مطلبي تحت عنوان ((دادن امتياز نفت بي سر و صدا قانوني شد)) به نقل از: پارس پژواك در شماره ٣٠٠ نشريه كار درج شده بود كه قضاوت هايي در مورد تاريخ گذشته آذربايجان و نيز ايران داشت. دور از واقعيت و در مواردي تحريف واقعيت. در مطلب نشريه پارس پژواك مي خوانيم: ((در دوران جنگ جهاني  دوم و اشغال ايران از سوي ارتش هاي شوروي ، بريتانيا و آمريكا، مردم ، گروهي از دولتمردان و نمايندگان مجلس شوراي ملي ايران ، برابر درخواست امتياز نفت از سوي آمريكا، بريتانيا و شوروي با چنگ و دندان مخالفت كردند. روس ها با حمايت بريتانيا براي كسب امتياز نفت ، حتي دست به ايجاد فرقه دمكرات و تجزيه آذربايجان زدند. اما هشياري و ايستادگي مردم ايران ، گروهي از دولتمردان و نمايندگان مجلس شوراي اسلامي (؟!) با وجود اشغال ايران نتوانستند به گرفتن امتياز نفت موفق شوند)). در همين چند سطر فوق متاسفانه هم تحريف صورت گرفته و  هم راه و روشي ستوده شده است كه كشور ما را به اين روز فلاكتبار انداخته است. پيام اصلي نوشته را مي توان به شرح زير ترجمه و خلاصه كرد:    ١ - اشغال ايران از سوي قواي متفقين براي گرفتن امتياز نفت بوده است ، نه استفاده از راه هاي ارتباطي آن در جنگ عليه آلمان هيتلري كه رضا شاه سنگ آن را به سينه مي زد.  ٢ - جنبش ملي آذربايجان تحت رهبري فرقه دمكرات آذربايجان ايران ساخته و پرداخته روس ها بوده است.  ٣ - در اين رابطه قوام السطنه و ساير مدافعين نظام استبدادي بدون اين كه نامي از آن ها برده شود،  دولتمرداني قلمداد شده اند كه با چنگ و دندان از منافع ملي ايران دفاع نموده اند.  ٤ - سركوب جنبش حق طلبانه مردم آذربايجان ايران توسط ارتش محمد رضا شاه مستبد را نتيجه هشياري مردم دانسته و آن را ستوده است. و پيشاپيش تكليف خود را با هر گونه جنبش ملي روشن كرده و سرنوشت مشابهي را برايش رقم زده است.    گرچه در نوشته فوق نشريه پارس پژواك هيچ دليل تاريخي براي اثبات ادعاهاي مطرح شده ذكر نگرديده ، در زير سعي مي شود با ذكر فاكت ها و اسناد تاريخي ، غيرواقعي و نيز تفرقه افكنانه بودن مضامين گنجانده شده در آن  اثبات شود.    ١ - چرا ايران در دوران جنگ دوم جهاني اشغال شد؟     نويسنده مطلب شايد از اين تئوري تبعيت كرده است از آنجا كه مردم ايران ((حافظه تاريخي)) ندارند و گذشته را زود فراموش مي كنند، خواسته در مورد تاريخ نه چندان دور كشورمان هرچه در چنته ناسيونال شوينيست خويش داشته ، گستاخانه بيرون ريزد و به خورد خلايق دهد. قبل از اين كه رضا شاه با حمايت آخوندزاده اي به نام سيد ضياالدين كه  امروزه در عامل انگليسي بودن به دشواري مي توان شك كرد (١) كودتا نموده و قدرت را به دست گيرد، دولت نوبنياد اتحاد جماهير شوروي با وجود سياست خصمانه وثوق الدوله رئيس الوزراي وقت ، خطاب به دولت و ملت ايران مجددا اعلام نمود كه: ((از كليه امتيازنامه ها و مزايايي كه در ايران كسب كرده صرف نظر مي نمايد)). در عين حال افزود: ((تمام ايران و تاسيسات متعلق به سرمايه داران و دولت تزاري را در ايران به ملت ايران واگذار مي كند)).    از جمله اين امتيازها قرارداد ١٩١٥ بود كه ايران به دو منطقه نفوذ و يك منطقه بي طرف (جنوب  تحت نفوذ انگليسي ها و شمال تحت نفوذ روس ها) تقسيم شده بود. اگر بر اين قرارداد معاهده ١٩١٩ دوره وثوق الدوله را نيز اضافه كنيم كه خوشبختانه در همان موقع به خشم و نيز حركات اعتراضي مردم ميهن مان روبرو گشت ، آن وقت است كه اهميت سرنوشت ساز اين اعلاميه دولت شوروي در مورد چند تكه نشدن ايران روشن مي گردد. و اين نكته اي است كه متاسفانه بسياري از ناسيوناليست هاي خاك پرست و برخي چپهاي قديمي واقعيت گرا، از درك آن غافل هستند. الغاي يك جانبه اين قراردادها از سوي دولت شوروي اولين شانس تاريخي مردم ايران بعد از انقلاب  مشروطيت بود كه بتواند از دست سياست استعماري بيگانگان رهايي يافته و خود بر سرنوشت خويش حاكم گردد. متاسفانه سير تاريخ بر اين روال پيش نرفت و كودتاي سوم اسفند بر بستر وضعيت داخلي كشور و با حمايت انگليس توسط رضاخان ميرپنج صورت گرفت. مجددا كشور ما در حيطه نفوذ سياست هاي استعمارگرانه انگليس باقي ماند.     رضاخان كه با شعار جمهوري به ميدان آمده بود، به زودي با پشت پازدن به شعار خويش به قلع و  قمع مخالفين ، آزادي خواهان و وطن پرستان پرداخته ، بعد از اندك مدتي خويشتن را شاه ايران ، اعلام داشت. بدين ترتيب آتاتورك با پاي بندي به جمهوريت ، تركيه نوين را بنيان نهاد و رضا شاه با نفي جمهوريت بر بقاي سنت باستاني ايران باستان پاي فشرد و كشور ما بار ديگر در مسير ديكتاتوري گام نهاد. قدرت سياسي و نظامي بلامنازع رضاخان ، به زودي از وي كه قزاقي بيش نبود، يك ملاك و سرمايه دار بزرگ ساخت.    رضاخان به دلايل گوناگون و از جمله روحيه به شدت نظامي گري و نيز آرياگرايانه خويش به تدريج از ولي نعمت خويش يعني  انگليسي دور شده و هرچه بيشتر خويش را به دولت فاشيستي آلمان هيتلري نزديكتر ساخت و رابطه سياسي و اقتصادي مستحكمي با اين كشور برقرار نمود. به طوري كه در آستانه سال ١٣١٩ شمسي مطابق با ١٩٤١ ميلادي سهم آلمان در تجارت خارجي ايران بالغ بر ٥/٤٥ تا٤٨ درصد گرديد. همين گرايش نيرومند رضا خان و دولت وي به آلمان هيتلري بود كه زمينه ساز اشغال ايران توسط قواي متفقين گشت. زيرا اين گرايش مانع از اين گشت كه سياست بي طرفي اعلام شده از طرف دولت ايران طوري اجرا گردد تا مانع ورود قواي متفقين به ايران گردد. هيات حاكمه ايران از يك طرف  با درخواست استفاده از راه هاي ارتباطي ايران توسط متفقين مخالفت نمود و از سوي ديگر به تامين مايحتاج آلماني ها (پشم ، پنبه ، برنج از عمده ترين اين مايحتاج بودند) پرداخته و روز به روز بر تعداد كارشناسان آلماني در ايران افزود.     اين مسائل و نيز ضرورت استفاده از راه هاي ارتباطي ايران در جنگ عليه فاشيزم ، متفين را بر آن داشت كه با مراجعه به دولت ايران در درجه اول خواهان خروج چهارپنجم  آلماني هاي مقيم ايران از كشورمان گردند. كه متاسفانه دولت وقت بدون توجه به شرايط بين المللي و نيز ناديده گرفتن توان نظامي كشور پاسخي به شدت ضد منافع ملي به شرح زير داد: ايران ((نظر به سياست بي طرفي دقيقي كه پيش گرفته و از لحاظ اين كه مي خواهد به عهد و پيمان خود با آلمان وفادار بماند، نمي توان به اين تقاضاي غير عادي تن در دهد)) (اسناد وزارت خارجه آمريكا - بيست و يكمين سالنامه دنيا، صفحه ٢١٦، از گزارش وينانت سفير آمريكا در انگلستان) در ادامه اين سياست هيات حاكمه ايران به آخرين يادداشت دولت شوروي و انگليس نيز كه  طي آن تاكيد كرده بودند، نقشه اي عليه تماميت ارضي و يا حاكميت ايران ندارند و در عين حال حاضرند جاي خالي متخصصين آلماني را با كارشناسان اتباع ديگر كشورها پر كنند، بي توجهي نموده توسط محمد ساعد سفير وقت ايران در مسكو، اعلام داشت: ((تقاضاي گستاخانه دولت هاي انگلستان و شوروي در مورد خروج آلماني ها اكيدا مردود است)) و در مورد عبور نيرو و تجهيزات متفقين از كشور نيز اعلام گرديد ((دولت ايران به هيچ وجه اجازه نخواهد داد كه قواي نظامي از كشورش عبور كند)) (همان منبع صفحات ٢١٨ و ٢٢٠) و چنين بود كه زمينه اشغال كشور فراهم  گشت و قواي شوروي و انگليس عليرغم و جز رجزخواني ارتش رضاخاني در اندك مدتي وارد خاك ايران گشته و آن را تسخير كردند.      ٢ - خاستگاه و مختصات جنبش ملي آذربايجان ايران!    برخلاف ادعاي مطلب نقل شده از ((پارس پژواك)) جنبش مردمي آذربايجان تحت رهبري فرقه دموكرات آذربايجان از درون جامعه ما جوشيده و شكل گرفت. از مهمترين مختصات اين جنبش مي توان به موارد زير تاكيد كرد:     الف: در حقيقت اين جنبش در مختصات سراسري ايران ادامه مبارزه ناتمام مردم ايران در راه آزادي و در مختصه ملي (محلي) ادامه مبارزه ناتمام مردم آذربايجان در راه احقاق حقوق ملي خويش در انقلاب مشروطيت بود.  ب: خيزش مردم آذربايجان ادامه مبارزه ناتمام تجدد عليه سنت گرايي در دوره يادشده بود.  ج - اين جنبش در عين حال خصلت ضدفئودالي داشت و داراي جنبه هاي قوي عدالت جويانه بود.    براي اولين بار در ايران رهبران روشن بين انقلاب مشروطيت كه به طور عمده در انجمن ايالتي تبريز و نيز مجلس اول (شوراي  ملي) جمع شده بودند با توجه به مليت هاي گوناگون ساكن در ايران به حل مساله ملي براي پايدار نمودن امر دمكراسي اهتمام جدي ورزيده و با تنظيم موادي به صورت متمم قانون اساسي و تصويب آن در مجلس اول شوراي ملي ، گام بلند و ارزشمندي را در جهت احقاق حقوق مليت هاي تحت ستم برداشتند. بدين ترتيب اصول ٢٩ - ٩٠ - ٩١ - ٩٢ و ٩٣ قانون اساسي به تصويب مجلس رسيد كه متاسفانه از مجلس دوم به بعد به بوته فراموشي سپرده شد. گرچه اصطلاح فدراليسم در آن دوره مورد استفاده قرار نگرفت و اين امر به يك معنا طبيعي نيز بود، زيرا رهبران انقلاب مشروطه  به شاه مشروطه اعتقاد داشتند. نه به شيوه ديگر اداره جامعه. اما اگر اين پنج اصل متمم قانون اساسي به دقت مورد مطالعه قرار گيرد، متوجه خواهيم شد كه رهبران انقلاب در آن دوره عملا از مشروطيت ، مضمون يك جامعه فدراليستي را در نظر داشته اند. بي فايده نخواهد بود اگر سه اصول از اين ٥ اصل را زير نقل نماييم:    اصل ٣٩ متمم قانون اساسي: منافع مخصوصه هر ايالت و ولايت و بلوك به تصويب انجمن هاي ايالتي و ولايتي به موجب قوانين مخصوصه آن مرتب و تسويه مي شود.  اصل ٩١: اعضاي انجمن هاي ايالتي و ولايتي بلاواسطه از  طرف اهالي انتخاب مي شوند مطابق نظام نامه انجمن هاي ايالتي و ولايتي.  اصل ٩٢: انجمن هاي ايالتي و ولايتي اختيار نظارت تامه در اصلاحات راجع به منافع عامه دارند با رعايت قوانين.      متاسفانه سرنوشت اين اصول نيز مانند سرنوشت انقلاب مشروطيت گشت. مقاومت نيروي ماند جامعه تحت هدايت محمدعلي ميرزا و بعدتر ديكتاتوري رضا شاه ، مانع از دستور قرارگرفتن اصول فوق جهت جرا گشت. در دوره رضا شاه نه تنها اصول  فوق و نيز ساير اصول قانون اساسي به فراموشي سپرده شد، بلكه سياستي درست ضد آن اصول در پيش گرفته شد كه حاصلي جز ايجاد تفرقه در بين مليت هاي ساكن ايران نداشت. رضا خان و دار و دسته اش در زمينه سركوب خواست هاي مناطق ملي و بويژه آذربايجان هر چه در توان داشتند انجام دادند، گو اين كه آن ها مي خواستند انتقام سرنگوني خاندان قاجار و بخصوص محمدعلي ميرزا را از مردم متفكر و مبارز آذربايجان بگيرند. عبدالله مستوفي استاندار وقت آذربايجان سرشماري در تبريز را ((...شماري)) مي ناميد و محسني رئيس فرهنگ اين استان براي كسي كه تركي  حرف مي زند مجازات سنگيني تعيين كرده بود. گرچه آذربايجان خود به غله نياز مبرمي داشت ، اما محصولات غذايي توليد شده در اين استان به زور شمشير با نازلترين قيمت خريداري و به استان مركزي ارسال مي گشت. فئودال ها، تحت حمايت دولت مركزي دهقانان را به بيگاري كشيده و از تجاوز به مال و جان و ناموس مردم اين خطه كوچكترين ابايي نداشتند. تحت چنين زمينه هاي عيني و ذهني بود كه اشغال ايران رخ داد و ديكتاتوري رضا خان از هم پاشيد و آزادي نسبي در كشور برقرار گشت.    فرقه دموكرات آذربايجان محصول اين شرايط عيني و ذهني بود،  و خواسته اي جز تحقق خواست ديرين مردم خطه آذربايجان و سعادت تمامي ايرانيان نداشت. فرقه دموكرات آذربايجان از بدو تاسيس خود بر اجراي اصول قانون اساسي در مورد انجمن هاي ايالتي و ولايتي تاكيد داشت. روزنامه آذربايجان تحت عنوان ((نخستين كنگره فرقه دموكرات آذربايجان)) چنين نوشت: ((... ايران وقتي آباد و خوشبخت و داراي وحدت ملي حقيقي خواهد شد كه انجمن هاي ايالتي و ولايتي مطابق نص صريح قانون اساسي تشكيل يابد و مردم اختياردار خانه خود گردند)) (آذربايجان شماره ٢ مورخه ١٧/٦/١٣٢٤)     متاسفانه گرچه از تصويب اصول مورد درخواست مردم آذربايجان و حزب آن نزديك به يك صد سال مي گذرد، ما هنوز در اول راه هستيم و صد افسوس هنوز هم كه هنوز است بسياري از روشنفكران جامعه ما، داراي موضع شوينيستي بوده و هرگونه انديشه و حركتي را كه در راستاي حل دموكراتيك مساله ملي باشد، تجزيه طلبي دانسته و عملا با سركوب گران هم نوا و هم جبهه مي گردند. از اين گونه روشنفكران بايد پرسيد: آيا به اين موضوع فكر كرده ايد كه چرا هر وقت ديكتاتوري ها در  ايران فرو ريخته ، جنبش هاي ملي به سرعت شكل مي گيرند و مبارزاتشان جهت احقاق حقوق ملي خويش گسترش پيدا مي كند؟...    ادامه دارد.    پاورقي:  ١ - آقاي علي دشتي در روزنامه شفق سرخ در مورد سيد ضياالدين چنين مي نويسد: ((در اين كه سيد ضياالدين يك وقتي حامي سياست روس و پس از آن مدافع سياست انگليس بوده... هيچ جاي شبهه نيست... سيد ضياالدين براي عقد قرارداد ١٩١٩ نوشت: ((وثوق الدوله خدايت خير دهد)). آقاي علي دشتي در نوشته خود مي افزايد ((به عقيده من ابدا شبهه و ترديدي در اين مساله نيست كه سيد  ضياالدين قبل از كودتا منفور افكار عمومي و احرار وصلي و منورالفكرهاي پاكدامن بوده است. هم چنانكه شبهه ندارد از اول كابينه وثوق الدوله تا زماني كه خودش رئيس الوزرا شد، يكي از آنگلوفيل هاي فعال بوده است...)) (شفق سرخ - شماره ١٣٧ - به قلم علي دشتي - نقل از كتاب ((گذشته چراغ راه آينده)).