مسلمانان علي‌رغم اتفاق نظري كه در كليات دين مانند اصول و عقايد و اخلاق و احكام (اعمّ از مناسك عبادي و احكام مدني و حقوقي و قوانين قضائي و جزائي و سياسي و ساير شئون اسلام) دارند در پاره‏اي از عقايد جزئي و تفاصيل احكام و قوانين، اختلافاتي دارند كه  آنان را به ‌صورت پيروان مذاهب و فرقه‏هاي مختلف درآورده است. براي اين اختلافات مي‏توان دو محور عمده را در نظر گرفت: يكي محور عقايد كه مربوط به علم كلام مي‏شود، و ديگري محور احكام (به معناي عام) كه مربوط به علم فقه مي‏گردد. نمونه بارز اختلاف پيرامون محور اول، اختلاف اشعري و معتزلي در مسائل كلامي؛ و نمونه اختلاف پيرامون محور دوم، اختلاف مذاهب چهارگانه چهارگانه اهل سنّت در مسائل فقهي است.  يكي از اختلافات معروف بين مذاهب اسلام، اختلاف شيعه و سنّي در مسأله امامت است كه شيعيان (اماميه) بعد از رحلت پيامبر  اكرم،(صل الله عليه و آله) علي بن ابي طالب(عليه السلام) را امام و جانشين آن حضرت مي‏دانند برخلاف اهل سنّت كه آن حضرت را خليفه خليفه چهارم مي‏شمارند. و در واقع، مشخّصه اصلي مذهب اماميه، اعتقاد به امامت امامان دوازده‌گانه با سه ويژگي (عصمت، علم خدادادي و نصب از طرف خداي متعال) است.  در اينجا اين سؤال مطرح مي‏شود كه آيا اصل اين اختلاف، مربوط به حوزه حوزه عقايد و كلام است و اختلافات فقهي مربوط به آن، جنبه فرعي دارد يا اين‌كه اين اختلاف صرفاً يك اختلاف فقهي است1 و يا اختلافي سياسي درست شبيه اختلافي كه بين دو  حزب سياسي بر سر انتخاب كانديداي رياست وجود دارد؟  حقيقت اين است كه اين مسأله (دست‌كم از ديدگاه شيعه) يك مسأله اعتقادي و كلامي است و ابعاد فقهي و سياسي آن، جنبه فرعي دارد. به ديگر سخن: نظام اعتقادي شيعه داراي حلقات مترتب و هماهنگي است كه مسأله امامت يكي از حلقات آن را تشكيل مي‏دهد و با حذف آن، سلسله سلسله مزبور، انسجام و تماميت خود را از دست مي‏دهد. براي روشن شدن اين مطلب بايد نگاهي اجمالي به نظام اعتقادي شيعه بيافكنيم تا جايگاه امامت در اين نظام متسلسل، آشكار شود و وجه اهتمام شيعه به اين مسأله، و دليل  ضرورت آن، معلوم گردد:  نخستين حلقه در نظام اعتقادي اسلام اعتقاد به وجود خداي يگانه و سپس اعتقاد به صفات ذاتيه و فعليه است. در بينش اسلامي، خداي متعال همانگونه كه خالق و آفريننده تمام پديده‏هاي هستي است، ربّ و اداره‌كننده آنها نيز هست و هيچ موجودي از قلمرو خالقيت و ربوبيت او خارج نيست. خداي متعال هيچ چيزي را گزاف و بيهوده نيافريده است بلكه همگي برطبق نظام حكيمانه آفريده شده‏اند و مجموع آنها كه در سلسله‏هاي طولي و عرْضي قرار دارند و گستره آغاز شده از ازل بسوي ابد را فرا مي‏گيرند نظام واحد و هماهنگي را  تشكيل مي‏دهند كه به مقتضاي حكمت الهي به وسيله وسيله قوانين عليت اداره مي‏شوند.  از جمله مخلوقات بي‌شمار الهي، انسان است كه با ويژگي‌هاي شعور و آگاهي و اراده و اختيار شناخته مي‏شود و در نتيجه، مسيري دوسويه (به سوي سعادت يا شقاوت جاوداني) خواهد داشت و به همين جهت، مشمول ربوبيت ويژه‏اي (علاوه بر ربوبيتي كه شامل پديده‏هاي بي‏اختيار مي‏شود) به نام ربوبيت تشريعي خواهد بود. يعني مقتضاي ربوبيت جامع الهي نسبت به انسان اين است كه اسباب و مقدّمات حركت اختياري و از جمله شناختن هدف و شناختن راه رسيدن به آن را در دسترس  او قرار دهد تا انتخاب آگاهانه براي او ميسّر شود و در اين راستا مقتضاي حكمت الهي اين است كه نارسايي شناخت‏هاي حسّي و عقلاني او را به وسيله معارف وحياني جبران كند.  بدين ترتيب، ضرورت دستگاه وحي و نبوّت، روشن مي‏شود زيرا اگر خداي متعال انسان را به حال خود واگذاشته بود و راه صحيح رسيدن به سعادت ابدي را به وسيله وسيله انبيا به او نياموخته بود مانند ميزباني مي‏بود كه ميهماني را براي پذيرايي دعوت كند اما آدرس مهمانسرا را به او ندهد!  تعاليم انبيا با گذشت زمان و تحت تأثير عوامل مختلف، دچار تغييرات و  تحريفات عمدي و غير عمدي مي‏گرديد و به حدّي مي‏رسيد كه خاصيت هدايت و روشنگري خود را از دست مي‏داد و از اين روي نياز به بعثت پيامبر ديگري پديد مي‏آمد كه تعاليم گذشته را احيا كند و در صورت لزوم، تعاليم ديگري بر آنها بيفزايد يا جايگزين تعاليم سابق نمايد.  در اينجا سؤالي مطرح مي‏شود كه آيا اين روند تا ابد ادامه خواهد يافت يا ممكن است شريعتي كامل باشد و از آفت تحريف نيز مصون بماند و ديگر نيازي به آمدن پيامبر ديگري نباشد؟ پاسخ اسلام، گزينه دوم است و همه مسلمانان اتفاق دارند كه اسلام، آخرين شريعت آسماني، و پيامبر  اسلام خاتم پيامبران الهي است و قرآن كريم به عنوان منبع اصلي اين شريعت، سالم و بدون تحريف به دست ما رسيده و همچنان باقي خواهد ماند.  اما قرآن كريم همه همه تعاليم مورد نياز بشر را تفصيلاً بيان نكرده و بيان تفصيلي را به عهده پيامبر اكرم صلي‌الله عليه و آله گذاشته است چنان‌كه مي‏فرمايد: "وَ أَنْزَلْنا إِلَيكَ الذِّكْرَ لِتُبَينَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَيهِمْ "2 و بدين ترتيب منبع دوم براي شناخت اسلام (سنّت) ثابت مي‏شود، ولي اين منبع مصونيتي مانند مصونيت قرآن ندارد، چنان‌كه شواهد قطعي تاريخي گواهي مي‏دهند و  خود پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله نيز پيش‌بيني كرده بود كه كساني نسبت‏هاي دروغي به او خواهند داد و سخنان نادرستي از قول او نقل خواهند كرد. از اين روي سؤال ديگري طرح مي‏شود كه ربوبيت الهي چه طرحي را براي تأمين اين نيازمندي بعد از رحلت پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله در نظر گرفته است؟ و درست در اين نقطه است كه در نظام فكري و عقيدتي اهل سنّت جاي حلقه حلقه مفقوده‏اي ملاحظه مي‏شود امّا در نظام اعتقادي شيعه در اين نقطه، حلقه روشني مي‏درخشد و آن حلقه امامت است، يعني تبيين احكام و قوانين اسلام و تفسير مجملات و  متشابهات قرآن كريم بعد از پيامبر اكرم(صل الله عليه و آله) به عهده كساني گذاشته شده كه داراي علم خدادادي و ملكه عصمت بوده‏اند و به‌جز مقام نبوّت و رسالت از ساير مقامات و مزاياي پيامبر اكرم (صل الله عليه و آله)، از جمله مقام ولايت و حكومت بهره‏مند بوده‏اند. به ديگر سخن: ربوبيت تكويني الهي، اقتضاي وجود چنين كساني را در اين امت داشته، و ربوبيت تشريعي الهي مقتضي ايجاب اطاعت از ايشان بوده است.  پس دستگاه امامت، در واقع، دنباله دنباله دستگاه رسالت است و عترت پيامبر اكرم (صل الله عليه و آله) ادامه دهنده وظيفه  آن حضرت بودند كه بدون داشتن مقام نبوّت، ميراث آن حضرت را براي نسل‏هاي آينده حفظ و تبيين كردند و ضمناً از طرف خداي متعال براي اداره جامعه اسلامي و تصدّي مقام حكومت و ولايت بر امّت، تعيين شده بودند هرچند كه اجراي آن تنها در مدّت كوتاهي ميسّر گرديد چنان‌كه در مورد انبيا هم تنها براي بعضي از ايشان و در دوران محدودي ميسّر گرديده بود.  بدين ترتيب روشن شد كه مسأله امامت در اصل، يك مسأله كلامي است كه بايد به عنوان يك امر اعتقادي مورد بحث واقع شود، نه اينكه همانند يك فرع فقهي يا يك قضيه سياسي و تاريخي، مورد  مطالعه قرار گيرد.      پي نوشت  ________________________________________  1. ر.ك: شرح المقاصد، ج 2، ص 271.  2. سوره نحل، آيه 44.    سخنراني آيت الله محمد تقي مصباح يزدي - كنفرانس تشيع؛ فيلادلفيا ، جولاي 1993    منبع :پايگاه اطلاع رساني اثار حضرت ايت الله مصباح    انتهاي پيام/