1 . (قوانين الاصول) ج 2/2. (المقصد الرّابع فى الادّلة العقليه والمراد بالدليل العقلى هو حكم عقلى تيوصّل به الى الحكم الشرعى وينتقل من العلم بالحكم العقلى الى العلم بالحكم الشرعى.)  2 . (المعتبر فى شرح المختصر) / 6; (ذكرى) / 5.  3 . (اعلام الموقعين) ابن قيّم ج59/1.  4 . (همان مدرك) ج 1 / 31; ج170/4.  5 . از باب نمونه: (مقنع) صدوق مجموعه اى از روايات و نصوص است كه به ترتيب موضوعى دسته بندى شده است.  6 . (فوائد المدنيه) استر آبادى 128/.  7 . (ملل و نحل) شهرستانى ج207/1.  8 . (تاريخ بغداد) ج 407/13.  9 . (همان مدرك) 407/ به بعد.  10 . (ملل و نحل) ج199/1; (المبسوط) سرخسى ج63/16.  11 . (وسائل الشيعه) ج20/18 باب 6 من ابواب صفات القاضى (اصول كافى) ج54/1. باب البدع والرأى والمقائيس.  12 . (همان مدرك) 29/ ـ 30 ـ 33; (اصول كافى) ج58/1; (بحار الانوار) ج384/2 باب 34.  13 . تمام فقها واصوليين شيعه كاربرد عقل را تا اين مقدار پذيرفته اند.  14 . (الفتاوى الواضحه) شهيد صدر ج98/1 بيروت دارالتعارف.  15 . بسيارى از فقهاء از جمله: شيخ مفيد سيد مرتضى ابن  ادريس و... عقل را يكى از منابع در طول ديگر منابع دانسته اند كه در همين مقاله بدان خواهيم پرداخت.  16 . به عنوان نمونه كتب فقهى صدوق و پيش از وى احمد بن وليد و... اين گونه است.  17 . (بحارالانوار) ج245/2 حديث 53. عن الرّضا(ع): (علينا القاء الاصول وعليكم التفرع) حديث 54 از امام صادق(ع) نيز برهمين مضمون دلالت دارد.  18 . (بحارالانوار) ج277/2; (فروع كافى) ج 30/3; (وسائل الشيعه) ج327/1 .  19 . ابن ابى عقيل بر ابن جُنيد تقدم زمانى دارد. اثر فقهى وى (المتمسك بحبل آل الرسول) به گفته نجاشى در قرنهاى  چهارم و پنجم از مراجع فقهى بوده است. وى از متكلمان و فقيهان بنام نيمه اوّل قرن چهارم هجرى است. ابن جُنَيد نيز از متكلمان و فقيهان قرن چهارم است. (تهذيب الشيعه لاحكام الشريعه والاحمدى فى الفقه المحمّدى) از آثار فقهى اوست. آثار و نوشته هاى كلامى وى بسيار است كه شيخ در فهرست و نجاشى در رجال خود اسامى آن را آورده اند. (الفهرست) شيخ طوسى 54 و 194; (رجال نجاشى) ج306/2.  20 . (اصول مظفّر) ج2 109/ ـ 110.  21 . (كنز الفوائد) كراجكى ج15/2.  22 . (المسائل السّرويه) 56.  23 . (بحار الانوار) ج184/2.  (حديث تدريه خيرٌ من الف حديث ترويه) و نيز على(ع) مى فرمايد: (عليكم بالدرايه لابالرّوايه...). (همان مدرك) 160/ روايت 12. روايت 13 و 14 نيز نگاه شود  24 . (تصحيح الاعتقاد) 190 ـ 191. اين رساله به ضميمه (اوائل المقالات) با مقدمه علاّمه زنجانى  25 . (اوائل المقالات) 193/.  26 . (كنز الفوائد) كراجكى ج29/2.  27 . (تصحيح الاعتقاد) 46/ ـ 245.  28 . (كنز الفوائد) ج22/2 ـ 23; (اوائل المقالات) 100/.  29 . (تصحيح الاعتقاد) 244/.  30 . (اوائل المقالات) 154/ ـ 155.  31 . (رسالة فى  الغيبه) 3/ ـ 4 موجود در كتابخانه آية اللّه مرعشى قسمت كتب خطى شماره مسلسل 78. اين رساله با 19 رساله ديگر از مرحوم مفيد در يك مجموعه گردآورى شده است.  32 . (همان مدرك) 4 ـ 5.  33 . (سرائر) ابن ادريس ج46/1 مؤسسه نشر اسلامى وابسته به جامعه مدرسين.  34 . (المعتبر فى شرح المختصر) 5/ چاپ سنگى.  35 . (القواعد والفوائد فى الفقه والاصول والعربيه) ج74/1 مكتبة المفيد تحقيق عبدالهادى حكيم.  36 . (ذكرى) شهيد اوّل 5/.  37 . (اصول مظفّر) ج109/2 ـ 110.  38 . (كيهان انديشه) 4/21 مقاله  آقاى جناتى. ايشان عبارت (التذكره باصول الفقه) را كه ما آن را نقل كرديم آورده اند و به (اوائل المقالات) آدرس داده اند در حالى كه چنين عبارتى در آن كتاب نيست.  39 . (در آمدى بر حقوق اسلامى) ج352/1 دفتر همكارى حوزه و دانشگاه انتشارات جامعه مدرسين.  40 . (مبادى علم اصول و فقه) دكتر فياض 43 ـ 44.  41 . (تاريخ بغداد) ج 323/13 به بعد نگاه شود دارالكتب العلميه بيروت; (ملل ونحل) شهرستانى 188/; (الامام الصادق والمذاهب الاربعه) ج2 ـ 157/1.  42 . (تاريخ بغداد) ج 401/13.  43 . (همان مدرك) 401/ ـ  407.  44 . (همان مدرك) 407/. قال ابوحنيفه: (لوادر كنى النبى(ص) وادركته لاخذ بكثير من قولى هل الدّين اِلاّ الرأى الحسن).  45 . (همان مدرك 426/.  46 . (وسائل الشيعه) ج 29/18 ـ 33; (اصول كافى) ج54/1 ـ 58; (بحارالانوار) ج384/2 باب34.  47 . (كنز الفوائد) ج28/2; (اوائل المقالات) 155.  48 . (الفصول المختاره) 50/ ـ 55.  49 . (اصول مظفر) ج176/2.  50 . (تاريخ بغداد) ج413/13 ـ 450; (الامام الصادق والمذاهب الاربعه) ج2 ـ 1 300/ (الانتقاء) 148/.  51 . ر . ك: (الاحكام) ابن حزم; (فوائد  المدنيه) استرآبادى.  52 . مجلّه (حوزه) شماره 26 و 27 سلسله مقالات آزادى تفكّر.  53 . (ملل و نحل) شهرستانى ج101/1 ـ 102.  54 . (رسائل الشريف المرتضى دارالقرآن الكريم ج311/3 رساله (مسالةٌ فى ابطال العمل باخبار الاحاد); (مقدمه اى بر فقه شيعه) حسين مدرسى طباطبائى ترجمه محمد آصف فكرت بنياد پژوهشهاى اسلامى 36/.  55 . (عدة الاصول) ج380/1 (مقدمه اى بر فقه شيعه) 38/. به نقل از: (كشف القناع 207 ـ 214.  56 . (المبسوط) شيخ طوسى مقدمه ج3/1.  57 . ر . ك: نوشته هاى فقهى شيخ صدوق ازجمله:  (مقنع).  58 . (الفهرست) شيخ طوسى 156/ ـ 157.  59 . (همان مدرك) (على بن عبداللّه بن وصيف... كان يتكلم على مذهب اهل الظاهر في الفقه... ولدسنه 271 وثوفى ببغداد سنه 366.)  60 . (فوائد المدنيه) 5/ ـ 10ـ 136 ـ138; (الاحكام) ابن حزم ج28/1 ـ 42 ـ 51; ج 672/2 ـ 690.  61 . (تصحيح الاعتقاد); (رساله سرويه); (جواب اهل الحائر).  62 . (بحارالانوار) ج17 122 همه آن رساله را آورده است علامه مجلسى مى نويسد: اين رساله يا از مفيد است يا از سيد مرتضى. (روضات الجنات) ج158/6. اين رساله را به سيد مرتضى نسبت  داده است. اين رساله از مفيد است چنانچه علامه مجلسى نيز اين احتمال را تقويت كرده است. بسيارى از مطالب آن در (تصحيح الاعتقاد) وى آمده است. به عنوان نمونه: در باب (نفوس وارواح) اهل حديث را همرأى اهل تناسخ و ملحدين مى داند و عقيده آنان را ضد قرآن مى خواند  63 . (رسائل) الشريف المرتضى دارالقرآن الكريم قم اين رساله در ج 201/1 آمده است/ ر. ك: 210 ـ 212.  64 . (همان مدرك) ج 308/3.  65 . (همان مدرك) ج17/2.  67 . (فوائد المدنيه) 128/.  68 . (الفهرست) شيخ طوسى 157/ ـ 158.  69 . (اعيان  الشيعه) ج 46 و 21/45; (تهذيب الاحكام) ج33/1 مقدمه.  70 . (فوائد المدنيه) 30/.  71 . ر. ك: (رسائل) الشريف المرتضى ج127/1 و 210; ج 117/2; ج313/3; (كنز الفوائد) كراجكى بويژه ج30/2 به بعد; (عدّة الاصول); (مبسوط); (الرسائل العشر) بويژه رساله (المقدمّه فى المدخل الى صناعة علم الكلام) 83/ و (رسالة الاعتقادات) 103/.  72 . (سرائر) ابن ادريس 46/ موسسه نشر اسلامى وابسته به جامعه مدرسين.  73 . (المعتبر فى شرح المختصر) 5/ چاپ سنگى.  74 . (القواعد والفوائد فى الفقه والاصول والعربيه) ج74/1.