ابودجانه  انصارى: سمّاک&zwnj;بن&zwnj;خَرَشه (سمّاک&zwnj;بن اوس بن&zwnj;خرشه) بن&zwnj;لوذان بن&zwnj;عبدود بن ثعلبه خزرجى انصارى صحابى باوفاى پیامبر(صلى الله علیه وآله)    ابودجانه از قبیله خزرج و طایفه بنى&zwnj;ساعده بود.[1] در پیمان مؤاخات، پیامبر(صلى الله علیه وآله)او را برادر عتبة&zwnj;بن غزوان قرار داد.[2] وى در جنگ اُحد حضور داشت و ثبات قدم و دفاعش از رسول خدا در آن روز، مشهور است.[3] در غزوه خیبر نیز شرکت&zwnj;داشته و حارثِ یهودى از شجاعان دشمن و چند تن دیگر را کشته  است.[4] به نقلى دیگر، وى در آن نبرد به فرماندهى امام على(علیه السلام)تعدادى از جنگ&zwnj;جویان و قهرمانان دشمن را کشته و سرهایشان را نزد رسول خدا آورده است؛[5] سپس در پیشاپیشِ مسلمانان به قلعه&zwnj;هاى خیبر حمله برده،[6] در جنگ حنین و با کمک امام على چند نفر از پرچم&zwnj;داران دشمن را به قتل رسانده و به نقلى، در غزوه تبوک، پیامبر، پرچم خزرجیان را به او سپرده است.[7] گویا از همین رو است که ابن شهر آشوب، وى را در شمار صحابه جنگ&zwnj;جو و مشهور به جهاد آورده&zwnj;است[8] و بنا به نقلى، در  حجّة&zwnj;الوداع، پیامبر(صلى الله علیه وآله)او را در مدینه به جاى خود گمارد.[9] براساس روایتى، پیامبر به حضرت على دستور داد که براى دفع جن و سحر، براى ابودجانه حرزى بنویسد.[10] وى در سال یازدهم هجرى، همراه لشکرى بود که براى سرکوبى مسیلمه کذّابِ مدّعى نبوّت، به سرزمین یمامه اعزام شدند. ابودجانه خود را با تاکتیکى خاص به درون باغى که مسیلمه و طرف&zwnj;دارانش در آن سنگر گرفته بودند، رساند؛ پس ازاو، براء بن&zwnj;مالک با همان روش وارد باغ شد. در&zwnj;را باز کرد و مسلمانان وارد باغ شدند.[11] ابودجانه  به&zwnj;طور مستقیم در قتل مسیلمه شرکت داشت[12] و گفته&zwnj;اند که در همین نبرد، به شهادت رسید. ابن&zwnj;کثیر این&zwnj;نقل را درست&zwnj;تر مى&zwnj;داند؛ ولى نقلى را هم که تا خلافت امام على زنده بوده و در جنگ صفّین شرکت داشته، آورده است.[13] برپایه گزارشى، وى در این جنگ، به شهادت رسیده است.[14]    براساس نقل دیگرى، عُمَر وى را پس ازجنگ با ایران مأمور گردآورى خمس سرزمین&zwnj;هاى فتح شده کرده است؛[15] امّا ابن حجر عسقلانى به نقل از الفتوح و دیگران، سمّاک&zwnj;بن خَرَشه  انصارى را که در جنگ قادسیه و نیز در جنگ صفین در رکاب حضرت على بوده، غیر ابودجانه دانسته است.[16]    سیوطى،[1] به نقل از جابر آورده است که روزى اصحاب در مسجد و در حضور پیامبر از بهشت سخن مى&zwnj;گفتند. حضرت فرمود: اى ابادجانه! آیا مى&zwnj;دانى هرکس که ما را دوست بدارد و به محبّت ما آزموده شود، خداوند تعالى او را دربهشت با ما ساکن خواهد کرد؟ سپس آیه &laquo;إِنّ المُتّقینَ فى جَنّـت وَ نَهَر&nbsp;فِى مَقعَدِ صِدق عِندَ مَلِیک مُقْتَدِر = پرهیزکاران به یقین در باغ&zwnj;ها و نهرهاى  بهشتى در جاى&zwnj;گاه صدق، نزد خداوند مالک مقتدر جاى دارند&raquo; (قمر/54&zwnj;، 54 و 55) را تلاوت فرمود.    &nbsp;    ابودجانه در شأن نزول:    1. &laquo;یأیُّهَا الَّذینَ ءامَنُوا إنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَیسرُ وَالاَْنْصَابُ وَالأزْلـمُ رِجْسٌ مِنْ عَمل الشَّیطـن فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ = اى کسانى که ایمان آورده&zwnj;اید! شراب و قمار و بت&zwnj;ها و أزلام [=نوعى بخت&zwnj;آزمایى]پلید و از عمل شیطان است. از آن&zwnj;ها دورى کنید تا  رستگار شوید.&raquo; (مائده/5&zwnj;، 90) گفته&zwnj;اند: عدّه&zwnj;اى از اصحاب، از جمله ابودجانه در منزل سعد بن ابى وقّاص اجتماع کرده و پس از تناول غذا، شرابى حاضر کردند تا بنوشند که آیه نازل شد و حرمت قطعى خمر را اعلام کرد.[18]    2. از ابن عبّاس نقل شده که آیه &laquo;إنَّ اللَّهَ یُحِبُّ&zwnj;الّذین یُقتِلُونَ فى سَبیلِه صَفّاً کَأَنّهم بُنیـن مَرْصُوص = خداوند، کسانى را دوست دارد که در راه او پیکار مى&zwnj;کنند؛ گویى بنایى آهنینند&raquo; (صف/61&zwnj;، 4) در شأن  امام على و ابودجانه انصارى و عدّه دیگرى از صحابه نازل شده. به همین مضمون، روایتى از امام&zwnj;باقر(علیه السلام)نیز نقل شده&zwnj;است.[19]    3. ذیل آیات 152 تا 155 آل عمران/3 که مربوط به جنگ اُحد است &laquo;ولَقَد صَدقکُمُ اللّهُ وعدَهُ إِذ تَحُسّونهم بِإِذنِهِ...&raquo; از جهاد و دفاع ابودجانه یاد شده و آمده که در غزوه احد، پیامبر(صلى الله علیه وآله)شمشیرى را به دست گرفت و فرمود: کیست که حق این شمشیر را ادا کند؟ ابودجانه پرسید: حق آن چیست؟ حضرت پاسخ گفت: آن&zwnj;قدر با آن  بجنگى تا کج شود. ابودجانه داوطلب شد و شمشیر را از وى گرفت. او که مردى شجاع بود و هنگام جنگ، عصابه&zwnj;اى (دستمالى) سرخ بر سر مى&zwnj;بست، به وسط میدان رفت. با غرور گام برمى&zwnj;داشت و رجز مى&zwnj;خواند. پیامبر فرمود: خداوند این&zwnj;گونه راه رفتن را به جز در مانند چنین جاى&zwnj;گاهى دشمن دارد.[20] وى با این&zwnj;که به هند، همسر ابوسفیان، در حالى که مشرکان را به جنگ تحریک مى&zwnj;کرد، دست یافت، از کشتن او صرف نظر کرد و گفت: شمشیر رسول خدا گرامى&zwnj;تر از آن است که بر فرق  زنى فرود آید.[21] گفته&zwnj;اند: در همین جنگ، پس از آن&zwnj;که دشمن دوباره حمله کرد، و&zwnj;مسلمانان با فرار، پیامبر را تنها گذاشتند، ابودجانه خودش را سپر حضرت قرار داد و خود را بر روى او خم و تیرهاى فراوانى بر پشتش اصابت کرد[22] و عبدالله&zwnj;بن&zwnj;حمید اسدى را که با ابىّ&zwnj;بن&zwnj;خلف جمحى هم پیمان شده بودند تا پیامبر را به قتل برسانند، کُشت.[23] براساس روایتى از امام صادق(علیه السلام)با آن&zwnj;که پیامبر در روز اُحُد، بیعتش را از ابودجانه برداشت، او دفاع از پیامبر را  رها نکرد.[24] از روایاتى استفاده مى&zwnj;شود که ابودجانه در آن روز (اُحُد) با پیامبر بیعت کرد که تا سرحدّ مرگ بجنگد.[25] علاّمه طباطبایى نیز پس از نقل روایاتى درباره ثابت قدمان در اُحُد مى&zwnj;گوید: راویان، در زمینه ثابت قدمان، جز درباره على و ابودجانه انصارى یک نظر ندارند.[26]    &nbsp;    منابع:    اسدالغابة فى معرفة الصحابه؛ الاصابة فى تمییز الصحابه؛ بحارالانوار؛ البدایة و النهایه؛ البرهان فى تفسیر القرآن؛ تاریخ&zwnj;الامم والملوک، طبرى؛  تاریخ&zwnj;الیعقوبى؛ الدرّالمنثور فى&zwnj;التفسیر بالمأثور؛ ریحانة&zwnj;الادب؛ سیر اعلام&zwnj;النبلاء؛ السیرة النبویّه، ابن&zwnj;هشام؛ الطبقات الکبرى؛ الکامل فى التاریخ؛ الکنى و الالقاب؛ مجمع&zwnj;البیان فى تفسیر القرآن؛ المغازى؛ المیزان فى تفسیر القرآن؛ مناقب آل ابى&zwnj;طالب.    &nbsp;    پی نوشت:    [1] اسدالغابه، ج&zwnj;6&zwnj;، ص&zwnj;92، البدایة و النهایه، ج&zwnj;6&zwnj;، ص&zwnj;252.    [2] اسدالغابه، ج&zwnj;6&zwnj;،  ص&zwnj;93؛ سیر اعلام النبلاء، ج&zwnj;1، ص&zwnj;243.    [3] سیره ابن&zwnj;هشام، ج&zwnj;3، ص&zwnj;66&zwnj;؛ الطبقات، ج&zwnj;3، ص&zwnj;420؛ تاریخ طبرى، ج&zwnj;2، ص&zwnj;64&zwnj;.    [4] المغازى، ج&zwnj;2، ص&zwnj;654 و 710.    [5] مناقب، ج&zwnj;1، ص&zwnj;248.    [6] البدایة و النهایه، ج&zwnj;4، ص&zwnj;160.    [7] المغازى، ج&zwnj;3، ص&zwnj;902 و 996.    [8] مناقب،  ج&zwnj;2، ص&zwnj;78 و 79.    [9] سیره ابن&zwnj;هشام، ج&zwnj;4، ص&zwnj;601&zwnj;.    [10] بحار الانوار، ج 91، ص 220.    [11] البدایة و النهایه، ج&zwnj;6&zwnj;، ص&zwnj;252؛ ریحانة الادب، ج&zwnj;7، ص&zwnj;96.    [12] الطبقات، ج3، ص420؛ یعقوبى، ج2، ص130؛ اسدالغابه، ج&zwnj;6&zwnj;، ص93.    [13] البدایة و النهایه، ج&zwnj;6&zwnj;، ص&zwnj;252.    [14] ریحانة&zwnj;الادب، ج&zwnj;7، ص&zwnj;96.    [15] البدایة و النهایه، ج&zwnj;7، ص&zwnj;98.    [16] الاصابه، ج&zwnj;3، ص&zwnj;146 و 147.    [17] الدرّالمنثور، ج&zwnj;7، ص&zwnj;688&zwnj;.    [18] مناقب، ج&zwnj;2، ص&zwnj;203 و 204؛ البرهان، ج&zwnj;2، ص&zwnj;360.    [19] البرهان، ج&zwnj;5&zwnj;، ص&zwnj;363.    [20] سیره&zwnj;ابن هشام، ج&zwnj;3، ص&zwnj;66 و 67&zwnj;؛ الطبقات، ج&zwnj;3، ص&zwnj;420؛ مجمع&zwnj;البیان،  ج&zwnj;2، ص&zwnj;826&zwnj;.    [21] سیره ابن هشام، ج3، ص&zwnj;69&zwnj;؛ تاریخ طبرى، ج&zwnj;2، ص&zwnj;63&zwnj;؛ البدایة و النهایه، ج&zwnj;4، ص&zwnj;14.    [22] سیره ابن&zwnj;هشام، ج&zwnj;3، ص&zwnj;82&zwnj;؛ تاریخ طبرى، ج&zwnj;2، ص&zwnj;66&zwnj;؛ الکامل، ج&zwnj;2، ص&zwnj;155.    [23] الکامل، ج&zwnj;2، ص&zwnj;155.    [24] بحار الانوار، ج&zwnj;20، ص&zwnj;70.    [25]  همان، ص&zwnj;107 و 108.    [26] المیزان، ج&zwnj;4، ص&zwnj;69&zwnj;.    &nbsp;    ● برگرفته از سایت مرکز فرهنگ و معارف قرآن www.maarefquran.com نوشته محمد خراسانى