مهدى شخصى ، نه مهدى  نوعى  برادران اهل سنت در رابطه با مهدى موعود « مى‏گویند: ما به مهدى نوعى عقیده داریم. به عبارت دیگر ما منکر موعود نیستیم . احادیثى که از رسول خدا(ص)درباره او صادر شده مورد قبول ماست ولى مى‏گوئیم، او هنوز متولد نشده و معلوم نیست چه کسى است اما در آینده متولد مى‏شود و بعد از برزگ شدن قیام مى‏کند و حکومت جهانى واحد تشکیل مى‏دهد. او از نسل فاطمه واز فرزندان حسین (ع)است.(۴)  مثلا شبراوى شافعى در الاتحاف (۵)مى‏گوید: شیعه عقیده دارد مهدى موعود که احادیث صحیحه در رابطه با او وارد شده ، همان پسر حسن عسکرى  خالص است و در آخرالزمان ظهور خواهد کرد ولى صحیح آن است که او هنوز متولد نشده و در آینده متولد شده و بزرگ مى‏شود واو از اشراف آل البیت الکریم است.»  «ابن ابى الحدید» در شرح نهج‏ البلاغه(۶)ذیل خطبه‏۱۶ مى‏گوید:  «اکثر محدثین عقیده دارند مهدى موعود از نسل فاطمه(ع) است و اصحاب ما معتزله آن را انکار ندارند و در کتب خود به ذکر او تصریح کرده ‏اند و شیوخ مابه او اعتراف کرده ‏اند. فقط فرق آن است که او به عقیده ما هنوز متولد نشده و بعدا متولد خواهد گردید.  ناگفته نماند که: اهل سنت‏ بر این گفته خود دلیلى  از احادیث‏ یا آیات نیاورده ‏اند. فقط شهرتى است که در میان ایشان به وجود آمده است و این از نتایج منزوى شدن اهل بیت(ع) و برگشتن خلافت اسلامى از آنهاست چنانکه در مقدمه مقاله به آن اشاره شد. وانگهى احادیث منقوله در کتب اهل سنت عینا عقیده شعیه را مى‏رساند و در آن احادیث مى‏خوانیم که: مهدى موعود(ع) دوازدهمین امام از ائمه دوازده‏گانه و نهمین فرزند امام حسین(ع) و چهارمین فزرند امام رضا(ع) و فرزند بلافصل امام حسن عسکرى(ع) است.  و نیز روایات اهل سنت مى‏گویند که آن حضرت در سال ۲۵۵ هجرى در نیمه‏ شعبان در شهر سامرا  از مادرى به نام نرجس به دنیا آمده است. بنابراین شیعه و اهل سنت در مهدى موعود شکى ندارند و هر دو عقیده به مهدى شخصى دارند. منتها، دورانهاى تاریک و انزواى اهل بیت و عصر حکومت ‏سیاه بنى‏امیه و بنى‏عباس مانع از آن شد که اهل سنت چیزى را که در کتابهاى خود نوشته و نقل کرده ‏اند در میان خود شهرت بدهند و مانند شیعه منتظر آمدن مهدى شخصى(ع) باشند.  ما اینک بعضى از دلایلى را که دلالت ‏بر مهدى شخصى دارند از کتب برادران اهل سنت نقل کرده و درباره آنها توضیح مى‏دهیم:  ۱- محمد صالح حسینى ترمذى حنفى از سلمان فارسى  نقل کرده مى‏گوید:  «دخلت على النبى (ص) فاذاالحسین على فخذه و هو یقبل عینیه و فاه و یقول: انت‏سید ابن سیدانت امام ابن امام، نت‏حجة‏ابن حجة ابوحجج تسعة من صلبک تا سعهم قائمهم.» (۷)  «یعنى داخل محضر رسول خدا(ص) شدم ناگاه دیدم که حسین(ع) بر روى زانوى آن حضرت است. حضرت چشمها و دهان حسین را مى‏بوسید و مى‏فرمود: تو آقایى فرزند آقایى، تو امامى، پسر امامى، تو حجتى فرزند حجتى. پدر نه ‏نفر حجتى از صلب تو که نهم آنها قائم آنهاست.  این حدیث ‏شریف صریح است در اینکه مهدى موعود(ع) نهمین فرزند امام حسین(ع)  است على هذا متولد هم شده است. بنابراین حدیث نمى‏شود گفت معلوم نیست مهدى چه کسى است و هنوز متولد نشده است.  «عبدالله بسمل‏» نیز همین حدیث را عینا نقل کرده است.(۸)  ۲- «ابوالموید موفق خوارزمى حنفى‏» (متوفاى ۵۶۸) آن را با کمى تفاوت از «سلیم بن قیس‏» از «سلمان محمدى‏» چنین نقل مى‏کند:  «قال دخلت على النبى(ص) واذاالحسین على فخذه و هو یقبل عینیه و یلثم فاه و یقول انک سیدابن سیدابوسادة انک امام ابن امام ابوائمة، انک حجة ابن حجة ابوحجج تسعة من صلبک تاسعهم قائمهم(۹)  «مهدى موعود(ع) در کلام رسول  خدا(ص) به احسن وجه تعیین شده و آن نهمین فرزند امام حسین(ع) است.»  ۳- حافظ شیخ سلیمان حنفى قندوزى حدیث فوق را در ینابیع‏ المودة باب ۵۴ ص ۱۶۸ و نیز در باب‏۵۶ ص ۲۵۸ از کتاب مودة القربى تالیف سید على بن شهاب همدانى شافعى (متوفاى‏۷۸۶) نقل کرده است و نیز در باب‏۷۷ ص ۴۴۵ باز از مودة‏ القربى و در باب ۹۴ ، ص ۴۹۲ از خوارزمى به دو سند از سلمان فارسى و امام سجاد(ع) از پدرش امام حسین(ع) نقل کرده که دومى چنین است:  «عن على بن الحسین عن ابیه الحسین بن على: دخلت على جدى رسول ‏الله(ص) فاجلسنى على فخذه و قال لى: ان  الله اختار من صلبک یا حسین تسعة ائمة تاسعهم قائمهم و کلهم فى‏الفضل و المنزلة عندالله سواء»  «امام مى‏فرماید: به محضر جدم رسول ‏الله(ص) داخل شدم مرا روى زانوى خویش نشانید و فرمود خداوند از صلب تو نه نفر امام اختیار کرده که نهم آنها قائم آنهاست و همه در فضیلت و مقام پیش خداوند یکسانند».  بنابراین مهدى(ع) یک مهدى معین و نهمین فرزند امام حسین(ع) است.  ناگفته نماند که کتاب «مودة ذوى‏القربى‏» تالیف سید على بن شهاب همدانى شافعى (متوفاى‏۷۸۶) حاوى چهارده فصل است که شیخ سلیمان حنفى همه آن کتاب را در  «ینابیع ‏الموده‏» آورده و آن را باب پنجاه و ششم این کتاب قرار داده است و در فصل دهم تحت عنوان «المودة العاشرة فى عدد الائمه و ان المهدى منهم‏» حدیث مبارک فوق را چنانکه گفته شد - در ص ۲۵۸ از سلیم بن قیس هلالى از سلمان فارسى از رسول ‏الله(ص) نقل کرده است.  پس بنابر آنچه ما به دست آورده ‏ایم حدیث فوق در کتابهاى «مقتل خوارزمى‏» در «ارجح‏ المطالب‏» «مناقب مرتضوى‏» ، «مودة ذوى‏القربى‏» و «ینابیع المودة‏» نقل شده است و دلالت ‏بر مهدى شخصى دارد یعنى مهدى موعود(ع) فرزند نهم امام حسین(ع) است.  ۴- حموئى جوینى  شافعى از عبدالله بن عباس نقل کرده که گفت:  «سمعت رسول الله(ص) یقول انا و على و الحسن و الحسین و تسعة من ولدالحسین مطهرون معصومون‏» (۱۰)  «شنیدم که حضرت مى‏فرمود من ، على ، حسن ، حسین ، و نه نفر از فرزندان حسین همه پاک شده از طرف خدا و معصوم هستیم‏».  و نیز همین حدیث را از اصبغ بن نباته از عبدالله بن عباس نقل کرده است(۱ ۱)وهمچنین در «ینابیع المودة‏» (۱۲)از کتاب «مودة القربى‏» (مودت دهم) واز فرائدالسمطین(۱۳) نقل شده است.  از این حدیث نیز روشن مى‏شود که مهدى موعود(ع) فرزند نهم امام حسین(ع)  است و اگر بگویند چه مانعى دارد که فرزند امام حسین باشد ولى بعدا در آخرالزمان متولد شود؟! مى‏گوئیم به قرینه روایات گذشته و روایات آینده، نه نفر پشت‏ سر منظورند. یعنى امام دوازدهم فرزند نهم امام حسین(ع) است.  ۵ - شبراوى شافعى مصرى (متوفاى ۱۱۷۲) در کتاب «الاتحاف بحب‏الاشراف‏» (۱۴)وابن صباغ مالکى در «فصول المهمة‏»(۱۵)نقل مى‏کنند که: دعبل ‏بن ‏على‏ خزاعى مى‏گوید: چون به محضر حضرت رضا(ع) رسیدم و در ضمن قصیده خود این دو شعر را خواندم که :  خروج امام لا محالة خارج یقوم على اسم الله و البرکات یمیز فینا کل حق  و باطل و یجزى على النعماء النقمات  حضرت رضا(ع) با گریه سرش را بلند کرد و فرمود: اى دعبل! در این دو شعر جبرئیل به زبان تو سخن گفته است آیا مى‏دانى آن امام کدام است که قیام مى‏کند؟ گفتم: نمى‏دانم، فقط شنیده‏ام که امامى از شما اهل بیت قیام کرده زمین را پر از عدل خواهد کرد.  «فقال: یا دعبل الامام بعدى محمد ابنى و بعده على ابنه و بعده ابنه الحسن و بعد الحسن ابنه الحجة‏القائم المنتظر فى غیبة المطاع فى ظهوره و لو لم یبق من‏الدنیا الایوم واحد لطول الله ذلک الیوم حتى یخرج فیملاء الارض عدلا کما ملئت جورا».  «اى دعبل! امام بعد از من پسرم محمد و بعد از او پسر او ست و بعد از او حسن و بعد از حسن پسرش حجت قائم منتظر است. در غیبت مورد اطاعت‏ خواهد بود و در وقت ظهورش اگر از عمر دنیا نماند مگر یک روز ، خدا آن روز را بلند خواهد کرد تا خروج نموده و زمین را پر از عدل و داد گرداند همانطور که از ظلم پر شده باشد.»  شایان ذکر است که این حدیث را شیخ ‏الاسلام حموئى در فرائدالسمطین از ابوالصلت عبدالسلام هروى(۱۶)و حافظ قندوزى حنفى از فوائد حموئى شافعى (۱۷) نقل کرده است  ۶- شیخ‏ الاسلام حموئى جوینى شافعى در فرائد  السمطین (۱۸)از حسین بن خالد نقل کرده که [امام] على‏بن‏ موسى‏الرضا(ع) فرمود کسى که ورع ندارد، دین ندارد و کسى که تقیه ندارد ایمان ندارد و «ان اکرمکم عندالله اتقیکم‏» یعنى عمل کننده ‏تر به تقیه. گفته شد یابن رسول ‏الله تا کى تقیه کنیم؟ فرمود: تا روز وقت معلوم و آن روز خروج قائم ماست هر کسى تا قبل از خروج قائم تقیه را ترک کند از مانیست .  «فقیل له یابن رسول ‏الله و من القائم منکم اهل البیت؟ قال: الرابع من ولدى ابن سیدة الاماء یطهر الله به الارض من کل جور و یقدسها من کل ظلم و هوالذى یشک الناس فى ولادته و  هو صاحب الغیبة قبل خروجه فاذا خرج اشرقت الارض بنوره‏»  «گفته شد یابن رسول ‏الله کدامیک از شمااهل بیت، قائم است؟ فرمود: فرزند چهارم من ، پسر خانم کنیزان . خداوند به وسیله او زمین را از هر ظلم پاک و از هر ستم خالى مى‏گرداند. او همانست که مردم در ولایت وى شک کنند و او صاحب غیبت است و چون خروج کند زمین بانورش روشن مى‏گردد.»  او همانست که زمین براى وى پیچیده شود و براى وى سایه ‏اى نباشد و او همان است که منادى درباره وى از آسمان ندا مى‏کند. ندایى که خدا آن را به گوش همه اهل زمین مى‏رساند. منادى  مى‏گوید:بدانید حجت‏ خدا در نزد کعبه ظهور کرده تابع او شوید که حق در او و با اوست و آن است قول خداى عزوجل که مى‏فرماید:  «ان نشا ننزل علیهم من‏السماء آیة فظلت اعناقهم لها خاضعین‏»(۱۹)  این حدیث مانند حدیث‏ سابق دلالت‏ بر مهدى معین دارد.  حافظ قندوزى همین حدیث را از فرائد السمطین نقل کرده و مى‏گوید:  «قال الشیخ المحدث الفقیه محمد بن ابراهیم الجوینى الحموئى الشافعى فى کتابه فرائد السمطین عن دعبل الخزاعى … »(۲۰)  ۷- ابن صباغ مالکى در «الفصول ‏المهمه‏»(۲۱)که آن را در معرفت ائمه نگاشته است  مى‏گوید:  «و روى ابن ‏الخشاب فى کتابه موالید اهل بیت ‏یرفعه بسنده الى على‏بن ‏موسى‏الرضا(ع) انه قال: الخلف الصالح من ولد ابى محمد الحسن بن على و هو صاحب الزمان القائم المهدى‏»  «ابن خشاب ابومحمد عبدالله بن احمد بغدادى در کتاب خود که سندش را به امام رضا(ع) رسانده که آن حضرت فرمودند: خلف صالح (مهدى موعود) از فرزندان ابى محمد حسن بن على عسکرى است و او صاحب الزمان و قائم مهدى است‏».  ۸ - شیخ الاسلام حموئى شافعى در فرایدالسمطین(۲۲)و موفق بن احمد خوارزمى حنفى در کتاب «مقتل‏الحسین‏» (۲۳)(ع) نقل مى‏کنند از  ابى‏سلمى که شترچران رسول خدا(ص) بود(۲۴) مى‏گوید: از رسول خدا(ص) شنیدم که مى‏فرمود: در شب معراج از خداى جلیل خطاب آمد:  «آمن الرسول بما انزل الیه من ربه‏»(۲۵)  گفتم: «والمومنون‏» خطاب رسید: راست گفتى اى محمد ، کدام کس را در میان امت‏ خود گذاشتى؟ گفتم: بهترین آنها را خطاب رسید: على‏بن ‏ابى‏طالب را؟ گفتم: آرى پروردگارا! خطاب رسید: یا محمد! من توجه کردم به زمین، توجه کاملى و تو را از اهل زمین اختیار کردم. نامى از نامهاى خود رابراى تو مشتق کردم. من یاد نمى‏شوم، مگر آنکه تو هم با من یادشوى .منم محمود و  تویى محمد.  بعد دفعه دوم به زمین نظر کردم از آن «على‏» را برگزیدم و نامى از نامهاى خود براى او مشتق کردم و منم اعلى و اوست على یا محمد! من تو را و على ، فاطمه و حسن، حسین و امامان از فرزندان حسین را از شبح نور آفریدم (۲۶)و ولایت‏ شما را بر اهل آسمانها و زمین عرضه کردم . هر که قبول کرد در نزد من از مؤمنین است و هر که انکار نمود نزد من از کفار است. اى محمد! اگر بنده‏اى از بندگان من مرا عبادت کند تا از کار افتد و یا مانند مشک خشکى گردد. پس در حال انکار ولایت‏ شما پیش من آید ، او را نمى‏آمرزم تا اقرار به  ولایت ‏شما کند. اى محمد! آیا میخواهى اوصیاى خود را ببینى؟ گفتم: آرى بار خدایا ، خطاب آمد: به طرف راست عرش خدا بنگر:  «فالتفت فاذا انا بعلى و فاطمه والحسن و الحسین و على بن الحسین و محمد بن على و جعفر بن محمد و موسى بن جعفر و على بن موسى و محمد بن على و على بن محمد و الحسن بن على و المهدى فى ضحضاح من نور قیاما یصلون و هو - یعنى‏المهدى - فى وسطهم کانه کوکب درى و قال یا محمد هولاء الحجج و هو الثاثر من عترتک و عزتى و جلالى انه الحجة‏الواجبة لا ولیائى والمنتقم من اعدائى‏».  «من به طرف راست عرش خدا نگاه  کردم ناگاه دیدم: على ، فاطمه ، حسن ، حسین ، محمد بن على ، باقر ، جعفربن محمد صادق ، موسى بن جعفر کاظم ، على بن موسى‏الرضا، محمد بن على جواد ، على بن محمد هادى ، حسن بن على عسکرى و مهدى در دریایى از نور ایستاده و نماز مى‏خوانند و مهدى در وسط آنها مانند ستاره درخشانى بود. خدا فرمود: اى محمد ! اینها حجتها هستند، مهدى منتقم عترت توست . به عزت و جلال خودم قسم او حجتى است که ولایتش بر اولیاى من واجب است و او انتقام گیرنده از دشمنان من است‏».  حافظ حنفى قندوزى ، این حدیث ‏شریف را در «ینابیع المودة‏» (۲۷) از  خوارزمى نقل کرده ‏و مى‏گوید: حمویى نیز در فرائد آن را نقل کرده است و در ینابیع به جاى «والمهدى‏» عبارت «و محمد المهدى بن الحسن‏» آمده است. این حدیث گذشته از دلالت‏ بر مهدى شخصى حاوى اسامى مبارک همه امامان صلوات ‏الله علیهم اجمعین - است.  ۹- «موفق بن احمد خوارزمى‏» در «مقتل الحسین‏»(۲۸)و «شیخ الاسلام حمویى شافعى‏» در «فرائدالسمطین‏» (۲۹) «سعید بن بشیر» از على ابن ابى‏طالب(ع) نقل کرده ‏اند که فرمود:  قال رسول ‏الله(ص)انا واردکم على الحوض و انت‏یا على‏الساقى و الحسن الرائد (۳۰) والحسین الامر و على‏بن  الحسین الفارط و محمد بن على‏الناشر و جعفر بن محمد السائق و موسى بن جعفر محصى المحبین و المبغضین و قامع المنافقین و على بن موسى معین المؤمنین و محمد بن على منزل اهل الجنة فى درجاتهم و على بن محمد خطیب شیعته و مزوجهم الحور العین والحسن بن على سراج اهل‏الجنة یستضئون به والمهدى شفیعهم یوم‏القیامه حیث لایاذن‏الله الا لمن یشاء و یرضى‏».  من پیشتر از شما وارد (۳۱)حوض کوثر مى‏شوم تو یا على ساقى کوثر هستى و حسن مدیر آنست ، حسین فرمانده آن مى‏باشد، على بن الحسین سابق بردیگران در رسیدن به آن ، امام باقر مقسم آن  ، جعفر صادق سوق‏دهنده به آن ، موسى بن جعفر شمارنده دوستان و دشمنان و زایل ‏کننده منافقان ، على بن موسى یار مؤمنان ، محمد بن على جواد نازل کننده اهل بهشت در درجاتشان و على بن محمد هادى ، خطیب شیعه و تزویج کننده حورالعین به آنهاست، حسن بن على عسکرى چراغ اهل بهشت است. مردم از روشنایى آن روشنایى مى‏گیرند و مهدى موعود شفاعت کننده آنهاست در مکانى که خدا اجازه شفاعت نمى‏دهد مگر به کسى که بخواهد و از او راضى باشد».  این حدیث مبارک نیز که برادران اهل سنت‏به صورت قبول ، آن را نقل کرده‏ اند حاوى نامهاى پاک دوازده  امام: است.  ۱۰- حافظ سلیمان قندوزى از جابربن یزید جعفى نقل کرده مى‏گوید: شنیدم جابر بن عبدالله انصارى مى‏گفت: رسول خدا(ص) به من فرمود:  «یا جابر! ان اوصیایى و ائمة المسلمین من بعدى اولهم على ، ثم‏الحسن ، ثم الحسین، ثم على بن الحسین ، ثم محمد بن على المعروف بالباقر ستدرکه یا جابر فاذالقیتة فاقرئه منى‏السلام ، ثم جعفربن محمد، ثم موسى بن جعفر ، ثم على بن موسى ، ثم محمد بن على ، ثم على بن محمد، ثم الحسن بن على ،ثم القائم، اسمه اسمى و کنیه کنیتى ابن الحسن بن على ذاک الذى یفتح‏الله على یدیه مشارق الارض  و مغاربها ذاک‏الذى یغیب عن اولیائه غیبة لا یثبت على القول بامامته الا من امتحن الله قلبه للایمان‏»(۳۲)  «اى جابر! اوصیاى من و امامان مسلمین بعد از من اول آنها على بن ابى‏طالب است. بعد از او حسن ، بعد از او حسین ، بعد از او على بن حسین ، بعد از او محمد بن على معروف به باقر . اى جابر! تو او را درک خواهى کرد و چون به خدمتش رسیدى سلام مرا برسان ، بعد از او جعفر بن محمد ، بعد از او موسى‏بن جعفر ، بعد از او على بن موسى ، بعد از او محمد بن على، بعد از او على بن محمد ، بعد از او حسن بن على، بعد از او قائم آل  محمد که نامش نام من و کنیه ‏اش کنیه من است پسر حسن بن على ، او همانست که خدا با دست وى شرق و غرب زمین را فتح مى‏کند، او همانست که از دوستان خویش مدت زیادى غایب مى‏شود، تا حدى که در اعتقاد به امامت او باقى نمى‏ماند مگر آنان که خداوند قلوبشان را با ایمان امتحان کرده است‏»  جابر مى‏گوید: گفتم یا رسول ‏الله! آیا مردم در زمان غیبت از وجود وى منتفع مى‏شوند؟ فرمود: آرى به خدایى که مرا به حق فرستاده، مردم در زمان غیبت از نور ولایتش روشنایى مى‏گیرند. چنانکه مردم از آفتاب بهره مى‏برند با آنکه زیر ابرهاست. اى  جابر! اینکه گفتم از مکنونات سر خداست و از علم مخزون خدا مى‏باشد آن را اظهار مکن مگر به کسى که اهلیت دارد.  پى نوشتها  ۱- جلال‏الدین عبدالرحمان سبوطى ، تاریخ الخلفاء ص‏۲۴۶  ۲-امام الصادق و المذاهب الاربعه ج ۲ ، ص ۵۵۵ به نقل از مقدمة البیض ابن عبدالبر، ص‏۹  ۳-مقدمه موطا، ص ۱۲، از عبدالوهاب و عبداللطیف  ۴-منظور ما از «مهدى نوعى‏» همین است و گر نه اهل سنت نیز آن حضرت را فاطمى و حسینى مى‏دانند  ۵ -بشراوى ، الاتحاف ، باب خامس ص ۱۸۰ ذیل فصل الثانى عشر من‏الائمه ابوالقاسم محمد  ۶-  ابن ابى الحدید، شرح نهج‏البلاغه، ج ۱، ص ۲۸۱  ۷-محمد صالح حسینى ترمذى ، مناقب مرتضوى باب دوم ص‏۱۳۹  ۸-عبدالله بسمل ، ارجح المطالب فى عد مناقب اسدالله الغالب، ط لاهور، در باب منحصر بودن امامت در دوازده نفر ص‏۴۳۶  ۹-مقتل الحسین ، خوارزمى ، ج ۱، الفصل السابع فى فضائل الحسین، ص‏۱۴۶  ۱۰- فرائدالسمطین ، ج ۲، ص ۱۳۲ ، حدیث ۴۳۰  ۱۱- همان مدرک، ۲، ص‏۳۱۳، حدیث‏۵۶۳  ۱۲- ینابیع‏المودة باب ۵۸ ، ص ۲۵۸  ۱۳-فرائد السمطین، باب‏۷۷ ، ص ۴۴۵  ۱۴- الاتحاف بحب الاشراف ، ط ادبیه مصر، ص‏۱۴۶، ۱۶۵  ۱۵-فصول المهمه، فصل ۸ ، ص ۲۶۵  ۱۶-فرائد السمطین ، ج ۲ ، ص‏۳۳۷ ، حدیث ۵۹۱  ۱۷-ینابیع المودة ، باب ۸۰ ، ص ۴۵۴  ۱۸-فرائد السمطین ، ج ۲، ص‏۳۳۶ ، حدیث ۵۹۰  ۱۹-ما اگر بخواهیم از آسمان مشیت آیت قهرى نازل گردانیم که همه به جبر گردن زیر بار ایمان فرود آرند» (سوره شعراء، آیه ۴)  ۲۰-ینابیع المودة ، باب ۸۰، ص ۴۵۴ و باب‏۸۶ ، ص ۴۷۱  ۲۱-فصول المهمه ، فصل ثانى عشر ، ص‏۳۰۹ ، ۳۱۰  ۲۲-فرائد السمطین ، ج ۲ ، ص‏۳۱۹ ، حدیث ۵۷۱  ۲۳-مقتل الحسین ، ج ۱، فصل سابع فى فضائل الحسن ، و الحسین  ، ص‏۹۶  ۲۴-ابن اثیر در «اسدالغابه‏» مى‏گوید: ابوسلمى چوپان شتران رسول خدا(ص) بود ، نامش را «حریث‏» گفته‏ اند. ابن حجر نیز در «الاصابه‏» چنین گفته است:ناگفته نماند حدیث فوق را در فرائد از خوارزمى نقل کرده است.  ۲۵-سوره بقره ، آیه ۲۸۵  ۲۶-در نسخه فرائد «شبح‏» و در نسخه مقتل خوارزمى «من سنح نور من نورى‏» است .  ۲۷-ینابیع المودة ، باب‏۹۳ ، ص‏۴۸۷  ۲۸-مقتل الحسین ، ج ۱، فصل سابع فى فضائل الحسن و الحسین ، ص ۹۴  ۲۹-فرائد السمطین ، ج ۲ ، ص ۳۲۱ ، حدیث ۵۷۲  ۳۰-در لفظ مقتل الحسین  «الزائد» با «زاء» است‏یعنى دورکننده دشمنان از حوض  ۳۱-«وارد» کسى است که قبل از قافله وارد محلى مى‏شود نظیر «فارسلوا واردهم فادلى دلوه‏».  ۳۲-ینابیع المودة ، باب ۹۴ ، ص ۴۹۴