آيا از ميان جنيان كسانى هستند كه به اديان ديگر غير از اسلام اعتقاد داشته باشند؟  از خود آنان نقل شده كه گفته اند: تمام اديان و مذاهب انسانها در ميان ما وجود  دارد، به جز مذهب اهل تسنن ، زيرا اشخاصى كه از طايفه جن در واقعه غدير خم بودند، هنوز زنده هستند و به نصب اميرالمؤ منين عليه السّلام به خلافت توسط رسول اكرم صلى الله عليه و آله و سلم شهادت مى دهند.  از اين گذشته ، خداوند متعال به نقل از برخى از آنان مى فرمايد: « قالوا يا قومنا، انا سمعنا كتابا انزل من بعد موسى مصدقا لما بين يديه ، يهدى الى الحق ، و الى طريق مستقيم » . ( سوره احقاف / آیه 30)  گفتند: اى قوم ، ما شنيده ايم كه كتابى بعد از حضرت موسى ، نازل شده و تصديق كننده كتابهاى پيش از خود اوست ، و به  سوى حق و به سوى راهى راست راهبرى مى كند.  از اين آيه شريفه بر مى آيد كه در ميان آنان يهودى نيز بوده است . و نيز در جاى ديگر مى فرمايد: قل : « اوحى الى انه استمع نفر من الجن فقالوا: انا سمعنا قرآنا عجبا، يهدى الى الرشد فآمنا به ، و لن نشرك بربنا احدا » ( سوره جن /آیات 1 و 2)  بگو: به من وحى شده است كه تنى چند از جنيان گوش فرا داشتند و گفتند: راستى ما قرآنى شگفت آور شنيديم ، كه به راه راست هدايت مى كند، پس به آن ايمان آورديم ، و هرگز كسى را شريك پروردگارمان قرار نخواهيم داد.  از اين آيه شريفه نيز  بر مى آيد كه مشرك بوده اند. و بيش از اين در اين باره از آيات استفاده نمى شود.    2. آيا توسل به ائمه (ع ) خواندن خدا است ؟  ما هنگام توسل به ائمه (ع )، آنها را وسيله قرار مى دهيم ؛ چنانكه خداوند متعال دستور داده و فرموده است : و ابتعوا اليه الوسيله (سوره مائده / آیه 35) وسيله اى به سوى خداى بجوييد.  ولى « محمد بن عبد الوهاب » ( موسس فرقه « وهابيت » ) مى گويد: طلب كردن و خواندن ديگران مانند انبياء و ائمه عليهم السلام و ارواح مؤمنين مشمول آيه شريفه زير است كه مى فرمايد: « ان الذين  يستكبرون عن عبادتى ، سيدخلون جهنم داخرين . » (سوره غافر/ آیه 60 )  كسانى كه از پرستش من كبر مى ورزند، بزودى با حالت خوارى در دوزخ در مى آيند.  ولى لازمه اين استدلال آن است كه چنانچه كسى از ديگرى چيزى بخواهد، يا از او چيزى خواهش كند (مانند اينكه انسان از قصاب گوشت بخواهد، يا ديگرى را براى بلند كردن بار بخواند و او را به كمك يارى خود دعوت نمايد) مستوجب دخول در آتش جهنم خواهد بود؛ زيرا از غير خدا چيزى خواسته است ؛ و مسلما اين سخن درست نيست .    3. آيا در افلاك ديگر غير از زمين ، بشر و انسان موجود  است ؟  خداوند متعال مى فرمايد: « و من آياته خلق السموات و الارض و ما بث فيهما من دابه .. » (سوره شورى / آیه 29 )  و از نشانه هاى ( قدرت ) اوست ، آفرينش آسمانها و زمين و آنچه از (انواع ) جنبده در آن دو پراكنده است ...  از اين آيه كريمه معلوم مى شود كه در افلاك ديگر « دابه » و جاندار وجود دارد.    4. آيا جنگ امير مؤمنان عليه السّلام با جن واقعيت دارد؟ چرا حضرت با جن جنگید؟  بله ، در روايات وارد شده است (1) يكى از آنها جنگ آن حضرت با جن « نصيبين » بود.  آنها هم مكلفند و كافر  و مؤ من دارند. در روايت آمد كه در كربلا، زعفر جن به حضرت سيدالشهداء عليه السّلام اظهار ارادت و اطاعت كرد و از او اجازه مقاتله خواست. (2)  منبع:  1. راجع به جنگ اميرالمؤمنين با جن تصيبين در بحار الانوار چيزى يافت نشد. براى اطلاع از احوال آنان رجوع شود به : بحار الانوار، ج 10، ص 44، روايت 1، و ج 17، ص 289، روايت 7، و ص 77، بيان روايت 30.  2. قضيه اجازه خواستن جنيان مسلمان از سيدالشهداء عليه السّلام براى كمك به آن حضرت در بحار الانوار، ج 44، ص 331، روايت 2 ذكر شده است .    5. خداوند  متعال موجودات شر را براى چه آفريده است ؟  خداوند متعال هر چه خلق فرموده ، خير محض است . چنانكه مى فرمايد: « ما يفتح الله للناس من رحمه ، فلا ممسك لها »  ( سوره فاطر/ آیه2)  هر رحمتى را كه خداوند براى مردم گشايد، باز دارنده اى براى آن نيست.    6. آيا شمر در برابر امام حسين عليه السّلام و ابن ملجم لعين نسبت به اميرالمؤمنين عليه السّلام شر نيست ؟  عالم انسان ، عالم امتحان است ، و امتحان به خير و شر نياز دارد، و شر جنبه عدمى است . و خير امر وجودى ، و تا شر نباشد خير معلوم نمى شود.    7. معناى اين روايت چيست كه مى فرمايد: « السعيد سعيد فى بطن اءمه ، و الشقى شقى فى بطن اءمه »  - خوشبخت كسى است كه در شكم مادرش خوشبخت باشد، و بدبخت كسى كه در شكم مادرش بدبخت مى باشد.  لفظ روايت به اين صورت است : السعيد من سعد فى بطن امه و الشقى من شقى فى بطن امه . و اصل اين حديث ، روايتى است مفصل از حضرت باقر عليه السّلام كه چگونگى پيدايش انسان را بيان مى كند. آن حضرت مى فرمايد: بعد از گذشت چهار ماه از زمانى كه بين زن و شوهر مقاربت صورت گرفت و نطفه در رحم مستقر شد، يعنى درست در آغاز  زندگانى كودك ، خداوند متعال به دو ملك دستور مى دهد كه يكى در داخل رحم ، و ديگرى در خارج آن تمام مقدرات بچه اعم از روزى ، زندگانى و مرگ ، تندرستى و بيمارى و.... را بنويسند. آن دو عرض مى كنند. از كجا بنويسيم ؟ خداوند متعال مى فرمايد: به پيشانى مادر نگاه كنيد و از آنجا بنويسيد، و در آخر روايت آمده است : و يحفظان لله البداء فى جميع ذلك .  در تمام اين امور، حق بدا و تغيير و تبدل را براى خداوند محفوظ مى دارند.  بعد از آن امام باقر عليه السّلام از رسول اكرم صلى اللّه عليه و آله و سلم نقل مى كند: السعيد من  سعد فى بطن امه ، و الشقى من شقى فى بطن امه (1) و معناى روايت اين است كه تمام امور اعم از خير و شر، و سعادت و شقاوت ، در شكم مادر مقدر مى شود، البته به شرط « بدا » براى خداوند متعال ، بنابراين ، سعادت و شقاوت در شكم مادر ضرورت نمى آورد، بلكه صرف مكان و قابل بدا، و تغيير پذير است و سرنوشتى كه آن دو ملك نوشته اند اقتضاى طبع است و ممكن است تغيير پيدا كند.  منبع:  1. روايت منقول از امام باقر عليه السّلام در كافى ، ج 6، ص 13، روايت 4، و بحار الانوار، ج 60، ص 344، روايت 31؛ و روايت منقول از رسول اكرم (ص )  در بحار الانوار، ج 5، ص 9، روايت 13، و ص 157، روايت 10 ذكر شده است ، براى بررسى تفاوت هاى لفظى روايات با متن فوق به مدارك مذكور رجوع شود.    8. چرا اين دو ملك به پيشانى مادر نگاه مى كنند و سرنوشت كودك را از روى آن مى نويسند؟  يك نحو وراثت و ارتباط بين مادر و كودك را مى رساند، ولى چنانكه گفته شد، به نحو ضرورت نيست ، بلكه به نحو اقتضا است و قابل تغيير مى باشد و اختيار را از انسان سلب نمى كند.    9. آيا دعا منافات با قضا و قدر دارد؟  خير، خود دعا نيز از قدر است .    10.  آيا امورى كه در شب قدر مقدر مى شود (از جمله عمر انسان ) حتمى است ؟  بمرتبه من الحتم ( مرتبه اى از حتم است )، نه حتمى اى كه برو و برگرد نداشته و قابل تغيير نباشد.    11. حقيقت « بدا » چيست ؟  « بدا » عبارت است از اظهار شيئى خفى با توجه به علل و عوامل مثل اين كه حكم مى كنيم كه در ساعات آينده هوا آفتابى بود، سپس ابرى مى شود، و مقصود از گفتار امام باقر عليه السّلام كه در روايت فرمود : « يحفظان لله فيه البداء فى جميع ذلك» ( آن دو ملك در تمام امور، حق بدا و تغيير و تبدل را براى خداوند محفوظ مى  دارند). يعنى فلانى هفتاد سال عمر  مى كند مگر اينكه خدا بخواهد، بيمار مى شود مگر اينكه خدا بخواهد، و... بنابراين ، مقدرات همگى مقتضى است نه علت تامه و فقط خواست خدا علت تامه است.    12. چرا از ميان مخلوقات ، يكى انسان شد و از همه كمالات بهره مند گرديد، و ديگرى مثلا اسب شد و از تمام نعمتها محروم و بى نصيب ماند؟  سبب اختلاف آنها، اختلاف در قابليتها بود، اسب قابليت كمالات انسانى را نداشت .    13. مگر قابليت هاى آنها را نيز خداوند متعال عطا نفرموده است ، چرا به اسب قابليت كمالات  انسان شدن را نداد؟  اگر قابليت ها در بين نباشد ديگر هيچ نمى ماند و سوال در اينجا قطع مى شود؛ زيرا به ذاتى بر مى گردد « و الذاتى لايعلل » ( و ذاتى ، علت بردار نيست ). و صحيح نيست كه اسب در حالى كه اسب است به خود اشاره كند و بگويد: چرا به من كمالات انسانى عطا نشد، و انسان نشدم ، و نمى شود گفت : اسب ، انسان باشد، يعنى اسب ، اسب نباشد، زيرا: « الشى ء لايسلب عن نفسه » (هيچ چيز را نمى توان از خود آن چيز سلب نمود. )  و همچنين در مراتب كمال و قابليت هاى انسانى . مثلا شاگرد نمى تواند در حالى كه شاگرد است  بگويد: چرا خداوند متعال كمالات استادم رابه من نداد ، يعنى چرا من ، با حفظ من بودن ، او نشدم ؛ يعنى من ، من نباشم ، پس خداوند متعال اگر كمال استاد را با حفظ شاگرد بودن به شاگرد بدهد، بايد او، اين بشود، و اين محال است .    14. گفته اند كه « نبى ، شخصيتى است كه به سوى قومى مبعوث نشده و نيز دعوتى هم نداشته باشد، بر خلاف رسول » آيا اين سخن درست است ؟  از دو آيه شريفه زير استفاده مى شود كه نبى نيز مانند رسول ، مأمور به دعوت است ، خداوند متعال مى فرمايد: « و ما ارسلنا من قبلك من رسول و لانبى الا.. » (  سوره حج / آیه 52 )  و پيش از تو هيچ رسول و پيامبرى نفرستاديم مگر اينكه ...  همچنين مى فرمايد: « فبعث الله النبيين مبشرين و منذرين » ( سوره بقره / آیه 213 )  پس خداوند، تمام پيامبران را به عنوان بشارت و بيم دهنده برانگيخت .    15. پس فرق ميان رسول و نبى چيست ؟  مشهور ميان علماى عامه آن است كه نسبت بين آنها عموم و خصوص مطلق است ؛ يعنى « رسول » شخصيتى است كه مبعوث شده و مأمور به دعوت و تبليغ باشد؛ اما « نبى » كسى است كه مبعوث شده باشد، خواه مأمور به تبليغ باشد يا خير.    16. به نظر جنابعالى اين دو چه فرقى با يكديگر دارند؟  « رسول » شخصيتى است كه به واسطه ملك (جبرئيل ) به او وحى مى شود، ملك او را مى بيند و با او تكلم مى كند؛ ولى  « نبى » كسى است كه خواب ببيند و در خواب به او وحى شود. اين دو معنى از روايات اهل بيت عليهم السلام نيز استفاده مى شود. (1)  منبع:  1. اصول كافى ، ج 1، ص 176، روايت 1، و بحار الانوار، ج 26، روايت 31، و ص 82، روايت 45، و نيز: تفسير الميزان ، ج 2، ص 149.    17. فرق بين پيغمبر و شخص نابغه چيست ؟  خداوند مى فرمايد: «  كان الناس امه واحده فبعث الله النبيين مبشرين و منذرين ، و انزل معهم الكتاب ... » ( سوره بقره / آیه 213 )  مردم پيوسته امت يگانه بودند، تا اينكه خداوند پيامبران را براى بشارت و بيم دادن (مردم ) برانگيخت ، و همراه آنان كتاب را نازل نمود ...  از اين آيه شريفه استفاده مى شود كه پيغمبر كسى است كه بشارتها و انذارهاى آسمانى را به مردم برساند، و احكام را از خدا فرا گيرد. البته پيامبران عليهم السلام نبوغ نيز دارند، اما معنى كردن « نبى » به نابغه و كسى كه نبوغ فكرى و حدث ذهن دارد، درست نيست .    18.  آيا ممكن است به كسى كه نبى نيست وحى شود؟  خداوند متعال مى فرمايد: « و اوحينا الى ام موسى » ( سوره قصص / آیه 7 ) و به مادر موسى وحى نموديم .  كه در خواب ديده است . (1) و نيز مى فرمايد: « و اوحى ربك الى النحل » ( سوره نحل / آیه 68 )  و پروردگارت به زنبور عسل وحى نمود.  منبع:  1. بحار الانوار، ج 18، ص 249، روايت 1، و ج 26، ص 83.    19. خداوند متعال مى فرمايد: « و ما ينطق عن الهوى ، ان هو الا وحى يوحى » ( سوره نجم / آیات 3 و 4 ) و از روى هوس سخن نمى گويد، سخن او جز وحى نيست  .آيا از اين آيه استفاده مى شود كه صحبتهاى عادى رسول اكرم صلى الله عليه و آله و سلم نيز وحى بود؟  ظاهر آيه ، تعميم را مى رساند، حتى راجع به سخنان عادى ايشان ، چنانكه از آيه شريفه زير استفاده مى شود كه سخن گفتن رسول خدا (ص) با مردم يك نوع وحى الهى است با آن ها. خداوند متعال مى فرمايد: « و ما كان لبشر ان يكلمه الله الا وحيا ، او من و راء حجاب ، او يرسل رسولا فيوحى باذنه ما يشاء » ( سوره شورى / آیه 51)  و هيچ بشرى را نرسد كه خدا با او سخن گويد، جز از راه وحى ، يا از فراسوى حجاب ، يا فرستاده اى بفرستد و  به اذن او هر چه بخواهد وحى نمايد.  از اين آيه شريفه بر مى آيد كه نحوه تكلم خداوند متعال با مردم سه گونه است :  1. « وحيا » يعنى وحى مستقيم بدون واسطه ملك .  2. « او من وراء حجاب » يعنى با واسطه .  3. « او يرسل رسولا فيوحى باذنه ما يشاء » كه همان تكليم رسول الله (ص) با مردم است .  بنابراين ، تكليم حضرت رسول (ص) با مردم يك نوع از وحى است .    20. آيا عين الفاظ قرآن به زبان عربى بر پيغمبر اكرم نازل شده است ، يا تنها تنهاى آن ؟  خداوند متعال مى فرمايد: « حم ، و الكتاب  المبين ، انا جعلناه قرآنا عربيا لعلكم تعقلون » ( زخرف / 1 3 )  حم ، سوگند به اين كتاب روشنگر كه ما قرآن را به صورت عربى قرار داديم ، باشد كه بينديشيد.  و نيز مى فرمايد:  « الر، تلك آيات الكتاب المبين ، انا انزلناه قرآنا عربيا لعلكم تعقلون » ( يوسف/ 1 و 2 )  الر، اين است آيات كتاب روشنگر، براستى كه ما قرآن را به صورت عربى نازل كرديم ، باشد تا بينديشيد.  يعنى قرآن را در مقام نزول عربى ، و عربيت را جزء وحى قرار داديم ، تا شايد در آن تعقل كنيد و مطالب آن را بفهميد،  بنابراين ، غرض ‍  از نازل كردن قرآن به صورت عربى ، براى فهم مردم و تعقل آنهاست ، ولى در وحى ها و كتب آسمانى غير قرآن مانند تورات و انجيل اين گونه نيست كه الفاظ آنها هم جزء وحى باشد، بلكه مطالبى به پيغمبر وحى مى شد و او آن را با الفاظ و بيان خود به مردم ابلاغ مى نمود، مانند احاديث قدسى كه به پيغمبر اكرم (ص) وحى مى شد و حضرت با بيان خود آن را به ديگران ابلاغ مى نمود.  اين همه درباره قرآن در مقام نزول است ، ولى قرآن داراى مرتبه ديگرى است كه خداوند متعال بدان اشاره نموده و  مى فرمايد: « و انه فى امّ الكتاب لدينا لعلى  حكيم » ( زخرف / 4 )  و به راستى كه قرآن در امّ الكتاب ( لوح محفوظ) به نزد ما بلند مرتبه و استوار است .  يعنى قرآنى كه پيش ما در لوح محفوظ است ، از لحاظ قدر و منزلت عالى ، و محكم و استوار است و درزى ندارد كه كسى يا چيزى يا فهمى به آن رخنه كند مگر مطهرون چنانچه در آيه ديگر مى فرمايد: « انه لقرآن كريم ، فى كتاب مكنون ، لايمسه الا المطهرون » ( واقعه / 77 تا 79 )  به راستى كه قطعا اين قرآنى ارجمند است كه در كتابى نهفته قرار دارد و جز پاك شدگان به آن دسترسى ندارند.  منظور از « لايمسّه » آن است  كه فكر و فهمشان نمى تواند آن را مسّ كند. و اين پاك شدگان ، اهل بيت عليهم السلام هستند، چنانكه كه در جاى ديگر درباره آنان مى فرمايد: « انما يريد اللّه ليذهب عنكم الرجس اهل البيت و يطهركم تطهيرا »  ( احزاب / 33 )  خداوند اراده فرموده كه پليدى و آلودگى را از شما خاندان پيامبر بزدايد و شما را پاك و پاكيزه گرداند .    21. آيا امامت از اصول دين است ؟  از اصول مذهب است ، زيرا خود ائمه اطهار عليهم السلام با كسانى كه اين اصل را قبول نداشته و شيعه نبودند، مانند مسلمانان عمل مى كردند.    22. آيا امامت بالاتر است يا نبوت ؟  امامت از نبوت بالاتر است ، زيرا حضرت ابراهيم عليه السلام ، عبد، نبى ، رسول اولوالعزم و خليل بود، ولى بعد از اين همه مقامات ، خداوند متعال به او فرمود (1) : « انى جاعلك للناس اماما » ( بقره / 124 )  من تو را امام و پيشواى مردم قرار دادم .  منبع:  1. اصول كافى ، ج 1، ص 174، روايت 1.    23. آيا پيغمبر اكرم (ص) امام هم بود؟  يقينا امام بود، زيرا هيچ وقت زمين از حجت خالى نمى ماند.    24. آيا حضرت اميرالمؤمنين عليه السّلام امام  كافران نيست ؟  خداوند متعال كه به حضرت ابراهيم عليه السّلام فرمود: « انى جاعلك للناس اماما » ( بقره / 124) من تو را پيشواى مردم قرار مى دهم . يعنى امام مؤمنان قرار مى دهم . و نيز مقصود از آيه ذيل همين است كه مى فرمايد: « و جعلناهم ائمه يهدون بامرنا، و اوحينا اليهم فعل الخيرات ... » ( انبياء/ 73 )  و آنان را پيشوايانى قرار داديم كه به فرمان ما هدايت مى كردند و به ايشان انجام دادن كارهاى نيك ... را وحى كرديم .    25. امام عليه السّلام چگونه به نماز ما دست مى يابد؟  اعمال ما در هر هفته  ، يك يا دو روز توسط ملائكه بر امام عليه السّلام عرضه مى شود و روشن است كه صحيفه اعمال بندگان از قبيل روزنامه نيست كه امام عليه السّلام مانند روزنامه آن را بخواند، بلكه رشد و نمايى دارند كه همه به دست امام عليه السّلام است ، و اوست كه اعمال را پرورش مى دهد، البته به اين آسانى كه ما تصور مى كنيم نيست .    26. آيا مى توان بدون شناخت امام عليه السّلام به شناسايى خدا راه پيدا كرد؟  شناسايى خداوند بدون شناسايى امام صورت نمى گيرد، زيرا امام به منزله مصب ، محل ريزش ، آبشار و جايگاه افاضه فيض از بالا  است . پس نخست امام عليه السّلام كه از همه كامل تر است فيض مى گيرد، و بعد، بقيه موجودات از امام فيض ‍  مى گيرند.    27. مگر خود امام عليه السّلام فيض نيست ؟  خود امام عليه السّلام همگى فيض ، و فيض كامل است ، منتهى فيوضات ديگر هم هست كه از راه او به ديگر موجوات  مى رسد، كه از آن جمله معرفه اللّه است .    28. مقصود از معرفت امام زمان كه در روايت آمده چيست كه مى فرمايد: « من مات و لم يعرف امام زمانه ، مات ميته جاهليه» (1) هر كس بميرد و امام زمان خويش را نشناسد، بسان مردن زمان  جاهليت جان سپرده است .  يعنى امام عليه السّلام را مفترض الطاعه بداند چنانكه در روايت ديگر به اين معنى تفسير شده است . وگرنه اسم و شخص امام عليه السّلام را كه كافر و مومن مى دانند. و شناختن امام زمان عليه السلام به عنوان مفترض الطاعه تحقق نمى يابد مگر اينكه امام سابق و نصب او را به نص از امام سابق بشناسد. و اگر به يكى از ائمه عليه السّلام معرفت نداشته باشد معرفت او كامل نخواهد بود.  منبع:  1. اصول كافى ، ج 1، ص 371، روايت 5، و ص 376، روايت 1 و 2، و ص 377، روايت 3، و ص 378، روايت 2، و ص 379،  روايت 1، و ج 2، ص 20، روايت 6، و ص 21، روايت 9.    29. آيا از اين روايت نمى توان استفاده كرد كه مخالفين كافرند؟  مخالفين مجرم هستند، ولى كافر نيستند.    30. آيا حضرت آدم عليه السّلام داراى دين و شريعت بود؟  خير، دين و شريعت از زمان حضرت نوح عليه السّلام شروع شده است ، چنانكه آيه شريفه زير بيانگر آن است . خداوند سبحان مى فرمايد: « شرع لكم من الدين ما وصى به نوحا، والذى او حينا اليك ، و ما وصينا به ابراهيم و موسى و عيسی »  ( شورى / 13 )  خداوند، تمام اديان و شريعتها را  كه به حضرت نوح سفارش ، و به شما ( پيامبر اكرم (ص) ) وحى ، و به حضرت ابراهيم ، موسى و عيسى سفارش نموده ، همگى را براى شما (پيروان دين اسلام ) تشريع نموده است .  زيرا آيه در مقام امتنان به اين امت است و بيانگر آن است كه شريعت محمديه (ص) جامع تمام شرايع گذشته است ، و اينكه شرايع الهى كه توسط وحى به مردم رسيد. عبارت است از شريعت حضرت نوح ، حضرت ابراهيم ، حضرت موسى ، حضرت عيسى عليهم السلام و حضرت محمد است . و از شريعت ديگرى هم مى بود ذكر مى شد تا جامعيت اين دين نسبت به آن نيز ثابت شود؛ و لازمه اين معنى آن  است كه پيش از شريعت حضرت نوح عليه السّلام هيچ شريعتى (به معنى قوانين حاكم بر جامعه انسانى كه رافع اختلافات امور اجتماعى آنها باشد) نبوده است ؛ زيرا اولين شريعت در اين آيه شريفه « ما وصى به نوحا » است كه مقصود از آن همان شريعت حضرت نوح مى باشد.    31. مردم پيش از حضرت نوح عليه السّلام از چه دين و شريعتى پيروى مى كردند؟  از زمان حضرت آدم عليه السّلام تا زمان حضرت نوح زندگى نوع انسانى بسيار ساده بوده ، همگان با هم متحد و متفق بوده اند، و اختلاف مهم اعم از اختلاف در زندگى مادى و اختلاف در مذاهب ،  آراء، افكار و عقايد ميان آنان نبوده است . (1)  منبع:  1. براى توضيح بيشتر در اين باره رجوع شود به : تفسير الميزان ، ج 27 ص 115، 128، همچنين حديثى كه در الميزان ، ج 2ص 147 در اين زمينه از امام باقر عليه السّلام نقل شده است مورد توجه قرار گيرد.    32. پس حضرت آدم عليه السّلام و پيروان او چه دينى داشته اند و به چه دينى عمل مى كردند؟  داراى يك سلسله عقايد كلى و مجموعه اى از اخلاقيات بوده اند.    33. آيا حضرت ابراهيم على نبينا و آله و عليه السّلام نيز نماز مى خوانده است ؟  بله ، حضرت ابراهيم عليه السّلام نيز نماز مى خوانده است .    34. آيا حضرت آدم عليه السلام ، هيچ شريعت از آن جمله حج را نداشته است ؟  دليلى بر آن نداريم ، فقط رواياتى داريم راجع به اينكه حضرت آدم عليه السّلام خيمه اى را كه در جايگاه بيت اللّه الحرام فعلى بوده زيارت نموده ، و خداوند متعال در طوفان حضرت نوح عليه السّلام آن خيمه را برچيده و بالا برده است. (1)  منبع:  1. بحار الانوار، ج 11، ص 211، روايت 17، و ج 99، ص 61، روايت 31.    35. آيا در شريعت حضرت موسى و عيسى عليهم  السلام نيز حج بود؟  خير، در شريعت آنها حج نبود. در عين حال خداوند به حضرت ابراهيم (ع) مى فرمايد: « و اذن فى الناس ‍ بالحج ... » ( حج / 27 ) و در ميان مردم براى اداى حج بانگ برآور....  و آن حضرت مردم را به حج دعوت نمود و اعمال حج را به آنها ياد داد و آنها از بنى اسرائيل نبودند.  توضيح آنكه ميان طايفه « جرهم » كه از « يمن » به « مكه » آمده بودند و ميان يك دسته از اولاد حضرت اسماعيل عليه السّلام كه موحد و متدين به دين حضرت ابراهيم عليه السلام بودند، به فرماندهى « عمرو بن لحى » جنگ سختى در گرفت ، و  طايفه « جرهم » از آنها شكست خورده و حكومت و سيادت مكه به دست رئيس فرزندان اسماعيل عليه السلام ، « عمرو بن لحى » افتاد بعد بيمار شد و به دستور پزشكان براى تغيير آب و هوا به « شام » رفت و تحت تأثير شاميان كه بت پرست بودند بت پرست شد و بت « هبل » را با خود به مكه آورد و بالاى كعبه نصب نمود و مردم را به بت پرستى دعوت كرد و تمام اهل حجاز كه تا آن زمان موحد و پيروى دين حضرت ابراهيم عليه السّلام بودند، بت پرست گرديدند؛ ولى اجداد بزرگوار حضرت رسول اكرم (ص) بر اساس روايات ما (1) ، همواره موحد بودند و موحد باقى ماندند.  منبع:  1. بحار الانوار، ج 15، ص 7، و ج 15، ص 127، روايت 67، و ص 144، روايت 76، و ج 35، و ص 34، روايت 34، و ص 81، روايت 22.    36. تعداد پيامبران اولواالعزم و صاحب كتاب و شريعت چند نفر بوده است ؟  پنج پيغمبر اولواالعزم داريم كه عبارتند از حضرت نوح ، حضرت ابراهيم ، حضرت موسى ، حضرت عيسى عليهم السلام و حضرت محمد بن عبدالله (ص) ، خداوند متعال مى فرمايد: « شرع لكم من الدين ما وصى به نوحا والذى اوحينا اليك و ما وصينا به ابراهيم و موسى و عيسى ».  خداوند، تمام اديان و شريعتها را كه  به حضرت نوح سفارش ، و به شما (پيامبر اكرم (ص) ) وحى ، و به حضرت ابراهيم ، موسى و عيسى سفارش نموده ، همگى را براى شما (پيروان دين اسلام ) تشريع نموده است .    37. آيا اين سخن درست است كه پيامبران عليهم السلام يا از بنى اسرائيل بودند يا از عرب ؟  اين مطلب در قرآن ذكر نشده است . از آيه شريفه « و ما اهلكنا من قريه الا لها منذرون » ( شعراء/ 208) ؛ و هيچ امتى نبوده مگر اينكه در آن (پيامبر) بيم دهنده اى بوده است . بر مى آيد كه در هر آبادى ، پيغمبر نذير و بيم دهنده بوده است ، و يونان و چين نيز يقينا  در سابق بوده اند لذا طبق اين آيه شريفه در ميان آنان نيز پيغمبر بوده است .    38. آيا حضرت آدم عليه السّلام پيش از اين عالم ، در بهشت بود؟ به چه دليل ؟  در بهشت برزخى بود، نه در بهشت خلد؛ به دليل بيرون آمدن او از آنجا، زيرا هر كس در بهشت خلد وارد گردد، در آنجا مخلد بوده و از آن بيرون نمى آيد.    39. آيا صدور معصيت از حضرت آدم عليه السّلام در بهشت ممكن بود؟  مخالفت حضرت آدم عليه السّلام مخالفت با امر ارشادى بود، نه امر مولوى تا معصيت صدق كند، زيرا در آن جا تكليف نبود و هنوز دين  تشريع نشده بود، و دين بعد از هبوط حضرت آدم تشريع شد، چنانكه خداوند متعال مى فرمايد: « قلنا اهبطوا منها جميعا، فاما ياتينكم منى هدى ، فمن تبع هداى فلا خوف عليهم ، و لا هم يحزنون » ( بقره / 38 )  گفتيم ، جملگى از آن فرود آييد، پس اگر از جانب من شما را هدايتى رسد، آنان كه هدايتم را پيروى كنند، بر ايشان بيمى نيست ، و غمگين نخواهند شد.    40. حضرت آدم عليه السّلام چقدر در بهشت ماند؟  بر اساس روايات « شش ساعت » در بهشت بود . (1)  منبع:  1. بحار الانوار، ج 11، ص 188، روايت 45.    41. آيا ابليس از ملائكه بود؟ و اگر بود چگونه تخلف و عصيان كرد و حال آنكه خداوند درباره آنها مى فرمايد: « بل عباد مكرمون ، لايسبقونه بالقول و هم بأمره يعملون » ( انبياء/ 26 و 27)  بلكه ملائكه بندگان گرامى خداوند هستند كه در سخن بر او پيشى نمى گيرند و تنها بر طبق فرمان او عمل مى كنند.  همچنين مى فرمايد: « لا يعصون الله ما أمرهم ، و يفعلون ما يؤمرون » ( تحريم / 6 )  - از آنچه خدا به آنان دستور داده سرپيچى نمى كنند، و آنچه را كه مأمورند انجام مى دهند .  مخلوقاتى قبل از حضرت آدم عليه  السّلام بوده اند كه خداوند ملائكه را فرستاد و آنها را از بين بردند و ابليس را به عنوان اسير با خود بردند، و به نص قرآن ابليس از ملائكه نبود، بلكه از جن بود. خداوند متعال مى فرمايد: « فسجدوا الا ابليس كان من الجن ففسق عن امر ربه » ( كهف / 50)  پس همه ملائكه سجده نمودند، بجز ابليس كه از جنيان بود و از فرمان پروردگارش سرپيچى نمود.  شيطان به معناى « شرير» معناى عامى دارد، ولى ابليس اسم خاص براى فرد و معهود است كه اعوان و انصار نيز دارد، خداوند متعال مى فرمايد: « انه يراكم هو و قبيله من حيث لاترونهم » . (  اعراف / 27 )  قطعا او و قبيله اش شما را از آنجا كه آنها را نمى بينيد، مى بينند.  و در اخبار « رجعت » (1) آمده است : بعد از اينكه امام زمان (عج ) عالم را پر از عدل و داد نمود، حضرت امام حسين (ع) با لشگريان و اصحاب و يارانش ، و نيز يزيد و لشگريان او رجعت مى كنند و با هم مى جنگند و امام حسين عليه السّلام و اهل بيت و اصحابش بر آنها غالب و پيروز مى شوند، و سيدالشهداء عليه السّلام مدتى در زمان امام زمان (عج ) مى ماند، بعد امام زمان (عج ) از دنيا مى روند و حضرت امام حسين عليه السّلام او را تجهيز، غسل و  كفن نموده و بر او نماز مى خواند و آن حضرت را به خاك مى سپارد، بعد از امام حسين عليه السّلام نيز حضرت اميرالمؤمنين عليه السّلام رجعت مى نمايند و همراه با لشگريانش با لشگر ابليس ‍ مى جنگند و بر ابليس پيروز مى شوند. چون مى خواهند او را به قتل برسانند. ابليس مى گويد: « انى من المنظرين الى يوم الوقت المعلوم و لما يكن » . من از مهلت داده شدگان تا روز و وقت مشخص هستم ، و هنوز آن زمان فرا نرسيده است در ادامه روايت آمده است : فيخلى عنه و يأتى (بعده ) رسول الله (ص) و يريد قتله بآله  ( حربه ) فيهرب من بين يديه الى  بيت المقدس ، فيصل اليه النبى (ص) فيذبحه على صخره بيت المقدس . (2) لذا اميرالمؤمنين عليه السّلام او را رها مى كند، و بعد از او رسول خدا (ص) مى آيد و مى خواهد كه وى را با ابزار جنگى بكشد، ولى از دست آن حضرت فرار مى كند و به بيت المقدس مى رود، سپس پيامبر اكرم (ص) به او مى رسد و بر روى « صخره بيت المقدس » او را سر مى برد.  منبع:  1. براى اطلاع از اخبار رجعت رجوع شود به : بحارالانوار، ج 53، ص 39 145.  2. روايت وارده در رابطه با اينكه وقت مشخص (الوقت المعلوم ) كه خداوند تا آن هنگام به ابليس ‍ مهلت  داده و در آن روز عمر ابليس سر مى رسد، چهار دسته است :  الف : روز قيامت حضرت مهدى ، رجوع شود به : بحار الانوار، ج 24، ص 325، روايت 41، و ج 52، ص ‍ 376، روايت 178، و ج 63، ص 221، روايت 63، ص 254، روايت 119.  ب : در آخرين رجعت از رجعت هاى اميرالمؤمنين عليه السلام . رجوع شود به : بحار الانوار، ج 53، ص 42، روايت 12.  ج : روزى كه رسول خدا (ص) ابليس را بر رأس صخره بيت المقدس سر مى برد، رجوع شود به :بحار الانوار، ج 11، ص 154، روايت 31، و ج 63، ص 244، روايت 96.  د: بعد از برپايى قيامت بين نفخ  صور اول و دوم . رجوع شود به : بحار الانوار، ج 6، ص 328، روايت 10، و ج 11، ص 108، روايت 17، و ج 57، ص 367، روايت 4، و ج 99، ص 32، روايت 7.  مشكل اختلاف روايات با توجه به اينكه ظهور حضرت مهدى (عج ) و نيز رجعت نمونه اى از قيامت كبرى مى باشند، حل  مى گردد.    42. آيا ابليس در برابر حضرت آدم عليه السّلام استكبار نمود، يا مستقلا در مقابل خدا؟  حضرت آدم عليه السّلام در ميان بود و خداوند متعال او را عزيز گردانيده بود. ابليس گفت : « انا خير منه » ( ص / 76)  من بهتر از او (آدم عليه السلام  ) هستم .  ابليس خود را ديد و « انا » گفت و بدبخت شد.    43. آيا طوفان حضرت نوح عليه السّلام معجزه آن حضرت به شمار مى آيد؟  در قرآن كريم آيه اى بر معجزه بودن آن دلالت نمى كند . البته خارق عادت بوده است .    44. آيا طوفان نوح عليه السّلام تمام كره زمين را فراگرفته بود؟  قسمت مسكونى زمين به ويژه قاره آسيا زير طوفان بود.    45. چند تن به حضرت نوح عليه السّلام ايمان آوردند، و در كشتى همراه او بودند؟  از خانواده حضرت نوح عليه السّلام تنها هفتاد يا هشتاد و چهار نفر  مؤمن بودند، البته بعد از 950 سال دعوت آن حضرت ، آن هم با چه زحمتهايى ، به حدى كه گاهى جنازه اش را به منزل مى آوردند !    46. اسم كتاب حضرت نوح عليه السلام چه بود؟  اسم خاصى نداشته بلكه به اسم « كتاب نوح » معروف بوده و ناميده مى شده است ، خداوند متعال مى فرمايد: « كان الناس امة واحدة فبعث الله النبيين مبشرين و منذرين و انزل معهم الكتاب بالحق ليحكم بين الناس فيما اختلفوافيه » ( بقره / 213 )  مردم يك گروه بيش نبودند، تا اينكه خداوند پيامبران را به عنوان بشارت دهنده (به مؤمنان ) و بيم دهنده  (به كافران و گناهكاران ) بر انگيخت . كتاب حق را همراه آنان فرو فرستاد، تا در مسائل اختلافى ميان مردم حكم كند.  منظور از اين « الكتاب » ، در اينجا همان كتاب حضرت نوح عليه السلام است .    47. آيا حضرت سليمان عليه السّلام بساطى داشته كه با آن در هوا پرواز مى كرده است ؟  روايات در اين باب زياد است ، و نمى شود آنها را انكار نمود. (1)  منبع:  1. براى نمونه رجوع شود به : بحار الانوار، ج 14، ص 79، روايت 21، و ج 39، ص 146، روايت 11.    48. صلوات فرستادن ما بر پيغمبر اكرم صلى  اللّه عليه و آله و سلم و آل او عليهم السلام براى ترفيع درجه ما است ، و يا پيغمبر اكرم صلى اللّه عليه و آله و سلم و خاندان او عليهم السلام ؟  براى ترفيع درجه ما است ، چرا كه پيغمبر اكرم صلى اللّه عليه و آله و سلم اشرف موجودات است ، پس بايد يك كمال وجودى اى را داشته باشد كه « لا كمال فوقه » : هيچ كمالى بالاتر از آن نباشد .  بنابراين ، اعطاى كمال جديدى به ايشان كه داراى آن نباشد، تصور نمى شود، پس صلوات ما يك نحوه تعظيم و تكريم است ، كه در اثر آن به كمال و مرتبه آن بزگوار هيچ اضافه نمى شود. و عينا مثل  اين مى ماند كه يك سيب به باغ سيب ببرند و براى تعظيم و تكريم و صاحب باغ ، به او بدهند؛ زيرا هر مزيت دينى و دنيايى از بركات رسول اكرم صلى اللّه عليه و آله و سلم است و آن حضرت صاحب همه خيرات و مبرات مى باشد.    49. در دعاى روزهاى ماه رجب راجع به معصومين عليهم السلام آمده است :  لافرق بينك و بينها الا انهم عبادك و خلقك ... (1) بين تو و آنان فرقى نيست ، جز آنكه آنان بنده و مخلوق تواند .  مقصود از فرق چيست ؟  فرق ، فرق است ، يعنى ذوات آنها مخلوق و مصنوع تو هستند، و افعال آن ها افعال تو  است .  منبع:  1. بحار الانوار، ج 98، ص 393، روايت 1.    50. آيا كنيز بودن مادر بعضى از ائمه اطهار عليهم السلام ، موجب منقصت آن بزرگواران نيست ؟  بايد از ديد خدايى منقصت محسوب شود، نه از نظر مردم ، و خداوند بردگى را امضاء كرده است و بايد در آن نظام مشى كرد. خداوند متعال مى فرمايد: « و ان الحكم الا الله » ( انعام / 57 )  و فرمان (و قانون گذارى ) جز به دست خدا نيست .    51. آيا همين كه عرف و عقل آن را منقصت مى دانند، كافى نيست ؟  عقل و عرفى را كه خلاف حكم خدا است ،  بايد كنار گذاشت .    52. چرا رسول الله (ص) ميزان اعمال شمرده نشده و خصوص اميرالمؤمنين (ع) را ذكر فرموده اند؟  زيرا افراد امت با تربيت شده رسول الله (ص) سنجيده مى شوند تا مقام آن بزرگوار روشن شود.    53. آيا اعطاى زكات و دادن انگشتر توسط حضرت اميرالمؤمنين (ع) به سائل در نماز، با حضور قلب در نماز منافات ندارد؟  در كتاب « صحيح مسلم » در باب « مناقب خلفا » روايتى در رابطه با اين داستان ذكر نشده است ، ولى در « باب صلاه » آن كتاب در بخش ركوع ، آيه « انما وليكم الله و رسوله و الذين  آمنوا، الذين يقيمون الصلوه و يؤون الزكاه و هم راكعون »  ( مائده / 55) : ولى شما، تنها خدا و پيامبر اوست و كسانى كه ايمان آورده اند، همان كسانى كه نماز بر پا مى دارند، و در حال ركوع زكات مى دهند. را به اميرالمؤمنين عليه السّلام اختصاص مى دهد.  و اين كار هيچ منافاتى با حضور قلب ندارد؛ زيرا زكات و نماز هر دو عبادت هستند، و اين كار از قبيل « عبادت در عبادت » بوده است . و مانند جريان دو شترى است كه براى پيغمبر اكرم (ص) آوردند و حضرت بنا گذاشتند كه يكى از آنها را به هر كس كه دو ركعت نماز با حضور قلب  بخواهند، بدهند. و هيچ كدم از اصحاب نتوانستند، ولى حضرت اميرالمؤمنين (ع) توانست ، با اينكه در نماز به ذهنش آمد كه هر كدام را كه چاقتر است در راه خدا انفاق كند.  زيرا اين فكر خود، عبادت بود، و با حضور قلب در اثناى نماز منافات نداشت.    54. چرا با اينكه آيه زكات دادن در حال ركوع به صيغه جمع است ، به اميرالمؤ منين عليه السّلام اختصاص دارد؟  سه چهار آيه پيش از آن نيز راجع به « عبدالله بن ابى » است كه عامه آن را نقل كرده اند . (1) با اينكه آيه به صيغه جمع ذكر شده است .  و همچنين در سوره منافقين  چند آيه باز درباره « عبدالله بن ابى » نازل شده كه آن ها هم به صيغه جمعند. (2)  منبع:  1. منظور آيه 51 سوره مائده است كه مى فرمايد: « يا ايها الذين آمنوا لاتتخذوا اليهود و النصارى و اولياء بعضهم اولياء بعض ... اى كسانى كه ايمان آورده ايد، يهود و نصارى را دوستان خود مگيريد كه آنان دوستان يكديگرند ...  حضرت استاد (ره ) چند روايت از كتاب « الدر المنثور » پيرامون شأن نزول آيه در باره « عبدالله بن ابى » نقل كرده اند.  براى توضيح بيشتر رجوع شود به : الميزان ، ج 5 . ص 422 و 423.  2. منظور  آيه 8 سوره منافقون است كه مى فرمايد: « يقولون : لئن رجعنا الى المدينه ، ليخرجن الاعز منها الاذل  مى گويند: اگر به مدينه برگرديم ، قطعا آن كه عزتمندتر است آن زبون تر را از آنجا بيرون خواهد كرد.  و نيز آيه 5 سوره منافقون كه مى فرمايد: « و اذا قيل لهم ، تعالوا، يستغفر لكم رسول الله ، لووا رؤ وسهم ، و رايتهم يصدون و هم مستكبرون »  و چون به ايشان گفته شود بيايد تا پيامبر خدا براى شما آمرزش بخواهد، سرهاى خود را بر مى گردانند، و آنان را مى بينى كه تكبر كنان روى بر مى تابند.  و آيات ديگرى كه در  همين سوره در نكوهش منافقين نازل شده است ، كه حضرت استاد (ره ) از « زيد بن ارقم » و « ابن عباس » و « عكرمه » و « محمد بن سيرين » ، و « ابن اسحاق » و ديگران نقل كرده اند كه اين آيات درباره « عبدالله بن ابى » وارد شده است . براى توضيح بيشتر رجوع شود به : الميزان ، ج 19، ص 328 تا 332.    55. آيا در جريان « رد شمس » (1) نماز حضرت امير مؤمنان عليه السّلام قضا شد، و يا آن وقت ، وقت تازه اى بود؟  يعنى آن عصر، عصر تازه اى بوده ؟! عصر همان روز است ، وگرنه معنى ندارد كه عصرى صبح نداشته باشد .  منبع:  1. بحار الانوار، ج 41، ص 166، روايات باب 109.    56. بالاخره نماز حضرت قضا شده ، پس اين جريان فضيلتى براى آن حضرت نيست.  قضا نشد، ادا شد. اگر در عصر، آفتاب غروب كند و دوباره برگردد آن عصر، عصر همان روز است.    57. آيا در جريان حكميت ، اميرمؤ منان (ع) تحت فشار بودند، و شمشير در كار بود، يا به اختيار خود حضرت انجام شد؟  بله ، بله ، آزاد نبودند، حضرت در دست يك مشت غول بيابانى گرفتار بودند، صد و پنجاه هزار نفر شمشير در دست    مى گفتند: يا بايد اين شخص حاكم باشد،  يا اينكه كشته مى شوی !!!  . آيا حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام ، « عمر» را در نهج البلاغه (1) مدح نموده است ؟  لفظ « عمر » نيست ؛ تعبير به « فلان » است شايد منظور از آن يكى از عمال حضرت باشد.  منبع:  1. نهج البلاغه ، خطبه 228.  ...  59. آيا احكام موجود در نهج البلاغه قابل عمل است ؟  بله ، در صورتى كه با ساير روايات و ادله احكام سنجيده شود.  ...  60. اگر با روايت صحيح معارضه كرده چطور؟  چنين مطلبى كجا در نهج البلاغه پيدا مى شود؟!  ...  61. آيا  اميرالمومنين عليه السّلام غير از نهج البلاغه كلمات ديگرى هم دارند؟  بله ، از ميان تمام صحابه كه تعدادشان حدودا دوازده هزار تن است ، هيچ كدام مانند كلمات حضرت اميرالمومنان (ع) را ندارند. كلمات آن بزرگوار از پر مغزى مى خواهد منفجر شود. اين كتاب « غرر الحكم » است كه يازده هزار حكمت كه همه آنها در پر مغزى يكتا، و مفتاح علوم كثيره است . و مثل آن ، جملات ادعيه آن حضرت است كه اگر آنها هم جمع گردد، يازده هزار ديگر مى شود.  ...  62. گفته مى شود: روز عاشورا در جريان كربلا به صورت غير طبيعى طولانى شد، آيا اين  مطلب درست است ؟  چنين گفته اند، ولى واقعه كربلا در پاييز و بيستم ميزان (مهرماه ) اتفاق افتاده كه روز تقريبا 12 ساعت بود، و از سفيدى صبح تا دو ساعت به غروب جنگ و نبرد ادامه داشت .  ...  63. آيا حضرت ابوالفضل العباس عليه السّلام جداگانه جنگ نمودند؟  ايشان در جنگ مغلوبه پيش از ظهر جنگ كردند و به همراه 49 نفر از اصحاب حضرت سيدالشهداء عليه السّلام شهيد شدند.  ...  64. چگونه اصحاب سيدالشهداء عليه السّلام با آن عده اندك ، در برابر لشگر كوفه با آن همه جمعيت مقاومت نمودند؟  اصحاب  حضرت سيدالشهداء عليه السّلام قوم مستميت (طالب مرگ و شهادت ) بودند و براى مرگ مى جنگيدند، و كسى كه اين گونه باشد خيلى پر خطرتر و مقاوم تر است و هيچ وقت پا به فرار نخواهد گذاشت ؛ اما لشگر مخالف ، مستميت نبودند.  ...  65. در يكى از زيارات سيدالشهداء عليه السّلام (زيارت اول و نيمه رجب ) آمده است : « اشهد لقد اقشعرت لدمائكم اظله العرش مع اظله الخلائق ، و بكتكم السماء و الارض و سكان الجنان و البر و البحر (1) گواهى مى دهم كه به يقين سايه ها  ( و تمثلات نورى ) عرش و تمام مخلوقات براى ريختن خون شما  متأثر گرديدند، و تمام آسمان و زمين و ساكنان بهشت ها و خشكى و دريا براى شما گريستند .  عالم متأثر مى شود، بدانيم يا ندانيم ، زيرا تأثر واقعيتى است كه در بدن عنصرى امام عليه السّلام پيدا شده است : و به جهت ارتباط همه عالم با امام عليه السلام ، موجودات عالم علوى و سفلى همگى متأثر مى شوند.  در ذيل آيه « فلما اسفونا، انتقمنا منهم » ( زخرف / 55) پس وقتى ما را به خشم آوردند، از آنان انتقام گرفتيم . روايت معتبره اى از حضرت امام صادق عليه السّلام وارد شده كه « ان الله تبارك و تعالى لايأسف كأسفنا، و لكنه خلق  اولياء لنفسه ، يأسفون و يرضون و هم مخلوقون مدبرون ، فجعل رضاهم لنفسه رضى ، و سخطه لنفسه سخطا ... »  خداوند تبارك و تعالى مانند ما خشمگين نمى گردد، بلكه اوليايى را براى خود آفريده است كه آنان خشمگين مى گردند و خشنود مى شوند، و آنان مخلوقند و تدبير امورشان به دست خداست ، و خداوند خشنودى آن ها را خشنود خود، و خشم آنان را خشم خود به حساب آورده است ...  منبع:  1. بحار الانوار، ج 101، ص 337، روايت 1، و نيز رجوع شود به : بحار الانوار، ج 101، ص 152، روايت 3، و ص 266، روايت 42، و مفاتيح الجنان ، زيارت  امام حسين عليه السّلام در شب اول و نيمه رجب .  ...  66. آيا از اين جمله استفاده مى شود كه حتى جهنميان مانند « ابن ملجم » نيز گريه كردند؟  خيلى ها را به گريه واداشت و درك كردند كه نمى بايد اين كار را مى كردند. منظور تأثر همه مخلوقات است و اينكه از انس و جن و آسمان و زمين گرفته تا عرض و كرسى و هر چه هست ، از ريختن خون حضرت سيد الشهداء عليه السّلام متأثر شدند؛ زيرا ولى خود بود و ولايت كليه عالم را داشت .  اين يك نحوه تأثر عمومى است ، جنت گريه كرد با اينكه دار سرور است و حزن و اندوه و خوف  ندارد. اگر گريه متعارف باشد، بهشت با كدام چشم گريه كرد؟! بنابراين منظور تأثر عمومى از جمله جنت است .  ...  67. آيا صحيح است كه آفتاب در شهادت حضرت سيد الشهداء عليه السّلام خونين شد؟  در حديثى از حضرت صادق (ع) آمده است : چهل روز، بعد از واقعه كربلا، آفتاب به رنگ سرخ ، طلوع و غروب مى كرد:  « تطلع حمراء و تغيب حمراء .» (1)  منبع:  1. بحار الانوار، ج 13، ص 105، ص 175، روايت 13، و ص 182، روايت 25، و ج 45، ص ‍ 215، روايت 38، و نيز رجوع شود به : بحارالانوار ج 45، ص 218، روايت 45.  ...  68. صدقه دادن از طرف امام زمان عجل الله تعالى فرجه الشريف چگونه است ؟  عمومات ادله اهداء، و نيابت در عبادات مستحبه از قبيل نماز، صدقات ، تلاوت قرآن و غير ذلك ، اهداء به امام عليه السّلام بلكه پيغمبر اكرم صلى اللّه عليه و آله و سلم و نيابت از آنان را نيز ممكن است شامل گردد.  ...  69. راه رسيدن به امام زمان عجل الله تعالى فرجه الشريف چيست ؟  امام زمان عليه السّلام خود فرموده است : شما خوب باشيد، ما خودمان شما را پيدا مى كنيم .  ...  70. آيا عرضه اعمال به امام عليه  السلام (1) جنبه تشريفاتى دارد؟  عرضه اعمال تشريفاتى نيست ، بلكه واقعيت دارد، اعمال بندگان نزد امام عليه السّلام حاضر است ، و هيچگاه غايب نيست ، و امام باغبان عمل بندگان است و آنها را (چه خوب و چه بد) به مطلوب سوق مى دهد و به سوى حق سبحانه و تعالى هدايت مى كند. در وقت مردن ، پرسش و پاسخ قبر، در روز قيامت ، ميزان ، حساب ، و صراط و... رسيدگى عمل با امام عليه السّلام است خداوند سبحان مى فرمايد: « يوم ندعو كل اناس بامامهم ... » ( اسراء/ 71)  ( ياد كن ) روزى را كه هر گروهى را با پيشوايشان فرا مى خوانيم .  و همچنين خود آن بزرگواران عليهم السلام در ذيل آيه شريفه « ان الينا ايابهم ، ثم ان علينا حسابهم » ( غاشيه / 25 و 26) (در حقيقت بازگشت آنان به سوى ماست ، آنگاه ، حساب آنان به عهده ماست ) فرموده اند كه منظور ماييم . (2)  منبع:  1. بحار الانوار، ج 23، ص 333، روايات باب 20.  2. بحار الانوار، ج 7، ص 202، روايت 88، و ص 230، روايت 9، و ص 264، روايت 19، و ص 274، روايت 47، و ج 8، ص 50، روايت 54، 57، و ج 24، ص 267، روايت 32، 33، و 34، و ص 271، روايت 49.