مقدمهحمد خداى ذوالمعارج را كه قرآن فرقان را معراج عروج انسان به سوى خود فرستاد؛ و شرائف صلوات و نوامى بركاتش بر بعيث بحق و رسول به خلق خاتم النبيين ، كه سوادش افضل ليالى قدر شهودى است ، و مثال برزخ جامع منفصل خيال مجمع غيب و شهادتش را نمودى است ، و فواد تقى نقى احدى جمعيش اوسع اوعيه حقائق مراتب قرآن و اعظم ايام الله صعودى است ؛ و بر عترت او كه هر يك لسان صدق ترجمان قرآن و احسن منازل آن است ، و بر پيروانشان كه شاگردان قرآن و عبادالرحمن اند.  و بعد اين رساله حامل مطالبى چند حول آيات قرآن و درجات انسان به قلم اين كمترين ، حسن حسن زاده آملى است كه اصل آن را به چند سال پيش از اين تدوين و در بلد طيب آمل به عزيزانى تلقين نموده است ، و اينك آن را تنظيم و به نام قرآن و انسان به  محضر مبارك ارباب همم عاليه تقديم داشته است .  مرجواز فياض على الاطلاق اينكه آن را مادبه اى با عائده ، و مائده اى با فائده براى نفوس مستعده به اعتلاى فهم خطاب محمدى صلى الله عليه و آله قرار دهد.  و هو الذى ينزل الغيث من بعد ماقنطوا و ينشر رحمته و هو الولى الحميد (1).  به مناسبت روى آوردن بحث ، در اثناى اين رساله از فواتح شور قرآنى اثرى موثر و وجيزه اى نفيس ، در بيان حروف فواتح  سور، از جناب شيخ رئيس - رضوان الله تعالى عليه - كه با چند رساله ديگر، گرد آمده در يك سفينه خطى ، در تصرف راقم است و در حد آگاهى خود آن را چاپ نشده مى انگارد، در اين رساله نقل و درج شده است .  و نيز وجيزه اى در تفسير سوره مباركه عصر، به قلم محقق جناب خواجه نصيرالدين طوسى - قدس سره - كه خطى آن در تصرف راقم است ، نقل شده است .  و نيز اين رساله حاوى دو مقاله موجز و مفيد به قلم رفيع حضرت استادم ، حكيم متاله و فقيه جامع ، مرحوم آيه الله علامه حاج سيد ابوالحسن رفيعى قزوينى - روحى فداه - است ؛ يكى مقاله در  تحقيق ليله القدر؛ و ديگر در تفسير كريمه الر تلك آيات الكتاب الحكيم ، اكان الناس عجبا (2) الايه ، كه از نسخه دستخط مبارك آن جناب استنساخ كرده ايم ، به تفصيلى كه در جايش وصف نموده ايم . بسم الله مجريها و مرسيها (3).  قرآن چون خداوند سبحان بى پايان ، و نور و تبيان كل شى استهر اثر نمودار دارائى موثر خود است ، لذا همانطور كه - حق سبحانه - صمد حقيقى ، اعنى وجود مطلق غيرمتناهى است ، كتاب او نيز حافل جوامع كلم نوريه خارج از حد و عد و احصاء است : قل لو كان البحر مدادا لكلمات ربى لنفد البحر قبل ان تنفذ كلمات ربى ولو جئنا بمثله مددا (4) ولو ان ما فى الارض من شجره اقلام و البحر يمده من بعده سبعه ابحر مانفدت كلمات الله ان الله عزيز حكيم (5).  و چنانكه الله تعالى نور كل شى است و هر چيز بدو شناخته مى شود كه :  الله نور السموات و الارض ، (6) و عرفت الاشياء بالله كتاب او نيز نور و تبيان كل شى است : فامنوا بالله و رسوله و النور الذى انزلنا، (7) ونزلنا عليك الكتاب تبيانا لكل شى و هدى و رحمه و بشرى للمسلمين ، (8) و كل شى احصيناه فى امام مبين . (9)  كلمه مباركه كل شى كه انكر نكراتست ، چيزى را فرو گذار نكرده است ؛ پس ‍ چيزى نيست كه قرآن تبيان آن نباشد. ولى قرآن ، در دست انسان زبان فهم ، تبيان كلى شى و زبان كلمات الله بى  انتها است . اين انسان زبان فهم راسخ در علم است : و الراسخون فى العلم يقولون آمنا به ،(10) لكن الراسخون فى العلم منهم و المومنون يومنون بما انزل اليك .(11)  قرآن و تحدى آنقرآن ، حروف آن اسرار، كلمات آن جوامع كلم ؛ آيات آن خزائن ؛ سوره هاى آن مدائن حكم ؛ مدخل آن باب رحمت بسم الله الرحمن الرحيم ، وقف خاص مخلوق فى احسن تقويم ، واقف آن رحمن و موقوف عليه آن انسان است الرحمن علم القرآن خلق الانسان . سبحان الله ، اين كتاب عظيم امام انسان است و كل شى در آن احصاء شده است و منطوى بر حقائق كليه الهيه و جامع حكم علميه و عمليه است و تبيان كلمات غير متناهى كتاب بى پايان هستى و مبين اسرار اسماء غيبى و عينى است ، بدون اينكه هيچ اصطلاحى از اصطلاحات فنون علوم را بكار برده باشد بلكه به صورت طبيعى و سياق عرفى و عادى عربى مبين تكلم فرموده است ، و مع ذلك ، در مقام تحدى براى ابد، مى فرمايد: قل لئن اجتمعت الانس و الجن على ان ياتو بمثل هذا القرآن لاياتون بمثله ولو كان بعضهم لبعض ظهيرا؛ (12) ام يقولون افتريه قل فاتوا بعشر سور مثله مفتريات و ادعوامن استطعتم من دون الله ان كنتم صادقين . فان لم يستجيبوا لكم فاعلموا انما انزل بعلم الله و ان لا اله الا هو فهل انتم مسلمون . (13) و ان كنتم فى ريب مما نزلنا على عبدنا فاتوا بسوره من مثله و ادعوا شهداء كم من دون الله ان كنتم صادقين . فان لم تفعلوا ولن تفعلوا فاتقوا النار التى وقودها الناس و الحجاره اعدت للكافرين . . (14)  كان در مقام تحدى در ابتدا مى فرمايد: اگر انس و جن پشت به پشت هم بدهند كه مثل اين قرآن را بياورند عاجزند؛ پس از آن تخفيف داده است كه اگر مى گويند آن را به خدا افترا بسته است ، بگو شما هم  ده سوره مانند آن از اين گونه مفتريات بياوريد؛ سپس تسهيل نمود و به حدى تحدى فرموده است كه اگر در شكيد كه اين كتاب را ما بر بنده خود فرو فرستاديم شما يك سوره مانند آن بياوريد و اين يك سوره شامل است مثل سوره اخلاص را كه پنج آيه كوتاه است ، و سوره كوثر را كه چهار آيه كوتاه است .  قرآن به نظم طبيعى و سياق عادى عربى مبين بدون اعمال اصطلاحات صناعى با اعلام تحدى به حدى و به نحوىنازل شده است تا هيچ كس در كنار اين سفره الهى بى طعمه نماند.قرآن را به صورت طبيعى و سياق عادى عربى مبين ، بدون اعمال اصطلاحات صناعى ، با اعلام تحدى طورى نازل فرموده است تا خامل و نبيه ، و عامى و فقيه ، و بدوى و مدنى ، هر يك به مراتب خود از آن بهره برند و هيچ كس در كنار اين سفره الهى بى طعمه نماند؛ چنانكه تعيين اوقات را به امارات طبيعى - اعنى امر واقعى حقيقى تكوينى - ارجاع فرموده است نه صناعى تا همه كس را بكار آيد، و در عين حال به تعبيرى تاديه كرده است كه معجز هر ذى فن يكفن در صناعت است . فرمود: يسئلونك عن الاهله قل هى مواقيت للناس و الحج ، (15) لذا از عترت مروى است كه الصوم للرويه و الفطر للرويه . (16) مفاد آيه اينكه ترا از هلال پرسند، بگو هلال ميزان اوقات براى مردم است و حج . و فرمود: وكلوا و اشربوا حتى يتبين لكم الخيط الابيض من الخيط الاسود من الفجر ثم اتموا الصيام الى الليل . (17) و ملاك را صبح صادق قرار داده است كه تشخيص آن براى همه ميسور است ، چنانكه از يتبين مستفاد و روايات اهل بيت عصمت و وحى بدان ماثور است ، و تفصيل آن در دروس معرفت وقت و قبله راقم مسطور است . و فرمود:  اقم الصلوه لدلوك الشمس الى غسق الليل و قرآن الفجر ان قرآن الفجر كان مشهودا . (18) اين كريمه ناطق مواقيت پنجگانه صلوات يوميه است كه از زوال شمس از كبد سماء تا انتصاف ليل ظهرين و عشائين را است ، و فجر صلوه صبح را. و فرمود: و هو الذى جعل لكم النجوم لتهتدوا بها فى ظلمات البر و الحر . (19) و فرمود:  هو الذى جعل الشمس ضياء و القمر نورا و قدره منازل لتعلموا عدد السنين و الحساب . (20)  مسائل رياضى ظل كه از آن به مماس و تانژانت تعبير مى كنند، از مسجد مدينه بيرون آمدو بدست ابوالوفاء بوزجانى رسيد و از وى به همه جهان منتشر گشت . يعنىعمل پيغمبر خاتم صلى الله عليه و آله در بناى ديوار مسجد مدينه الگوى رهنمون استنباط و اختراع ظل شده است .و بر اين داب و منوال ، رسول اكرم صلى الله عليه و آله اوقات ظهرين را بر مبناى امارت طبيعى ، از روى سايه ديوار مسجد مدينه به طرز بديعى معين فرموده است كه هم براى عامه مردم در تعيين اوقات ظهرين دستورى سهل التناول بوده باشد؛ و هم براى مثل ابوالوفا بوزجانى ، رياضى دان بزرگ اسلام ، الگوى استنباط شكل ظلى گردد، و هم ملاك تقدير ظل به اقدام و اصابع .  ما اين مسائل را در رسائل و كتب رياضى ، چون كتاب شرح زيج بهادرى ، و كتاب دروس معرفت وقت و قبله ، و رساله تعيين سمت و تشخيص ظهر حقيقى مدينه منوره به اعجاز رسول الله صلى الله عليه و آله و غيرها بتفصيل بيان كرده ايم و فذلكه آن را در اينجا مى نگاريم :  قبله مدينه طيبه تنها معجزه فعلى باقى رسول الله صلى الله عليه و آله است ، كه بدون اعمال آلات نجومى و قواعد هيوى و يا در  دست داشتن زيج و ديگر منابع طول و عرض جفرافيائى ، آن را در غايت دقت و استواء تعيين كرده است و به سوى كعبه ايستاد و فرمود: محرابى على الميزاب .  قبله مدينه ، آنچنانكه پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله به سوى آن نماز خوانده است ، تا امروز به حال خود باقى است : و دانشمندان رياضى نامور، چون ابوريحان بيرونى به قواعد رياضى ، قبله مدينه را چنان يافتند كه رسول الله صلى الله عليه و آله بدون آنها يافت ، و اين ممكن نيست مگر به وحى و الهام ملكوتى .  علامه ابوريحان بيرونى در قانون مسعودى ، كه مجسطى اسلامى است ،  طول مكه را از ساحل اقيانوس غربى شصت و هفت درجه (67) و عرض ‍ آنرا بيست و يك درجه و بيست دقيقه (20، 21)، و طول مدينه را شصت و هفت درجه و سى دقيقه (30، 67) و عرض آن را بيست و چهار درجه (24) آورده است ، كه مكه و مدينه تقريبا در سطح يك دائره نصف النهار قرار گرفته اند و تفاوت كمتر از ربع درجه است . و علامه ناصر خسرو علوى در سفرنامه گويد:  مدينه شهرى است بر كناره صحرائى نهاده و آنجا قبله سوى جنوب افتاده است .  و اين هر دو دانشمند نامور اسلامى بحق سخن گفته اند و اطلسهاى متاخرين و معاصرين موافق و معاضد  آنان اند.  يكى از امورى كه ، پس از تعيين قبله مدينه به اعجاز رسول الله صلى الله عليه و آله ذكر آن اهميت بسزا دارد تعيين وقت زوال ظهر به دستور آن حضرت است . در كتب فن ، براى تعيين وقت ظهر حقيقى ، طرق عديده ذكر شده است و ما در كتاب دروس معرفت وقت و قبله چند طريق را، با اقامه براهين هندسى ، ذكر كرده ايم .  اكنون سخن ما اين است :  هرگاه خط زوال را، كه آن را خط نصف النهار نيز گويند، در افقى به يكى از طرق تحصيل آن به دست آورده باشيم چون شاخصى پهن مثلا تخته فلزى ، بر روى آن خط و در امتداد آن باستقامت  نصب كنيم تا در سطح دايره نصف النهار، يعنى در محاذات آن ، قرار گيرد، ظل آن تخته فلز، از وقت طلوع شمس تا هنگام رسيدنش به اين دايره در فوق الارض ، به جانب مغرب بود؛ و چون شمس به اين دايره رسيد، نه صفحه جانب غربى آن تخته فلز را ظل بود و نه صفحه جانب شرقى آن را، بلكه خط ظلى از او بر نفس خط زوال ، اعنى خط نصف النهار، منطبق است يعنى ظل شاخص ، كه همان تخته فلز است ، بر روى خط زوال قرار مى گيرد. و چون شمس از دايره نصف النهار زايل گردد يعنى مايل گردد، صفحه جانب شرقى آن سايه افكند؛ پس هنگام انعدام ظل از صفحه جانب غربى  شاخصى آنچنان ، اول ظهر حقيقى بود؛ و اگر بر آن خط ديوارى بنا كنند، حكم دو صفحه شرقى و غربى ديوار مانند همان دو صفحه شاخص نامبرده است كه در اين عمل خود ديوار شاخص ‍ خواهد بود.  بناى ديوار مسجد پيغمبر به دستور آن حضرت بود، كه ديوار طرف غرب را درست محاذى دايره نصف النهار بنيان نهاد و بلندى ديوار را به اندازه قامت انسان مقرر داشت . و به بيانى كه گفته ايم ، هر ديوار كه چنين باشد، يعنى بر خط زوال كه در سطح دايره نصف النهار است بنا نهاده شود در همه فصول سال چون ظل صفحه جانب غربى آن به طرف جانب شرقى آن برگردد،  و ان شئت قلت در آن هنگام كه هيچيك از دو جانب غربى و شرقى آن را ظل نبود، علامت فرا رسيدن ظهر در آن وقت است . امروز هم در رصدخانه هاى فرهنگستان مانند گرينويچ و پاريس ديوارى به آن طرز مى سازند و گويند بهترين وسيله تعيين ظهر حقيقى آن است .  پس تعيين ظهر در مسجد پيغمبر بهترين طريقه بود كه امروز علماى اروپا به كار مى برند.  و آخر وقت ظهر را وقتى مقرر داشت كه سايه برگشته برابر ارتفاع ديوار شود؛ و در اين وقت ، ارتفاع خورشيد از افق چهل و پنج درجه (45) است ؛ و در اول تابستان ، در شهر مدينه ، آفتاب در نصف  النهار فوق الراس و ارتفاع آن نود درجه (90) است . اين وقت كه آخرين وقت فضيلت بهتر است ، درست وسط حقيقى ميان ظهر و غروب است . حضرت پيغمبر آن را اصل قرار داد، و اوقات ديگر را در مدينه و بلاد ديگر بر اين اصل متفرع فرمود، و براى همه يك حكم فرمود كه چون فيى يعنى سايه به قامت شاخص شود، آخر وقت ظهر است در همه جا و همه وقت . و آخر وقت عصر را وقتى معين فرمود كه سايه دو برابر شاخص شود، و آن وقتى است كه ارتفاع خورشيد از افق قريب به بيست و شش درجه (26) است ، پس مقدار ارتفاع خورشيد را نصف كرد و نصف آن را وقت فضيلت ظهر قرار  داد و نصف باقى را هم تقريبا نصف كرد و آن را وقت فضيلت عصر قرار داد.  و رسم اهل حساب است كه خالص و كامل هر چيز را اصل و مبدا قرار مى دهند؛ مثلا در اندازه گرفتن نور، نور ماه را واحد قرار دادند در شب چهاردم كه ثابت است نه شبهاى ديگر، و براى واحد وزن آب خالص مقطر اختيار كردند.  حضرت پيغمبر هم بلندترين روزها را در شهرى كه خورشيد اول ظهر به غايت ارتفاع مى رسيد، يعنى نود درجه (90)، مبدا قرار داد و روزهاى ديگر و شهرهاى ديگر ضابطه ندارد.  و از اينها دانسته شد كه اگر در بلاد ما هم ديوارى به سمت نصف  النهار بسازند، سايه در اول ظهر از آن معدوم مى شود در همه فصول . ولى اگر شاخص به صفت مدكور نباشد - مثلا مخروطى منتصب بر سطح زمين باشد - در اين صورت ، هر چند در هنگام رسيدن شمس به دايره نصف النهار شاخص هم در سطح آن دايره است ، وليكن انعدام ظل آن فقط اختصاص دارد به آفاقى كه شمس در وقت وصول به دايره نصف النهار به سمت راس آنها برسد، وگرنه هيچگاه و در هيچ افقى ظل شاخص مخروط در هنگام وصول شمس به دايره نصف النهار منعدم نمى شود بلكه به غايت قصر منتهى مى گردد و دوباره به تزايد مى گرايد. لذا اين ظل بعد از نقص را فئى مى  نامند كه به معنى رجوع است .  ابوريحان بيرونى ، در رساله افراد المقال فى امر الظلال (21) در ترغيب و تحريص بر مراقبت ظل براى اقامه صلات ، كلامى شريف از ابودرداء روايت كرده است كه روى عن ابى الدرداء انه قال : ان شئتم لا قسمن لكم ان احب عباد الله الى الله الذين يرعون الشمس و القمر و النجوم و الا ظله لذكر الله . و پس از نقل كلام ابودرداء، در بيان اظله كه در ذيل گفتارش ‍ آمده ، گويد: يعنى الفئى فانه بفضل التفكر فى خلق السموات و الارض ‍ و استعماله فى التوحيد و فى اوقات العباده .  اما آنكه گفته ايم عمل رسول الله در بناى ديوار، براى تعيين اوقات ظهرين از روى سايه آن ديوار، ابوالوفاء را به استنباط شكل ظلى رهنمون شده است ، در بيان آن گوييم :  علم مثلثات متداول امروز مبتنى بر جيب و ظل است . جيب را سينوس ‍sinus و ظل را تانژانت Tanqente گويند كه اساس آن از علماى اسلام است ، يعنى جيب و ظل را اينان اختراع كرده اند. پيش از اسلام ، يونانيان براى حل مسائل نجومى ، كه  احتياج شديد به مثلثات دارد، شكل ديگر معروف به شكل طاع را به كار مى بردند كه هم در مسطحات به كار مى آيد و هم در كره ؛ و كتاب عمده اى كه در آن نوشته شده است كتاب اكرمانالاءوس ‍ است . راقم آن را يك دوره تدريس كرده است و با چند نسخه مخطوط تصحيح و يك دوره شرح نموده است . مانالاءوس از رياضيدانان نامور يونان است كه قبل از ميلاد مسيح عليه السلام مى زيست . چون عمل به اين شكل در مسائل نجومى مشكل بود، به تفصيلى كه در دروس معرفت وقت و قبله بيان نموده ايم ، متاخرين دو شكل مغنى و ظلى استنباط و اختراع كرده اند كه هر دو  مغنى از قطاع اند. هر فرمول كه در آن سينوس به كار مى رود شكل مغنى و فروع آن است ؛ و هر فرمول كه در آن تانژانت به كار مى رود شكل ظلى و فروع آن است . و در حقيقت ، علم مثلثات را ابو نصر بن عراق و ابوالوفاء بوزجانى بنيان نهاده اند.  شكل ظلى ، يعنى نسبت ميان ظل و زاويه ، را ابوالوفاء بوزجانى از حكم شرعى و دستور پيغمبر صلى الله عليه و آله درباره اوقات نماز ظهر و عصر استنباط كرد؛ و چنانكه تقديم داشته ايم ، چون آن حضرت در مدينه بناى مسجد فرمود، ديوار طرف غرب را درست مطابق خط نصف النهار از شمال به جنوب بنيان نهاد  و بلندى ديوار را به اندازه قامت انسان مقرر داشت . ديوار مسجد مدينه هنگام ظهر سايه نداشت ؛ چون زوال مى شد، سايه از طرف شرقى ديوار در پايه آن ظاهر مى شد. آن حضرت پديد آمدن سايه را علامت وقت نماز قرار داد كه چون مردم در مسجد سايه هاى ديوار ملاحظه كردند نماز ظهر به جاى آوردند. و هرگاه ساعتى چند از زوال بگذرد، سايه بتدريج بيشتر مى شود تا به اندازه بلندى ديوار گردد، يعنى به قدر قامت انسان كه به اندازه هفت پاست .  از پايه ديوار تا هفت پا اندازه مى كردند، چون سايه به آن اندازه مى رسيد هنگام نماز عصر بود، چون  پيغمبر صلى الله عليه و آله دستور فرمود هرگاه سايه به اندازه قامت ديوار شود نماز عصر كنند.  ابوالوفاء متنبه شد كه پيغمبر صلى الله عليه و آله به حساب وسط و معدل ، زمان مابين ظهر و غروب آفتاب را به دو نصف بخش كرده است : يك نيمه آن از ظهر است تا وقتى كه سايه به اندازه شاخص شود، و نيمه ديگر از آن وقت كه سايه به اندازه شاخص شود تا غروب ، و آن را به نماز عصر تخصيص داد. و نيز دريافت كه هرگاه سايه شاخص به اندازه شاخص شود فاصله از ظهر تا غروب ، نصف شده است . عين دستور پيغمبر صلى الله عليه و آله را در ارتباط ميان  ظل و زاويه به كار برد.  قامت شاخص ، كه بلندى ديوار مسجد رسول صلى الله عليه و آله است ، در حقيقت ، شعاع دايره ، مثلثاتى است كه خطوط مثلثاتى را به قياس به آن مى سنجند، و امروز آن را يك واحد فرض مى كنند، و در كتب اسلامى شعاع را شصت درجه مى گرفتند.  هرگاه سايه مساوى قامت شود، يعنى طول ظل به اندازه شعاع دايره گردد دليل آن است كه زاويه و قوس مقابل آن چهل و پنج درجه (45) شده است ؛ و چهل و پنج درجه نصف قوس نود درجه (90) است كه از افق مغرب ، يعنى جاى غروب آفتاب ، تا وسط آسمان تصور مى شود.  بعضى تعجب  مى كنند از اين كه خط مماس مثلثاتى را مسلمانان ظل ناميدند، چون سر آن را نمى دانند؛ و از آنچه گفتيم علت آن آشكار گشت كه اصلا ظل بود كه علماى رياضى را متنبه به فايده اين خط كرد و همان نام اصلى را بر آن نهادند و به كار بردند؛ و اروپائيان از آن به مماس تعبير مى كنند، چون ظل براى آنها مفهوم مناسبى ندارد و ريشه پيدايش آن را نمى دانند.  بارى از مسجد پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سايه ديوار آن ، يعنى تانژانت كه مساوى شعاع كره گردد، خواص ظل استنباط كردند و جداولى براى ظل و جيب مرتب ساختند تا مقدار زوايا را  در مقابل هر جيب و ظل بدانند.  جداول مثلثاتى كه اسلاميان به كار مى بردند از قوس و زاويه صفر درجه تا نود درجه ، دقيقه به دقيقه با مقدار حقيقى جيب و ظل ترتيب يافته بوده اند و هنوز آن جداول در زيجات سابق به كار مى آيند، تا زمانى كه لگاريتم اختراع شد اروپائيان آن جداول را با لگاريتم مرتب ساختند، و اكنون در دست مردم متداول است .  پس معلوم شده است كه ظل از مسجد مدينه بيرون آمد و به دست ابوالوفاء رسيد و از وى به همه جهان منتشر گشت اروپائيان ابوالوفاء را به همين شكل ظلى مى شناسند.  و از آنچه معروض  داشته ايم علت تقسميم ظل به اقدام نيز معلوم شده است ؛ يعنى اينكه در كتب رياضى نجومى اجزاى مقياس را به هفت قسم يا به شش قسم و نيم تقسيم مى كنند و آن اقسام را اقدام مى گويند و ظل آن را ظل اقدام ، علت آن اين است كه هرگاه كسى بخواهد معلوم كند كه ظل هر شى مثل آن شده است يا نه ، ظل قامت خود را معتبر دارد، و طول شخص ‍ معتدل القامه شش قدم و نيم تا هفت قدم است ، و دانستى كه حضرت پيغمبر صلى الله عليه و آله بلندى ديوار مسجد را براى تعيين اوقات به اندازه قامت انسان مقرر داشت .  از تبديل ظل به مماس اولا، و از تغيير دادن  غربيها كلمه ظل را به واژه تانژانت لغت فرانسه ثانيا، موجب شده است كه ظل و مسائل آن را از غرب بدانند؛ و حال آنكه معلوم شده است كه اصل مسائل رياضى ظل از مسجد مدينه بيرون آمد و به دست ابوالوفاء رسيد و از وى به همه جهان منتشر گشت ؛ يعنى عمل پيغمبر خاتم صلى الله عليه و آله در بناى مسجد مدينه الگوى رهنمون استنباط و اختراع ظل شده است .  كدام علم حجاب استبه موضوع بحث برگرديم . سخن در اين بود كه قرآن كريم به هيئت طبيعى و فطرى و صورت عادى عربى مبين ، بدون به كار بردن هيچ گونه اصطلاحات صناعات علوم ، طورى نازل شده است تا كسى در كنار اين سفره الهى بى طعمه نماند، خداوند سبحان فرمود: و ما ارسلنا من رسول الا بلسان قومه ، (22) و خود همين اصطلاحات آكنده حجاب قلب است ، چه اينكه الامر كماهو لا يتجلى الا فى القلب المجلو الفارغ عن النقوش ‍ . و يك وجه معنى آنكه گفته اند: العلم حجاب الله الاكبر همين است بخصوص اگر خود اين اصطلاحات متراكم منظور اصلى دارنده آنها باشد، و به كلام شيخ اجل ابن سينا در فصل پنجم از نمط مقامات العارفين از كتاب اشارات : العارف يريد الحق الاول لالشى غيره و لا يوثر شيئا على عرفانه ، و كاملتر از آن ، در فصل بيستم آن فرمايد: من آثر العرفان للعرفان فقد قال بالثانى و من وجد العرفان كانه لا يجده بل يجد المعروف به فقد خاض لجه الوصول .  در اول گويد: عارف خواهان حق اول است نه براى چيزى جز او، و هيچ چيز را بر شناخت وى بر نمى گزيند، و  در دوم گويد هر كس عرفان را براى عرفان برگزيند يعنى شناخت را براى شناخت برگزيند، قائل به ثانى شده است ، يعنى مشرك است كه دويى گفته است و دوبين است ؛ و هر كس ‍ عرفان را يافت كه گويى آن را نيافت بلكه معروف را، يعنى حق اول ، را يافت ، اينچنين كس خوض در لجه وصول نموده است .  لجه وسط و دل دريا را گويند. و اين اصطلاحات انباشته به نام علم است كه رهزن است ، نه آن علمى كه لسان نبوت فرموده است : العلم نور يقذفه الله فى قلب من يشاء . و همين علم رهزن است كه فرموده اند تيغ در كف زنگى مست افتد آن نكند كه علم در دست ناكس كند. نعوذ بالله من شرور انفسنا و من سيئات اعمالنا .  دفتر دل ، كه يكى از آثار منظوم راقم است ، در اين مقام گويد: