[1] . شيخ صدوق از حضرت امام صادق × نقل مى كند: «هُبَلُ الَّذِي رَمَى بِهِ عَلِيٌّ × مِنْ ظَهْرِ الْكَعْبَةِ لَمَّا عَلاَ  ظَهْرَ رَسُولِ اللَّهِ | فَأَمَرَ بِهِ فَدُفِنَ عِنْدَ بَابِ بَنِي شَيْبَةَ فَصَارَ الدُّخُولُ إِلَى الْمَسْجِدِ مِنْ بَابِ بَنِي شَيْبَةَ سُنَّةً لاَِجْلِ ذَلِكَ» (من لا يحضره الفقيه، ج2، ص154، ح668).  [2] . الدروس الشرعيه، ج1، ص364، انتشارات آستان قدس رضوى.  [3] . لوامع صاحبقرانى، ج7، ص203، در تعبير ايشان دقّت كنيد: «... داخل مسجد الحرام زمان آن حضرت شوند» روشن است كه امروزه بر اثر توسعه مسجد الحرام، زائران پيش از رسيدن به باب بنى شيبه وارد مسجد شده‌اند، و معنى ندارد گفته شود: «مستحب است از باب بنى  شيبه وارد مسجد شوند» چون پيش از آن، «ورود» حاصل شده و تحصيل حاصل محال است. بنابر اين، تعبير مناسك هاى امروزى، از اين جهت نيز خالى از مسامحه نيست و سخن دقيق همان است كه علاّمه مجلسى فرموده‌اند كه براى ورود به مسجد الحرامِ زمان پيامبر مستحب است از در بنى شيبه وارد شوند. البته ممكن است گفته شود پس از توسعه مسجد و در زمان ما، اين حكم موضوع ندارد ; زيرا اولاً: از باب بنى شيبه خبر و اثرى نيست. ثانياً: پيش از رسيدن به باب بنى شيبه، «ورود» به مسجد حاصل شده است و معلوم نيست دليل حكم چنين اطلاقى داشته باشد كه حتى  شامل عبور از نقطه اى شود كه سابقاً باب بنى شيبه بوده است.  [4] . غاية المراد و حاشية الإرشاد، ج1، ص426  [5] . مسالك الأفهام، ج2، ص331  [6] . الروضة البهيه، ج1، ص504 (چاپ مجمع الفكر).  [7] . حاشية الشرائع، ص267 ; نيز نكـ: مناسك الحجّ و العمره، ص20، مطبوع در رسائل الشهيد الثانى، ج1، ص372  [8] . جامع المقاصد، ج3، ص198 ; حاشية إرشاد الأذهان، ص247 ; حاشية شرائع الإسلام، ج1، ص438.  [9] . مرآة الحرمين، ص216 (ترجمه فارسى).  [10] . همان، ص214  [11] . همان، ص260  [12] . همان،  ص261  [13] . تاريخ مكّة المكرّمة قديماً و حديثاً، ص70  [14] . مناسك حج، ص181  [15] . نكـ : مرآة الحرمين، صص237 ـ 235 ; ساختمان مسجد الحرام، ص28  [16] . مناسك حج (با حواشى 12 نفر از مراجع)، ص222، مسأله 53  [17] . منظور از اين اسطوانات ـ چنان كه گذشت ـ ستون هايى است كه نزديك مطاف بوده و اكنون سالهاست كه از آنها خبرى نيست.  [18] . علاوه بر مناسك مراجع معظم، در برخى از ديگر كتابهاى مربوط به حرمين نيز همان عبارت مناسك تكرار شده است از جمله در مناسك نوين، به كوشش حجت الاسلام جناب  مستطاب آقاى بى آزار شيرازى، و مشعل زائر (ص139) اثر حجت الاسلام والمسلمين آقاى على عطايى.  [19] . آثار اسلامى مكه و مدينه، صص 157 ـ 155  [20] . مختلف الشيعه، ج4، صص295 ـ 294، مسأله 247 و صص195 و 196، مسأله 152  [21] . ازرقى، تاريخ مكّه، ج2، ص294، به نقل از قاموس الحرمين الشريفين، ص98 واخبار مكه، فاكهى، ج4، ص206  [22] . تاج العروس، ج11، ص10، «حرز».  [23] . معجم البلدان، ج2، ص255  [24] . دليل پديد آمدن سهل انگاريهاى مزبور اين است كه معمولاً فقيهان بر مناسك علماى پيشين حاشيه مى زنند  و در هنگام درج حاشيه در متن، اين گونه تغييرات مورد غفلت واقع مى شوند.  [25] . رفعت پاشا در باره چگونگى جمره عقبه در حدود يك صد سال پيش چنين مى نويسد: «جمره عقبه ديوارى سنگى است به ارتفاع حدود سه متر و عرض حدود دو متر كه روى قطعه سنگ بلندى به ارتفاع يك متر و نيم از روى زمين بنا گرديده است...»؛ جمره عقبه... در پاى كوه قرار دارد و يك سويه است» (مرآة الحرمين، صص344 و96، ترجمه فارسى).  [26] . نكـ : مناسك حج، از امام خمينى با حواشى مراجع عظام، ص507، مسأله 1310  [27] . تهذيب الأحكام، ج5، ص313، ح950  [28] . همان، ج5، ص313، ح951  [29] . المقنع، ص290  [30] . المقنعه، ص424  [31] . الدروس الشرعيه، ج1، ص451  [32] . مناسك حج، از امام خمينى، با حواشى مراجع عظام، ص407، مسأله 995  [33] . تهذيب الأحكام، ج5، ص213، ح623  [34] . المقنعه، ص415  [35] . المقنعه، ص429  [36] . المراسم، ص117  [37] . الدروس الشرعيه، ج1، صص183 و 184  [38] . همان، ص494  [39] . صاحب اين فتوا طواف از بيرون مقام را در صحن مسجد كافى مى داند ; ولى با وجود اين، طواف از طبقه بالا را صحيح  نمى‌داند. نكـ : مناسك حج (با دوازده حاشيه)، ص246  [40] . نكـ : با كاروان صفا، ص331  [41] . الفقيه، ج2، ص322، حديث1545، چاپ نجف اشرف ; وسائل الشيعه، ج13، صص542 ـ 540، أبواب «احرام الحجّ و الوقوف بعرفة»، باب 14، حديث4  [42] . همچنان كه حضرت امام خمينى(ره) در آغاز مناسك خود گويد: «و چون مستحبّات حج بيش از آن است كه در اين رساله بيان شود، به بيان مقدارى از آنها اكتفا كرده و بقيه را به كتب مفصّله وا مى گذاريم كه به جا آوردن آنها به اميد ثواب، اشكالى ندارد».  [43] . مناسك حج، شيخ انصارى، همراه  با دوازده حاشيه، چاپ قم، 1415ق. /1373ش، اسماعيليان، صص307 ـ 306 البته در برخى چاپهاى مناسك شيخ، متن دو آيه نيامده و تنها همان تعبير «دو آيه اوّل سوره بقره» ذكر شده است. بنابراين شايد خود شيخ متن دو آيه را ذكر نكرده و بعدها براى تسهيل امر، در برخى چاپها دو آيه را افزوده‌اند. در اين صورت، نمى‌شود اين اشتباه را به شيخ نسبت داد، مگر اينكه در برخى مناسك پيش از وى، «دو آيه» به جاى «ده آيه» ذكر شده باشد. البته بعد از قدرى فحص، به مناسكى فارسى پيش از مناسك شيخ دست نيافتم.  [44] . زيرا ايشان در مقدّمه  فرموده‌اند: «از ذكر فروع نادر و مستحبّات احتراز جستم» و پيش از بخش دوم كه مشتمل بر مستحبّات است، تاريخ ختم تأليف مناسك، (شوال 1386ق.. ) ديده مى شود.  [45] . مناسك حج، ص521، مسأله 1350. نيز نكـ: مسأله 1351  [46] . مناسك حج، ص277، مسأله667. حواشى مراجع مذكور ذيل مسأله مشابهى است، ولى در آنچه مقصود ما از بيان اين نكته است، تأثيرى ندارد.  [47] . مناسك حج، ص240، مسأله 573 ; توضيح المسائل امام خمينى، ص132، مسأله 820: «اگر با عين پولى كه خمس يا زكات آن را نداده لباس بخرد، نماز خواندن در آن لباس باطل است و  همچنين است اگر به ذمّه بخرد و در موقع معامله، قصدش اين باشد كه از پولى كه خمس يا زكاتش را نداده بدهد».  [48] . نكـ : مناسك امام خمينى، ص293، مسأله 705، چاپ مشعر، 1382  [49] . نكـ : همان، ص309، مسأله 749  [50] . نكـ : همان، ص 310، مسأله752  [51] . مناسك حج، (چاپ پانزدهم، 1396ق.)، ص20، مسأله30  [52] . همان، ص24، مسأله36  [53] . مناسك حج، ص161. البته تعبير مناسك آية الله بهجت (ص94) در عنوان مسأله در اينجا مناسب‌تر و بهتر است: «2. امور زناشويى».  [54] . مناسك حج، ص158  [55] . مناسك حج، ص115، «تروك احرام» و ص 129، مسأله 239  [56] . مناسك حج، صص117 و 118، مسأله 201 ـ 200  [57] . غاية المراد وحاشية الارشاد، ج1، ص395  [58] . اللمعة الدمشقيه، ص69  [59] . رسائل الشهيد الثانى، ج1، ص367، رساله مناسك الحج و العمرة، ص14  [60] . آية الله بهجت، مناسك حج، ص94، چاپ جديد.  [61] . سزاوار است رسائل عمليه و مناسك حج، علاوه بر جهات محتوايى و تبويب، از نظر زبانى و ادبى هم ويرايش و اصلاح شود و با بهترين ادبيات و لحن باشد. هنوز در برخى مناسكها امثال اين تعبير ديده مى  شود: «جايز است سر را خود انسان بتراشد يا به سلمانى بدهد» ; «رو به قبله بودن در حال قطع اوداج اربعه كافى است».  [62] . آية الله خويى، مناسك حج، ص134، مسأله 241  [63] . امام خمينى+ مناسك حج، ص172، مسأله 341  [64] . مناسك حج، ص136، مسأله 244  [65] . مناسك حج، ص142، مسأله 256  [66] . مناسك حج، ص187، مسأله 393  [67] . غاية المراد و حاشية الارشاد، ج1، ص397  [68] . اللمعة الدمشقيه، ص 69  [69] . رسائل الشهيد الثانى، ج1، ص367 ; رساله مناسك الحج و العمره، ص15  [70] . غاية  المراد و حاشية الارشاد، ج1، ص 395  [71] . مناسك حج (با 12 حاشيه)، صص 119 ـ 118، مسأله 212  [72] . همان.  [73] . همان، ص199، ذيل مسأله 443  [74] . برخى از فقيهان نيز مانند آية الله خوئى& مى فرمايند: «احرام از جدّه حتى بر فرض محاذى بودن آن با ميقات مجزى نيست...» (حاشيه مناسك حج، ص 118، ذيل مسأله 212). بعضى از فقيهان هم معتقدند احرام از جدّه ـ چه محاذى باشد و چه نباشد ـ براى كسانى كه از ميقات و نزديك آن عبور نمى‌كنند، صحيح است: «يصحّ الإحرام من جدّة لمن لايمرّ على أحد المواقيت أو  بالقرب منه». و هو الأقرب إلى الصواب.