـ محمّدباقر مجلسى، بحارالانوار، تهران، كتابفروشى اسلامى، 1375، ج 77، ص 167.  11ـ نهج البلاغه، ترجمه محمّد دشتى، قم، نشر امام على(علیه السلام)، 1367،  خ 94، ص 46.  12ـ امام خمینى، شرح چهل حدیث، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى (ره)، 1371، ص 181ـ187.  13ـ نهج الفصاحه، ح 1819.  14ـ سید محمّدحسین طباطبائى، پیشین، ج 6، ص 299.  15ـ محمّدرضا حكیمى و دیگران، الحیات، چ سوم، قم، انتشارات اسلامى، 1360، ج 1، باب 4، ص 382.  16ـ احزاب: 49ـ52.  17ـ تحریم: 1.  18ـ محدث نورى، مستدرك الوسائل، ج 11، ص 187، باب «استحباب التخلق بمكارم الاخلاق».