مقدمه  1. مقصود از وحدت اسلامي، وحدت امت اسلام است كه خداوند فرمود: «انّ هذه امتّكم امة واحدة و انا ربكم فاعبدون»1 (انبياء / 92) همانا اين امت شما امت واحده است. پس اساس اين وحدت را قرآن نهاده است. قرآن بارها مسلمانان را به‏عنوان يك امت مخاطب ساخته است مانند «كنتم خير امّة اخرجت للنّاس...» (آل‏عمران / 11) «و كذلك جعلناكم امّةً وسطا» (بقره/ 143).  رسول اكرم(ص)، به‏طور رسمي پس از هجرت، در قرارداد و عهدي بين مهاجرين و انصار، وحدت امت اسلام را اعلان فرمود: «انّهم امّةٌ واحدةٌ من دون  النّاس»2: مسلمانان جداي از بقيه مردم، يك امت هستند. اين اعلان رسمي كه همزمان با هجرت رسول اكرم(ص) و تأسيس حكومت اسلامي، صورت گرفته علاوه‏بر مفهوم وحدت دين و عقيده، وحدت سياسي و اجتماعي آنان را نيز دربر دارد.  مسلمانان، موظف هستند با اختلافات قومي و زباني و احيانا اختلاف رأي در فروع فقهي و در روش‏هاي عملي و يا در فهم كتاب و سنّت و گرايش‏هاي سياسي، اين وحدت را حفظ كنند و هيچگاه اين قبيل اختلافات كه وجود امري طبيعي است آنان را فرقه فرقه نكند و به درگيري و جنگ با يكديگر وادار ننمايد. لهذا در آياتي كه مسلمانان را  به وحدت دعوت و از اختلاف باز مي‏دارد، جمله «و لا تفرّقوا» قيد گرديده است مانند «واعتصموا بحبل اللّه‏ جميعا و لا تفرقوا» (آل‏عمران/ 103) به ريسمان الهي چنگ بزنيد و از تفرقه بپرهيزيد. «و أن اقيموا الّدين و لا تتفرّقوا» (نساء/ 163) دين را بپاي داريد و متفرق نشويد. «و لا تكونوا كالّذين تفرّقوا و اختلفوا» (آل‏عمران/ 105) مانند كساني كه به تفرقه گرائيدند و با هم اختلاف كردند نباشيد.  2. سخن گفتن از وحدت، همواره توأم با ياد كردن از اختلاف است، قرآن نيز غالبا در آيات بسيار، اين دو مفهوم يعني وحدت و اختلاف را  با هم آورده است مانند: همان آيه آل عمران كه تقريبا همه داعيان و مناديان وحدت و مصلحان جهان اسلام، آن را شعار خود قرار داده و مي‏دهند: «واعتصموا بحبل اللّه‏ جميعا و لاتفرّقوا واذكروا نعمت اللّه‏ عليكم اذ كنتم أعداء فألّف بين قلوبهم فأصبحتم بنعمته إخوانا....»  علت تقارن و تلازم وحدت و اختلاف در كتاب و سنت، و در سخنان مولي علي(ع)، آن است كه اگر اختلاف نباشد نياز به سفارش به وحدت نيست. همواره توحيد به وحدت، جهت پرهيز از اختلاف و تفرقه موجود يا متوقع است. و به عبارت ديگر مراد از آن، رفع اختلاف موجود و يا  جلوگيري و دفع اختلافي است كه خطر بروز آن احساس مي‏شود.  3. هنگام خلافت علي(ع)، زمينه اختلافات، تشديد گرديده بود و پس از آن در دوران خلافت وي بر اثر جنگ‏ها و حوادث ناخواسته، شدت بيشتري پيدا كرد و به همين خاطر، مبارزه با اختلاف و دعوت به وحدت، در رأس برنامه‏هاي آن حضرت قرار داشت. اختلافات و عداوت‏هاي قبيله‏اي كه در تاريخ عرب ثبت گرديده، قرآن مكررا به آنها اشاره و از آنها منع كرده است و بسياري از آنها به اختلاف قومي و قبيله‏اي برمي‏گردد، در سوره‏هاي آل عمران (103 ـ 105)، انفال (43)، حجرات (بيشتر آيات آن)  آمده است. البته آيات بيشتري هم از قرآن در زمينه اختلافات ديني و عقيدتي است كه علي(ع) در آن‏باره هم سخن گفته است. اين اختلافات هر چند بطور موقت، با آمدن اسلام فروكش كرد، اما رسوبات آنها باقي بود و در تحولات و حوادث مهم در طول تاريخ اسلام نقش داشت. اختلاف عربي قحطاني و عدناني، اختلاف انصار و مهاجر كه پس از اسلام پيدا شد، اختلاف خاندان هاشم و بني‏اميه، اختلافات قبائل ديگر با هم، در هنگام خلافت علي(ع) بروز كرد پيش از آن هم در روي كار آمدن خلفاي پيش از علي(ع) تأثير داشت كه شواهد آن در تاريخ به چشم مي‏خورد، علي(ع)  وارث اين رقابتهاي قبيله‏اي و دسته‏بندي‏هاي سياسي بود كه گاهي چنان اوج مي‏گرفت كه علي(ع) مي‏فرمود:  «ألا و انّ بليّتكم قد عادت كهيئتها يوم بعث اللّه‏ نبيّه صلي اله عليه و آله؛3 آگاه باشيد كه همانا بلاي (اختلاف شما) مانند روزي كه خداوند پيغمبر خود را مبعوث كرد برگشته است.»  حال، علاوه‏بر همه اختلافات گذشته پيش از روي كار آمدن علي(ع) حادثه قيام مردم عليه عثمان پيش آمد كه از آن به «الفتنه الكبري» نام برده‏اند فتنه‏اي كه مردم را به جان هم انداخت و معاويه حداكثر استفاده را از آن برد و علي(ع) را متهم  مي‏كرد كه او محرّك قتل خليفه است. اين شبهه و فتنه آنقدر بزرگ و گسترده بود كه نه‏تنها توده مردم كه خواص را هم فراگرفت و شخصيت‏هايي از صحابه به خاطر آن از بيعت با علي(ع) سرباز زدند. بخشي از نامه‏ها و خطبه‏هاي علي(ع) در رفع اين شبهه و در دفاع از خودش مي‏باشد كه نه‏تنها دخالت در وقوع اين حادثه نداشته بلكه تا توانسته است از جان خليفه دفاع كرده است گاهي مي‏فرمود:  «اللّه‏ لقد دفعت عنه حتي خشيت أن أكون آثما؛4 بخدا قسم تا آن حد، از عثمان دفاع كردم كه خوف آن را دارم كه مرتكب گناه شده باشم.»  بنابراين، علي(ع)  در يك چنين جوّ نا آرام و متلاطمي به خلافت رسيد و هرچه در برابر خود مي‏ديد اختلاف، دسته‏بندي، دو روئي، نفاق و توطئه بود. بنابراين حق داشت كه تا اين حد درباره اختلاف و وحدت امت سخن بگويد. كما اينكه درباره فتنه نيز بسيار سخن گفته است5 گويا نخستين گفتار وي درباره فتنه سخني است كه در پاسخ عباس و ابوسفيان بر زبان جاري ساخته است. بنا به‏نقل سيد رضي در نهج‏البلاغه6 هنگامي كه رسول خدا از دنيا رفت عباس و ابوسفيان بن حرب به او پيشنهاد كردند كه با او بيعت كنند، و اين پس از آن بود كه بيعت با ابوبكر در سقيفه انجام گرفته  بود. فرمود:  «أيها الناس شَقّوا امواج الفتن النجاة و عرّجوا عن طريق المنافرة...؛ مردم، موجهاي فتنه را با كشتيهاي نجات بشكافيد و از راه تك روي و اختلاف دوري گزينيد.»  البته درباره عباس عموي پيغمبر و علي(ع)، احتمال فتنه نمي‏رود. او پيش از بيعت مردم با ابوبكر هم به آن حضرت پيشنهاد بيعت كرد و گفت مردم خواهند گفت عموي پيغمبر با پسر عمويش بيعت كرده است و با تو بيعت مي‏كردند اما احتمال فتنه‏گري ابوسفيان قوي است. در نقل ديگري آمده كه پس از بيعت مردم با ابوبكر ابوسفيان نزد علي(ع) آمد و گفت: مي‏خواهم با تو  بيعت كنم و من قادرم بين دو كوه مدينه را به حمايت تو پر از لشكر كنم!! علي(ع) به او فرمود: تو هنوز به نفاق خود باقي هستي!! اين قبيل قطعه‏هاي تاريخي بسيار پر معني است و اوضاع و احوال جامعه اسلامي را هنگام رحلت رسول اكرم نشان مي‏دهد.        باري، شايد علي(ع) نخواسته بود صريحا به عباس و ابوسفيان بگويد: شما نفاق به خرج مي‏دهيد، لهذا مخاطب خود را مردم قرار داده است.  مسلما فتنه، مهم‏ترين عامل اختلاف است، به همين جهت علي(ع) ضمن نكوهش مكرر از فتنه ماهيت و اثر و منشأ آن را هم بارها بيان كرده  است از اين قبيل:  1. انما بدء وقوع الفتن أهواء تُتّبع و احكام تُبتدع...7  2. ان الفتن اذا أقبلت شَبّهت، و اذا أدبرت نَبّهَت...8  3. فتن كقطع الليل المُظِلم، لا تقوم لها قائمة، و لا تردلها راية...9  4. تمام خطبه 151.10  5. بخش مهمي از خطبه 15...11  با اين مقدمه اينك ديدگاه علي(ع) در وحدت اسلامي در دو بخش قابل بحث است:  يكي سخنان آن حضرت كه عمدتا در «نهج‏البلاغه» آمده و بيشتر در دوران خلافت از او سرزده است، و ديگري روش عملي وي كه از هنگام رحلت رسول اكرم آغاز مي‏شود و تا  هنگام خلافت و شهادت او ادامه داشته و از نهج‏البلاغه و تاريخ سياسي آن دوران به‏دست مي‏آيد.  امام علي(ع) از وحدت مي‏گويد  گفتار علي(ع) راجع به وحدت را بايد به چند دسته تقسيم كرد:  اول ـ توصيف وي از نقش رسول اكرم(ص) در ايجاد وحدت و اخوت بين مؤمنين و توصيف اختلافات شوم قومي و قبيله‏اي دوران جاهليت، كه از شيوه قرآن درباره وحدت و اختلاف تبعيت فرموده است:  1. قد صُرّفت نحو أفئدة الابرار، و ثُنّت اليه أزّمة الأبصار، دَفن به الضغائن، و أطفأ به الثوائر، ألّف به اخوانّا، و فرّق به أقرانا، أعزّبه  الذلّة، و أذلّ به العزّة...12 يعني دلهاي نيكوكاران شيفته او گشت، نگاه چشمها به او دوخته شد، خداوند به‏وسيله او كينه‏هاي ديرينه را دفن كرد، شعله‏هاي فروزان دشمني و عداوت را خاموش نمود، دلها را با هم الفت داد، و مردم را با هم برادر ساخت، و دوستان (در كفر و جهالت) را از هم جدا كرد، ذلتها را به عزت و عزتها را به ذلت، تبديل كرد.  2. ... فلّم اللّه‏ به اصَدْع، وَرَتق به الفْتق، و ألّف به الشَمل بين ذوي الأرحام بعد العداوة الواغرة فيالصدور، و الضغائن القادحة فيالقلوب.13 خداوند به‏وسيله پيغمبر جدائيها را وصل، و  فاصله‏ها را پيوسته كرد، ميان خويشان ألفت داد و يگانگي برقرار ساخت پس از آن‏كه دشمني ريشه‏دار در سينه‏ها و كينه‏هاي برافروخته در دلها جاي داشت.  در اين عبارات نيز علي(ع) بر الفت دلها و آشتي بين خويشان و رفع كينه‏ها و تبديل دشمني‏ها به دوستي‏ها به بركت بعثت رسول اكرم(ص) تاكيد مي‏كند.  3. و أهل الارض يومئذ مللٌ متفرقةُ و أهواء منتشرة، و طرق متشتّة بين مشبّهِ للّه‏ بخلقه، او مُلحدٍ في اسمه، او مشير الي غيره، فهدا هم به من الضّلالة و أنقذهم سبحانه من الجهالة.14 مردم روي زمين هنگام بعثت رسول اكرم، داراي  اديان گوناگون، و گرايشهاي پريشان، و دسته‏هاي متفرق بودند، دسته‏اي خدا را به مخلوقاتش تشبيه مي‏نمودند يا خدا را انكار مي‏كردند، يا به خدايان ديگري جز او توجه داشتند، پس خداوند به بركت پيغمبر، آنها را از اختلاف و ضلالت رهانيد، و از جهالت نجات داد.  گويا امام، اوضاع و احوال مسلمانان و گرايش‏هايشان را به دنيا، و مظاهر آن، و سرگرم شدن مردم را به مسائل اختلاف برانگيز و دسته‏بندي‏هاي سياسي و مذهبي كه ناشي از حوادث پيش از او بود خطري جدي براي اسلام و مسلمين مي‏دانست، و راه رفع و دفع اين خطر با بازگشت به عصر رسول  اكرم و به‏خاطر آوردن بركات وجود آن حضرت، با مقايسه اوضاع قبل و بعد از بعثت مي‏دانست، كه مي‏رفت تا از خاطرها محو گردد، و نسل‏هاي پس از آن دوران كه شاهد و ناظر آن تحولات زودگذر نبوده‏اند، از بركات بعثت محروم شوند، و بكلي از آن‏ها فاصله گيرند. بخصوص كه دست‏هاي پنهاني از منافقان قديمي و يا نوپيدا در صدد بودند جوان‏ها را از گذشته اسلام دور نگه دارند.  ما اينك همين مشكل را راجع به نسل‏هاي پس از انقلاب داريم و خطر بيگانگي و جدائي اين نسل‏ها را از جاذبه‏هاي دوران انقلاب، احساس مي‏كنيم. بخشي از اين ناآگاهي نسل  جديد، طبيعي است، اما بخش ديگر عمدي است و دشمنان انقلاب و اسلام با توطئه و نيرنگ‏هاي گوناگون، جدّا در صدد جدا كردن اين نسل از انقلاب هستند و مي‏خواهند جوانان، چيزي از جاذبه‏ها و آثار انقلاب ندانند و به‏جاي آن به جاذبه‏هاي غربي جلب شوند.  ما اينك خوب مي‏فهميم كه علي(ع) چه خطر بزرگي را براي آينده اسلام، احساس يا پيش‏بيني مي‏كرده و چاره را منحصر به آگاهي دادن به نسل جوان، و نيز يادآوري به نسل دوران رسول اكرم كه هنوز باقي اما در شرف انقراض بودند و دنياپرستي و چالش‏هاي سياسي و دسته‏بندي‏ها آنان را از گذشته  اسلام بازداشته بود، مي‏ديد.  عوامل اخلاقي «وحدت و اختلاف»  1. قلوب الرّجال وحشيّة فمن تأّلفها أقبلت عليه؛15 دلهاي مردم طبعا بيگانه و وحشي است، هر كس با آنها الفت پيدا كند به او روي مي‏آورند.  در اين سخن امام، به يكي از نقاط ضعف مردم در راه معاشرت و دست‏يابي اشاره مي‏كند: در حالي كه شايد به تصور ما عاجزترين مردم كسي است كه از لحاظ ناتواني جسمي، يا اقتصادي يا فرهنگي و مانند آنها عاجز است، امام، كسي را كه در دوست‏يابي و مردم‏داري ناتوان باشد و بالاتر از آن، انسان ناتوان در حفظ دوستان و ادامه  دوستي با آنان را عاجزترين مردم مي‏داند.  2. «خالطوا الناس مخالطةً اِن متّم معها بكوا عليكم، و اِن عِشتم حَنوا اليكم؛16 با مردم بگونه‏اي آميزش كنيد كه اگر مرديد بر شما بگريند، و اگر مانديد، قلبا به شما بگروند.»  شكي نيست كه حسن معاشرت با مردم، تا حدي كه در حيات و ممات دلشان با انسان پيوند داشته باشد پيوندي مستحكم و عاطفه‏انگيز، و سنگ بناي جامعه سالم و متعهد و امت واحده اسلامي است.  3. «الغريب من لم يكن له حبيب؛17 غريب كسي است كه دوستي ندارد.»  4. «فقد الأحبّة غربة؛18 از دست دادن دوستان يك نوع  غربت و تنهائي است.»  5. «المودّة قرابةٌ مستفادةٌ؛19 دوستي با مردم يك نوع خويشاوند گزيني است.»  6. «التودّد نصف العقل؛20 دوستي با مردم نيمي از عقل است.»  7. «لا تتّحذنّ عدوَّ صديقك صديقا فتعادي صديقك؛21 دشمن دوست خود را به دوستي خود اتخاذ نكن كه بدين وسيله با دوست خود دشمني كرده‏اي.»  8. «و من أطاع الواشي ضيّع الصديق؛22 هركس از سخن چين پيروي كند دوست خود را از دست مي‏دهد.»  9. «أيّها الناس، من عرف من أخيه وثيقة دين و سواء طريق، فلا يسمعنّ فيه أقاويل الرجال؛23 اي مردم هر كس از برادر  ديني خود ايمان محكم و راه استوار نشان دارد به عيب‏جوئي مردم درباره‏اش گوش ندهد.»  اين ده سخن از علي(ع) است درباره آئين دوست‏يابي و دوست‏داري كه به پيوند مستحكم ميان افراد جامعه مي‏انجامد. سخنان آن حضرت در اين‏باره فراوان است و حاكي از روح سرشار او از محبت و صداقت و از علاقه شديد او به ايجاد وحدت و اخوت ميان مسلمانان است. بيشتر اين‏گونه از سخنان مودت‏آميز آن حضرت، در كتاب «المعجم الموضوعي لنهج البلاغة»24 تحت عنوان «الصداقة و الاصدقاء» گرد آمده است.  دعوت به وحدت و پرهيز از اختلاف  1. «الخلاف  يهدم الرّأي ؛25 اختلاف، رأي صحيح را ويران مي‏سازد.»  انسان در حالت آرامش مي‏تواند نظر درست اختيار نمايد، اما در جوّي پر از برخورد، از جاده صواب، منحرف مي‏گردد.  2. «ما اختلف دعوتان الاّ كانت احداهما ضلالة؛26 هيچگاه دو دعوت و دو نظريه در قبال هم قرار نمي‏گيرند مگر اينكه يكي از آن دو ضلالت و باطل است.»  اين جمله حكيمانه اشاره به اين است كه حق و باطل با هم جمع نمي‏شوند و همواره حق در برابر باطل است و تبليغات، دعوت‏ها و احزاب هم همين‏طور هستند از بين آنها، يكي حق و بقيه باطل و ضلالت‏اند.  3.  «قال له بعض اليهود: ما دفنتم نبيّكم حتي اختلفتم فيه! فقال(ع) له: انما اختلفنا عنه لا فيه، و لكنكم ما جَفّت ارجلكم من البحر حتي قلتم لنبيّكم: اجعل لنا الها كما لهم آلهة، فقال انكم قوم تجهلون؛27 كسي از قوم يهود به آن حضرت (در مقام شماتت مسلمانها بر اختلافشان) گفت: هنوز پيغمبرتان را به خاك نسپرده بوديد (و به اصطلاح هنوز آب غسلش خشك نشده بود) كه درباره او اختلاف كرديد!! امام به او فرمود: ما تنها در آنچه  از او شنيده‏ايم اختلاف كرديم، نه درباره خود او. اما شما هنوز پاهاتان از آب دريا (كه از آن عبور كرديد)  خشك نشده بود كه به پيغمبرتان گفتيد: خدائي براي ما قرار بده، همانطور اين بت‏پرستان خداياني دارند. آنگاه فرمود شما مردمي نادان هستيد.»  با دقت در اين گفتگو به چند نكته پي مي‏بريم:  اول) يهوديان در عصر آن حضرت در صدد عيبجويي از مسلمانان بودند، و يكي از عيب‏هائي كه به مسلمان‏ها مي‏گرفتند همانا اختلاف آنها پس از رحلت رسول اكرم(ص) در مسئله مهم و سرنوشت ساز خلافت و امامت بود. اين خود قابل بررسي است كه يهوديان در آن هنگام، در امور مسلمان‏ها دقت و اظهار نظر و عيبجوئي، و چه بسا عملا دخالت مي‏كردند و دست كم،  در صدد بودند ميان مسلمان‏ها اختلاف بيندازند و يا اختلاف آنها را بزرگ جلوه دهند، و اين امر، برنده‏ترين حربه آنان عليه اسلام و جامعه اسلامي بود.  دوم) يهوديان تا آن اندازه از آزادي برخوردار بودند كه با خليفه مسلمان‏ها تماس بگيرند و با لحني شماتت‏آميز، با او سخن بگويند و علي(ع) چنين اجازه‏اي را به آنان مي‏داد.  سوم) امام به نيرنگ آنان كه مي‏خواهند ميان مسلمانان اختلاف اندازند پي برد و به سخن مغالطه‏آميز يهودي پاسخ فرمود، يهودي مي‏خواست وانمود كند كه مسلمان‏ها تا آن حد سُست عقيده و ناآگاه بودند كه به  مجرد درگذشت پيغمبرشان درباره او اختلاف كردند، امام، اولاً، از روي مغالطه يهودي، پرده برداشت كه ما درباره پيغمبرمان اختلاف نكرديم، او در نظر همه مسلمان‏ها پيغمبر بود، كسي در پيغمبري او شك نكرد، بلكه اختلاف مسلمان‏ها در گفتار پيغمبر راجع به جانشين او بود كه اكثريت، راه انتخاب را برگزيدند و امام و هواخواهانش بر نصّ تأكيد داشتند. ثانيا، به جواب نقضي و مقابله به مثل پرداخت كه با آن همه تاكيد موسي و هارون بر يكتاپرستي، شما هنوز از دريا به خشكي قدم نه نهاده بوديد، همينكه چشمتان به بت‏پرستان افتاد به پيغمبرتان  گفتيد: براي ما بتي مانند بت‏هاي آنان قرار بده تا آن بت را بپرستيم!! يعني شما در اصل دين كه توحيد پروردگار است، آن هم در حيات پيغمبرتان و نه پس از مرگش، دستخوش ضلالت و انحراف شديد. ثالثا، پيداست كه علي(ع) از اظهار نظر و بزرگ كردن اختلاف مردم درباره امامت او پرهيز دارد و اين همان چيزي است كه در موضع‏گيري آن حضرت در برابر خلفا چه در هنگام خلافت آنان و چه پس از آن، در هنگام خلافت خودش كه بعدا خواهيم گفت كاملا نمايان است.  چهارم) آيا يهوديان در تحريف و بزرگ كردن داستان‏هاي مربوط به خلافت و در نشر شايعات ضد و  نقيض درباره حوادث دوران خلافت خلفاي پيش از علي(ع) بخصوص در تشديد شايعات، مربوط به اختلاف و جبهه‏بندي ميان صحابه و از جمله علي(ع) با خلفا و نيز در پخش اخبار دوران خلافت عثمان كه به قتل او منتهي گرديد، و نيز كوشش در نشر روايات جعلي در مورد تحريف قرآن، و در اختلاف احاديث، و در سير حوادث تاريخ سياسي اسلام، و مسائلي از اين قبيل، دخالت نداشته‏اند؟  پنجم) و عليكم بالتّواصل و التّباذل و ايّاكم و التّدابر و التّقاطع. (نامه 47): بر شما باد به وصل كردن و همبستگي با هم و بذل و بخشش به هم و بپرهيزيد از پشت كردن به هم  و قطع رابطه با يكديگر. اين جمله در وصيت آن حضرت به فرزندانش امام حسن و امام حسين(ع) آمده است.  ششم) و أياكم و التلّون في دين اللّه‏، فاءن جماعة فيما تكرهون من الحق، خيرٌ من فُرقةٌ فيما تحبّون من الباطل...28.  مبادا در دين خدا ترديد و تلون و اختلاف از خود نشان دهيد، كه همانا اجتماع و همبستگي در آنچه از حق مورد كراهت شما است، از تفرقه در آنچه از باطل مورد محبت شما است بهتر است.  هفتم) واجعلوا اللّسان واحدا...29: سخنانتان را يكي قرار دهيد و وحدت كلمه داشته باشيد در اين خطبه علي(ع) از اختلاف و  وحدت بسيار سخن گفته از جمله درباره حفظ زبان و وحدت گفتار.  هشتم) و الظّاهر أنّ ديننا واحدٌ و نبيّنا واحدٌ و دعوتنا في الاسلام واحدةً... (نامه 58): بديهي است كه پروردگار ما يكي است و پيغمبر ما يكي است و دعوت ما در اسلام يكي است.  اين جمله را علي(ع) در نامه‏اي براي مردم جهان اسلام، نوشته و در آن از سرپيچي مردم شام شكايت كرده است كه ما و آنها داراي يك دين و يك پيغمبر و يك رسالت و دعوت هستيم. پس از آن، در توضيح اين جمله فرموده است:  «ما چيزي بيش از شاميان درباره ايمان به خدا و تصديق رسولش نداريم،  آنها نيز در اين خصوص فزوني بر ما ندارند. ما و آنها در همه امور شريك و متحد هستيم، مگر در مورد قتل عثمان كه ما از آن بري هستيم، و آنان در حمايت از عثمان كوتاهي كردند...»  علي(ع) بارها در پرهيز از اختلاف بر وحدت امت در دين و كتاب و پيغمبر و دعوت تاكيد فرموده است:  نهم) «... والههم واحدٌ و نبيّهم واحد، و كتابهم واحدُ، أفأمر هم اللّه‏ سبحانه بالاختلاف فأطاعوه أم نهاهم عنه فعصوه؟؛30 ... در حالي كه خداي آنان يكي است، پيغمبرشان يكي است، كتابشان يكي است، آيا خدا آنان را به اختلاف امر كرده و آنان او را  اطاعت كرده‏اند، يا اينكه خداوند آنان را از اختلاف نهي كرده و آنان خدا را نافرماني كرده‏اند؟»  اين جمله را امام در نكوهش و مذمت قاضيان كه در قضاوت‏ها و فتاواهاي‏شان، با هم اختلاف دارند و چون آن داوري‏هاي متناقض را بر امام و خليفه وقت كه آنان را به قضاوت برگزيده، عرضه مي‏كنند همه را صواب مي‏داند و مي‏پذيرد، در حالي كه مسلما يكي از آنها حق است و بقيه ناحق، و خليفه چطور مهر قبول بر همه آنها مي‏گذارد. بديهي است مسئله اختلاف فتاوي از سوي مجتهدان و قاضيان، امري است طبيعي و تا امروز در همه مذاهب اسلامي از جمله در  بين علماي شيعه شايع است، و نمي‏توان جلو اين قبيل اختلافات را گرفت، والا نبايد در مسائل مبهم و غير منصوص، اجازه اجتهاد مي‏دادند كه داده‏اند، و گفته‏اند: «للمُصيب أجران و للمخطي‏ء أجرٌ واحدٌ.»  اما آنچه مورد انكار امام است، همان موافقت خليفه با همه آنها است كه اين عمل با عقيده برخي از اهل سنت در مسأله كلامي «تصويب» سازگار است. تصويب، يعني اينكه خداوند در اين قبيل مسائل، حكمي ندارد و حكم آنها را به مجتهدين واگذار كرده، بنابراين هر فتاوايي از آنان، خود حكم اللّه‏ است و در اين قبيل مسائل مانعي ندارد كه چند  حكم وجود داشته باشد. تصويب به اتفاق علماي اماميه باطل است و همچنين نزد برخي از مذاهب ديگر.  دهم) «و ألزموا السّواد الأعظم، فانّ يداللّه‏ مع الجماعة، فان يداللّه‏ مع الجماعة، و اياكم والفرقة؛31 همواره با سياهي و انبوه مردم مسلمان ملازم باشيد كه همانا دست خدا با جماعت است، و از تفرقه بپرهيزيد.»  در اين سخن و جمله‏هاي پيش از آن، امام مردم را از تندروي درباره خود و اينكه بر خلاف نظر عمومي، مقام و منزلتي براي او قايل شوند، جز آنچه مردم مي‏پندارند به شدت منع فرموده است.  پيش از آن فرموده: سيهلك  فيّ صنفان... : دو صنف از مردم درباره من هلاك خواهند شد: دوستي كه بنا حق فضيلتي براي من قائل باشد، و دشمني كه بنا حق فضيلتي را از من انكار نمايد...  به‏نظر مي‏رسد در زمان آن حضرت غاليان چيزهائي از فضايل درباره او مي‏گفتند كما اينكه خوارج، و دشمنان او ابتدائي‏ترين فضائل او را انكار مي‏كردند، و علي(ع) به هر دو هشيار مي‏داده است اين احتمال هم هست كه برخي از شيعيان خاص، اسرار را فاش مي‏كردند كه علي(ع) از ابراز آنها ناراضي بود و در هر حال، علي(ع) مايل نبود به‏خاطر او مسلمان‏ها فرقه فرقه شوند، امّا متأسفانه  شدند و عده‏اي از دوستان كم ظرفيت در آن هنگام و در طول تاريخ تا كنون بر اين تفرقه اصرار دارند، در حالي كه بزرگان دين، از جمله چند عالم معروف در عصر ما از قبيل: آية‏اللّه‏ بروجردي، آية‏اللّه‏ كاشف الغطاء، آية‏اللّه‏سيد محسن جبل‏عاملي، آية‏اللّه‏ سيدشرف‏الدين، و مانند آنان، در موضعگيريهاي سياسي و اجتماعي و علمي خود، بر وحدت صفوف مسلمين تأكيد داشتند كه شرح آن نياز به چند كتاب دارد و در آثاري از سوي «مجمع جهاني تقريب» انتشار يافته است.  يازدهم) «فاجتمع القوم علي الفُرقة و افترقوا علي الجماعة؛32 مردم بر تفرقه،  اجتماع كردند و در وحدت و اجتماع، متفرق شدند.»  اين جمله علي(ع) انسان را به ياد نابغه اسلام سيدجمال‏الدين اسدآبادي معروف به افغاني مي‏اندازد كه مي‏گفت: «المسلمون اتّفقوا علي ان لا يتّفقوا؛ مسلمانان اتفاق كرده‏اند كه متفق نشوند.» و اين بهترين تعبير است از اختلاف و تفرقه مسلمانان كه از زمان علي(ع) تا كنون مصداق داشته و دارد.  دوازدهم) «فيا عجبا عجبا، و اللّه‏ يميت القلب و يجلب الهمّ من اجتماع هؤلاء القوم علي باطلهم، و تفرقكم عن حقكم...؛33 اي عجب و چه عجبي، كه دل را مي‏ميراند و انبوه غم را به دل راه  مي‏دهد، از اجتماع و هماهنگي اين قوم (اهل شام) بر باطل خودشان و از پراكندگي شما از حق خودتان.»  اين سخن را علي(ع) در خطبه جهاديه كه با جمله: «فانّ الجهاد باب من أبواب الجنة» آغاز مي‏شود بر زبان آورده است. اين خطبه را به نوشته سيدرضي علي(ع) در هنگامي ايراد فرمود كه خبر دستبرد لشكر معاويه بر شهر انبار، به اطلاع آن حضرت رسيد كلمات علي(ع) در اين خطبه حاكي از نهايت حزن و اندوه اوست از دو امر يكي از اين حادثه ناگوار كه آنان، زر و زيور از دست و پاي زن مسلمان و يك زن از اهل ذمه بيرون آورده‏اند، اين حادثه تا آن  حد در نظر علي(ع) ناگوار است كه مي‏فرمايد اگر مرد مسلماني از شدت تأسف بميرد شايسته تقدير است و نه ملامت.  شيوه عملي امام علي(ع) در حفظ وحدت  يكي از حاميان صديق تقريب مذاهب و از نويسندگان مقاله در مجله «رسالة‏الاسلام» ارگان «دارالتقريب بين المذاهب الاسلامية»، استاد شيخ عبدالمتعال صعيدي است. در يكي از مقالات ايشان به‏عنوان «علي بن‏ابيطالب(ع) والتقريب بين المذاهب»34 آمده است:  «اين فضيلت بزرگي است براي علي بن ابيطالب رضي‏اللّه‏ عنه و كرم‏اللّه‏ وجهه كه براي اولين‏بار در اسلام، اساس تقريب بين مذاهب  را بنا نهاده است، تا اينكه اختلاف در رأي، به تفريق كلمه امت و برافروختن آتش عداوت ميان طوائف مختلف نينجامد. بلكه در عين اختلاف رأي، وحدت امت محفوظ بماند، و طرف‏هاي متخالف در رأي، همچنان برادران و دوستان هم باقي بمانند و باز هم با يكديگر با دوستي بسر ببرند، بدين‏گونه كه هر كدام از آنها برادر خود را با رأي و نظرش باز گذارد، زيرا او از دو حال خارج نيست: يا مصيب است و مأجور و يا مخطي‏ء است و معذور. و اگر هم بخواهد، با او بگونه جدال به احسن برخورد كند و در بحث و جدال بين آنان تعصّب رأي نباشد بلكه منحصرا هدف از  بحث، رسيدن به حقيقت باشد و نه غلبه و پيروزي بر خصم.  بلي اين فضيلت، وجه فضيلتي است براي پسر عموي رسول خدا، كه از فضيلت او در شرف نسبت و قرابت به صاحب رسالت، كمتر نيست، و نه از فضيلت سبقت وي در ايمان به پيغمبر در حالي كه او پسر نابالغي بود، اما از هر صغير و كبيري بيشتر و بهتر به‏دست رسول اكرم هدايت يافت.  همچنين، اين فضيلت كه گفته شد، دست كمي از فضيلت وي در جمع ميان جهاد به رأي، و جهاد به مال، و جهاد با شمشير، ندارد. علي(ع)، با ابوبكر بيعت كرد در حالي كه عقيده به حقانيت خود را در دل حبس كرد، و مايل  نبود كه نسبت به ابوبكر حيله و نيرنگي بكار برد. هنگامي كه مسلمانان با ابوبكر در جنگ با مرتدين و مانعين زكاة، مخالفت كردند، ابوبكر به تنهائي با شمشير به‏دست به «ذي القصه» رفت پس از آن علي(ع) به وي پيوست و زمام ناقه‏اش را گرفت و گفت: كجا مي‏روي؟ ما را به مصيبت مبتلا نكن بخدا قسم اگر كشته شوي، براي اسلام، نظامي باقي نمي‏ماند. ابوبكر سخن علي(ع) را شنيد و به مدينه برگشت، سخن مخلصانه‏اي كه گواه بر نهايت علاقه علي(ع) به زنده ماندن خليفه است، در حالي كه هنوز معتقد بود ابوبكر خلافت را از او غصب كرده است. همين‏گونه  بود روش علي(ع) با عمر بن خطاب كه ابوبكر خلافت را به او سپرد، باز هم عقيده خود را در دل حبس كرد، و به همان‏گونه كه با ابوبكر رفتار كرده بود با عمر هم رفتار كرد، و در راه عقيده خود تن به تفرقه و جدائي نداد... رفتار علي(ع) با عثمان نيز چنين بود، هنگامي كه بر اثر شوراي معروف (كه به‏نظر علي(ع) يك توطئه‏اي عليه او بود) به خلافت رسيد. ولي علي(ع) باز هم رأي و عقيده خود را مبني بر محق بودن خود به خلافت، در سينه حبس كرد، و به تفرقه و جدائي از عثمان رضايت نداد.  هنگامي كه در پايان خلافت عثمان، شورشيان و طاغيان، بر  او شوريدند، علي(ع) از اين فرصت به سود خود استفاده نكرد، بلكه مي‏خواست آن فتنه را بخواباند. و همين كه آشوب به جائي رسيد كه بر جان عثمان خائف گرديد، دو فرزندش حسن و حسين را فرستاد تا از عثمان دفاع كنند، با اينكه خواباندن آشوب، خلاف حق او بود كه اقتضا مي‏كرد خليفه را با آشوب‏گران رها كند. ولي او تصميم گرفت تا پايان، به سنت و روشي كه به‏عنوان مثل اعلا و كار نمونه در مورد اختلاف رأي، اتخاذ كرده بود ادامه دهد.  هنگامي كه مردم پس از عثمان مي‏خواستند با او بيعت كنند در قبول بيعت عجله نكرد و آن را فرصتي براي  رسيدن به آرمان و عقيده‏اش مغتنم نشمرد، زيرا علي(ع) خلافت را نه براي مصلحت شخصي، بلكه براي مصلحت مسلمانان مي‏خواست، لهذا از بيعت امتناع كرد. و به طالبان بيعت پاسخ موافق نداد، مگر پس از اصرار آنان كه ملاحظه كرد ناچار از اجابت آنها است تا تفرقه پيش آمده بين مسلمين بر اثر قتل عثمان را، برطرف نمايد. و لهذا زبير و طلحه را دعوت كرد و گفت: اگر ميل داريد با من بيعت كنيد و اگر نه با شما بيعت شود. آنان گفتند ما با تو بيعت مي‏كنيم (بعدا نويسنده امتناع سعد بن ابي وقاص، عبداللّه‏ عمر، و ديگران را به تفصيل ذكر كرده) نتيجه  مي‏گيرد: كه علي(ع) مايل نبود خلافت خود را بر كسي تحميل نمايد، بلكه مي‏خواست مردم به اختيار خود با او بيعت كنند و هركس از بيعت با او ابا مي‏كرد او را آزاد مي‏گذارد.»  (آنگاه راجع به رفتار علي(ع) با معاويه مي‏گويد) :  «معاويه از فرمان علي(ع) هنگام عزل او از استانداري شام، سرپيچي كرد، و اين يكي از حقوق خليفه است درباره معاويه و ديگران كه از او اطاعت كنند، و اگر اطاعت نكردند اين امر از عنوان اختلاف رأي، به عصيان و طغيان تبديل مي‏شود، عصيان حكمي دارد غير از حكم اختلاف در رأي، زيرا عصيان و نافرماني،  موجب تفرقه بين مسلمين است، و لازم است با آن رفتاري اتخاذ شود كه باعث جمع كلمه مسلمين گردد هر چند به خشونت منتهي شود. همين بود رفتار علي(ع) با كساني كه در قضيه تحكيم ميان او و معاويه با او مخالف شدند و از او عزلت گزيده به لحاظ قبول تحكيم او را محكوم نمودند. با اينكه از لحاظ ديني ايرادي نداشت، اما آنان عده‏اي تندرو و افراطيان مذهبي بودند ولي علي(ع) به آن‏گونه كه آنان نسبت به علي(ع) حكم كردند كه او را كافر دانستند بر آنها حكم نكرد، بلكه به آنان گفت: مادامي كه با ما مصاحبت و همراهي داريد، سه چيز را از شما دريغ  نمي‏داريم: از حضور در مساجد خدا منع نمي‏كنيم، مادامي كه با ما همراه هستيد شما را از سهم بيت‏المال محروم نمي‏كنيم، و با شما نمي‏جنگيم مگر شما پيش قدم در جنگ با ما شويد.»  ديگر بالاتر از اين روش تسامح و گذشت در مورد اختلاف رأي، متصور نيست.  حال‏كه از سخن يك فرزانه محقق، استاد جامع از هراز اهل سنت روش علي(ع) را در پاي‏بندي به عقيده و شجاعت در ابراز رأي، همراه با تسامح و گذشت از منافع خود در راه مصالح اسلام، مطلع شديم به سخن يك شيعه مخلص علي(ع)، دل مي‏سپاريم. مرحوم علامه شهيد مطهري زير عنوان «اتحاد  اسلام»35 مي‏گويد:  «طبعا هركس مي‏خواهد بداند آنچه علي(ع) درباره آن مي‏انديشيد، آنچه علي(ع) نمي‏خواست آسيب ببيند، آنچه علي(ع) آن اندازه برايش اهميت قائل بود كه چنان رنج جانكاه را تحمل كرد چه بود؟ حدسا بايد گفت: آن چيز وحدت صفوف مسلمين و راه نيافتن تفرقه در آن است. مسلمين، قوت و قدرت خود را كه تازه داشتند به جهانيان نشان مي‏دادند مديون وحدت صفوف و اتفاق كلمه خود بودند، موفقيت‏هاي محيرالعقول خود را در سال‏هاي بعد نيز از بركت همين وحدت كلمه كسب كردند، علي‏القاعده علي(ع) به‏خاطر همين مصلحت، سكوت و مدارا كرد:...  مخصوصا در دوران خلافت خودش آنگاه كه طلحه و زبير نقض بيعت كردند و فتنه داخلي ايجاد نمودند، علي(ع) مكررا وضع خود را بعد از پيغمبر با اين‏ها مقايسه مي‏كند و مي‏گويد: من به‏خاطر پرهيز از تفرق كلمه مسلمين، از حق مسلم خودم چشم پوشيدم و اينان با اينكه به طوع و رغبت بيعت كردند، بيعت خويش را نقض كردند. و پرواي ايجاد اختلاف در ميان مسلمين را نداشتند.»  و اينك از خود علي(ع) در نهج‏البلاغه بشنويم:  1. «لقد علمتم أنّي أحقّ الناس بها من غيري، و واللّه‏ لأسلمنّ ما سلمت امور المسلمين، و لم يكن فيها جور اءلاّ عليّ  خاصةً، التماسا جز ذلك و فضله، و زهدا فيما تنا فستموه من زخرفه و زبرجه؛36 قطعا شما خود مي‏دانيد كه من از ديگران شايسته‏تر و احق به خلافت هستم، ولي به خدا سوگند من تسليم هستم و مخالفتي ندارم، مادامي كه امور مسلمانان روبراه باشد و تنها به من ستم شود. و در اين كار أجر و فضل خدا و هم پرهيز از آنچه از زر و زيور دنيا در آن اختلاف داريد را مسئلت دارم.»  اين سخن را علي(ع) در شوراي شش نفره منتخب از جانب خليفه دوم ايراد فرمود هنگامي كه ديد مي‏خواهند با عثمان بيعت كنند و او را به خلافت برگزينند. علي(ع) با تأكيد  بر حق خود و اينكه با انتخاب ديگري بجاي وي به حق او تعدي و ستم نموده و درباره‏اش جفا و جور رواداشته‏اند، اما اگر با اين وصف وحدت و مصالح جامعه اسلامي محفوظ باشد او با اين بيعت موافق است. و از حق غصب شده خود در راه مصالح عمومي سكوت مي‏كند.  2. «فأمسكت يدي حتي رأيت راجعة‏الناس قد رجعت عن الاءسلام يدعوت إلي محق دين محمد صلي‏اللّه‏ عليه و آله و سلم فخشيت اءن لم أنصر الاءسلام و أهله أن أري فيه ثَلما او هدماتكون المصيبة به عليّ أعظم من فوت ولايتكم... فنهضت في تلك الأحداث حتي زاح الباطل و زهق و اطمأنّالدين و  تَنَهنَهَ؛37 من دست خود را (از بيعت با ابوبكر) نگه داشتم تا اينكه مشاهده كردم مردمي را كه از اسلام برگشتند و به نابودي دين محمد دعوت مي‏كنند، پس ترسيدم اگر اسلام و اهلش را ياري نكنم، رخنه و يا خرابي در بناي اسلام ببينم كه مصيبت آن براي من عظيم‏تر است از اينكه حكومت و ولايت شما را از دست بدهم، پس در آن حوادث ناگوار قيام كردم تا اينكه باطل، از ميان رفت و دين اسلام ثبات و قوام يافت.»  اين عبارت بخشي از نامه‏اي است كه علي(ع) براي اهالي مصر همراه مالك اشتر فرستاد. البته اين نامه كوتاه است و غير از فرمان  طولاني آن حضرت براي مالك اشتر است. در آغاز اين نامه، علي(ع) جهت اطلاع مردم مصر از اوضاع و احوال پس از رحلت رسول اكرم، شمه‏اي از اختلافات مردم در جانشيني پيغمبر و بيعتشان را با ديگري بجاي او درحالي كه فكر نمي‏كرد مردم در جانشيني پيغمبر و بيعتشان را با ديگري بجاي او در حالي كه فكر نمي‏كرد مردم كسي غير از او را انتخاب كنند، مي‏گويد:  «من ابتدا از بيعت خودداري كردم، تا اينكه ارتدادِ جماعتي را از اسلام و كوششان را عليه دين مشاهده كردم در اين هنگام براي حفظ اسلام با خليفه همراهي كردم تا خطر از اسلام مرتفع گرديد.»  در اين سخن اشاره مي‏كند كه اختلاف مردم درباره خلافت، كار نادرستي بود و حق خاندان پيغمبر را از ميان بردند و طبعا براي احقاق حق خود بايد مقاومت مي‏كردم، اما حفظ اسلام براي من مهم‏تر از خلافت بود. علي(ع) در جاهاي ديگر هم به مسئله سكوت از حق خود به لحاظ پرهيز از تفرقه و به‏خاطر حفظ اسلام پرداخته است: ابن ابي الحديد در شرح خطبه 119 از عبداللّه‏ بن جناده نقل مي‏كند كه علي(ع) در روزهاي اول خلافتش در مسجد مدينه طي خطبه‏اي از انحراف امت پس از رحلت رسول اكرم، و غصب كردن حق خاندان پيغمبر فرمود:  «بخدا قسم  اگر از تفرقه مسلمانان و برگشت كفر و نابود شدن دين اسلام نمي‏ترسيدم، هر آينه رفتار ما با آنان بجز آن بود كه انجام داديم.»38  همچنين ابن ابي الحديد از كلبي نقل مي‏كند كه علي(ع) پيش از حركت به بصره، فرمود:  «قريش پس از رسول خدا حق ما را از ما گرفت و به خود اختصاص داد. پس من ديدم صبر بر اين امر، از تفرقه كلمه مسلمين، و ريختن خون‏هايشان، بهتر است در حالي كه مردم همه مسلمان‏اند و دين همچون مشكي متلاطم است كه كمترين سستي، آن را نابود و كوچك‏ترين فردي آن را وارونه مي‏كند.»39  ابن ابي الحديد در ذيل  خطبه 65 نقل مي‏كند كه يكي از فرزندان ابولهب اشعاري در فضيلت علي(ع) و ذم مخالفانش و در اثبات حق علي(ع) سرود، علي(ع) فرمود: «بقاي دين (اسلام) از هر چيز ديگري نزد ما محبوبتر است.»40  در بحث از فتنه نيز گفتيم كه پس از بيعت مردم با ابوبكر، عباس و ابوسفيان آمدند با علي(ع) بيعت كنند وي آنان را از فتنه‏گري و ايجاد تفرقه منع فرمود.41  يك پرسش  در اينجا سئوالي پيرامون عكس‏العمل علي(ع) در قبال غصب خلافت، به ذهن خطور مي‏كند: از يك سو آن حضرت اصرار دارد كه خلافت حق او است و ديگران آن را غصب كردند و بارها در  اين‏باره سخن گفته است، از سوي ديگر از تفرقه پرهيز دارد و ديگران را از مطرح كردن حق او و از برانگيختن آتش فتنه و تفرقه منع مي‏كند. اين دو كار با هم سازگار نيست.  علي(ع)، اگر مي‏خواست بر سر مسئله غصب خلافت كه حق او بود، اختلاف در بين مسلمين بروز نكند (كه كرد، و آثار آن تا امروز باقي است) مي‏بايد به كلي سكوت مي‏فرمود و دم از حق خود و خاندانش نمي‏زد، و در اين‏باره به شكايت از مردم و بي‏وفائي‏شان و از گله كردن از خلفا و اطرافيانشان، دمي نمي‏زد.  مگر همين سخنان علي(ع) منشأ اختلاف و انشعاب مسلمين به دو  دسته شيعه و اهل سنت، و سبب نزاع و مشاجره و جدال لفظي و عملي و جنگ و خونريزي نگرديده است؟ و باعث نشده در طول تاريخ دسته‏جاتي و احزابي بنام پيروان علي(ع) پيدا شوند و راه تفرقه را پيش گيرند؟ و نيز حكومت‏هائي بنام تشيع در جاي جاي جهان اسلام و در راه دفاع از حق علي(ع) و خاندانش به‏سر كار آيند؟ و در قبال خلفاي سنتي كه در خط خلفاي راشدين بوده‏اند، قيام كنند؟ آيا اين جريان اختلاف برانگيز، از روش و منش و از سخنان و خطبه‏هاي علي(ع) سرچشمه نگرفته است؟  مگر علي(ع) وحدت مسلمين را تنها براي زمان خود مي‏خواست و به  فكر آينده اسلام و مسلمين نبود؟ و توجه نداشت كه سخنان بليغ و جاندارش در خصوص خلافت، در آينده اختلاف برانگيز خواهد بود؟  در پاسخ به اين شبهه كه بسيار گسترده و شامل جهات مختلف است بررسي چند مطلب ضروري است:  اول) علي(ع) تنها از حق شخصي خود كه غالبا در نهج‏البلاغه به‏عنوان احقيت او به خلافت به لحاظ قرابت با پيغمبر آمده شكايت نمي‏كرد تا گفته شود حالا كار از كار گذشته مانند اينكه دو نفر در رسيدن به رياست جمهوري با هم رقابت نموده و يكي از آن دو پيروز شده است، ديگر نبايد تا قيامت از رقيب خود شكايت كند اين  كار از افراد كم ظرفيت و رياست طلب سر مي‏زند نه از شخصيتي مانند علي(ع). خير، علي(ع) از يك حق الهي كه بايد در خاندان پيغمبر و در افراد مشخص با امتيازات خاص باقي بماند دفاع مي‏كرد. امامت، ركني از اركان اسلام است و حفظ اسلام در همه ابعاد سياسي و اجتماعي و فرهنگي وابسته به آن لازم است، انصراف خلافت از علي(ع) به خلفاي پيش از او، تنها انتقال رياست از شخصي به شخص ديگر نبود، بلكه از ديدگاه علي(ع) انحراف از ركني از اركان اسلام بود كه حق الهي ولايت خاندان پيغمبر را به انتخاب و رأي مردم تبديل كرد. آيا علي(ع) در حالي كه  از مطالبه حق شخص خود به‏خاطر وحدت مسلمين و حفظ اسلام، صرف نظر كرد، انتظار داريد از بيان اين ركن عظيم اسلام كه ضامن كيان اسلام است سكوت مي‏كرد؟ اين خود كتمان يكي از حقايق اسلام است كه گناهي است بزرگ.  البته در دوران خلفا چند نوبت در شوراها و در ميان صحابه خاص به‏عنوان احتجاج آن را مطرح فرمود و نه در بين عامه مسلمين كه خوف فتنه و تحريك عليه دستگاه خلافت مي‏رفت، و به همين خاطر به تشخيص من و به اعتراف برخي از محققين در داستان غدير خم، حق الهي ولايت اهل بيت در بين عامه مردم به سكوت برگزار شد و جز معدودي از  افراد آگاه، بقيه مردم، حساسيت نشان ندادند و مي‏رفت كه با فوت آن افراد، بكلي فراموش شود.  لهذا علي(ع)، از آغاز خلافتش، همت گماشت كه مردم را از حق آگاه نمايد. خطبه علي(ع) را در آغاز خلافت در مسجد مدينه، از قول «ابن ابي الحديد» به‏نقل از عبداللّه‏ بن جناده و نيز نامه علي(ع) را به اهل مصر كه در آن مسئله حق اهل بيت را مطرح كرده بود، و نيز خطبه آن حضرت را پيش از حركت به بصره راجع به قريش كه پس از رحلت پيغمبر حق خاندان او را به خودشان، اختصاص دادند، نقل كرديم. اين سخنان را نبايد بر دفاع از حق شخصي و نقل يك  اتفاق تاريخي حمل كرد، خير، بايد آنها را حامل يك پيام الهي و افشاي يك حق ضايعه شده دانست، تا در تاريخ باقي بماند.  دوم) مسئله فقط حكومت و رياست سياسي اهل بيت نبود، بلكه در كنار آن، امامت و هدايت و مرجعيت علمي اهل بيت هم بود كه مايه اصلي حكومت است يعني به عقيده علي(ع) و پيروانش، سرپرستي مسلمين صرفا در حكومت و رياست بر آنها خلاصه نمي‏شود، بلكه امامت ادامه رسالت، و حامل همان پيام‏ها و وظائف است كه لازمه‏اش علم و تقوي و عصمت و اموري از اين قبيل است.  اين حقيقت مكتوم را علي(ع) در دوران خلافت بارها بيان  داشته است. سخنان آن حضرت در نهج‏البلاغه كه قطعا گزيده‏اي از كل سخنان او است فراوان است. كساني اين سخنان را گردآوري و شرح كرده‏اند.42 دكتر صبحي صالح در «فهرست موضوعات نهج‏البلاغه» زير عنوان «آل البيت المطهرون»43 شمه‏اي از آنها را گردآورده است كه هر كدام دنباله يا ماقبل دارد و بايد به نهج‏البلاغه رجوع شود: