مقدمه  بحث از وزارت در تاريخ قبل از معاصر ايران از جهات متعددى مشكل و پيچيده است. نبود اطلاعات كافى از ميزان اقتدار و اختيارات وزير و عدم ثبات قدرت او و نيز افراد و سازمانهاى ذيل اداره او بحث از اين مقوله را با مشكل جدى مواجه ساخته است. با اين حال, نمى توان بحث مزبور را ناديده گرفت و يا از آن به سادگى گذشت و يا صرفا به بعضى كتب نظرى هر عصر نظير سياستنامه ها و ... اكتفا كرد; چه, غالبا حدود مطرح در اين گونه كتب صرفا نظرى و يا ايدهآلى بوده و با آنچه واقعا مى تواند رخ نمايد متفاوت بوده است. لذا نه  تنها بحث از وزارت در هر عصرى مى بايستى به صورت تخصصى و دقيق و موشكافانه صورت گرفته و عرصه هاى عمل و نظر با هم تطبيق داده و نتيجه معقول گرفته شود بلكه بهتر آن است كه حيات سياسى هر وزير به طور جداگانه و مفصل و عميق از زواياى مذكور زير ذره بين گذاشته و از آن قضاوتى علمى تحصيل شود. اين مقاله تلاش دارد در حد بسيار مجمل به فرايند تغيير و تحول وزرإ در دوره صفويه و علل و اسباب آن و بعضى موارد مربوط ديگر, نظرى انداخته و نتيجه اى معقول از آن اتخاذ نمايد.    وزارت در قبل از صفويه  در تاريخ مشرق زمين و از جمله ايران, افراد و اشخاص پيوسته نقش تعيين كننده و سرنوشت ساز در تاريخ داشته اند; زيرا كه, قدرت افرادى كه حاكم بر جامعه بودند, محدوده مشخصى نداشت. عبارتى از نظام الملك در دست است كه مويد آن است كه حكومتهاى شرق را افراد معين و به عبارت بهتر پادشاهان اداره كرده و آن را بنا به صلاحيت يا عدم صلاحيت خود او به آبادانى برده يا به ويرانى كشانده اند1. اين پادشاهان كه در اذهان مردم معمولا از تكيه گاه غير مادى نيز برخوردار بودند وظايفى نيز به عهده داشتند2. از آنجا كه  پادشاهان به تنهايى نمى توانستند همه امور را حل و فصل نمايند لازم بود مشير و ياورى هم داشته باشند; پس مقام وزارت خلق مى شود.  وزارت در تمدن ايران قدمتى ديرين دارد; اما در تمدن اسلامى مبدإ آن به زمان عباسيان مى رسد3. نقش و جايگاه وزير براى سلاطين ايران حياتى و گره گشا بود و امكان اداره كشور براى آنها به تنهايى مقدور نبود4.  انتخاب وزير توسط شاه انجام مى شد و استعداد و توانايى وزير بسته به استعداد و شعور و توانايى شاه بود5. گاه انگيزه اصلى شاه از انتخاب وزيرى خاص برطرف كردن بحرانى خاص بود. وزير همچنين  مى توانست نقش سپر بلا را براى شاه بازى كند. خاستگاه وزرإ در قبل از صفويه, از ميان مستوفيان و بريدان بود6.  وجود مقام وزارت اگر چه براى شاه يا سلطان لازم و ضرورى بود; ولى اين لزوم, به معناى برابرى يا تقسيم قدرت به نحو حقوقى آن نبود. اين واگذارى قدرت يك طرفه بود; به اين معنى كه تعيين حدود و اختيارات و قدرت وزير چيزى ثابت و مسلم و از پيش تعيين شده نبود; بلكه بسته به نظر شاه بود7. وزير در قبل از صفويه اساسا وظيفه اى خاص داشت. او روابط سلطان و ساير حكام و خليفه را هدايت مى كرد و ...8. در دوره ايلخانان  الزاما سمت مإمور مالى دولت نبود; يعنى آن چيزى كه در دوره سلجوقى رواج داشت. در اين دوره مقام مإمور عمده مالى از وزارت جدا شد و در دست يك نفر ديگر غير از وزير قرار گرفت و در واقع يك وزير ديگر به وجود آمد.9  از نامه اى كه منتسب به اردشير است و خطاب آن به وزيران او مى باشد مى توان فهميد كه شاه بعضى وظايف را به وزير محول مى كند; وزير نيز بايستى برخى وظايف را به زيردستان محول كند10. برخى وزيران تاريخ ايران, در موقع لزوم, فرماندهى سپاه را نيز بر عهده داشته اند چنان كه وزيران آل بويه اين وظيفه را داشتند; زيرا  سرداران قابلى بودند11. در اين دوره وزيران همچنين وظيفه انتصاب كارگزاران و عوامل حكومتى و عمال مالياتى را نيز به عهده داشتند12. وزيران در قرن چهارم در ايران بزرگترين نقش را ايفا مى كردند. عقد معاهدات, تعيين تكليف جنگ و صلح, فرستادن عمال به ولايات تحت قلمرو امير, جلوگيرى از كارهاى بى خردانه و كودكانه امرا, رسيدگى به ديوانها يا وزارتخانه ها و تعيين تكليف هر يك و به طور كلى تعيين مشى سياست قلمرو ايران و سلاطين به تمامى به دست ايشان سپرده مى شد13. دادرسى و قضاوت نيز از وظايف وزير بود14. در دوره ايلخانى وزير ديگر  ديوان عرض در اختيار نداشت, همچنين ديوان انشإ و طغرى نيز منسوخ شده بود. با اينكه ديوان استيفا و ديوان اشراف به كار خود ادامه دادند; ولى گويا رابطه آنها با وزارت تغيير يافته است15.    وزارت در دوره صفويه  شاه صفوى از حقوقى كاملا نامحدود و مستقل در اعمال قدرت برخوردار بود و هيچ قانونى اختيارات او را محدود نمى ساخت و به انجام هر كارى مجاز بود و هيچ رادع و مانعى را در سلطنت خود نمى شناخت. شاه صفوى از قدرتى ديگر نيز برخوردار بود و آن تقدس آميخته به  احترام, كه فطرى بود و با تولد شاه همراه و ملازم او بود16. مردم, شاه صفوى را نه تنها به عنوان حاكم خود بلكه او را به عنوان فرزندزاده پيامبر نيز تكريم مى كردند. بنابراين به اعتقاد فراير حكومت شاه صفوى ((بر سلسله مراتب روحانى بيشتر مبتنى بود تا پادشاهى خالى.))17 مردم به واسطه تقدسى كه براى شاه صفوى قأل بودند او را واجد قدرت خارق العاده شفادهى مريضها مى دانستند18.  بعضى از القابى كه به شاه صفوى منتسب ساخته بودند واجد ارزشى خارق العاده و ماوراى طبيعى بود. القابى نظير ((ولى نعمت)) ((عالم پناه)) يا ((جهان  پناه)), ((اقدس)) و ...19 در همين راستا قابل توضيح است. از اين روى توجه يا بى توجهى شاه به كسى مى توانست طرز رفتار مردم را با چنان شخصى تعيين كند20. اگر كسى مورد لطف شاه قرار مى گرفت و قدرت و منصبى مى يافت, به تبع آن, نزد مردم نيز وى مقبوليت و مشروعيت داشت. بنابراين ساختار ظاهرى قدرت شكل هرمى داشت كه در رإس آن شاه و در ذيل آن بر حسب سلسله مراتب عمال شاه و در قاعده آن مردم عادى قرار داشتند كه طبقات بالايى هرم را به عنوان دارندگان رسمى قدرت به رسميت و مشروعيت مى شناختند. چنين باور و پذيرشى نسبت به قدرت و دارنده آن,  در نزد عمال شاه نيز بود. بنابراين, به قول فراير آنها هرگز ((آرزوى رسيدن به اوج قدرت امپراتورى را نمى كنند))21.  ((آنها به ندرت پادشاهان را رها مى سازند يا بى وفايى نسبت به سلطنت نشان مى دهند. پس, يك ارتباط غريزى در جانهاشان پيوند خورده است و خودشان را با تمايلات شاهنشاه تطبيق مى دهند.))22  وزير در سلسله مراتب عمال قدرتمند در مرتبه بلافاصله پس از شاه قرار داشت, كه چارچوبه قدرت وى در اعصار مختلف صفوى, داراى اندازه هاى متفاوت بود. مى توان گفت ميزان قدرت وزرإ با ميزان عمر آنها در درازمدت هماهنگى  داشت.  با نگاهى به طول عمر وزرإ در طول دوره صفويه به اين حقيقت پى مى بريم. از 35 وزير صفوى چهارده وزير كمتر از پنج سال, شش وزير بين پنج تا ده سال و ده وزير بيش از ده سال وزارت داشتند. از وزارت پنج وزير ديگر صفوى اطلاعى در دست نيست. در طول قرن اول يعنى از 906 ه تا سال 1000 ه.ق به غير از دو وزير مقتدر, بقيه وزرإ كمتر از ده سال وزارت نمودند; در صورتى كه در يك قرن و نيم بعد يعنى تا سال 1135 مدت وزارت وزرإ افزايش يافت و فقط چهار وزير كمتر از ده سال وزارت نمودند كه علت كوتاهى عمر وزارت دو وزير, مرگ طبيعى يك  وزير, و قتل توسط مخالفان بود. همچنين قدرت وزرإ در اعصار مختلف صفوى رقباى صنفى مختلفى داشت. عمال دربار و عمال نظامى دو گروه عمده در رقابت با مقام و قدرت وزير بودند كه در اوايل و اواخر صفوى اهميت هر كدام, از اين حيث متفاوت بود. موقعيت وزير اعظم در دوره صفويه از بسيارى جهات همچون وضع وى در تاريخ قبل از صفويه بود. پس, وزير همچون گذشته در اين دوره نيز سپر بلاى شاه محسوب مى شد, به اين معنى كه شاه به وزير اختيارات لازمه را مى داد و از طرفى نيز هر گونه نارضايتى كه از طرف مردم عادى و يا حكومتى پيش مىآمد خطر آن متوجه  وزير اعظم بود نه شاه23. البته, اين وضعيت شامل حال ساير مقامات نظير صدر نيز مى شد24.  در دوره شاه اسماعيل اول ((وكيل)) در موقعيتى برتر از وزارت قرار داشت. علت اهميت مقام وكيل نسبت به ((وزير)) ارزشمندتر بودن جنبه نظامى حكومت اسماعيل نسبت به جنبه ادارى آن بود. پس, در دوره اسماعيل اول, وزرإ به غير از ماليات ديوانى, دخلى در ساير امور مملكت نمى نمودند25. به نظر مى رسد مقام وزارت در زمان شاه اسماعيل اول از چندان قدرت و اعتبارى برخوردار نبود و وزير تنها معين و ياور شاه بود. پس, شاه اسماعيل بدون اين كه از مقام و  قدرت وزير خطرى احساس نمايد, وزير پادشاه دشمن را به وزارت يكى از ولات برگماشت. چنان كه شاه اسماعيل, خواجه كمال الدين وزير شاهى بيك خان را كه از قلعه مرو به اسيرى آورده شده بود, ((منظور نظر التفات گردانيده به وزارت خراسان معزز و سربلند گردانيد.))26 با وجود قدرت نه چندان زياد وزير اعظم اين مقام را شاه اسماعيل اول در سال 909 ه. ق مشتركا به دو نفر واگذار كرد, يكى خواجه شرف الدين محمد خان ديلمى قزوينى و ديگرى امير زكريا كججى27. به نظر مى رسد تا سال 920 ه.ق و پس از جنگ چالدران اهميت حرم در دستگاه حكومت اسماعيل به  تدريج جانشين اهميت امور نظامى گرديد. لذا نقش حرم در انتصاب وزرإ بيشتر از امرا مطرح گرديد28. وزارت در دوره تهماسب چندان جايگاهى براى خود پيدا نكرد و قدرت آن همچنان در حداقل خود باقى ماند. به نظر مى رسد در ده سال اول, سلطنت تهماسب از 930 تا 940, به واسطه تفوق نظاميان, اميرالامرا نقش اساسى در عزل و نصب وزرإ داشت29. در سال 940 شاه تهماسب وزارت را مشتركا به خواجه عنايت الله خوزانى (كچل) و خواجه معين الدين يزدى داد30. چندى نگذشت كه شاه تهماسب مجددا مقام وكالت را ايجاد كرد و اهميت بخشيد و وزارت را تحت الشعاع وكالت  قرار داد. تهماسب بعدها در 955 ه.ق مجددا وزارت مشترك را به وجود آورد31. تهماسب در اواخر حيات خود, وزارت را كم اهميت تر كرد و خود در امور داخل شد,32 چنان كه شاه در اواخر حيات خود ديگر كسى را به عنوان وزير اعظم منصوب نكرد33. در دوره اسماعيل دوم و شاه محمد نيز وزارت از موقعيت قدرتمندى برخوردار نبود. در دوره اسماعيل دوم دو وزير بر سر كار آمدند و در دوره شاه محمد سه وزير كه هر كدام يكى پس از ديگرى معزول شدند34. در زمان عباس اول به واسطه تضعيف موقعيت قزلباش ها توسط شاه, قدرت وزير افزايش يافت. تمركز بيشتر اداره  امور كشور وظيفه ديوانسالارى را كه وزير در رإس آن بود, سنگين تر كرد. مقام وزارت در ابتدإ تحت الشعاع قدرت قزلباش قرار داشت.  چنان كه اولين وزير عباس, ميرزا شاه ولى يا ميرزا ابوالولى شيرازى به خواست و حمايت مرشد قلى خان به وزارت رسيد.35 در زمان عباس اول با از بين رفتن مقام وكالت تنها مقام قدرتمند پس از شاه اعتمادالدوله شد. او رئيس تشكيلات گسترده ديوانسالارى بود. در زمان عباس اول هفت وزير بر سر كار آمدند كه در آن ميان حاتم بيك اردوبادى (1000 ـ 1019) چهارمين وزير عباس اول بيش از همه وزارت كرد; او تقريبا بيست  سال در رإس امور ادارى قرار داشت.36 به نظر مى رسد اگرچه سازمان ادارى عباس اول كه در رإس آن وزير اعظم قرار داشت در اوج قدرت و استحكام خود از زمان تإسيس سلسله صفويه قرار گرفت; ولى به واسطه اقتدار فراوان شخص پادشاه, وزير چندان آزادى عمل نمى توانست داشته باشد. شاه عباس فردى مقتدر و كاردان بود كه بر خلاف شاهان پس از خود, رإسا به امور رسيدگى مى كرد و طبعا اعمال وزير را دقيقا تحت نظر داشت. با اين حال, چنين حدس زده مى شود كه اقتدار وزير اعظم در اواسط حكومت شاه عباس كه وى عمدتا درگير جنگ با عثمانى بود در درجه بالايى  قرار داشت. چه شاه عمده توجه خود را معطوف به امور نظامى نمود و لذا امور ديوانى در ذيل نظارت وزير اعظم قرار داشت.  از زمان صفى اول به واسطه عدم لياقت كافى وى و عدم دخالت شايسته و لازم او در امور, قدرت وزير اعظم و به تبع آن ديوانسالارى افزايش يافت. به ويژه آنكه, به علت كم شدن ميزان اراضى ممالك كه به تيول در اختيار قزلباش قرار داشت قدرت ديوان افزايش فراوان بخشيد. ((مثى رودى)) در اين مورد مى نويسد:  ((توسعه و گسترش علايق نظام ادارى و مقام وزير اعظم از زمان شاه صفى (1629 ـ 1642) شروع مى شود; يعنى از  هنگامى كه وزارت به عنوان وظيفه و مقام ادارى شروع به رشد كرد و خود را از اين كه ضميمه و پيوستى به يك حاكم قدرتمند و مطيع منافع قبيله اى باشد بزرگتر نمود.))37  همان گونه كه نويسنده فوق نيز اشاره نموده است به نظر مى رسد اصطكاك و رقابت بين قزلباش و وزير اعظم يعنى بين سپاه و نظام ادارى در زمان عباس اول ادامه داشت و روزگار صفى اول نيز آن را به ارث برد. سرانجام در دوره عباس ثانى اين اختلاف پنهانى بروز عينى يافت. اولئاريوس وظايف و ميزان قدرت وزير اعظم را در دوره صفى اول چنين بيان مى كند:  ((او وظيفه دارد با  كوشش همه جانبه به محتويات خزانه و ثروت شاه بيفزايد و بر آن نظارت داشته باشد. او در عين حال نايب مناسب شاه نيز هست. زيرا مشاغل و مناصب حكومتى را تعيين مى كند و تصميماتش در سراسر مملكت بايد اجرا شود.38 ثروت و كليه شئون مملكت در دست اوست و در بسيارى از موارد مهم حقوقى مى توان از نفوذ او استفاده كرد.))39  از يادداشتهاى اولئاريوس مى توان فهميد على رغم اين كه وزير و دستگاه ديوانى در اين دوره داراى قدرت فراوانى شده بود ولى فساد و ارتشإ به آن راه يافته بود. اولئاريوس حتى وزير اعظم را رشوه خوارترين فرد مملكت  معرفى نموده و مى نويسد:  ((صدراعظم افراد را اگر چه مايل نباشند (حتى سفراى خارجى را) وادار به دادن رشوه و تعارف مى كند.))40  يكى از پيامدها و يا جلوه هاى فساد ادارى در اين دوره, فشار بيش از حد بر مردم براى تإديه ماليات بود. براى همين است كه الئاريوس وزير اعظم را به منزله گاوى شيرده معرفى مى كند كه تمام دارايى مملكت را ظالمانه مى خورد و شاه هم او را مى دوشد.41  وزارت در زمان عباس دوم از موقعيت مستحكم ترى برخوردار شد; چه, در اين دوره تفوق نظام ديوان بر نظام سپاهى مسلم گرديد. نزاع بين قزلباشان و  دستگاه وزارت در زمان عباس دوم منتهى به قتل وزير اعظم وقت, ساروتقى, شد. اما اعدام قاتلين او به دستور شاه تفوق موقتى قزلباشان را ناكام گذاشت.42 ((مثى رودى)) مى نويسد:  ((مرورى اجمالى و سطحى بر پس زمينه هاى وزراى عظمى, كه پس از محمدتقى (ساروتقى) بر سر كار آمدند گوياى آن است كه اين حادثه پيش درآمد يك جريان شد. خليفه سلطان (1645 ـ 1654 م/055 ـ 1065 ق) كه جانشين محمدتقى شد يك عالم بود. محمد بيك دوباره يك غلام بود. جانشين وى, ميرزا محمد مهدى(1661ـ1669‎_1072ـ1080ق) همانند خليفه سلطان از مقامات مذهبى بود.  انتصاب شيخعلى خان زنگنه به وزارت, در سال 1669 م1080/ ق ظاهرا بازگشت قدرت به نفع منافع قبيله اى بود.))43  در دوره عباس ثانى قدرت وزير اعظم بسيار زياد بود. دومان در اين زمينه مى نويسد:  ((سلطان بار كارهاى خود را بر دوش وزير بزرگ خود كه به صورت رسمى اعتمادالدوله مى گويند مى گذارد.))44  از نوشته هاى ديگر دومان مى توان فهميد كه وزير اعظم در انتصاب خانها و حكام (لااقل) موثر بود. او مى نويسد:  ((خانها اگر بخواهند مقام خود را حفظ كنند و در پناه و حمايت او باشند بايد در شكوه و جلال اين رسوم (وجوه  يا اجناسى كه خانها به عنوان هديه به وزير اعظم مى دادند) مبالغه نمايند.45  در زمان عباس دوم وزير اعظم اگر اختيار تعيين خط مشى را در سياست خارجى نداشت, حداقل وظيفه كسب اطلاعات در باره سفراى اعزامى از خارج به ايران و مقاصد آنها و ساير اطلاعات در باره آن را به عهده داشت.46 با وجود اينكه, وزير اعظم در زمان عباس دوم داراى اقتدار و اختيار فراوان بود اما ((هيچ كارى را در مرحله آخر تنها و بدون امر پادشاه به پايان نمى رساند.))47  به نظر مى رسد كه اوضاع اقتصادى از زمان عباس ثانى رو به وخامت نهاد48. و يكى از  علل انتخاب وزير اعظم نيز آن بود كه راه حلى براى بحران اقتصادى بيابد. البته ((مثى رودى)) علاوه بر اين, عامل عقيده شيعه را نيز در انتخاب وزير اعظم در اين دوره دخيل دانسته است و مى گويد انتخاب خليفه سلطان و ميرزا محمدمهدى در اين راستا بود49. و مى گويد كه هر دو آنها مظهر نفوذ سازمان سياسى و مذهبى بر يكديگر شدند.  خليفه سلطان وزير مقتدرى بود كه در اعصار پادشاهى عباس اول, صفى اول و عباس دوم به مدت حدودا 17 سال وزارت نمود. انتصاب خليفه سلطان در دوره شاه عباس دوم بر اثر گسترش فساد اخلاقى در جامعه و بروز احتمال  خطر از جانب روحانيون باشد كه وزارت وى مى توانست بر اين معضلات پايان دهد.50  پس از آنكه خليفه سلطان به مرگ طبيعى درگذشت دو وزير پى در پى در زمان عباس دوم به قدرت رسيدند كه آخرين آنها ميرزامحمدمهدى بود كه در مدتى نه چندان طولانى همچنان در ايام پادشاهى صفى دوم مقام وزارت را در اختيار داشت. اما در زمان صفى دوم كه فردى خردسال به هنگام جلوس و بى تجربه بود اوضاع مملكت از هر حيث به هم ريخت لذا شاه به فكر تعويض وزير افتاد و ميرزا محمد مهدى را عزل و شيخ على خان زنگنه را كه بزرگترين وزير اعظم دوره صفوى شد را به  جاى او به وزارت رسانيد. وى توانست در ايام طولانى وزارتش كارهاى بزرگى صورت دهد كه به جرإت مى توان گفت اگر چنين وزيرى به قدرت نمى رسيد سلسله صفويه نيم قرن زودتر سقوط مى كرد. او توانست اصلاحات وسيعى در عرصه هاى اقتصادى, ادارى, سياست خارجى و نظامى صورت دهد كه اينها مايه نجات جامعه صفوى از يك بحران زودرس شد. شيخ على خان پس از بيست سال وزارت مقتدرانه سرانجام در 1100ه.ق درگذشت.51  پس از شيخ على خان زنگنه, ديگر وزير لايقى همچون او به قدرت نرسيد ولى اقتدار وزرا همچنان تا اواخر حيات سياسى شاه سلطان دوام داشت.  نبود وزير لايق و قدرت زياد او اوضاع مملكت را بدتر از پيش كرد و سقوط صفويه را سرعت بخشيد.    كتابنامه:  1ـ اسكندر بيك منشى (تركمان); عالم آراى عباسى; ايرج افشار (تصحيح); دو جلد; اميركبير, 1350.  2ـ ابن طقطقى, محمد بن على بن طباطبا; تاريخ فخرى, محمد وحيد گلپايگانى (تصحيح); بنگاه ترجمه و نشر كتاب, 1360.  3ـ اولئاريوس, آدام; سفرنامه اولئاريوس ; ترجمه احمد بهپور; نقش ايران; نشر ابتكار, 1363.  4ـ بوداق منشى; جواهر الاخبار, عكس, كتابخانه  مركزى دانشگاه تهران.  5ـ جهشيارى, ابوعبدالله محمد بن عبدوس; كتاب الوزرإ و الكتاب; ابوالفضل طباطبايى (تصحيح); چاپ تابان, 1368.  6ـ حسينى استرآبادى, سيدحسن بن مرتضى; از شيخ صفى تا شاه صفى; احسان اشراقى (تصحيح); علمى, چاپ اول.  7ـ دومان, پيررافأل; وضع ايرانى در زمان شاه عباس ثانى; عباس آگاهى (ترجمه); ((مجله بررسيهاى تاريخى)); سال ;9 ش;2 1353.  8ـ شاردن, ژ; سياحت نامه شاردن; محمد عباسى (ترجمه); ج7.  9ـ شاملو, ولى قلى بن داود قلى ; قصص الخاقانى; سيدحسن سادات ناصرى (تصحيح); ج;1 وزارت  ارشاد, 1371.  10ـ شيرازى (نويدى), عبدى بيك; تكمله الاخبار; عبدالحسين نوأى (تصحيح); 1369.  11ـ قزوينى, محمدطاهر وحيد; عباس نامه, ابراهيم دهگان (تصحيح); كتابفروشى داودى اراك; 1329.  12ـ كمپفر, انگلبرت; سفرنامه كاررى; عباس نخجوان و عبدالعلى كارنگ (ترجمه), بى نا; بى تا.  13ـ كرمانى, ناصرالدين منشى; نسأم الاسمار من لطأم الاخبار, ميرجلال الدين حسينى ارموى (محدث); اطلاعات, 1364.  14ـ ميرزا سميعا; تذكره الملوك; محمد دبير سياقى (تصحيح); اميركبير, 1368.  15ـ محمد بن مباركشاه; آئين كشوردارى;  محمدسرور مولايى (تصحيح); بنياد فرهنگ ايران, 1354.  16ـ ميرزا رفيعا; دستور الملوك, محمدتقى دانش پژوه; مجله دانشكده ادبيات و علوم انسانى تهران; سال ;16 شماره 1 و;2 1347.  17ـ نظام الملك (خواجه); سير الملوك; هيوبرت دارك (تصحيح); علمى و فرهنگى, 1372.  18ـ نصيرى, ميرزا علينقى, القاب و مواجب سلاطين سلسله صفويه; يوسف رحيم لو (تصحيح); فردوسى مشهد, 1371.  19ـ واله اصفهانى, محمد يوسف; خلد برين; ميرهاشم محدث (تصحيح); افشار, 1372.  20ـ قاضى احمد قمى, خلاصه التواريخ, انتشارات دانشگاه تهران, ج2.  21ـ ابن اثير, الكامل فى التاريخ; ج14 و ج15.  22ـ انصاف پور, غلامرضا, ساخت دولت در ايران, تهران; اميركبير, 2536.  23ـ سبيلا شوستر والسر; ايران صفوى از ديدگاه سفرنامه هاى اروپاييان; غلامرضا و رحوام (ترجمه); اميركبير, 1364.  24ـ لمبتن; تداوم و تحول در تاريخ ميانه ايران; يعقوب آژند (ترجمه); فرهنگسرا, 1362.  25ـ ماكياولى; شهريار, محمود محمود (ترجمه); اقبال ; بى تا.  26ـ ر.ن. فراى (گردآورنده); تاريخ ايران; حسن انوشه (ترجمه), ج4, اميركبير.  27ـ نامعلوم, تاريخ عالمآراى صفوى  28_ mathee Rudi; The career of Mohammad Beig, Grand Vizir of shah Abbas II (r.1642 _ 1555); Jr.Iranian studies; Vol XXIV. No.1 _ 4. 19991.  29_ Fryer, John _ A New Account of east india and Persia; Vol.3. Hakluyt society: 1915.  30_ Foran John _ The longfall the safavid alynasty: Morning beyond The standard views. Jr. Int. J. middle east study. 24 (1992).  پى نوشت ها: ـــــــــــــــــــــــــــــــــــ  1ـ نظام الملك, سيرالملوك: تصحيح هيوبرت  دارك, تهران: علمى و فرهنگى, 1372, ص158 در اين زمينه همچنين ن.ك. ابوعبدالله محمد بن عبدوس چهشيارى, ((كتاب الوزرإ و الكتاب)), ابوالفضل طباطبايى, چاپ تابان, 1358, صص 6 ـ 259.  2ـ در مورد وظايف پادشاهان, ن.ك. محمد بن على بن طباطبا ابن طقطقى, تاريخ فخرى, محمد وحيد گلپايانى, تهران, بنگاه ترجمه و نشر كتاب, 1360, صفحات 48 و 3 ـ 42.  3ـ همان, ص206.  4ـ در اين زمينه, ن.ك. نصيحه الملوك, به نقل از ((ساخت دولت در ايران)), غلامرضا انصاف پور, تهران, اميركبير, 2536, ص348.  5ـ ماكيا ولى, شهريار, ترجمه  محمود محمود, اقبال, ص122.  6ـ محمد بن ماركشاه, آيين كشوردارى, تصحيح محمد سرور مولايى, بنياد فرهنگ ايران, 1354, صص27 و 20.  7ـ ناصرالدين منشى كرمانى, نسأم الاسحار من لطأم الاخبار, تصحيح ميرجلال الدين حسينى ارموى (محدث): تهران, اطلاعات, 1364, ص3 ـ 2.  8ـ ان.ك, لمبتن, تداوم و تحول در تاريخ ميانه ايران, ترجمه آژند, نشر نى, 1372, ص9 ـ 38.  9ـ همان, ص65.  10ـ ابوعبدالله محمد بن عبدوس چهشيارى, كتاب الوزرإ و الكتاب, ص35.  11ـ ابن اثير, الكامل فى التاريخ, ج14, ص26, ج15, ص85.  12ـ ر.  ن. فراى. (گردآورنده): تاريخ ايران, ترجمه انوشه, ج4, اميركبير, ص158.  13ـ حجه الحق ابوعلى سينا, به نقل از ساخت دولت در ايران, غلامرضا انصاف پور, ص333.  14ـ تاريخ بيهقى, به نقل از غلامرضا انصاف پور, ص297.  15ـ آن, لمبتن, تداوم و نحل در تاريخ ميانه ايران, صص8 ـ 67.  16ـ ا.كمپفر: ترجمه كيكاوس جهاندارى, تهران, خوارزمى, 1363, ص14.  17ـ john fryer:A new Account of east india and persia; Vol.3,pp.40,53.  18ـ ا.كمپفر, ص15.  19_ ـ ا.كمپفر, صص17, 16.  20ـ ا.كمپفر, ص82.  21ـ: john fryer : A new Account of east india and persia; Vol.3,p.36.  22ـIbid.p.40.  23ـ ژ.شاردن, ج7, ص79.  24ـ محمد يوسف واله اصفهانى; خلد برين; (تصحيح) ميرهاشم محدث; افشار; ;1372 ص176.  25ـ علينقى نصيرى; القاب و مواجب دوره سلاطين صفوى; ص4.  26ـ اسكندر بيك تركمان; عالم آراى عباسى; ج;1 ص38.  27ـ واله اصفهانى; خلد برين; ص123.  28ـ ن.ك. بوداق منشى; جواهر الاخبار; نسخه عكسى; كتابخانه مركزى دانشگاه تهران; ص360.  29ـ بوداق منشى; جواهر الاخبار; ص;261 عبدى بيك شيرازى (نويدى);  تكمله الاخبار; (تصحيح) عبدالحسين نوأى; ;1369 ص81.  30ـ بوداق منشى; جواهرالاخبار; ص;360 استرآبادى. از شيخ صفى تا شاه صفى; ص64.  31ـ واله اصفهانى; خلد برين; ص444.  32ـ علينقى نصيرى; القاب و مواجب در دوره سلاطين صفوى; ص64.  33ـ تاريخ عالم آراى صفوى; صص158.  34ـ قاضى احمد قمى; خلاصه التواريخ; ج;2 ص ص623 و ;827 خلد برين; ص556.  35ـ ولى قلى شاملو; قصص الخاقانى; ج;1 ص128.  36ـ اسكندر بيك تركمان; عالم آراى عباسى; ج;2 ص ص828, ;809 ج;1 ص439.  37_ M.Rudi:the career of Mohammad  Beg, Gran vizier of shah. Abbas II (r1642_1666);Iranin Stadies; Vol_xxiv No_1_4.1991;p.21.  38ـ آدام اولئاريوس; سفرنامه اولئاريوس; بخش ايران; ص323.  39ـ همان; ص324.  40ـ همان.  41ـ همان.  42ـ ن.ك. محمد طاهر وحيد قزوينى; عباسنامه; ص6 ـ 65. ولى قلى بن داود شاملو; قصص الخاقانى; ج;1 ص5 ـ ;284 شاردن; ج;7 صفحات 1ـ90ـ9ـ8ـ87 و 3ـ2ـ81.  43ـ Radi, mathi: The career of Mohammad Beg, ...; pp.21,19.  44ـ پر رافأل دومان; وضع ايران در زمان شاه عباس ثانى; ترجمه عباس آگاهى; مجله بررسيهاى  تاريخى; ;1353 سال 9. ش ;3 ص 153.  45ـ پ. دومان; وضع ايران در زمان شاه عباس ثانى; پيشين; ص153.  46ـ س. شوستر والسر, ايران صفوى از ديدگاه سفرنامه هاى اروپاييان, ص80.  47ـ پ. دومان, وضع ايران در زمان شاه عباسى ثانى, پيشين, ص153.  48ـ Rudi. Mathee, The career of Mohammad Beg, pp.22. 24. , ...  49ـIbid: p.22.  50ـ در اين زمينه ن.ك; مجله حكومت اسلامى, سال دوم, ش 4, زمستان 76.  خليفه سلطان (سلطان العلمإ); عليرضا كريمى.  51ـ در اين زمينه ن.ك: مجله حكومت اسلامى, سال دوم, شماره  اول, بهار ;76 پژوهشى در باره شيخ على خان زنگنه; عليرضا كريمى.