دوشنبه 17 ربيع‌الاول مصادف است با 2 ميلاد خجسته. يكي ميلاد پيامبر اكرم(ص) كه آورنده‌ وحي  بود و پايه‌گذار دين اسلام و ديگر، ميلاد امام جعفر صادق(ع) كه اشاعه‌دهنده‌ وحي پيامبر بود و پايه‌گذار مذهب جعفري. اما اين دو بزرگوار يك تفاوت مهم با هم دارند. پيامبر، امي بود ولي امام صادق نه. امام صادق مثل پدرش امام محمد باقر(ع)، پدربزرگش امام حسين(ع) و جد بزرگوارش علي بن ابي‌طالب(ع) هم مي‌خواند و هم مي‌نوشت و اين قرائت و كتابت، خود مصداق عمل به وحي الهي، قرآن بود. حال، مساله اينجاست كه آيا آن ندانستن و اين دانستن هيچ‌كدام مزيتي بر ديگري دارند؟ به بيان ديگر اگر پي امبر امي نبود يا امام صادق امي بود اين‌ ويژگي مزيتي براي اين دو بزرگوار به حساب مي‌آمد؟ يا نه، مزيت پيامبر در امي بودنش بود و مزيت امام صادق در امي نبودنش؟ پاسخي كه به‌طور ضمني از گفتارهاي شهيد مرتضي مطهري در كتاب «پيامبر امي» استنباط مي‌شود همين گزينه‌ آخر است.    در مساله‌ امي بودن پيامبر پيش از رسالت اتفاق نظر وجود دارد اما برخي برآنند كه اين ويژگي، دوران پس از رسالت را در بر  نمي‌گيرد و پيامبر بنا به تاكيد قرآن بر قلم و توصيه‌ خود ايشان مبني بر كتابت، هم مي‌خوانده و هم مي‌نوشته است. شهيد مطهري پس از بحثي مفصل در اين باب، اين موضع را اتخاذ مي‌كند كه پيامبر حتي پس از رسالت هم امي باقي مانده و نه تنها دليلي بر رد اين مدعا وجود ندارد، بلكه شواهد، اين نظر را تأييد هم مي‌كنند. از اين رو مي‌نويسد: «رسول اكرم به حكم تاريخ قطعي و به شهادت قرآن و به حكم قرائن فراواني كه از تاريخ اسلام استنباط مي‌شود، لوح ضميرش از تعلم از بشر پاك بوده است. او انساني است كه جز مكتب تعليم الهي مكتبي نديده و جز از  حق دانشي نياموخته است. او گُلي است كه جز دست باغبان ازل دست ديگري در پرورشش دخالت نداشته است.» اما بايد توجه داشت كه اين خصوصيت فقط براي شخص پيامبر اكرم است كه مزيت محسوب مي‌شود نه براي ديگران، و نه حتي براي ائمه‌ اطهار(س). بر مبناي همين مهم، پيامبر اكرم، «آن كس كه خود قلم به دست نگرفته بود، بلافاصله پس از ورود به مدينه و ايجاد امكانات ساده، «نهضت قلم» ايجاد كرد و با آن‌كه خود معلمي از بشر نديده بود و دارالعلم و دانشگاهي طي نكرده بود، خود معلم بشر و پديدآورنده‌ دارالعلم‌ها و دانشگاه‌ها شد.» دارالعلم‌هايي از  آن‌گونه كه علمايي چون شاگردان امام جعفر صادق(ع) را تربيت و به جامعه‌ اسلامي تقديم كرد.    به بيان شهيد مطهري آنچه بيش از هر چيز آسماني بودن قرآن كريم را مدلل مي‌سازد همين است كه چنين كتاب عظيمي با اين همه معارف گسترده و با اين همه لطف و زيبايي و فصاحت، بر زبان كسي جاري شده كه خود امي بوده است. با اين حال توصيه و تاكيد اين پيامبر امي همواره بر تحصيل علم آن هم با تكيه بر قلم بوده است: «او با آن‌كه با قلم و كاغذ و مركب و خواندن و نوشتن آشنا نبود، در كتاب مقدس خويش به قلم و آثار قلم به عنوان يك امر  مقدس سوگند ياد كرد (قلم‌/‌ 1) و در اولين پيام آسماني خود فرمان خواندن داد (علق‌/‌ 5 ـ 1)».    شهيد مطهري در باب تفاوت پيامبر با ما در موضوع ارزش و اهميت خواندن و نوشتن، خلاصه‌اي از سخن ابن خلدون را در اين خصوص نقل كرده و با توجه به مقدمات قبلي بحث مي‌توان گفت نسبت به اين سخن، موضع موافق اتخاذ مي‌نمايد. برآيند سخن ابن خلدون اين است كه امي بودن پيامبر براي او كمال است زيرا او علم خويش را از بالا فراگرفته، ولي همين امي بودن براي ما نقص به حساب مي‌آيد چون مساوي است با جاهل بودن ما. اما به اين استدلال  ابن خلدون مي‌توان اشكال گرفت و گفت: ائمه‌ اطهار هم كه علمشان را از بالا فراگرفته‌اند. پس آيا كمال آنها نيز در امي بودنشان است؟ شهيد مطهري چنين پرسشي را مطرح ننموده كه بخواهد در مقام پاسخ به آن برآيد اما به نظر مي‌رسد مساله‌ مهمي باشد و نيازمند طرح و بحث دقيق. منتها علي‌رغم مطرح نشدن اين پرسش مقدر، با استناد به دليل اصلي شهيد مطهري براي لزوم اعتقاد به امي بودن پيامبر ـ كه همان اعجاز قرآن و ارزش ارائه شدن آن از سوي يك درس‌ناخوانده‌ تعليم‌ناديده است ـ مي‌توان گفت دليل ابن خلدون دليلي متقن نبوده و خالي از شك و  شبهه نيست.    پس شايد بتوان چنين نتيجه گرفت كه اساساً در تفكر اسلام، امي نبودن ارزشي قطعي است و از همين‌رو امامان معصوم ما نيز همه قادر به خواندن و نوشتن بوده‌اند. چراكه اساسا «آيت و معجزه‌اي كه خداوند بر آخرين پيامبرش فرستاد از نوع كتاب و نوشته است». منتها در اين ميان لازم است آورنده‌ وحي را از اين حكم كلي مستثنا كنيم. آن ‌هم فقط با استناد به همين مسووليت خطير پيامبري و لزوم پذيرش وحي او از ناحيه مخالفان؛ نه چيز ديگر.    آزاد جعفري / جام‌جم