طبقه‏بندى دانش نزد ابن خلدون‏  گفته شد كه ابن خلدون با ديدگاهى تجربى‏تر به سياست مى‏نگرد. در اين جا سعى مى‏كنيم اين گرايش را در طبقه‏بندى علوم از ديدگاه او دنبال كنيم. او دانش را ابتدا به دو نوع طبيعى (كه  امكان راهيابى به يارى انديشه در آن وجود دارد) و نقلى (كه انسان آنها را از كسانى كه وضع كرده‏اند فرا مى‏گيرد) تقسيم مى‏كند. گونه نخستين عبارت از دانش‏هاى حكمت و مسائل فلسفى است كه انسان مى‏تواند بر حسب طبيعت انديشه خود به آنها پى برد. در علوم نقلى، عقل را مجالى نيست، مگر در پيوند دادن فروع آنها به اصول. علوم نقلى شامل لغت و نحو و فقه و اصول فقه و كلام و تفسير و مانند آن مى‏شود؛ هر چند اصل اين علوم، دانش‏هاى شرعى است.۳۸  جايگاه سياست در طبقه‏بندى علوم از ديدگاه ابن خلدون را نمى‏توان بدون تعريف علم عمران  توضيح داد. علم عمران به مجموعه‏اى از دانش‏هاى تجربى در باره اجتماع تعريف مى‏شود.۳۹ ابن‏خلدون درصدد است با بنيان گذارى اين دانش، طرحى نو در مطالعه تاريخ و اجتماع دراندازد. وى پس از تعريف علم تاريخ، نقش علم عمران را نسبت به آن تشريح مى‏كند:  و هرگاه اين شيوه را به كار بريم، در باز شناختن حق از باطل، و تشخيص دادن اخبار راست از دروغ براى ما به منزله قانونى برهانى و منطقى خواهد بود كه هيچ گونه شك به آن راه نيابد، و در اين هنگام اگر در خصوص كيفياتى كه در اجتماع روى مى‏دهد چيزى بشنويم، خواهيم توانست به وسيله آن  اخبار پذيرفتنى را از ناسره بازشناسيم، و اين شيوه معيارى صحيح خواهد بود كه مورخان خواهند توانست در نقل كردن مطالب، راه راست و درستى را بجويند.۴۰  ظاهر نقل قول فوق آن است كه علم عمران به منزله «ابزار» يا «روش» به علم تاريخ خدمت مى‏كند. اما در ادامه بحث، ابن خلدون احتمال مستقل بودن اين علم را مطرح مى‏نمايد:  گويا اين شيوه خود دانش مستقلى باشد، زيرا داراى موضوعى است كه همان عمران بشرى و اجتماع انسانى است، و داراى مسائلى است كه عبارت از بيان كيفيات و عوارضى است كه يكى پس از ديگرى به ذات و ماهيت عمران  مى‏پيوندند، و اين امر -يعنى داشتن موضوع و مسائل خاص- از خصوصيات هر دانشى است، و معناى علم همين است، خواه وصفى باشد و خواه عقلى.۴۱  محسن مهدى در خصوص تبعى بودن يا اصالى بودن علم عمران تفسير خاصى دارد:  علم عمران فن نيست، بلكه جزء علوم است، زيرا هدف آن، كسب دانش برهانى نه درباره رويدادهاى انفرادى بنفسه، بلكه درباره اصول اساسى آن رويدادهاى متشابه ديگر است؛ يعنى يك طبقه از رويدادهاى تاريخى را مورد بررسى قرار مى‏دهد تا آنها را درك و درباره آنها داورى‏هاى كلى كند… ولى اين امر در خاصيت تبعى علم عمران  تغييرى نمى‏دهد… زيرا همين هدف است كه تعيين خواهد كرد كه علم عمران در پى جويى طبيعت و علل كردارهاى بشر تا چه حد بايد پيش برود… يعنى چون هدف علم عمران تصحيح گزارش‏هاى تاريخى براى استفاده مردان عمل است نمى‏تواند طبيعت و علل كردارهاى آدمى را كاملاً پى جويى كند، يا درصدد تدوين يك علم كامل نظرى درباره بشر برآيد، و اين خواه ناخواه از جنبه علمى آن مى‏كاهد، زيرا اين جنبه همواره تناسب با كليت و ابديت استنتاجات يك علم دارد.۴۲  پس از ديدگاه محسن مهدى، ابن خلدون سعى دارد علم عمران را از تاريخ مستقل كند، اما اين امر  توسط او ممكن نشده است، و جنبه ابزارى بودن آن هنوز غلبه دارد. اما مسأله مهم تر در راستاى فرضيه اين مقاله آن است كه درباره ديدگاه ابن خلدون در مورد عقل و نقل و تأثير اين مسأله در طبقه‏بندى علوم را بحث كنيم. وى افول علوم در مشرق زمين را ناشى از بى‏توجهى به علم عمران مى‏داند، و در مذمت فلسفه بابى تحت عنوان «ابطال فلسفه و فساد كسانى كه در آن ممارست مى‏كنند» باز مى‏نمايد. به اعتقاد او فلسفه ظنونى به دست مى‏دهد كه از اول هم به آنها وقوف داشته‏ايم.۴۳  از جانب ديگر، او بين حرفه فقها و فلاسفه با سياست رابطه‏اى  مشاهده نمى‏كند. وى تحت عنوان فصل سى و پنجم (در اين كه در ميان افراد بشر دانشمندان «فقيهان» نسبت به همه كس از امور سياست و روش‏هاى آن دورتر مى‏باشند)، علت اين امر را عادت به كنجكاوى در مسائل انتزاعى و قضاياى حقيقيه معرفى مى‏كند.۴۴ توجه ابن خلدون به علوم تجربى‏تر، و بى‏مهرى وى به روش فلاسفه و فقها در مسائل اجتماعى و سياسى امرى روشن به نظر مى‏رسد. ناصيف نصار تقابل ميان پندارگرايى فارابى و واقع گرايى جامعه شناختى ابن خلدون را در جايگزينى «دولت» به جاى «مدينه» ذكر مى‏كند.۴۵  ماهيت علم عمران و نسبت آن با علوم  نظرى و عملى، امرى است كه ابن خلدون به صراحت به آن اشاره نكرده است. محسن مهدى در پاسخ به اين سؤال كه «اگر علم عمران يك علم عقلى و فلسفى است، پس چگونه است كه هدف آن با اين سه طبقه‏بندى كلى از علوم فلسفى به طرز خاصى متفاوت است؟» مى‏گويد:  پاسخ آن اين است كه ما با علم مخلوطى سروكار داريم كه اصول اساسى آن متوجه يك هدف نظرى يا عملى يا خلاق نيست… در علم عمران ما مخلوطى از سه عنصر را داريم: هنرى يا خلاق، عملى و نظرى.۴۶  از ديدگاه وى، علم عمران داراى ابعاد سه گانه و منشورى هنرى، عملى و نظرى است. بنابراين  علم عمران را نمى‏توان به سادگى تحت تقسيم‏بندى دوگانه -يا سه گانه- ارسطو قرار داد.  آخرين بحث در خصوص ابن خلدون، جايگاه سياست در بين دانش‏هاى بشرى از ديدگاه اوست. وى سياست را از جمله علوم طبيعى (عقلى) مى‏داند، و هدف آن را چنين توضيح مى‏دهد: «سياست تدبير منزل يا شهر به آيين اخلاق و خرد است تا جمهور مردم را به راهى سوق دهد كه به حفظ و بقاى نوع منتهى شود».۴۷ همان گونه كه محسن مهدى مى‏گويد، هدف علم سياست و علم عمران متفاوت است، و هرچند ممكن است از موضوعى واحد بحث نمايند، اما ديدگاه‏هاى آنها با هم فرق دارد. در  حالى كه سياست مى‏كوشد تا اجتماع را چنان كه بايد و شايد سامان دهد، علم عمران، اجتماع را براى تحقيق وقايع تاريخى و اصلاح اخبار مورد مطالعه قرار مى‏دهد.۴۸