(1) - متواتر به معنى «پياپى‏» در اصطلاح «حديث‏شناسى‏» به احاديث متعدده‏اى گفته مى‏شود، كه روايت كنندگان آن در هر طبقه، به گونه‏اى زياد باشند  كه از مجموع روايات آنها «علم عادى‏» به صدور آنكلام، از معصوم (عليه السلام) حاصل آيد. به عبارت ديگر اختلافات راويان و تعدد آنها در نقل يك خبر از معصوم (عليه السلام) به حدى باشد كه توافق آنان بر «كذب‏» و همدستى آنان در «جعل خبر» ممكن نباشد.  (2) «خبر واحد» خبرى است كه نقل كننده آن يك يا چند «راوى‏» باشد. تا آنجا كه به حد «تواتر» نرسيده باشد و در اصطلاح «حديث‏شناسى‏» تقسيم بندى‏هاى مختلف و اقسام گوناگون دارد مشهورترين اقسام آن در رابطه با «راوى‏» عبارتند از: «صحيح‏»، «حسن‏»، «موثق‏» و «ضعيف‏».  (3)  از جمله اين اختلافات، اختلاف بر سر نام «پدر» بزرگوار حضرت مهدى (عليه السلام) است كه در پاره‏اى از روايات اهل سنت عبارت «اسم ابيه اسم ابى‏» به حديث مشهور پيامبر اكرم (صلى الله عليه و آله) «اسمه اسمى و كنية كنيتى‏» افزوده شده است‏به اين معنا كه «نام مهدى همنام من، و كنيه او همانند كنيه من، و اسم پدر او مانند اسم پدر من است.» و يا اختلاف بر سر زمان تولد، و مدت عمر، و علامات قبل از ظهور، كه همگى اين موارد در خود مدارك اهل سنت قابل دسترسى و نظر مشهور شيعه بر طبق احاديث وارده در همان كتابها قابل اثبات است.  (4) جريان محمد بن عجلان در صفحه 174 از كتاب البرهان فى علامات مهدى آخر الزمان نقل شده است محمد بن عجلان يكى از فقهاى مدينه بود، كه در زمان حكومت‏بنى عباس با مردى به نام محمد بن عبد الله محض كه از نسل امام حسن مجتبى (عليه السلام)، بود بيعت كرد. منصور خليفه عباسى كه بسيارى از سادات حسنى را به جرم مخالفت‏با دستگاه حكومت كشته بود محمد بن عجلان را احضار كرد و بعد از تحقيق درباره بيعت او با محمد بن عبدالله، دستور داد دست او را ببرند و گفت: اين دستى كه با دشمن من بعيت كرده است‏بايد بريده شود فقهاى مدينه وساطت  كردند و گفتند اين مرد تقصيرى ندارد چون فقيه است و بر طبق روايات خيال كرده كه محمد بن عبدالله بن محض «مهدى امت‏» است از اين رو با او بيعت كرد و قصد دشمنى با تو را نداشته است.  (5) سوره انبياء آيه 18  (6) تعداد كسانى كه در طى تاريخ اسلام ادعاى «مهدويت‏» داشته و به انگيزه‏هاى مختلف به دروغ خود را «قائم آل محمد (صلى الله عليه و آله)» معرفى كرده‏اند يا برخى از مريدان آنها، اين عنوان را به دروغ بر ايشان تبليغ و ترويج كرده‏اند، بيش از پنجاه نفر مى‏باشد.  (7) براى شناختن اين خصوصيات از حيث اصل و نسب و  سيماى ظاهرى و كيفيت اخلاق و رفتار و از حديث علامات و معجزات و نحوه ظهور و حكومت آن بزرگوار مى‏توان به كتاب‏هايى كه در اين باب نوشته شده است همچون مهدى موعود منتخب الاثر و ... مراجعه نمود.  (8) غير متواتر، اعم از خبر يك يا چند راوى و اعم از اينكه قراينى بر صحت و صدور آن از معصوم (عليه السلام) وجود داشته يا نداشته باشد تعبيرى ديگر از همان «خبر واحد»است.  (9) احاديث متعددى كه با اسناد گوناگون و به وسيله راويان مختلف از هر يك از معصومين (عليهم السلام) نقل شده‏اند اما همگى آنها از حيث مضمون و لفظ كاملا  يكسان بوده و در تعابير و كلمات هيچ اختلافى با هم ندارند.  چنانكه همه اين راويان اتفاق دارند بر اينكه از پيغمبر (صلى الله عليه و آله) شنيدم كه فرمود: «انى تاركم فيكم الثقلين، كتاب الله و عترتى.»  (10) اين مخالفت‏بين دو حديث متواتر به گونه‏اى نيست كه با هم تضاد و تناقصى داشته باشند بلكه يكى از آن دو به عنوان شرط يا قيد يا خصوصيتى زايد بر ديگرى قابل جمع با آن مى‏باشد.  (11) احاديث متعددى كه اگر چه در الفاظ و تعابيرشان اختلافاتى وجود دارد اما به خاطر كثرت راويان به گونه‏اى هستند كه مى‏توان علم  اجمالى پيدا كرد كه حداقل يكى از آنها با همين الفاظ و كلمات وارده در حديث از معصوم (عليه السلام) صادر گرديده است. مثلا در بعضى از اين گونه روايات آمده است كه: خبريكه «راوى مؤمن‏» آن رانقل كرده باشد حجت است و در بعضى ديگر آمده است‏خبريكه «راوى‏» آن راستگو باشد حجت است و در بعضى ديگر آمده است: خبرى كه روايت كننده آن «عادل‏» باشد حجت است در اينجا علم پيدا مى‏كنيم كه حداقل يكى از اين روايت‏ها صحيح و صادر شده از معصوم است.  حال در اين ميان روايتى راكه خاص‏تر از بقيه روايات است و شمول كمترى دارد و بعبارت ديگر  بقيه روايات هم آن را به نوعى تاييد مى‏كنند، اختيار كرده و به مضممونش عمل مى‏نمائيم كه مثال در مذكور آخرين دسته اين روايات يعنى حجت‏بودن «خبر عادل‏» است زيرا اگر راوى «عادل‏» باشد حتما «مؤمن‏» و «راستگو» هم هست و دو دسته قبلى آن را شامل مى‏شوند.  (12) مجموعه‏اى از احاديث كه همگى بر معنايى خاص يا حكمى معين «دلالت مشترك‏» دارند، اگر چه در الفاظ و تعابير با يكديگر اختلاف دارند. به شكلى كه در بين اين مجموعه هيچ حديثى را نتوان يافت كه به طور قطع و يقين «مضمون‏» و «متن‏» و «الفاظش‏» همگى از ناحيه معصوم (عليه  السلام) صادر شده است.  مثل روايت‏هايى كه درباره كيفيت جنگ‏هاى اميرالمؤمنين على (عليه السلام) با الفاظ و تعابير و مضامين گوناگون وارد شده‏اند، ولى همگى آنها در اثبات شجاعت‏بى‏نظير براى مولا على (عليه السلام) متفق هستند. و مثل حكايات فراوان و نقل‏هاى متفاوتى كه درباره بخشش و كرم حاتم طائى در كتاب‏هاى مختلف وجود دارد كه از همگى آنها به آنچه كه قدر مشترك و مضمون عام بين همه آنهاست، يقين و علم قطعى پيدا مى‏شود و آن، وجود حاتم در زمانى از زمان‏هاى گذشته و دارا بودن جود و بخشش بسيار توسط او مى‏باشد.  (13)  (يعنى از نظر جثه و طول قامت مثل آنهاست)  (14) از اينكه در اين روايت چند مورد تصريح شده است كه سيد حسنى - كه از نسل امام حسن (عليه السلام) است - حضرت مهدى (عليه السلام) را به عنوان پسر عمو خطاب مى‏كند، مى‏توان استفاده كرد كه قائم آل محمد (عليه السلام) از نسل امام حسين (عليه السلام) مى‏باشد، چنانكه عقيده همه علماى شيعه وبسيارى از بزرگان اهل سنت است و در كتاب‏هاى مختلف ازجمله منتخب الاثر مجموعه‏اى از روايات اهل تسنن و تشيع در اين باره نقل شده‏است.  (15) درباره اينكه اين نه بار باز و بسته كردن دست‏يا  شمردن نه عدد با دست (عقده بيده تسعا) چه مفهومى دارد گفته شده است كه حضرت على (عليه السلام) به اين وسيله خواستند اشاره‏اى داشته باشند به اينكه تعداد امامان معصوم از نسل حسين (عليه السلام) نه نفر است كه نهمين آنان مهدى (عليه السلام) است ازاين رو وقتى به نهمين شماره رسيدند فرمودند «ذلك يخرج فى آخر الزمان‏».  (16) عبارت متن كتاب عبارتست از «الله الله قيل‏» يعنى خدا را، خدا را، گفته شده است لكن ظاهر اينست كه عبارت صحيح به اينگونه باشد «الله الله قتل‏».  يعنى خدا را خدا را او كشته شده است‏با اين همه در  كشف الاستار به گونه‏اى ديگر آمده است: «اذا قال الرجل الله تعالى قتل‏» يعنى مردى گويد كه خدا او را كشته است.  و افزوده است كه حافظ ابو عبدالله حاكم در كتاب مستدرك خود آن را نقل كرده و گفته است كه اين حديث‏بر مبناى بخارى و مسلم صحيح شمرده مى‏شود اگر چه خود آن دو ذكرى از آن ندارند.