اخبار و روايات وارده در «اوّلُ ما خَلَقَ اللهُ»  روايات بسيارى از طريق  خاصّه و عامّه وارد است مبنى بر اينكه اوّلين مخلوق خداوند نور مى‏باشد. همان طور كه وارد است كه أَوَّلُ مَا خَلَقَ اللَه‏ روح است، قلم است، عقل است.  علّامه مجلسىّ رضوان الله عليه روايت نموده است از حضرت ثامن الحجج عليه السّلام كه در مجلس مأمون در ضمن بحث طويلشان با عِمران صابى درباره بَدو خلقت فرمودند: وَ النُّورُ فِى هَذَا الْمَوْضِعِ أَوَّلُ فِعْلِ اللهِ الَّذِى هُوَ نُورُ السَّمَوتِ وَ الارْضِ. [1] «و نور در اين موضع، اوّلين فعل خداوند است؛ آن خداوندى كه وى نور آسمانها و زمين است.»  و از  «غَوالى اللَئالى» روايت نموده است كه پيغمبر صلّى الله عليه و آله فرموده‏اند: أَوَّلُ مَا خَلَقَ اللَهُ نُورِى. [2] «نخستين چيزى را كه خدا آفريد، نور من بوده است.» و در حديث ديگرى است كه رسول اكرم صلّى الله عليه و آله فرمودند: أَوَّلَ مَا خَلَقَ اللَهُ الْعَقْلُ. [3] «نخستين چيزى كه خداوند خلق نموده است، عقل است.»  و از «خصال» با سند خود روايت كرده است از سِماعه كه گفت: من در محضر حضرت امام جعفر صادق عليه السّلام بودم و در نزد وى جمعى از مواليانش حضور داشتند، و ذكر عقل و جهل به ميان آمد.- تا مى‏رسد به اينجا  كه مى‏گويد: حضرت أبو عبد الله عليه السّلام گفتند: إنَّ اللَهَ جَلَّ ثَنَآؤُهُ خَلَقَ الْعَقْلَ وَ هُوَ أَوَّلُ خَلْقٍ خَلَقَهُ مِنَ الرُّوحَانِيِّينَ عَنْ يَمِينِ الْعَرْشِ مِنْ نُورِهِ- إلخ. [4] «بدرستى كه خداوند جلّ ثنآوه عقل را خلق كرد؛ و آن اوّلين مخلوقى مى‏باشد كه خداوند از يمين عرش خود، از طائفه روحانيّون از نور خودش خلقت نموده است.»  و نظير اين عبارت و تعبير در حديث حضرت امام كاظم موسى بن جعفر عليهما السّلام مى‏باشد كه در ضمن حديث طويلى به هشام بن حكم فرموده‏اند: يَا هِشَامُ! إنَّ اللَهَ خَلَقَ  الْعَقْلَ وَ هُوَ أَوَّلُ خَلْقٍ خَلَقَهُ اللَهُ مِنَ الرُّوحَانِيِّينَ عَنْ يَمِينِ الْعَرْشِ مِنْ نُورِهِ. [5] و از عَبادة بن صامت روايت نموده است كه گفت: من از رسول خدا صلّى الله عليه و آله شنيدم كه مى‏گفت: إنَّ أَوَّلَ مَا خَلَقَ اللَهُ الْقَلَمُ. فَقَالَ لَهُ: اكْتُبْ! فَجَرَى بِمَا هُوَ كَآئِنٌ إلَى الأبَدِ. [6]  «اوّلين چيزى را كه خداوند آفريد قلم بوده است. پس به او گفت: بنويس! بنابراين، قلم به تمام مقدّرات و آنچه تا أبد به وقوع مى‏پيوندد به جريان افتاد.»  و از معاوية بن قرّة از پدرش روايت  است كه گفت: رسول خدا صلّى الله عليه و آله گفت: «ن وَ الْقَلَمِ وَ مَا يَسْطُرُونَ». قَالَ: لَوْحٌ مِنْ نُورٍ، وَ قَلَمٌ مِنْ نُورٍ، يَجْرِى بِمَا هُوَ كَآئِنٌ إلَى يَوْمِ الْقِيَمَةِ. [7] «ن وَ الْقَلَمِ وَ مَا يَسْطُرُونَ، لوحى مى‏باشد از نور، و قلمى از نور، جارى مى‏گردد به آنچه به وجود مى‏آيد تا روز بازپسين.»  عزيز الدّين نَسَفى گويد:» در حديث آمده است: أَوَّلُ مَا خَلَقَ اللَهُ الْعَقْلُ. و ديگر آمده است: أَوَّلُ مَا خَلَقَ اللَهُ الْقَلَمُ. و ديگر آمده است كه: أَوَّلُ مَا خَلَقَ اللَهُ رُوحِى. و  ديگر آمده است كه: أَوَّلُ مَا خَلَقَ اللَهُ نُورِى. و مانند اين آمده است. [8]  و در جاى ديگر گويد:» در حديث آمده است: أَوَّلُ مَا خَلَقَ اللَهُ الْعَقْلُ. و ديگر آمده است كه: أَوَّلُ مَا خَلَقَ اللَهُ الْقَلَمُ. و ديگر آمده است كه: أَوَّلُ مَا خَلَقَ اللَهُ الْعَرْشُ. و مانند اين آمده است. [9]  نخست آفريده خدا، حقيقت محمّديّه است‏  و شيخ نجم الدّين رازى گويد:» بدانك مبدأ مخلوقات و موجودات، ارواح انسانى بود؛ و مبدأ ارواح انسانى روح پاك محمّدى بود عليه الصّلوة و السّلام، چنانك فرمود: أَوَّلُ ما  خَلَقَ اللَهُ تَعَالَى رُوحِى، و در روايتى ديگر: نُورِى. چون خواجه عليه الصّلوة و السّلام زبده و خلاصه موجودات و ثمره شجره كائنات بود كه لَوْلَاكَ لَمَا خَلَقْتُ الافْلَاك؛ مبدأ موجودات هم او آمد و جز چنين نبايد كه باشد، زيرا كه آفرينش بر مثال شجره ايست و خواجه عليه الصّلوة و السّلام ثمره آن شجره؛ و شجره به حقيقت از تخم ثمره باشد. [10]  و در جاى دگر گويد:» لطيفه‏اى سخت غريب روى مى‏نمايد؛ آنك خواجه عليه الصّلوة و السّلام فرمود: أَوَّلُ مَا خَلَقَ اللَهُ الْقَلَمُ، أَوَّلُ مَا خَلَقَ اللَهُ العَقْلُ،  أَوَّلُ مَا خَلَقَ اللَهُ رُوحِى؛ هر سه راست است و هر سه يكى است، و بسيار خلق در اين سرگردانند تا اين چگونه است؟ آنچ فرمود: أَوَّلُ مَا خَلَقَ اللَهُ الْقَلَم، آن قلم نه قلم ماست، قلم خداست و قلم خداى مناسب عظمت و جلال او باشد؛ و آن روح پاك محمّدى است و نور او. آنوقت كه حقّ تعالى آن روح را بيافريد و به نظر محبّت بدو نگريست، حيا بر وى غالب شد. روح از حيا شَقّ يافت، عقل يكى شِقّ او آمد. [11]  و در جاى ديگر گويد:» من نسبت خود از دنيا و آخرت و هشت بهشت آن روز بريدم كه نسب أنَا مِنَ اللَهِ درست كردم. لا جرم هر  نسب كه به حدوث تعلّق دارد منقطع شود و نسب من باقى ماند؛ كه كُلُّ حَسَبٍ وَ نَسَبٍ يَنْقَطِعُ إلَّا حَسَبِى وَ نَسَبِى، و ديگران را مى‏فرمود: فَلَآ أَنسَابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَ لَا يَتَسَآءَلُونَ. گوى اوّليّت و مسابقت در هر ميدان، من ربوده‏ام.  اگر در فطرت اوّلى بود، اوّل نوباوه‏اى كه بر شجره فطرت پديد آمد من بودم؛ كه أَوَّلُ مَا خَلَقَ اللَهُ نُورِى. و اگر بر دشت قيامت باشد، اوّل گوهر كه سر از صدف خاك برآرد من باشم؛ أَنَا أَوَّلُ مَنْ تَنْشَقُّ عَنْهُ الارْضُ يَوْمَ الْقِيَمَة. اگر در مقام شفاعت  جويى، اوّل كسيكه غرقه گشتگان درياى معصيت را به شفاعت دستگيرى كند من باشم؛ كه أَنَا أَوَّلُ شَافِعٍ وَ مُشَفَّع. و اگر به پيشروى و پيشوائى صراط گويى، اوّل كسيكه قدم بر تيزناى صراط نهد من باشم؛ كه أنَا أَوَّلُ مَنْ يَجُوزُ الصِّرَاطَ. و اگر به صاحب منصبىِ صدر جنّت خواهى، اوّل كسيكه بر مشاهده او درِ بهشت گشايند من باشم؛ كه أَنَا أَوَّلُ مَنْ يُفْتَحُ لَهُ أَبْوَابُ الْجَنَّة. و اگر به سرورى عاشقان و مقتدايى مشتاقان نگرى، اوّل عاشقى صادق كه دولت وصال معشوق يابد من باشم؛ كه أَنَا أَوَّلُ مَنْ يَتَجَلَّى لَهُ  الرَّبُّ. اين طرفه كه اينهمه من باشم و مرا خود من من نباشم؛ أمّا أنَا فَلا أقولُ‏ أنَا. بيت‏  : چو آمد روى مهرويم، كه باشم من كه من باشم كه آنگه خوش بوم با او، كه من بى خويشتن باشم‏  مرا گر مايه‏اى بينى، بدان كان مايه او باشد برو گر سايه‏اى بينى، بدان كان سايه من باشم [12]»    آنك شنوده‏اى كه محمّد را عليه السّلام سايه نبود، ازينجاست كه او همه نور شده بود؛ كه يا أيُّها النّاسُ قَدْ جآءَكُمْ نورٌ مِنْ رَبِّكُم [13] و نور را سايه نباشد. چون خواجه عليه السّلام از سايه خويش خلاص يافته بود، همه  عالم در پناه نور او گريختند؛ كه، ءَادَمُ وَ مَنْ دُونَهَ تَحْتَ لِوَآئِى يَوْمَ الْقِيَمَةِ وَ لَا فَخْرَ. نور محمّدى خود اوّل سرحدّ وجود گرفته بود كه أَوَّلُ مَا خَلَقَ اللهُ نُورِى، اكنون سرحدّ ابد بگرفت كه لَا نَبِىَّ بَعْدِى.  بعد ازينكه آفتاب دولت محمّدى طلوع كرد، ستارگان ولايت انبياء رخت برگرفتند. آيت شب اديان ديگر منسوخ گشت، زيرا كه آيت مَلِكِ يَوْمِ الدِّينِ آمد، به روز اين را چراغى مى‏نبايد؛ إذا طَلَعَ الصَّباحُ اسْتُغْنِىَ عَنِ الْمِصْباحِ. بيچاره آن نابينا كه با وجود اين همه نور از روشنائى  محروم است. بيت:  خورشيد برآمد اى نگارين ديرست بر بنده اگر نتابد از إدبارست [14]  و همچنين شيخ نجم الدّين رازى آورده است كه:» خَلَقْتُ الْمَلَائِكَةَ مِنْ نُورٍ. [15] و ايضاً آورده است:» اين طائفه اصحاب ميمنه‏اند، مشرب ايشان از عالم أعمالست، معاد ايشان درجات جنّات نعيم باشد. معهذا اين طائفه را به معرفت ذات و صفات خداوندى به حقيقت راه نيست، كه به آفت حُجُب صفات روحانى نورانى هنوز گرفتارند؛ كه إنَّ لِلَّهِ تَعَالَى سَبْعِينَ أَلْفَ حِجَابٍ مِنْ نُورٍ وَ ظُلْمَة. [16] . و جاى ديگر فرمود كه: حِجابُهُ  النّورُ؛ لَوْ كُشِفَتْ لَاحْرَقَتْ سُبُحاتُ وَجْهِهِ ما انْتَهَى إلَيْهِ بَصَرُهُ مِنْ خَلْقِهِ. [17]  لا جرم با اين طائفه گفتند: زنهار تا عقلِ با عِقال را در ميدان تفكّر در ذات حقّ جلّ و جلا جولان ندهيد كه نه حدّ وى است؛ تَفَكَّرُوا فِى ءَالَآءِ اللَهِ وَ لَا تَتَفَكَّرُوا فِى ذَاتِ اللَهِ! [18]  و همچنين در جاى دگر آورده است:» امّا آنچه فرموده است كه ما هر كجا عقل بيشتر مى‏يابيم عشق بر وى ظريفتر و شريفتر و ثابت‏تر مى‏يابيم؛ چنانكه سيّد كاينات صلوات الله عليه عاقلترين موجودات و عاشق‏ترين موجودات بود.  به حقيقت بدانكه نور عقل با كمال مرتبه او، در مثال مشكوةِ جسد و زجاجه دل و روغنِ زيتِ روح؛ به مثابت صفاى زيت است كه يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِى ءُ. و اگرچه زيت رُوحانيّت و صفاى آن كه نور عقل است ملئكه داشتند؛ كه خُلِقَتِ الْمَلَائِكَةُ مِنْ نُورٍ و آن زيت بود كه قابل ناريّت نور الهى بود كه وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَار، وليكن مشكوة جسد و زجاجه دل و مصباح سرّ و فتيله خفىّ نداشتند، كه قابل ناريّت نور الهى نشدند بى اين اسباب.  و حيوانات را اگرچه مشكوة جسد و زجاجه دل بود امّا زيت روحانيّت و صفاى نور كه آن  عقل است نبود، هم قابل نتوانستند آمدن كه فَأَبَيْنَ أَن يَحْمِلْنَهَا وَ أَشْفَقْنَ مِنْه‏      __________________________________________________  [1] «بحار الانوار» طبع حروفى، ج 10، باب مناظرات الرّضا و احتجاجاته، ص 314، حديث اوّل‏  [2] همان مصدر، ج 1، باب حقيقة العقل و كيفيّته و بدو خلقه، ص 97، حديث هفتم‏  [3] همان مصدر، ج 1، باب حقيقة العقل و كيفيّته و بدو خلقه، ص 97، حديث هشتم‏  [4] همان مصدر، ج 1، كتاب العقل و الجهل، حديث هفتم، ص 109؛ و حديث سى‏ام، ص 158  [5]  همان مصدر، ج 1، كتاب العقل و الجهل، حديث هفتم، ص 109؛ و حديث سى‏ام، ص 158  [6] همان مصدر، ج 57، باب القلم و اللوح المحفوظ و الكتاب المبين، ص 374، حديث 24 و 25  [7] همان مصدر، ج 57، باب القلم و اللوح المحفوظ و الكتاب المبين، ص 374، حديث 24 و 25  [8] «الإنسان الكامل» عزيز الدّين نسفى، طبع طهران، قسمت انستيتو ايران و فرانسه با تصحيح ماريژان موله ص 398 و ص 220  [9] «الإنسان الكامل» عزيز الدّين نسفى، طبع طهران، قسمت انستيتو ايران و فرانسه با تصحيح ماريژان موله ص 398 و ص 220  [10] «مرصاد  العباد» بنگاه ترجمه و نشر كتاب، ص 37  [11] همان مصدر، ص 51 و 52  [12] «مرصاد العباد» ص 133 و 134  [13] اقتباس از ذيل آيه 15، از سوره 5: المآئدة: قَدْ جَآءَكُم مِنَ اللَهِ نُورٌ وَ كِتَبٌ مُبِينٌ.  [14] همان مصدر، ص 134؛ و نيز ص 158 و 159  [15] رسالة «عشق و عقل» انتشارات بنگاه ترجمه و نشر كتاب، طبع 2، ص 40؛ و در ص 111 در تعليقه گويد:» متّخذ است از «صحيح مسلم» كتاب زهد، «مسند أحمد بن حنبل» ج 6، ص 158 و ص 168، به نقل از «المعجم المفهرس».  [16] اين روايت را در «مرصاد العباد» ص 101 و  ص 311 ذكر نموده است. و ملّا عبد الرّزّاق كاشانى در شرح «منازل السّائرين» از انتشارات بيدار، در ص 7 و ص 290؛ و معلّق كتاب در ص 415 ذكر كرده است. علّامه محمّد بن محمود آملى در كتاب «نفآئس الفنون» در ج 2، ص 59 و 60 آورده است:» فصل هشتم: در بيان مشاهدات انوار و مراتب آن»: قال الله تعالى: مَا كَذَبَ الْفُؤَادُ مَا رَأَى‏* أَفَتُمَرُونَهُ و عَلَى‏ مَا يَرَى‏* وَ لَقَدْ رَءَاهُ نَزْلَةً أُخْرَى. بدانكه چون آينه دل به تدريج از تصرّف مصقلة ذكر صقالت يابد و زنگ طبيعت و ظلمت بشريّت ازو محو شود، قابل ظهور انوار غيبىِ  قوى‏تر بود. و آن انوار در بدايت حال كه هنوز خيال را درو تصرّفى باشد، بر مثال شمعى و چراغ و مشعله و آتشها افروخته نمايد. و بعد از آن انوار علوى بديد آيد، و در ابتدا بصورت كواكب خُرد و بعد از آن بصورت قمر پس بصورت شمس تا كه انوار مجرّد از محالّ ظاهر شود. و چون انوار بكلّى از حجب بيرون آيد و خيال را در آن مجال تصرّفى نماند، الوان و اشكال صورت نبندد، پس بيرنگى و شكلى و بى كيفيّت و هيئتى مشاهده افتد؛ چه شكل و لون نور بواسطه آلايش صفات بشرى بود كه نظر روح از پس حجاب خيال ادراك كند و چون با روحانيّتِ صرف افتد و از  حجاب خيال بيرون آيد آن اشكال و الوان منتفى شود. و هر چند به حكم: اللَهُ نُورُ السَّمَوتِ وَ الارْض مظهر انوار به جملگى حضرت پروردگار است و كثرت و قلّت آن بحسب صفاى قلب و صقالت آن از ظلمت بشريّت، ليكن بواسطه آنكه منشأ مشاهده آن متنوّع است لا جرم ظهور آن بحسب منشأ مختلف باشد.  و از آن انوار هر آنچه به شكل امور سفلى نمايد چون بُروق و لوامع و لوائح و مشاعل و قناديل و مصابيح، آنرا انوار ارضى خوانند؛ و هر آنچه به شكل اجرام علوى نمايد همچون كواكب و اقمار و شموس، انوار سماوى.  پس اگر منشأ مشاهده آن، ذكر  باشد بصورت برق نمايد، و اگر منشأ مشاهده آن معرفت بود بصورت مشكوة و قنديل نمايد.  و از اينجاست كه حقّ تعالى فرمود: اللَهُ نُورُ السَّمَوتِ وَ الارْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكَوةٍ فِيهَا مِصْبَاح يعنى مظهر انوار سماوى و ارضى حضرت آفريدگار است، و نور عرفان او مر سالك را بصورت مشكوة ظاهر شود. و اگر منشأ مشاهده آن، روحانيّت بود كه بر سماوى قلب به قدر صقالت آن ظاهر شود، به مثال كواكب و اقمار و شموس نمايد. مثلًا اگر آينه دل بقدر كوكبى صافى باشد، نور روح به مقدار آن كوكب مشاهده افتد، و اگر آينه دل تمام صافى شود  ماه تمام بيند، و اگر از كدورت بقيّه‏اى باشد ماه ناقص بيند، و چون آينه دل بكمال صفا گيرد و پذيراى نور روح شود، بر مثال خورشيد مشاهده افتد؛ و چندانكه صفا زيادتر، خورشيد درخشنده‏تر شود. و اگر ماه و خورشيد به يكبار مشاهده افتد، ماه دل بود كه از عكس نور روح منوّر شده باشد و خورشيد روح. و گاه بود كه پرتو انوار صفات حقّ عزّ و علا از پسِ حجب روحانى عكس بر آينه دل اندازد، به قدر صفاى آن‏  [17] در تعليقه در ص 110 آورده است:» مأخوذ از حديث نبوى، «صحيح مسلم» باب إيمان ص 293؛ مقدّمه كتاب ابن ماجه، ص 13؛ «مسند أحمد»  ج 4، ص 401 و ص 405. اصل حديث چنين است: حِجابُهُ النّورُ لَوْ كَشَفَهُ لَاحْرَقَتْ سُبُحاتُ وَجْهِه ... «أقول: اين روايت را نيز در «مرصاد العباد» ص 310 ذكر كرده است. و ايضاً معلّق كتاب «شرح المنازل» ص 7، در تعليقه آورده است‏  [18] رسالة «عشق و عقل» ص 53 و 54