1ـ ر.ك به: راغب اصفهانی، تاج العروس، قاموس قرآن / علامه طباطبائی، المیزان، ج 1، ص 4 / سیوطی، الاتقان، ج 2، ص 192 / طبرسی، مجمع البیان، ج 1، ص 13  2ـ استاد عمید زنجانی معنای استعانت را آورده‏اند. (مبانی و روش‏های تفسیر قرآن، ص 288) اما به نظر می‏رسد كه معنای سببیّت نیز صحیح است هرچند كه تفاوت چندانی در  این‏جا وجود نخواهد داشت.  3. فقالوا ینالم یظلم نفسه، ففسره ره النبی صلی‏الله‏علیه‏و‏آله بالشرك و استدل بقوله تعالی ان الشرك لظلم عظیم. صحیح بخاری، كتاب تفسیر قرآن / تفسیر ابن كثیر، ج 4، ص 444 / بصائر الدرجات، صفار، ص 195  4ـ صافی، ج 5، ص14 (ذیل آیه 16ـ15 سوره احقاف) و نیز تفسیر القرآن العظیم، ابن كثیر، ج 2، ص 445 از صحابه نقل می‏كند.  5ـ وسایل الشیعه، ج 5، ص 538، باب 22 من ابواب صلوة المسافر، حدیث 2  6ـ دكتر ذهبی، التفسیر و المفسرون، ج 1، ص 41  7ـ ر.ك: مجمع البیان، طبرسی، ج 1، ص 478  ذیل آیه 1: غاشیه، چاپ قاهره، 1379  8ـ ابن تیمیه،(728ـ661 ه.)، مقدمة فی اصول التفسیر، ص 93 (فالجواب ان اصح الطرق فی ذلك، ان یفسر القرآن بالقرآن)  9ـ نك: تفسیر المیزان، ج 1، ص 15ـ14، از مقدمه تفسیر نقل به مضمون كردیم و كلام ایشان را به طور كامل در دیدگاه‏ها خواهیم آورد.  10ـ ر.ك.به: التفسیر و المفسرون فی ثوبه القشیب، ج 2، مبانی و روش‏های تفسیر قرآن، ص 287 و اصول التفسیر و قواعده، ص 79  11ـ المیزان، ج 1، ص 14  12ـ المیزان، همان  13ـ المیزان، ج 5، ص 20  14و15ـ تفسیر نمونه، ج  2، ص 320 تا 329  16ـ در مورد گونه‏های تفسیر قرآن به قرآن و رجوع آیات متشابه به محكم و مثال‏های آن در مباحث بعدی مطالبی بیان خواهیم كرد.  17ـ نهج البلاغه، خطبه 133  18ـ «ذلك القرآن فاستنطقوه»، نهج‏البلاغه، خطبه 188  19ـ بحارالانوار، ج 9، ص 127 و مشابه آن (ان الكتاب یصدق بعضه بعضا) در نهج‏البلاغه، خطبه 158  20ـ پیام قرآن، آیت‏الله ناصر مكارم شیرازی، ج 1، ص 21  21ـ سیوطی، درّالمنثور، سیوطی، ج 2، ص 6 / فیض كاشانی، صافی، (مقدمه‏تفسیر)/ دكتربی‏آزارشیرازی، قرآن‏ناطق،ج1،ص266  22ـ  از این مطلب با عنوان «سیره متشرعه» یاد می‏شود.  23ـ كافی، ج 2، ص 632 و بحارالانوار، ج 89 ،ص 39 و نیز مشابه همین حدیث در معانی‏الاخبار، شیخ صدوق، ص 190  24ـ المیزان،ج3،ص90، ومبانی‏وروش‏های تفسیر قرآن، ص 4ـ 373  25ـ ر.ك.به: معجم رجال الحدیث، آیة‏الله خوئی و دیگران ذیل نام «قاسم بن سلیمان»  26ـ المیزان، ج 3، ص 85  27ـ وافی، ج 5، ص 274  28ـ بحارالانوار، ج 89، ص 39  29و30ـ مبانی و روش‏های تفسیری قرآن، ص 376، چاپ چهارم  31ـ بحارالانوار، ج 89، ص 39  32ـ اخباریه همان  اصحاب حدیث هستند كه در شیعه آنان را اخباری می‏نامند. ایشان تابع اخبارند و اجتهاد را باطل می‏دانند. ملا محمدامین بن محمد شریف استرآبادی (متوفی 1033 ه.) مؤسس این مذهب در میان شیعیان متأخر بود. و كتاب او به نام فوائد المدنیه مشهور است. او منكر اجتهاد شد و گفت: قرآن هم دارای ناسخ و منسوخ و... است و استخراج احكام دین از آن دشوار است. پس باید به اخبار ائمه علیهم‏السلام مراجعه كرد. در برابر اخباریه، گروه اصولیون قرار دارند كه در استنباط احكام شرعیه فرعیه، به قرآن، سنت، اجتماع و عقل استناد می‏كنند و اجتهاد را واجب  كفائی می‏دانند. (فرهنگ فرق اسلامی، دكتر محمدجواد مشكور، ص 41ـ40)  33ـ كفایة‏الاصول، مبحث حجیّت ظواهر (حجیّت ظاهر كتاب)، ج 3، ص 405  34ـ در این مضمون روایات متعددی حكایت شده است از جمله:  «عن الصادق علیه‏السلام قال: یا اباحنیفه تعرف كتاب الله حق معرفته و تعرف الناسخ و المنسوخ؟ فقال: نعم. یا اباحنیفه لقد ادعیت علما و یلك ما جعل الله ذلك الاّ عند اهل الكتاب الذی انزله علیهم»  عن الباقر علیه‏السلام : «ویحك یا قتاده انما یعرف القرآن من خوطب به»  عن الباقر علیه‏السلام : «ما یستطیع احد ان  یدعی ان عنده جمیع القرآن كلّه ظاهره و باطنه غیرالاوصیاء (تفسیر صافی، ج 1، ص 20و22، مقدمه تفسیر) البته این‏گونه احادیث ناظر به همه علوم قرآن (اعم از ظاهر و باطن و تأویل و...) است و معمولاً در برابر مخالفان و كسانی كه خود را فقیه می‏دانسته‏اند و بدون توجه به احادیث اهل‏بیت علیهم‏السلام فتوا می‏داده‏اند. همان‏طور كه حدیث اول به «قتاده» فقیه اهل بصره و ابوحنیفه فقیه اهل عراق گفته شده است. برای اطلاع بیش‏تر نك: بیّنات، ش 3ـ22، ص 226، مقاله روایت «انّما یعرف القرآن...»)  35ـ كفایة الاصول، همان و نیز فرائد  الاصول، شیخ انصاری، ج 1، ص 140 به بعد  36ـ در این زمینه، ر.ك. به: همان‏ها و نیز آیة‏الله خوئی، مصباح الاصول / امام خمینی، تهذیب الاصول، مبحث حجیّت ظواهر كتاب / آیة‏الله خوئی، البیان، مبحث حجیت ظواهر قرآن.  37ـ كفایة‏الاصول، همان  38ـ در مورد روایات تفسیربه رأی در مبحث روش تفسیر به رأی مفصل بحث كردیم.  39ـ كفایة‏الاصول، همان و نیز فوائدالاصول، ج 1، ص 142 همین مضمون را دارند.  40ـ المیزان، ج 1، ص 11 (مقدمه)  41ـ این كلام علامه را در مبحث دلایل موافقان تفسیر قرآن به قرآن آوردیم.  42ـ ر.ك: دخان: 1ـ3 و قدر: 1 و بقره: 185  43ـ تفسیر عیاشی، ج 1، ص 320ـ319 والتفسیر والمفسرون فی ثوبه القشیب، ج 2، ص 25ـ 22  44ـ مبانی و روش‏های تفسیر قرآن، ص 228، چاپ اول  45ـ مقدمة فی اصول التفسیر، ابن تیمیه، ص 93  46ـ المدرس فی ادارة الافتاء العام بدمشق  47ـ اصول التفسیر و قواعده، ص 79  48ـ یعنی در حدیث ثقلین هر دو در كنار هم آمده‏اند و لازم است به هر دو تمسك جوییم.  49ـ البیان فی تفسیرالقرآن، ص 269  50ـ مبانی و روش‏های تفسیرقرآن، ص 289  51ـ كلام ایشان در  دیدگاه‏ها و تاریخچه گذشت.  52ـ والمحصل: ان المنهی عنه انما هو الاستقلال فی تفسیر القرآن و اعتماد المفسر علی نفسه من غیر رجوع الی غیره، و لازمه وجوب الاستمداد من الغیر بالرجوع الیه و هذا الغیر لا محالة اما هو الكتاب او السنة. و كونه هی السنة یثافی القرآن و نفس السنة الامرة بالرجوع الیه و عرض الاخبار علیه فلا یبقی للرجوع الیه و الاستمداد منه فی تفسیر القرآن الاّ نفس القرآن (المیزان، ج 3، ص 89، ذیل آیات 9ـ7: آل عمران، بحث آخر روایی)  53ـ مبانی و روش‏های تفسیری قرآن، ص 8ـ287  54و55ـ همان، ص 289 (با  تلخیص)  56ـ المیزان، ج 12، ص 2ـ161  57ـ البته ممكن است كه گفته شود منظور علامه در ذیل آیه 7: آل عمران آن است كه قرآن نیازی به سنّت ندارد و مستقلاً قابل تفسیراست و ظاهر آن حجّت است. یعنی رجوع به سنت جایز است نه واجب، اما در ذیل آیه 44: نحل بحث از حجیّت قول پیامبر و اهل‏بیت است. پس این دو با همدیگر تفاوت ندارد. ولی مشكل این‏جاست كه اگر حجیّت سنّت در تفسیر اثبات شد، و قرینه بودن احادیث مشخص شد دیگر نمی‏توان آن قرینه نادیده گرفت و گفت كه قرآن بی‏نیاز است.