هفتاد روز از حادثه بسيار مهم و تاريخي غدير خم گذشته بود كه رسول مكرّم اسلام صلي الله عليه وآله وسلم ديده از جهان خاكي فرو بست و روح مطهرش به عالم ملكوت عروج كرد. ارتحال  پيامبرصلي الله عليه وآله وسلم موجي از غم و اندوه در فضاي جامعه نوپاي اسلامي ايجاد كرد. بار مصيبت چنان سنگين شد كه بسياري در حيرت فرو رفتهو از خود بيخود گشتند و از تصميم گيري مناسب و شايسته باز ماندند. جمعي نيز كه از قبل خود را آماده چنين روزي كرده بودند، حال و هواي جامعه را براي ايجاد گرد و غبار، مناسب يافتند و با گِل آلودن نمودن آب، به دنبال گرفتن ماهي مراد خود رفتند. ستاره اميدي كه در غدير خم طلوع كرده و آرام بخش دل هاي مؤمنان گشته بود، در لابلاي گرد و غبار فتنه، از ديدگان كم فروغ، محو شد. در ميان ظلمت ارتحال  آفتاب، شب پره ها به تكاپو افتادند و با هجوم به خانه وحي، تلاش مذبوحانه اي را براي فرونشاندن نور خدا آغاز كردند؛ غافل از آنكه نور خدا با آن دسيسه ها خاموش شدني نيست.  گرچه در اين حمله و هجوم، آتش به كاشانه تنها يادگار رسول خداصلي الله عليه وآله وسلم افتاد، و گل محمّدي صلي الله عليه وآله وسلم مظلومانه در پشت در، پرپرگشت، سينه دريايي اش شكافت و پهلويش بشكست؛ اما در عين حال، او، قدِ خميده از ظلم و ستم را برافراشت و با دست الهي خود به دامن ولايت آويخت و با تمسك به حبل الله المتين و با صلابت و شهامتي بي نظير از  حقانيت اميرمؤمنان عليه السلام سخن ها گفت، و از غربت او نشان ها داد.  زهراي اطهرعليها السلام دفاع جانانه اي از ولايت اميرمؤمنان عليه السلام نمود و در اين راه، مشتاقانه جام پرافتخار شهادت را سر كشيد و افتخار اولين شهيد راه ولايت را تا ابد به نام خود ثبت كرد؛ ولي اين دفاع نيز همانند خود آن بانوي بزرگوار، در هاله اي از غربت و مظلوميت قرار گرفت و آن گونه كه سزاوار بود به شيعيان وي نيز منتقل نشد.  * * *  به رغم عمر بسيار كوتاه حضرت صديقه طاهره عليها السلام، پس از ارتحال پدر بزرگوارشان، آثار به  يادگار مانده از ايشان در آن دوران بحراني و پرتنش، بيانگر عزم راسخ و صلابت و شجاعت فوق العاده حضرت در دفاع از ولايت اميرمؤمنان عليه السلام است. جديت ايشان در اين راه، كه منجر به شهادت مظلومانه اش شد، نشان از توجه ويژه و اهتمام خاص حضرت به مسأله امامت امت و زمامداري جامعه مسلمانان دارد.  از جمله محورهايي كه در احتجاجات و سخنان حضرت زهراعليها السلام جلبت توجه مي كند، نقل «حديث غدير» است كه موضوع نوشتار حاضر نيز همين مطلب است. در اين نوشتار تلاش شده است استنادات حضرت به حديث غدير، در حدّ امكان از منابع كهن و  معتبر حديثي و تاريخي جمع آوري و تقديم علاقمندان به غدير گردد؛ اما قبل از پرداختن به اين موضوع، پاسخ به دو سؤال ضروري به نظر مي رسد:  1. چرا حضرت فاطمه زهراعليها السلام محور بحث قرار گرفته است؟  2. چرا در ميان سخنان ايشان، فقط به حديث غدير پرداخته شده است؟  چرا حضرت زهراعليها السلام؟  چه ويژگي هايي در شخصيت حضرت زهراعليها السلام هست كه موجب شده ايشان به عنوان محور اصلي بحث، انتخاب و استناد آن حضرت به حديث غدير، از اهميت خاصّي برخوردار گردد و حتي بر اعتبار آن حديث بيافزايد؟  دلايل  فراواني براي انتخاب حضرت زهراعليها السلام وجود دارد از جمله:  1. حضرت زهراعليها السلام نزديك ترين نسبت را با رسول خداصلي الله عليه وآله وسلم داشت. او يگانه دختر رسول خداصلي الله عليه وآله وسلم بود كه نسل پاك نبوي از طريق او ادامه مي يافت و امامان از فرزندان ايشان بودند. احترام فوق العاده پيامبر خداصلي الله عليه وآله وسلم نسبت به اين دختر، حاكي از شخصيت ممتاز او بود و سفارش هاي مكرّر رسول خداصلي الله عليه وآله وسلم به مؤمنان درباره حفظ حرمت او، منزلت بس عالي او را براي همگان روشن ساخته بود. حضرت زهراعليها  السلام بيش از همه، متوجه اين موقعيت عالي بود و سنگيني بار مسؤوليت را نسبت به اين جايگاه، بر دوش خود احساس مي كرد و به همين علت بيشترين تلاش خود را جهت استفاده كامل و مفيد از اين موقعيت، براي ياري دين خدا و امام حق به عمل آورد.  2. قرآن منزلتي رفيع و عظمتي خاصي براي حضرت فاطمه عليها السلام تعريف كرده است. در آيه مباهله با تعبير «نسائنا» از ايشان ياد شده و در آيه تطهير، خداوند بر پاك و مطهر بودنشان شهادت داده است. در سوره «الانسان» با يادآوري داستان اطعام يتيم و مسكين و اسير و اخلاص وصف ناشدني ايشان، از  برترين پاداش هاي الهي در حقّ آنان ياد شده است. و در كوچك ترين سوره قرآن يكي از بزرگ ترين عطاياي الهي به حضرت رسول صلي الله عليه وآله وسلم، وجود نازنين زهراي اطهر، كه حقيقت كوثر است، معرفي شده و در آيه مودّت، محبت ايشان اجر رسالت نبوي صلي الله عليه وآله وسلم به شمار آمده است.  همه اينها و آيات ديگر، بيانگر مقام رفيع معنوي و كمال عبوديت و عصمت ايشان بوده و جايگاه خاصّ هدايتي ايشان را در جامعه اسلامي تبيين مي نمايد.  3. فاطمه زهراعليها السلام در دوران غربت اسلام به دنيا آمد و از همان اوان كودكي، در  كانون اصلي مبارزه، با طعم سختي ها و مشكلات آشنا شد. هيچ كس مانند او شاهد زحمات طاقت فرسا و شبانه روزي رسول خداصلي الله عليه وآله وسلم نبود. گرد و غبار خستگي، با دستان كوچك او از رخسار مبارك رسول خداصلي الله عليه وآله وسلم پاك مي شد و در خلوت هاي پيامبر، او بود كه درد دل هاي پدر را به گوش جان مي شنيد و با نثار محبت هاي خود او را غرق در سرور مي كرد و همانند مادري دلسوز، سر حضرت را بر دامن مي گرفت و آرام بخش دلش مي گشت؛ تا آنجا كه از پدر لقب «امّ ابيها» را دريافت نمود. حضرت زهراعليها السلام نمي توانست بعد از  ارتحال رسول خداصلي الله عليه وآله وسلم شاهد پژمرده شدن نهال نورس اسلام باشد، كه با آن همه زحمات رسول خداصلي الله عليه وآله وسلم از زمين سر برآورده و با خون دل هاي فراوان سيراب شده بود. آيا شخصيتي مانند زهراعليها السلام مي توانست در مقابل اين مسأله، خاموش بنشيند و نگران نباشد؟  4. حضرت زهراعليها السلام همسري اميرمؤمنان عليه السلام را بر عهده داشت كه دومين شخصيت ممتاز جهان اسلام؛ بلكه جهان بشريت بود. پيوند اين دو نور الهي از نوع پيوندهاي عادي زميني نبود؛ بلكه بنا به تصريح رسول خداصلي الله عليه وآله وسلم  اين ازدواج يك «پيوند آسماني» بود و اگر علي عليه السلام نبود، براي زهراي اطهرعليها السلام همسري شايسته پيدا نمي شد. شناخت حضرت از شخصيت اميرمؤمنان عليه السلام عميق ترين شناخت ها بود. آنچه راكه ديگران فقط شعاعي از علي عليه السلام ديده بودند، ايشان با تمام وجود خود لمس كرده بود و از اخلاص و صفاي علوي و از سوز دل و خير خواهي وي آگاه بود. او از جان گذشتگي هاي فراوان علي عليه السلام و شهادت طلبي هاي او را هماره تجربه كرده بود. فاطمه عليها السلام پيكر پرجراحت علي عليه السلام را بارها و بارها مداوا نموده بود و شاهد  بود چگونه زخم هاي گذشته التيام نيافته، زخم هاي جديدي بر همان جا مي نشيند؛ اما علي عليه السلام خم به ابرو نمي آورد و هميشه در پيشاپيش صف مجاهدان در راه خدا قرار داشت.  5. حضرت زهراعليها السلام در بيت نبوّت بزرگ شده بود و در دوران ده ساله حكومت اسلامي در كانون اصلي حوادث مهمّ سياسي و اجتماعي قرار داشت و با تيزبيني و هوشياري فوق العاده خود، تمامي جريانات آشكار و پنهان را مي شناخت و از ويژگي هاي افراد مؤثر نيز آگاهي كامل داشت. او از يك سو، رسول خداصلي الله عليه وآله وسلم را ديده بود كه براي تداوم صحيح حكومت  اسلامي و بالندگي و رشد آن، تدابير مختلفي مي انديشيد و زمينه سازي هاي لازم را براي امامت اميرمؤمنان عليه السلام فراهم مي آورد و از سوي ديگر، شاهد نگراني هاي رسول خداصلي الله عليه وآله وسلم و ياران نزديك وي از وجود جريانات مخفي و مرموز در بطن جامعه بود كه در صدد بودند با دستيابي به قدرت، مسير حكومت اسلامي را تغيير دهند.  با وفات رسول خداصلي الله عليه وآله وسلم نگراني ها جدّي تر شد و جريانات پنهان سر برون آوردند و از بحران به وجود آمده بيش ترين استفاده را كرده و بر اوضاع مسلط شدند. زهراي اطهرعليها السلام  با آگاهي كامل از تدابير رسول خداصلي الله عليه وآله وسلم جهت امامت اميرمؤمنان عليه السلام و با شناختي كه از شخصيت علي عليه السلام داشت، كه يگانه فرد شايسته براي زمامداري مسلمانان بود و با اطلاع از اوضاع سياسي جامعه نوپاي اسلامي كه با صدها خطر مواجه بود، وظيفه خود مي دانست كه از حقّ الهي اميرمؤمنان عليه السلام دفاع نمايد و در اين راه، هيچ كوتاه نيايد. به همين دليل بيش ترين حمله نيز به ايشان شد و خشن ترين برخوردها با او صورت گرفت و آن حضرت نيز با كمال شجاعت و شهامت تا پاي جان ايستاد.  6. همان گونه كه با  آغاز رسالت پيامبراسلام صلي الله عليه وآله وسلم شخصيت ممتازي چون خديجه در كنار ايشان قرار گرفت و در دوران غربت اسلام، با تمام توان و استعداد به ياري حضرتش پرداخت، با آغاز امامت اميرمؤمنان عليه السلام نيز، شخصيت بي نظيري همانند فاطمه زهراعليها السلام به حمايت از ايشان شتافت و همه سرمايه هاي خود را در دفاع از مولاي متّقيان نثار كرد. او با سعي و تلاش شبانه روزي خود غبار غربت را از رخسار اميرمؤمنان عليه السلام زدود و تحمل بارسنگين مظلوميت را براي ايشان آسان نمود و به حق، لقب «اوّلين شهيد راه ولايت» را به خود  اختصاص داد. اولين شهيد راه ولايت يعني كسي كه در آن فضاي پر شبهه، و آكنده از فتنه هاي گوناگون كه در لابلاي غبار برخاسته از آشوب و بلوا همه را گرفتار كرده بود، بتواند با حفظ بصيرتِ خود، لحظه اي در تشخيص حق خطا نكند و در دفاع از حق كم ترين ترديدي به خود راه ندهد. چنين انتظاري در آن شرايط، فقط از حضرت زهراعليها السلام انتظار مي رفت و بس. الحق كه ايشان اين رسالت را به نحو احسن و اكمل به انجام رساند. به راستي آن حضرت با كلام و عمل خود نشان داد كه «ولايت»، قلب تپنده مكتب و روح دين است و بر كساني كه دغدغه حفظ مكتب  دارند، جان فشاني در راه ولايت و گذشتن از همه تعلّقات براي پاسداري از امامت، مهم ترين وظيفه است. به همين دليل است كه تك تك كلمات ايشان سندي زنده و گويا و در كمال اعتبار براي همه دلسوزان دين و امت است. سندي كه با خون پاك حضرت زهراعليها السلام به امضا رسيده است و همچون امانتي گرانبها در دستان شيعيانش قرارگرفته، تا با اقتدا به آن بزرگوار، راه پر فراز و نشيب دفاع از دين و ولايت را با قدم هاي استوار و پر صلابت بپيمايند.  چرا غدير؟  با اينكه سخنان زيادي در موضوعات مختلف از حضرت زهراعليها السلام نقل شده است،  چرا در مقاله حاضر فقط حديث غدير، مورد توجه قرار گرفته است؟ چه خصوصياتي در حديث غدير هست كه محور اصلي بحث گشته است؟  در جواب بايد گفت: گرچه شيعه براي اثبات ادعاي خود - مبني بر امامت اميرمؤمنان عليه السلام و جانشيني ايشان نسبت به پيامبر - دلايل فراواني دارد؛ اما در اين ميان، حديث غدير از ويژگي ها و امتيازاتي برخوردار است كه آن را نسبت به دلايل ديگر، برتر و شاخص تر كرده است؛ از جمله:  1. علاوه بر محدّثان شيعه كه همگي حديث غدير را نقل كرده اند، اغلب محدّثان بزرگ اهل سنّت و مورّخان جهان اسلام حديث  غدير را نقل و صحّت آن را تأييد نموده اند؛ تا آنجا كه اگر كسي در صحّت اين حديث ترديد داشته باشد، بايد به همه احاديث ديگر و حتّي مسائل بديهي اسلام نيز با ديده ترديد بنگرد.  2. گرچه رسول خداصلي الله عليه وآله وسلم در فرصت هاي مختلف و موقعيت هاي متفاوت، بر امامت و جانشيني حضرت علي عليه السلام تصريح كرده بودند؛ اما اعلام رسمي اين مطلب مهم در «غدير خم» بوده است. با توجه به اينكه اين اعلام بعد از «حجّةالوداع» بود و همه مسلمانان متوجه نزديك شدن حادثه رحلت پيامبرصلي الله عليه وآله وسلم بودند و به طور طبيعي در  انتظار معرفي جانشين ايشان به سر مي بردند؛ رسميّت بيشتري به روز غدير داده بود.  3. اجتماع عظيم مردم نيز در غديرخم، كم نظير بود. بيشتر مسلمانان از مناطق مختلف و قبائل گوناگون، در آن جمع حضور داشتند و در حقيقت نقش پيك رسول خداصلي الله عليه وآله وسلم را بر عهده داشتند، تا «پيام غدير» را به عنوان مهم ترين خبر حجّ آن سال به منطقه خود برده و ديگر مسلمانان را از اين رويداد سرنوشت ساز آگاه سازند. با توجه به اين نكته كه حجّ آن سال نيز آخرين حجّي بود كه مسلمانان به همراهي رسول خداصلي الله عليه وآله وسلم برگزار كرده  بودند و حالت وداع با آن حضرت را داشت، حسّاسيت حديث غدير بيشتر آشكار مي شود.  4. آماده كردن فضا براي اعلام اين خبر مهم و سرنوشت ساز، تأثير به سزايي در ماندگار شدن حادثه غديرخم داشت. رسول خداصلي الله عليه وآله وسلم اين اجتماع را در محلّي تشكيل داد كه در آنجا راه هاي مختلف از هم جدا مي شد. بنابراين به جمعي كه از آن محل گذشته بودند، خبر دادند كه جهت استماع سخنان رسول خداصلي الله عليه وآله وسلم باز گردند و به جمع حاضر گفتند: مقداري صبر كنند تا بقيه نيز به اين محل برسند. سپس منبري فراهم كردند و رسول خداصلي  الله عليه وآله وسلم در اجتماع عظيم مردم به سخنراني پرداخت.  مقدمه چيني هاي حضرت در سخنانش و سؤالاتي كه از مردم كردند و سپس صراحت كلام حضرت در معرّفي اميرمؤمنان عليه السلام و بلندكردن دست وي و نشان دادن به مردم و اعلام رسمي خلافت وي، راه را براي هر نوع توجيه و تأويلي بست و «غديرخم» را در تاريخ اسلام به طور قطعي و روشن به ثبت رساند.  5. آيه اي كه قبل از اعلام رسمي ولايت اميرمؤمنان عليه السلام نازل شد، بيانگر اهميّت فوق العاده غدير بود و از سويي، بيانگر نگراني هاي رسول خداصلي الله عليه وآله وسلم در اين  زمينه هست:  «يا ايّها الرّسول بلّغ ما انزل اليك من ربّك و ان لم تفعل فما بلّغت رسالته والله يعصمك من الناس انّ الله لايهدي القوم الكافرين»(1)  اي پيامبر! آنچه از طرف پروردگارت بر تو نازل شده است كاملاً (به مردم) برسان، و اگر (اين كار را) نكني، رسالت او را انجام نداده اي. خداوند تو را از (خطرات احتمالي) مردم نگه مي دارد و خداوند جمعيت كافران را هدايت نمي كند.  در قرآن چنين آيه تهديدآميزي خطاب به رسول خداصلي الله عليه وآله وسلم وجود ندارد و به صراحت اعلام نشدن ولايت علي عليه السلام را، مساوي  با عدم تبليغ رسالت الهي معرّفي مي نمايد و در مقابل نگراني هايي كه رسول خداصلي الله عليه وآله وسلم داشت، وعده حفظ و حراست به ايشان داده مي شود.  اما آيه اي كه بعد از اعلام ولايت علي عليه السلام در غدير نازل شد، موجي از سرور و شادي را در دل هاي مؤمنان پديد آورد و آرامش و اطمينان خاطري به آنان بخشيد:  «اليوم يئس الذين كفروا من دينكم فلا تخشوهم واخشوني اليوم اكملت لكم دينكم و اتممت عليكم نعمتي و رضيت لكم الاسلام ديناً»(2)  امروز كافران از (زوال) دين شما مأيوس شدند. بنابراين از آن ها نترسيد و از من  بترسيد! امروز دين شما را كامل كردم و نعمت خود را بر شما تمام نمودم و اسلام را به عنوان آيين (جاودان) شما پذيرفتم.  6. فرمان رسول خداصلي الله عليه وآله وسلم به همه مسلمانان حاضر در غديرخم، مبني بر بيعت با اميرمؤمنان عليه السلام نيز حادثه مهمّي بود كه در همان روز اتفاق افتاد. حضرت به همه مسلمانان دستور دادند تا با اميرمؤمنان عليه السلام دست بيعت دهند و اعلام وفاداري كنند. به همين منظور، خيمه اي فراهم شد و علي عليه السلام در آن خيمه نشست و مسلمانان يكايك با ايشان بيعت كردند و حتي روش خاصّي براي بيعت زنان  با حضرت تدارك ديده شد؛ تا آنان نيز با خليفه رسول خداصلي الله عليه وآله وسلم بيعت نمايند.  به رغم صراحت سخنان رسول اكرم صلي الله عليه وآله وسلم در غدير و شفاف بودن مقصود ايشان، پس از ارتحال آن حضرت، مشكلات عديده اي بروز كرد و مسير ترسيم شده از طرف آن بزرگوار تغيير نمود. در چنين شرايطي بود كه حضرت زهراعليها السلام با موقعيت خاصّي كه در ميان امت مسلمان داشت، به حمايت از اميرمؤمنان عليه السلام برخاست و با استدلال هاي قوي و منطق متين، از حقّ الهي علي عليه السلام دفاع نمود و با تأكيد بر جريان غديرخم و كلمات  صريح رسول خداصلي الله عليه وآله وسلم در آن روز تاريخي، پرده از رخسار حقيقتِ غبار گرفته بر گرفت و مسلمانان را به بيعتي كه در غديرخم با اميرمؤمنان عليه السلام داشتند، متوجه ساخت؛ تا براي چندمين بار، حجّت بر آنان تمام شود و راه دفاعاز حق تا ابد بر روي شيفتگان حق هموار گردد.  لازم به ذكر است كه شيعيان اهل بيت عصمت و طهارت عليهم السلام نيز در طول تاريخ بيش ترين تلاش را براي حفظ و صيانت از حديث غدير به عمل آورده اند و در مباحثات علمي خود، پيوسته به آن احتجاج نموده اند. خداوند را سپاسگزاريم كه بر اثر تلاش  عالمان بزرگ اسلامي، امروز نيز حديث غدير بر تارك احاديث به يادگار مانده از رسول خداصلي الله عليه وآله وسلم مي درخشد و جايگاه ويژه خود را حفظ نموده است و حقيقتاً مي تواند مهم ترين عامل «وحدت» بين تمام گروه هاي مسلمان باشد.  اميد است كلماتي كه از حضرت فاطمه زهراعليها السلام پيرامون غدير تقديم مي گردد، در روشن تر شدن راه حقيقت جويان، مفيد و كارگشا باشد. ان شاءالله!  1. هركس را كه من مولاي اوباشم، علي نيز مولاي اوست.  ابوالخير محمد جزري شافعي (متوفّاي 833 ق.) در كتاب أسني المطالب في مناقب سيّدنا  عليّ بن ابي طالب با سند بسيار زيبايي، حديث غدير را از حضرت فاطمه عليها السلام چنين نقل مي كند:  فاطمه، دختر امام عليّ بن موسي الرّضاعليه السلام از عمّه هايش فاطمه، زينب و امّ كلثوم، دختران امام موسي بن جعفرعليه السلام نقل مي كند كه آنان فرمودند: فاطمه دختر امام صادق عليه السلام از عمّه اش فاطمه، دختر امام محمدباقرعليه السلام و او از عمّه اش فاطمه دختر امام زين العابدين عليه السلام نقل مي كند كه فاطمه و سكينه دختران امام حسين عليه السلام از عمّه شان امّ كلثوم دختر اميرمؤمنان عليه السلام نقل مي كند كه مادرش  فاطمه زهراعليها السلام دختر مكرّم رسول خداصلي الله عليه وآله وسلم خطاب به مردم فرمود:  «أنسيتم قول رسول الله صلي الله عليه وآله وسلم يوم غديرخم: من كنت مولاه فعليّ مولاه و قوله صلي الله عليه وآله وسلم: أنت مني بمنزلة هارون من موسي (3)؛ آيا كلام رسول خداصلي الله عليه وآله وسلم را فراموش كرديد كه در روز غدير خم فرمود: «هركس را كه من مولاي او باشم، پس علي نيز مولاي اوست.»؟ و كلام ديگر رسول رسول خداصلي الله عليه وآله وسلم كه فرمود: «يا علي! جايگاه تو نسبت به من همانند موقعيت هارون نسبت به موسي عليه السلام  مي باشد.»؟!  نكته قابل توجه در اين حديث، اهتمام خاندان اهل بيت عليهم السلام به حديث غدير و حفظ آن است، به گونه اي كه پاسداري از حريم ولايت با نقل مستمرّ حديث غدير در ميان آنان و فرزندانشان، يك سيره دائمي شده بود و سعي و كوشش آن بزرگواران براي روشن ماندن چراغي كه رسول خداصلي الله عليه وآله وسلم در غديرخم مشتعلش ساخته بود، بسيار جدّي و قابل تأمّل است.  در حقيقت، اين اهتمام و جدّيت، ميراثي بود كه از حضرت فاطمه زهراعليها السلام به آنان رسيده بود. و درسي بود كه از مكتب آن بزرگوار تعليم ديده بودند؛  زيرا ايشان يگانه مربّي دفاع از ولايت بود كه با منطق بسيار مستحكم خود و با صلابت و استواري غير قابل وصف خود، راه پر افتخار حمايت از ولايت را گشود، و اهل بيت عليهم السلام و خاندان پربركتشان نيز بهترين رهروان اين راه شدند و با مجاهدت هاي طاقت فرساي خود اين امانت را به نسل هاي بعد و در نهايت به ما و آيندگان سپردند.  نكته مهمّ ديگر حديث، اين است كه امامان معصوم عليهم السلام در تعليم و تربيت فرزندان خود، فرقي بين دختران و پسران نمي گذاشتند و همه آنان را از سرچشمه معارف ناب اسلامي سيراب مي ساختند و بار مسؤوليت  حفظ امانت هاي الهي و يادگارهاي رسول خداصلي الله عليه وآله وسلم و فاطمه زهراعليها السلام را بر عهده آنان مي گذاشتند و آنان نيزبا شايستگي، اين امانت ها را به نسل هاي بعدي انتقال مي دادند. اين حديث، نمونه اي از احاديث «فاطميّات» است و نمونه هاي فراوان ديگري نيز در ابواب مختلف وجود دارد.  به راستي خاندان اهل بيت عصمت و طهارت عليهم السلام خاندان علم و دانش و حكمت بودند و زن و مردشان ستارگان درخشان آسمان علم و عمل هستند.  2. به خدا سوگند! ولايت و رهبري براي علي عليه السلام است.  پس از رحلت رسول  مكرّم اسلام صلي الله عليه وآله وسلم جمعي از مهاجران و انصار در سقيفه بني ساعده، گردهم آمدند تا فردي را از ميان خود به زمامداري مسلمانان انتخاب نمايند. مذاكرات و مشاجرات طولاني كه بين آنان به وقوع پيوست، در كتاب هاي تاريخي به طور مبسوط نقل شده است. آنان در نهايت با ابوبكر بيعت كردند و سپس او را به مسجدالنّبي صلي الله عليه وآله وسلم آورده و از عموم مردم درخواست بيعت نمودند.  جمعي از اصحاب رسول خداصلي الله عليه وآله وسلم از بيعت با ابوبكر امتناع ورزيدند و در عهدي كه با رسول خداصلي الله عليه وآله وسلم در روز  «غديرخم» بسته بودند، پايدار ماندند، اما نگراني عمده اصحاب سقيفه از شخص اميرمؤمنان عليه السلام بود و يقين داشتند با گرفتن بيعت از او، بقيه معترضان تسليم خواهند شد.  علي عليه السلام پس از دريافت اخبار سقيفه و اطلاع از بيعت مردم با ابوبكر، در پي وصيت ديگر رسول خداصلي الله عليه وآله وسلم، با شتاب فراوان به جمع آوري قرآن پرداخت، و در جواب فرستادگاني كه او را به مسجد و بيعت با ابوبكر فرا مي خواندند، مي فرمود: «مشغول اجراي فرمان رسول خداصلي الله عليه وآله وسلم و جمع آوري قرآن هستم.» اما نگراني هاي هيئت حاكمه  جديد، مانع از صبر و تحمّل آنان شد و جمعي مأموريت يافتند به هر قيمتي شده كه علي عليه السلام را از منزل خارج و براي گرفتن بيعت به مسجد آورند. آنان در مقابل منزل حضرت گردهم آمده و از ايشان خواستند به همراه آنان به مسجد برود؛ اما علي عليه السلام امتناع ورزيد.  بنابر تصريح ابن قتيبه در كتاب الامامة و السّياسة و ديگر مورّخان، عمر دستور داد هيزم و آتشي فراهم كنند و قسم ياد كرد كه اگر علي عليه السلام از منزل خارج نشود، خانه را به آتش خواهد كشيد. عده اي به او اعتراض كردند كه در اين خانه، فاطمه دختر رسول الله صلي  الله عليه وآله وسلم، حسن و حسين، فرزندان رسول پيامبرخداصلي الله عليه وآله وسلم و يادگارهاي ايشان وجود دارند، چگونه اين خانه را به آتش مي كشي؟ عمر كه اعتراض عمومي را مشاهده كرد، گفت: به راستي گمان كرديد كه من چنين كاري را انجام مي دهم؟ مقصود من تهديد بود. در اين هنگام حضرت فاطمه عليها السلام به پشت درب منزل آمد و خطاب به آن جماعت كه در بيرون منزل اجتماع كرده بودند، فرمود:  «لا عهد لي بقوم أسوء محضرٍ منكم تركتم رسول الله صلي الله عليه وآله وسلم جنازة بين أيدينا و قطعتم أمركم فيما بينكم و لم تستأمرونا و  لم تردّوا لنا حقّاً كأنّكم لم تعلموا ما قال يوم غديرخم. والله لقد عقد له يومئذ الولاء ليقطع منكم بذلك منها الرجاء و لكنّكم قطعتم الاسباب بينكم و بين نبيّكم، والله حسيب بيننا و بينكم في الدّنيا و الآخرة(4)؛ من قومي همانند شما سراغ ندارم كه اين چنين عهد شكن و بد برخورد باشند! پيكر رسول خداصلي الله عليه وآله وسلم را بر روي دستان ما گذاشته و رها كرديد و عهد و پيماني كه در ميان خود داشتيد، قطع كرديد و برخلاف عمل نموديد، ولايت و رهبري ما اهل بيت را انكار كرديد، و زمام امر را از دست ما خارج ساختيد، و هيچ حقّي براي  ما قائل نشديد؛ گويا از سخنان رسول خداصلي الله عليه وآله وسلم در روز غديرخم آگاهي نداشتيد! به خدا سوگند! رسول خدا در آن روز (غديرخم) ولايت و رهبري را براي علي عليه السلام تعيين كرد، تا اميد و طمع شما را از خلافت قطع نمايد؛ ولي شما رشته هاي پيوند ميان خود و پيامبرصلي الله عليه وآله وسلم را پاره كرديد. بدانيد كه خداوند در دنيا و آخرت بين ما و شما داوري خواهد كرد.»  3. غديرخم را فراموش كرده ايد!؟  در دوران غربت بعد از پيامبراكرم صلي الله عليه وآله وسلم، كه توأم با اختناق نيز بود، از جمله جاهايي كه  مردم مي توانستند با حضرت زهراعليها السلام ديداري داشته باشند و سؤالاتشان را مطرح نمايند، در خارج از شهر مدينه، بر سر مزار شهداي احد و حمزه سيّدالشّهدا بود. از جمله كساني كه در كنار مزار شهدا با حضرت زهراعليها السلام ملاقات كرده، محمود بن لبيد (و يا اسيد) است. او مي گويد:  پس از وفات رسول الله صلي الله عليه وآله وسلم فاطمه زهراعليها السلام را در كنار قبر حمزه در احد مشاهده كردم، در حالي كه به شدّت منقلب بود و اشك مي ريخت. صبر كردم تا آرام گرفت، آنگاه به حضور ايشان رسيدم و عرضه داشتم: اي بانوي من! سؤالي  برايم پيش آمده است كه مي خواهم با شما در ميان بگذارم.  فرمود: بپرس!  عرض كردم: آيا رسول خداصلي الله عليه وآله وسلم قبل از وفات خود، تصريحي بر امامت علي عليه السلام داشته است؟ و آيا از طرف ايشان نصّي بر اين مطلب وجود دارد؟ فرمود:  «واعجباه! أنسيتم يوم غديرخم؛ شگفتا و عجبا! آيا روز غديرخم را فراموش كرده ايد؟»  عرضه داشتم: روز غدير را مي دانم (و آن غير قابل انكار است)، از آن اسراري كه رسول خداصلي الله عليه وآله وسلم با شما در ميان گذاشته، مرا آگاه كنيد، فرمود:  «اشهدالله تعالي لقد سمعته  يقول: عليٌّ خير من أخلّفه فيكم، و هو الامام والخليفة بعدي، و سبطاي و تسعة من صلب الحسين أئمّة أبرار، لئن اتبعتموهم وجدتموهم هادين مهديّين، و لئن خالفتموهم ليكون الاختلاف فيكم الي يوم القيامة؛ خدا را شاهد مي گيرم كه شنيدم رسول خداصلي الله عليه وآله وسلم فرمود: علي بهترين كسي است كه او را جانشين خود در ميان شما قرار مي دهم. علي امام و خليفه بعد از من است، و دو فرزندم (حسن و حسين) و نه تن از فرزندان حسين پيشوايان و اماماني پاك و نيكند. اگر از آنها اطاعت كنيد، شما را هدايت خواهند نمود، و اگر مخالفت ورزيد، تا  روز قيامت بلاي تفرقه و اختلاف در ميان شما حاكم خواهد شد.»  پرسيدم: بانوي من! پس چرا علي عليه السلام سكوت كرد، و براي گرفتن حقّ خويش قيام نكرد؟  حضرت زهراعليها السلام در پاسخ فرمود:  «يا اباعمر لقد قال رسول الله صلي الله عليه وآله وسلم: مثل الامام مثل الكعبة اذ تؤتي و لا تأتي - أو قالت: مثل عليّ - ثمّ قالت: أما والله لو تركوا الحقّ علي أهله و اتبعوا عترة نبيّه لما اختلف في الله اثنان، و لورثها سلف عن سلف و خلف بعد خلف حتي يقوم قائمنا التاسع من ولد الحسين، و لكن قدّموا من أخّره الله و أخّروا من  قدّمه الله، حتي اذا ألحدوا المبعوث و أودعوه الجدث المجدوث، اختاروا بشهوتهم و عملوا بآرائهم، تبّاً لهم أو لم يسمعوا الله يقول: «و رَبُّكَ يَخْلُقُ مايَشاءُ وَ يَخْتارُ ماكانَ لَهُمُ الخِيَرَةُ»(5)؟ بل سمعوا و لكنّهم كما قال الله سبحانه: «فَاِنَّها لا تَعْمَي الاَبْصارُ وَلكِنْ تَعْمَي الْقُلُوبُ الّتيفي الصُّدُورِ»(6) هيهات بسطوا في الدّنيا آمالهم و نسوا آجالهم، فتعساً لهم و أضلّ أعمالهم، أعوذبك يا ربّ من الحُور بعد الكَوْر؛ اي اباعمر، رسول خداصلي الله عليه وآله وسلم فرمود: مَثَلِ امام (مثل علي)، همانند كعبه  است، كه مردم به سراغ آن مي روند، نه آنكه كعبه به سراغ مردم بيايد.  (سپس حضرت زهراعليها السلام ادامه داد:)  آگاه باش! به خدا سوگند! اگر حق را به اهلش واگذار مي كردند و از عترت رسول خداصلي الله عليه وآله وسلم اطاعت مي نمودند، دو نفر هم (در حكم خداوند) با يكديگر اختلاف نمي كردند، و امامت همان گونه كه پيامبر خداصلي الله عليه وآله وسلم معرّفي فرمود، از علي عليه السلام تا قائم ما، فرزند نهم حسين، از جانشيني به جانشيني ديگر به ارث مي رسيد. اما كسي (ابوبكر) را مقدّم داشتند كه خدا او را كنار زده بود، و كسي  (علي) را كنار زدند كه خدا او را مقدّم داشته بود. نتيجه آن شد كه محصول بعثت را انكار كردند و به بدعت ها روي آوردند، آنها هوا پرستي را برگزيدند و براساس رأي و نظر شخصي عمل كردند، هلاكت و نابودي بر آنان باد! آيا نشنيدند كلام خدا را كه فرمود:  «پروردگار تو هرچه بخواهد، مي آفريند و هرچه بخواهد، برمي گزيند، آنان (در برابر او) اختياري ندارند.»؟  آري شنيدند، اما همان گونه كه قرآن فرمود:  «چشم هاي ظاهر نابينا نمي شود، بلكه دل هايي كه در سينه هاست، كور مي شود.»  افسوس كه آنان آرزوها و هوس هاي خود  را تحقّق بخشيدند و از مرگ و قيامت غافل ماندند! خدا نابودشان گرداند و آنان را در كارهايشان گمراه كند.  پروردگارا! به تو پناه مي برم از كمي ياران پس از فراواني آنان.»(7)  4. آيا جاي عذرآوردن باقي مانده؟  «غصب فدك» انتقامي بود كه از حضرت زهراعليها السلام در مقابل حمايت هايش از حقّ اميرمؤمنان عليه السلام گرفته مي شد. پافشاري حضرت بر دفاع از ولايت اميرمؤمنان عليه السلام و نگراني هيئت حاكمه از تأثير كلام حضرت زهراعليها السلام در ميان مردم، آنان را واداشت تا با گرفتن فدك از ايشان، به دو هدف عمده  برسند: از يك سو، به ديگر معترضان نشان دهند كه ايستادگي در برابر قدرت حاكمه هزينه هاي سنگيني دارد و از سوي ديگر، وانمود كنند كه مشكل اصلي هيئت حاكمه با حضرت زهراعليها السلام مسائل مالي و دنيوي است، نه مبحث دين و امامت و ولايت!  آنها مي دانستند كه خاندان رسول خداصلي الله عليه وآله وسلم و اهل بيت مطهّر، هيچ گونه دلبستگي به مال دنيا ندارند، و تمام همّ و غمّ آنان حفظ مكتب اسلام و پايداري از اصالت آن است و اگر اين واقعيت براي عامّه مردم به اثبات برسد پايه هاي لرزان حكومت جديد، سست تر خواهد شد. بنابراين،  نيازمند سوژه اي بودند كه اذهان مردم را به سوي ديگري هدايت كنند و مشكل اصلي حكومت با خاندان رسول خداصلي الله عليه وآله وسلم را دعواي ارث و ميراث و درد مال و منال جلوه دهند؛ لذا بهترين سوژه را گرفتن فدك يافتند، و با تحريف سخنان رسول خداصلي الله عليه وآله وسلم مشروعيتي براي كار ناپسنديده خود تدارك ديدند.  حضرت زهراعليها السلام كه به خوبي از اهداف آنان اطلاع داشت، فرصت را مغتنم شمرد و خطبه مشهور خود را در مسجد مدينه ايراد فرمود؛ خطبه اي كه طنين سخنان رسول خداصلي الله عليه وآله وسلم را در اذهان مردم به ياد مي  آورد، گويي كه پيامبرصلي الله عليه وآله وسلم بر بالاي منبر خطبه مي خواند!  حضرت در اين خطبه، حقايق فراواني را با مردم در ميان گذاشت، و پرده هاي تزوير و تحريف را كنار زد و چهره غبارگرفته حقيقت را به مردم نشان داد. او چنان مستدل و مستحكم سخن گفت كه خليفه اوّل در برابر منطق قوي ايشان تسليم شد و دستور بازگرداندن فدك را صادر نمود (گرچه با فاصله كمي مجدّداً به دستور نخست خود بازگشت). نتيجه خطبه حضرت، بسيار جالب و قابل توجّه است؛ بعد از آن خطبه تاريخي جمعي به حضرت زهراعليها السلام گفتند:  «يا بنت محمّد! لو  سمعنا هذا الكلام منك قبل بيعتنا لأبي بكر ما عدلنا بعليّ أحدا؛ اي دختر رسول خدا! اگر قبل از بيعت با ابوبكر اين سخنان را از تو مي شنيديم، به هيچ وجه كسي را بر علي عليه السلام ترجيح نمي داديم!»  اينجا بود كه حضرت در جواب آنان به جريان غديرخم اشاره كرده، فرمود:  «هل ترك أبي يوم غديرخم لأحد عذرا؟؛ آيا پدرم رسول خداصلي الله عليه وآله وسلم پس از حادثه غديرخم، جايي براي عذرآوردن باقي گذاشته بود؟»  در كتاب دلائل الامامه نقل شده است: بعد از اينكه حضرت زهراعليها السلام آن خطبه غرّا را ايراد فرمود، در  هنگام بازگشت از مسجد، رافع بن رفاعه به دنبال حضرت آمد و خطاب به ايشان عرضه داشت:  «يا سيّدةالنّساء لو كان أبوالحسن تكلّم في هذا الأمر و ذكر للنّاس قبل أن يجري هذا العقد ما عدلنا به احداً؛ اي سرور زنان! اگر علي عليه السلام قبل از اينكه مردم با ابوبكر بيعت كنند، با آنان سخن مي گفت و روشنگري مي نمود، ما از او رويگردان نمي شديم، و با فرد ديگري بيعت نمي كرديم!»  حضرت زهراعليها السلام فرمود:  «اليك عنّي فما جعل الله لأحد بعد غديرخم من حجّة و لاعذر؛ مرا به حال خود بگذار، كه خداوند بعد از جريان غديرخم  براي هيچ كس عذر و بهانه اي قرار نداده است.»(8)  سخن آخر  در پايان، ذكر اين نكته لازم است كه بعد از ارتحال رسول خداصلي الله عليه وآله وسلم و موفقيت حزب سقيفه در دستيابي به خلافت، مخاطبان حضرت زهراعليها السلام اغلب كساني بودند كه در روز غدير حضور داشتند و با چشم هاي خود رسول خداصلي الله عليه وآله وسلم را مشاهده كرده بودند كه دست علي عليه السلام را بلند كرده و به مردم نشان داد. آنها با گوش هاي خود شنيده بودند كه پيامبرصلي الله عليه وآله وسلم فرمود: «من كنت مولاه فهذا عليٌّ مولاه» و حتي اغلب آنان در آن  روز با حضرت علي عليه السلام دست بيعت داده و جانشيني رسول خداصلي الله عليه وآله وسلم را به وي تبريك گفته بودند. اگر به ندرت كساني هم بودند كه در غدير حضور نداشتند، آنان نيز اخبار قطعي آن را از مسلمانان حاضر در غدير دريافت كرده بودند. ديگر شبهه اي در صحّت جريان غدير وجود نداشت و از لحاظ فاصله زماني هم كمتر از صد روز از جريان غدير سپري نشده بود، و احتمال فراموشي مردم به هيچ وجه قابل اعتنا نبود.  در چنين شرايطي كه مخاطبان، علم كافي داشته و بلكه خود در جريان غدير حاضر و شاهد بودند، اما به هر دليلي خود را  به فراموشي زدند و گاهي نيز با عناد و لجاجت برخورد كردند، زمينه چنداني براي طرح واقعيت هاي روشن و غير قابل انكار نبود، و جز براي اتمام حجّت و يا ثبت در حافظه تاريخ، براي بهره مندي آيندگان، ثمره ديگري نداشت. به همين دليل است كه در آن مقطع خاص، فقط دو مورد از اميرمؤمنان عليه السلام استناد به حديث غدير نقل شده است و عمده استشهادات حضرت علي عليه السلام به جريان غدير، در دوره پنج سال خلافت بود كه بسياري از مخاطبان حضرت، غديرخم را درك نكرده بودند و به دليل فاصله زماني زياد، بعضي از اصحاب نيز ادّعاي فراموشي مي  كردند!  با اين توضيح، سرّ اينكه حضرت زهراعليها السلام فقط اشاره اي به غدير مي نمايند، و اغلب به حالت سؤال كه آيا غدير را فراموش كرده ايد، و يا اينكه آيا جاي عذر و توجيهي بعد از غدير باقي مانده است، روشن مي گردد.  البته توجه به اين نكته كه حضرت زهراعليها السلام با فاصله بسيار كمي بعد از رسول خداصلي الله عليه وآله وسلم به شهادت رسيد، و تقريباً نصف اين ايّام را نيز در بستر بيماري به سر برد، اهتمام خاصّ ايشان به يادآوري جريان «غدير» در همين مدت كوتاه، روشن مي گردد!