* دكتر حسن حَنَفى, استاد فلسفه دانشكده ادبيّات دانشگاه قاهره است. مشخّصات كتابشناختى مقاله وى چنين است: «من نقد السند الى نقد المتن (كيف تستخدم العلوم الانسانية  والاجتماعية فى نقد متن الحديث النبوى؟): البخارى نموذجاً», حسن حنفى, مجلّة الجمعية الفلسفية المصرية, العدد الخامس, السنة الخامسة (1996م), ص129ـ243.  **با كمال تأسف, در حالى كه مقاله در نوبت نشر قرار داشت, مترجم گرامى به ديدار حق شتافت. روانش شاد!  گفتنى است كار تطبيق نهايى اين ترجمه را با متن اصلى, آقاى سيد حسن اسلامى برعهده داشته اند.  1. نمونه آن, علم كلام است كه در كتاب ما به نام «من العقيدة الى الثّورة» (از عقيده تا انقلاب) در پنج مجلّد درباره آن بحث شده است: چاپ قاهره, مدبولى, 1988م.  2. اين كار, پيشگامى و مبادرتى براى بررسى علومِ نقليِ پنج گانه است: قرآن, حديث, تفسير, سيره نبوى و فقه. در كتاب «من النقل الى العقل» (از نقل به عقل), پيشاپيش جبهه اوّل, از طرح «التّراث والتّجدد» (ميراث ونوگرايى) بحث كرده ايم. پس اگر عمر ما به درازا نكشد, تا كنون توانسته ايم پنج بررسى بنيادى را در علوم نقلى پنج گانه انجام دهيم, به گونه زيرين:  1) «الوحى والواقع». پژوهشى است درباره اسباب نزول قرآن در كتاب «الاسلام والحداثة» از انتشارات «ساقى», لندن, 1990م, ص133ـ175 «علوم قرآنى».  2) «مناهج التفسير و  مصالح الأمّة» و «اختلاف فى التفسير أم اختلاف فى المصالح», در كتاب «الدّين والثورة فى مصر», چاپ قاهره: مدبولى, 1989م, ج7, ص77ـ120; نيز «هل لدينا نظريّة فى التفسير؟» و «أيّهما أسبق: نظريّة فى التفسير أم منهج فى تحليل الخبرات؟» در كتاب «فكرنا المعاصر», چاپ قاهره: دارالفكر العربى, 1976م, ج1, ص165ـ172(دانش تفسير.  3) من نقد السند الى نقد المتن (صحيح البخارى نموذجاً), چاپ تركيه: قيصرى, 1996م (علم حديث).  4) «من السّيرة الموضوعيّة الى السّيرة الذّاتيّة» پژوهشى است در كتاب «حياة محمّد» و كتاب «فى منزل  الوحى», نوشته محمد حسين هيكل, چاپ قاهره, 1996م (علم سيره نبوى).  5) «ابن رشد فقيهاً». پژوهشى است در «بداية المجتهد و نهاية المقتصد», نوشته ابن رشد, مجلّه الف, دانشگاه امريكايى قاهره, شماره16, 1996م, ص116ـ144 (علم فقه).  3. اين همان مكتب Formgeschichte Schule است كه بولتمان و ديبليوس, آن را پايه گذارى كردند. بنگريد به پژوهش ما تحت عنوان «دراسات فلسفيّة» در كتاب ما «مدرسة الأشكال الادبية», چاپ آنجلو مصرة, قاهره, 1987م.  4. دانشمند غربى R.Otto كوشيد قوانينى براى نقل شفاهى پايه گذارَد و اين در كتاب  معروف او «امر قدسى» (Le Sacre) و علم روايت معاصر است كه همان Narratology است.  5. بنگريد به نخستين رساله ما:  Les Méthodes d'Exégés, essai sur la science des Fondements de la Compréhension, I1m usul Fiqh, Le Caire Impremerie Nationale pp.127-161.  6. من العقيدة الى الثّورة, حسن حنفى, ج1, ص390ـ409.  7. صحيح البخارى (نُه جزء در سه مجلّد), چاپ قاهره: مصطفى الحلبى, 1345ق, ج9, ص133. از اين پس فقط به شماره جزء و شماره صفحه اشاره خواهد شد.  8. نگاه كنيد به اين عناوين در صحيح البخارى: تدوين  قرآن (ج9, ص133); رفض عُمَر (ج3, ص137 و ج7, ص156 و ج6, ص12 و ج1, ص39).  9. اين كتاب ها عبارت اند از:  1) علم, 2) ايمان, 3) وضو, 4) غسل, 5) حيض, 6) صَلات (ج1), 7) جمعه, 8)حج (ج2), 9) صوم, 10)بيوع, 11)سلم, 12)وكالت, 13)لقطه, 14)هبه و فضل آن, 15) شهادات (ج3), 16)وصايا (ج4), 17) بدء خلق, (وسط ج4;ج5), 18) تفسير (ج6), 19) نكاح, 20) طلاق, 21) نفقات, 22) اطعمه, 23) عقيقه, 24) ذبايح و صيد و تسميه بر صيد, 25) اضاحى, 26) اشربه, 27) طب و آنچه در كفّاره مَرَض آمده, 28) طب, 29) لباس (ج7), 30) ادب, 31) استيذان,  32) دعوات, 33)اَيمان و نذور, 34) فرايض, 35) حدود, 36) محاربان از اهل كفر و ردّه, 37) ديات, 38) استتابه مرتدّان و معاندان, 39) اكراه, 40)فتن, 41) احكام, 42) اعتصام به كتاب و سنّت, 43) توحيد.  10. با تجديد ترتيب از نظر اندازه, وضعيّتِ زيرين روشن مى شود:  1) بدء خلق (352), 2) تفسير (222), 3) جمعه(161), 4)حج(128), 5)وصايا(126), 6) صَلات(124), 7) دعوات (76), 8) توحيد(61), 9) ادب(60), 10)نكاح(50), 11)بيوع (44), 12) شهادات (42), 13) لقطه(39), 14) صوم(37), 15) لباس (37), 16) احكام (35), 17) اكراه (34), 18)  وكالت (32), 19) طلاق(27), 20) اعتصام به كتاب و سنّت (27), 21) اَيمان ونذور(26), 22) وضو(25), 23)علم (24), 24) طب (24), 25) حدود (24), 26) اطعمه (21), 27) استيذان(20), 28) فتن (19), 29) ذبايح و صيد و تسميه بر صيد (18), 30) محاربان از اهل كفر و ردّه (18), 31) سلم (17), 32) هبه و فضل آن (17), 33) حيض(16), 34)ديات(15), 35)ايمان(14), 36) اشربه (13), 37) فرايض (11), 38) غسل (10), 39)طب و آنچه در كفّاره مرض آمده (10), 40) نفقات(7), 41) اضاحى(7), 42) استتابه مرتدّان و معاندان (7), 43) عقيقه(2).  11. بنگريد به  اين نمونه ها از تداخل: فرايض در مواريث (ج8, ص184ـ195), تحريم ستايش مبالغه آميز پيامبر در موضوع حدود (ج1, ص210), فتنه هاى آخر الزمان در اكراه (ج9, ص24ـ58), فضايل سوره ها در توحيد (ج9, ص140), اخبار موسى در طب (ج7, ص163), بيوع در لباس (ج7, ص191), نذر در قدر (ج8, ص156), زكات در صَلات (ج2, ص130), صوم در فضل جهاد و سير (ج4, ص32), حج در فضل جهاد و سير (ج4, 67), صَلات در فضل جهاد و سير (ج4, ص94), قرآن در اَيمان و نذور (ج8, ص64).  12. «كتاب طب: آنچه درباره كفّاره بيمارى آمده است» (ج7 ص48ـ58) و «كتاب طب» (ج7,  ص158ـ182).  13. مانند حرمت روز و ماه و بَلَد (شهر) در كتاب «حدود» (ج8, ص198).  14. ج8, ص109و 179; ج9, ص31و 102 و 107 و 136.  15. مانند «كتاب محاربان از اهل كفر و ردّه» (ج8, ص201ـ209) و «كتاب استتابه مرتدان و معاندان و جنگ با ايشان و گناه كسى كه براى خدا شريك بينگارد و كيفر او در دنيا و آخرت» (ج9, ص17ـ24).  16 . مانند اوّلين چيزى كه از وحى, نازل شد و گفت و گوى پيامبر با جبرئيل و امر به قرائت(ج9, ص37).  17 . اين روابط, در آن حديث مشهورْ تجلّى پيدا مى كند: «هفت كس اند كه خدا بر ايشان  سايه مى گسترد, روزى كه سايه اى جز سايه او نيست…».