علي(ع) وظيفه خود مي‏داند، در دوران خلافت كه فرصتي بدست آورده، مقامات معنوي اهل بيت را كه قهرا خاص امامان آنان است پي در پي در خلال خطبه‏ها، حتي بدون ارتباط با  اول و آخر خطبه، گوشزد فرمايد. نكته قابل دقت، در اين قبيل سخنان آن است كه امام بجاي تاكيد بر خلافت اهل بيت، بر علم و دانش و محوريت علمي و معنوي آنان تاكيد دارد، شايد به همين سبب با عكس‏العمل مردم مواجه نمي‏شد، زيرا سخن از رياست سياسي نبود، تا عامه مردم كه به خلافت خلفاي پيش از علي(ع) عادت كرده و براي آنان احترام قائل بودند، از شنيدن و پذيرش سخنان علي(ع) اباء كنند.  علي(ع) در زمان خلافت خود نيز بر مرجعيت علمي و مقام معنوي خاندان پيغمبر تأكيد داشت، درحالي كه در دوران خلفا براي خواص و در آغاز خلافت خود  مسئله انحراف خلافت را براي عموم مطرح مي‏كرد نه مقام معنوي آنان و اين از سر مصلحت‏سنجي و رعايت وحدت و اتفاق مسلمين بوده است.  در عين حال، اين امر مي‏تواند حائز نكته ديگري هم باشد. پذيرش مقامات معنوي امامان، نياز به طول زمان و طي مراحلي از معرفت و شناخت دارد، علي(ع) قبل و بعد از خلافت خود در آغاز، مسئله خلافت را مطرح مي‏كرد، ولي هنوز در مردم آن آمادگي و رشد لازم را براي افشاي سرّ ولايت نمي‏ديد، تدريجا كه در كوفه مستقر گرديد و عده‏اي از اصحاب خاص و صاحبان سرّ دور او جمع شدند به افشا و كشف اين سرّ مكتوم براي  آنان پرداخت. اين قبيل سخنان غالبا در كوفه و براي خود شيعيان ايراد گرديده است و در گذشته جز همان افراد انگشت‏شمار از قبيل سلمان و ابوذر و عمار و مقداد، ديگران از اين سرّ آگاه نبودند، هرچند از دوستان علي(ع) و از هواخواهان سياسي او بشمار مي‏آمدند و عده آنان هم كم نبود.  ولي عده صاحبان سرّ، قبل از خلافت انگشت‏شمار و مأمور به كتمان آن بودند. حتي اين قبيل اصحاب معدود قديمي علي(ع) و صاحبان سرّ جديد كه تعدادشان بيشتر بود، همه از لحاظ معرفت، در يك رتبه نبودند و در آينده هم نخواهند بود. روايات نيز گواه است و  به‏نظر مي‏رسد ديدگاه بزرگان هم درباره مقامات اهل‏بيت، متفاوت است.  سوم) درباره مسائل مربوط به خلافت از قول علي(ع) در تواريخ و احاديث، مطالب زيادي ديده مي‏شود كه هيچگاه با يك ميزان و معيار علمي، همساز و همخوان با شيوه آن حضرت و با هدف او از طرح اين مسئله، ارزيابي نگرديده است و اگر چنين ارزيابي شوند بسياري از آن مطالب با منش و روش و رفتار علي(ع) با خلفا سازگار نيست. علي(ع) با اين مسئله مانند همه مسائل ديگر، حكيمانه و مصلحانه برخورد مي‏كرد و نه عوامانه و توأم با حسرت و عُقده، و با لساني و هدفي انتقام‏جويانه  و بي‏مسئوليت.  علي(ع) بنا به وظيفه الهي، مي‏خواست ركني از اركان اسلام را كه براي اسلام و مسلمين سرنوشت‏ساز است و حقي از حقوق الهي را كه ضايع و فراموش شده، برملا كند و از مسئوليت و گناه كتمان آن حق بزرگ بيرون آيد، بدون رساندن زياني از اين راه به مصالح اسلام، و بدون ايجاد تفرقه در صفوف مسلمين.  اگر همين را معيار براي تشخيص صحت و سقم منقولات از آن حضرت در مورد خلافت قرار دهيم، خواهيم ديد بخش مهمي از آنها از جمله فقراتي از كتاب معروف «سليم‏بن قيس» با اين معيار همخواني ندارد. من اكنون در صدد رد يا  قبول اين كتاب نيستم، بزرگان رجال از قبيل شيخ نجاشي و علامه حلي در اين‏باره اختلاف نظر دارند و مي‏گويند در آن دست برده شده و كم و زياد گرديده است. مسلما در اواخر قرن سوم اين كتاب در دست علما بوده و كساني از قبيل نعماني در كتاب غيبت و كليني در كافي از آن نقل كرده‏اند. بلي خواننده خواهد گفت درباره «خطبه شقشقيه» چه مي‏گوئي كه در نهج‏البلاغه آمده و «ابن ابي الحديد» در منبعي دويست سال پيش از سيد رضي مؤلف نهج‏البلاغه آن را ديده است؟ پاسخ آن است كه از كتاب غارات ثقفي54 برمي‏آيد كه اين كلمات را علي(ع) در يك خطبه براي  عموم ايراد نكرده است، بلكه روزي آن حضرت در جائي نشسته بوده و بطور خصوصي صحبت مي‏كرده است و كسي نامه‏اي به‏دست او داده و او به خواندن نامه مشغول شده و ديگر سخنش را ادامه نداده است. ابن‏عباس در آن جلسه حاضر بوده و تقاضا كرده است، علي(ع) به سخنان خود ادامه دهد. چند شاهد بر خصوصي بودن اين سخنان مي‏توان اقامه كرد: يكي همين نقل كتاب «غارات» ديگر اينكه رسم نبوده كه در بين خطبه عمومي نامه به‏دست علي(ع) بدهند و او در حال خطبه، به مطالعه آن بپردازد. علي(ع) اين قبيل خاطرات و ذهنيات خود را حتي از ياران خاص خود مانند  ابن‏عباس پنهان مي‏داشته، و اينك براي اولين بار، به‏طور خصوصي، شمه‏اي را بر زبان آورده است. ابن‏عباس هم از آن سخنان به (كلام) تعبير مي‏كند و نه به خطبه.  آخرين شاهد بر محرمانه بودن آن سخنان، همان تعبير خود علي(ع) است كه در پاسخ ابن‏عباس مي‏گويد: «هيهات يابن عباس تلك شقشقة هدرت ثم قرّت»: هيهات اي ابن‏عباس اين مانند نعره‏اي بود كه از دهان شتر هنگام طغيان و سركشي برمي‏آيد و سپس آرام مي‏گيرد. يعني حرفي بود بر اثر هجوم عواطف گفته شد و قابل ادامه نيست.  باري، من انكار نمي‏كنم كه در دل رازدار علي(ع)، اسراري  بوده كه مصلحت نمي‏ديده آنها را اظهار كند، حال اگر گاهي به‏طور خصوصي آن اسرار را فاش مي‏كرده، ما نيز بايد به پيروي مولي، رازدار آن حضرت باشيم و اسرار او را فاش نكنيم و آنچه را او از نزديك‏ترين خويشان و يارانش پنهان مي‏داشته، آن را سرِ هر كوچه و بازار و نزد خودي و بيگانه افشا نكنيم.  در اين قبيل مطالب تحريك‏آميز و احساس‏برانگيز كه در كتاب‏ها آمده، بايد ميان موضع علي(ع) و مواضع پيروان او فرق گذاشت، علي(ع)، رازدار و مسلط بر عواطف خود بود اما شيعيان او گاهي چنين نبودند، متأسفانه نه‏تنها شيعيان معمولي كه  بسياري از اوقات گويندگان و نويسندگان ما نيز زمام قلم و عنان زبان را به‏دست احساسات مي‏سپارند، و از مرز حكمت و مصلحت تجاوز مي‏كنند.  صحابه و ياران خاص علي(ع)، در اين خصوص در رفتار و گفتار از مولاي خود پيروي مي‏كردند، و مانند او با خلفاي پيش از او چه در هنگام خلافت آنان و چه پس از آن، رفتار مي‏كردند. از سوي خليفه دوم، سلمان فارسي به استانداري مداين، و عمار ياسر به حكومت كوفه، و ديگران، به فرمان خليفه به ميدان‏هاي جنگ مي‏روند، علي(ع) خود براي حفظ اسلام خليفه را از حضورش در جنگ فارس55 و روم،56 و بيش از آن  خليفه اول را از حضور در جنگ‏هاي ردّه، باز مي‏دارد.  علاوه‏بر همه آنچه گفته شد، ما غالبا از يك نكته تاريخي در مورد صحابه علي(ع) و خلافت او غفلت مي‏كنيم. تصور عموم آن است كه علي(ع) به‏عنوان امام منصوص از قبل رسول خدا به خلافت رسيده، و حضور او در صحنه خلافت، احراز منصب الهي است كه در غدير خم به او تفويض گرديد. درحالي كه با سيري در تاريخ و در نهج‏البلاغه، جاي ترديد باقي نمي‏ماند كه آن حضرت، پس از قتل عثمان به اصرار مردم و با انتخاب ايشان، به‏عنوان خليفه چهارم، بر كرسي متزلزل و پر از غوغاي خلافت نشست و  بيعت‏كنندگان با وي (صرف نظر از افراد انگشت‏شمار، ياران خاص عارف به حق الهي او) كساني بودند كه با خلفاي پيش از او و با همان ديدگاه بيعت كرده بودند.  بنابراين، علي(ع) از ديدگاه عامه مردم، خليفه‏اي همچون خلفاي پيش از وي بود، و نه امامي واجب‏الطاعه منصوب از قبل خدا. مردم، در قبال دسته‏جات مخالف او بخصوص اهل شام و حاميان آل ابوسفيان، شيعه او شمرده مي‏شدند، اما نه به‏معني شيعه عارف به حق او. آنان به حساب امروز، سنّي بودند و براي خلفاي پيش از او حتي گاهي بيشتر از علي(ع)، احترام و مقام قائل بودند. علي(ع) خود بارها به  اين مطلب اشاره و احساسات مردم را رعايت فرموده است.  هواخواهان علي(ع) دو دسته بودند:  اكثريت قريب به تمام و اقليت انگشت‏شمار كه تدريجا در حال گسترش بودند، و در اواخر حيات علي(ع) و در عصر ائمه اهل بيت تعداد آنها زياد بود. بنابراين، اظهار آن قبيل سخنان نيش‏دار و اهانت‏آميز به خلفا و صحابه در جمع مردم، هم خلاف مصلحت اسلام بود و هم خلاف سياست علي(ع) و باعث تفرّق مردم از گرد علي(ع) مي‏گرديد. به‏خصوص راجع به خليفه دوم كه با حساب‏هاي معمولي وي باعث گسترش و قدرت و عظمت اسلام گرديده بود و چهره‏اي حق به  جانب و زاهد و عادل از خود نزد مردم به‏جاي گذارده بود،57 بلي خليفه سوم پس از آشوب و فتنه كبري كه به قتل وي منتهي گرديد، چنين وجهه همگاني نداشت و داوري‏ها درباره او بسيار مختلف و متضاد بود.  چهارم) علي(ع) نه‏تنها نسبت به خلفاي پيش از خود، بي‏پروا در اجتماعات عمومي اين چنين اهانت‏آميز و خشن سخن نمي‏گفت، حتي نسبت به صحابه كه آن خلفا را روي كار آورده بودند با ملايمت و با احتياط سخن مي‏گفت: در خطبه‏اي كه احتمالاً در آغاز خلافت58 پس از قتل عثمان ايراد فرموده چنين گفت:  «و قد كانت امور مضت ملتم فيها ميلةً  كنتم فيها عندي غير محمودين، و لئن رُدّ عليكم امركم انكم لسعداء، و ما عليّ الا الجُهد، و لو أشاء أن أقول لقلت: عفا اللّه‏ عما سلف!؛59 همانا جريان‏هائي اتفاق افتاد كه شما در آنها انحرافي پيدا كرديد كه نزد من قابل ستايش نبوديد، حال اگر امورتان به‏شما برگردد حتما شما سعادتمند خواهيد بود، و بر عهده من چيزي جز كوشش نيست، و اگر بخواهم بگويم خواهم گفت: خدا از گذشته عفو كند.»  به‏نظر مي‏رسد علي(ع) مي‏خواهد از رفتار مردم در گذشته گله كند، اما از گفتن مطلبي خودداري مي‏كند و مي‏گويد: «عفا اللّه‏ عما سلف» گويا هنگام  ايراد اين خطبه هنوز امر خلافت بر وي مستقر نگرديده بوده ولي در شرف استقرار بوده و لهذا مي‏گويد: «لئن رُدّ عليكم أمركم....»  نتيجه‏اي كه نقدا از سخنان پيشگفته مي‏گيريم چنين است:  اولاً، محققّان، نويسندگان و گويندگان ما بايد در برابر سخنان خشن منقول كه در كتاب‏ها آمده، احتياط به خرج دهند و بر فرض كه آنها را قطعي مي‏دانند، مصالح اسلام و وحدت مسلمين را در نقل آنها در نظر بگيرند.  ثانيا، تاريخ اسلام و وقايع دوران پس از رحلت رسول اكرم تا دوران خلافت علي(ع) را با دقت و كنجكاوي و هم زندگي صحابه معروف  و خدمات آنان را در اين قطعه از تاريخ اسلام در كتاب‏هاي معتبر تاريخ و تراجم و شرح حال، ببينيد و تنها به روايات و كتاب‏هاي خودمان اكتفا نكنند. در اين خصوص بايد همه مدارك را با هم سنجيد.  ثالثا، آنچه از ائمه اهل بيت به‏خصوص از حضرت صادق(ع) در كتاب‏هاي اهل سنت درباره خلفا آمده توجه كنند، اگر اين روايات گرد آيد حقايق بسياري را آشكار مي‏كند. اينجانب بخشي از آنها را گردآورده و زير نظر آيت‏اللّه‏ احمدي ميانجي و آيت‏اللّه‏ روحاني رحمة‏اللّه‏ عليهما به چاپ رسيده است.  رابعا، روابط و معاشرت ائمه را با  فرزندان صحابه و تابعين معروف و هم با پيشوايان مذاهب معاصر خود مانند ابوحنيفه و يا مالك‏بن انس كه در منابع معتبر اهل سنت آمده و نيز ازدواج‏هاي بين خاندان‏هاي پيغمبر و صحابه را مد نظر قرار دهند. از مجموع اينها خواهيم فهميد كه كدورت و دشمني بين آنان تا آن حد كه در سال‏ها و قرون بعد تدريجا در روايات اوج گرفته و مانند آتشي شعله‏ور مي‏گردد، نبوده است.  خامسا، در روايات تقيّه، دقت شود. هدف عمده از تقيه، حفظ وحدت بوده است نه ترس.  سادسا، از سوي مصلحان و علماي بزرگ، در قرن اخير در تقريب مذهب شيعه و اهل سنت  گام‏هايي برداشته شده كه آنها را در مجله «رسالة الاسلام» ارگان «دار التقريب بين المذاهب الاسلامية» در قاهره، و مجله «رسالة التقريب» ارگان «مجمع جهاني تقريب مذاهب اسلامي» در تهران، و كتاب‏هائي كه از سوي اين دو مؤسسه انتشار يافته، مي‏توان ديد. مقاله را با ذكر ديدگاه دو تن از بزرگان براي نزديك كردن دو ديدگاه در خلافت علي(ع) خاتمه مي‏دهم:  1. «آل النبي هم موضع سرّه و لجأ أمره...»44 2. «هم أساس الدين و عماد اليقين اءليهم يفي‏ء الغالي، و بهم يلحق التالي...»45 3. «و هم أزمّة الحق، و أعلام الدين، وألسنة الصديق»46  4. «نحن اهل البيت منها (من فتنة بني‏امية) بمنجاة، و لسنافيها بدعاة...»47 5. «عترته خير العتر، و أسرته خير الأسر، و شجرته خيرالشجر...»48 6. «ألا إنّ مثل آل محمد صلي اللّه‏ عليه و آله، كمثل نجوم السماء، اذا خوي نجم طلع نجم...»49 7. «نحن شجرة النبوة، و محطّ الرسالة، و مختلف الملائكة و معادن العلم و ينابيع الحكم...»50 8. «و عندنا ـ اهل البيت ـ ابواب الحكم، و ضياء الأمر»51 9. «فيهم كرائم القرآن، و هم كنوز الرحمن، إن نطقوا صدقوا، و إن حكموالم يُسبَقوا»52 10. «هم عيش العلم، و موت الجهل، يخبركم حلمهم عن علمهم، و  ظاهرهم عن باطنهم... و هم دعائم الاسلام و ولائج الاعتصام، بهم عاد الحق إلي نصابه، و انزاج الباطل عن مقامه»53