«خاتم» از ریشۀ «ختم» به معناى «پایان» است و طبق تصریح لغت‌شناسان مشهور عرب،[۳] در زبان عربى به دو صورت خاتِم (به کسر تاء) و خاتَم (به فتح تاء) به  کار مى‏رود. خاتِم (به کسر تاء) به معنى ختم‌کننده و پایان‌بخشنده است و خاتَم (به فتح تاء) به معنى آخر و آخرین و نیز مُهرى است که پس از تنظیم و نگارش نامه‏ها و اسناد، در پاى آن مى‏زنند و حکم «پایان بخشیدن» به آن‌ها را دارد[۴]به قول لغویان: «مایُختَم به» یعنى‏ وسیله ختم و پایان یافتن چیزى است (و در نتیجه، بستن طومار آن، که «پُلُمب» کردن خانه‏ها و مُهر کردن سر ظروف مایعات، از همین باب و به همین معناست، و قرآن کریم با استعمال تعابیرى چون «ختم الله على قلوبهم و على سمعهم» (بقره/۷) و مشابه آن[۵] و نیز با به‌کارگیرى واژۀ «مختوم» و «خِتام»،[۶] همین معنا را اراده کرده است. چنان‌که‏ «مختومه» شدن پرونده نیز، در اصطلاح قضات، به معناى پایان‌یافته قلمداد گشتن و بسته شدن آن است). اگر به نگین انگشتر نیز، «خاتم» گفته مى‏شود، به اعتبار استفاده از آن در مهر و مختومه کردن اسناد و نامه‏هاست. به قول استاد مطهرى: «کلمۀ "خاتم" به حسب ساختمان لغوى خود در زبان عربى به معنى چیزى است که به وسیلۀ آن به چیزى پایان دهند. مُهرى که پس از بسته شدن نامه بر روى آن مى‏زدند به همین جهت، "خاتم" نامیده مى‏شود، و چون معمولاً بر روى نگین انگشترى، نام یا شعار مخصوص خود را نقش مى‏کردند و همان را بر روى نامه‏ها مى‏زدند، انگشترى را "خاتم" مى‏نامیدند[۷]