اذان: جملات  مخصوص براى اعلام وقت نماز‌و‌...  اذان، اسم مصدر باب تفعیل[1] یا اسمى است که قائم‌مقام ایذان مى‌شود[2] و به‌معناى اعلام و به همین معنا در آیات 3 توبه/9؛ 27 حج/22، و 44 اعراف/7 به‌کار رفته است.  اذان در اصطلاح شرع، جملات مخصوصى است که در مواردى، از‌جمله اعلام وقت نماز و به‌عنوان مقدّمه نماز ، تشریع شده است.[3] از نظر شیعه و برخى از اهل‌سنت، این جملات به‌صورت وحى به‌وسیله جبرئیل بر پیامبر عرضه گشت؛[4] امّا مشهور اهل‌سنّت، القاى فقرات اذان را در خواب به عبدالله‌بن‌زید[5] یا برخى دیگر از صحابه[6]  مى‌دانند.    فقرات اذان:  مشهور شیعه اذان را داراى 18 جمله مى‌دانند: اللّه اکبر 4 بار، اشهد ان لا اله الاّ اللّه، اشهد انّ محمّداً رسول‌اللّه، حىّ‌على‌الصّلاة، حىّ‌على الفلاح، حىّ على خیرالعمل، اللّه اکبر، لا‌إلـه إلاّ اللّه، هر کدام 2 بار.[7]مشهور اهل‌سنّت، با‌حذف حىّ على خیرالعمل و گفتن یک بار لا إلـه إلاّ‌اللّه در آخر اذان، آن را داراى 15 جمله مى‌دانند. آنان جمله «الصلوة خیرٌ مِن النوم» را در اذان صبح بعد از حىّ على الفلاح مى‌افزایند.[8]  عبارت «أشهد أنّ علیّاً ولىّ اللّه» گرچه از روزگارى  کهن در میان شیعه متداول بوده است و اکنون شعار آنان شمرده مى‌شود، نزد علماى شیعه جزئى از اذان محسوب نشده و فقط به استناد روایتى از حضرت صادق(علیه السلام)آن را مستحب دانسته‌اند و ذکر آن به قصد جزئیّت جایز نیست.[9] جمله «حىّ على خیرالعمل» نزد امامیه یکى از جملات اذان است که در روایت معراج به آن تصریح شده است.[10] و بر پایه منابع روایى، این فقره در زمان ابوبکر و عمر در اذان گفته مى‌شد و عمر با این پندار که این جمله مردم را از هر کارى به‌سوى نماز مى‌کشاند و از جهاد باز‌مى‌دارد، دستور داد آن را از اذان حذف  کنند[11] در مورد جمله «الصّلاة خیرٌ من النوم = نماز از خفتن بهتر است» اهل‌سنّت گفته‌اند: بلال هنگام اذان، این فقره را افزود و پیامبر(صلى الله علیه وآله) نیز تأیید کرد؛[12]ولى امامیه معتقد‌است که این فقره در زمان پیامبر نبوده؛ بلکه در زمان عمر به اذان افزوده شده است[13] و در روایتى که مالک در موطّأ نقل کرده نیز این مطلب تأیید مى‌شود.[14]  قرآن کریم در دو آیه با واژه «ندا» و در یک‌آیه با دعا از اذان یاد‌کرده است:  1. آیه‌58 مائده/5 درباره کسانى است که هنگام فراخوانى به نماز به‌وسیله اذان، نماز (یا  اذان)[15] را مسخره مى‌کردند: «و‌اِذا نادَیتُم اِلَى الصَّلوةِ اتَّخَذوها هُزُوًا و لَعِبـًا‌...». فقیهان شیعه[16] و اهل‌سنت[17] گفته‌اند: مراد از ندا در این آیه، اذان است و مشروعیت آن از آیه، استفاده مى‌شود. از پیوند این آیه با آیه پیشین که مى‌گوید: «یـاَیُّهَا الَّذینَ ءامَنوا لاتَتَّخِذوا الَّذینَ اتَّخَذوا دینَکُم هُزُوًا و لَعِبـًا مِنَ الَّذینَ اوتوا الکِتـبَ مِن قَبلِکُم و الکُفّارَ اَولِیاءَ» (مائده/5، 57) استفاده مى‌شود که به بازى گرفتن اذان و نماز در حقیقت مسخره کردن دین است و مؤمنان نباید با افرادى که  چنین مى‌کنند، پیوند داشته باشند.  2. «اِذا نودىَ لِلصَّلوةِ مِن یَومِ الجُمُعَةِ فَاسعَوا اِلى ذِکرِ اللّهِ» (جمعه/62،9) مراد به ندا در این آیه، اذان نماز جمعه است.[18] برخى از فقیهان اهل‌سنت گفته‌اند: وجوب نماز‌جمعه مشروط به‌شنیدن اذان است؛ ولى بیش‌تر فقیهان، مخالف این رأى هستند.[19] برخى[20] گفته‌اند: از این‌که در غیر نماز‌جمعه فعل ندا به‌صورت جمع آمده (نادَیتُم إِلى الصَّلوة) و در نماز‌جمعه به‌صورت مفرد آمده (نودىَ لِلصَّلوةِ) به‌دست مى‌آید که براى نمازهاى یومیه، جایز است افراد مختلفى در یک شهر اذان  گفته، در مکان‌هاى متعدّدى نماز اقامه شود؛ امّا در نماز جمعه همه مأمور به گفتن اذان و اقامه جمعه نیستند؛ بلکه مأمور به این هستند که هرگاه اذان نماز‌جمعه گفته‌شد، به‌سوى نماز بشتابند و نیز به‌دست مى‌آید که عهده‌دار ولایت در میان مسلمانان، در‌صورت قدرت بر اقامه نماز جمعه، به اذان براى آن فرمان مى‌دهد. از آن‌جا که واژه ندا به صداى خوش تفسیر شده،[21] شاید به‌دست آید که بهتر است مؤذن صدایى رسا و خوش داشته باشد.  3. «و‌مَن اَحسَنُ قَولاً مِمَّن دَعا اِلَى اللّهِ و عَمِلَ صــلِحـًا= و کیست خوش گفتارتر از آن کس  که به‌سوى خدا خواند و کار نیک کند.» (فصلت 41/33) برخى از مفسران، شأن نزول آیه را اذان‌گویان دانسته‌اند؛[22] بر این اساس، اذان نیکوترین سخن و دعوت به‌سوى خدا خواهد بود؛ دعوتى که با تکبیر ، شهادت به یگانگى خدا و رسالت پیامبراسلام(صلى الله علیه وآله)، تشویق به نماز، فلاح و بهترین کردار انجام مى‌شود.  فخررازى از این‌که در این آیه، اذان، نیکوتر از هر گفتارى شمرده شده، آن را واجب دانسته[23] و طبرسى از‌جمله «و‌عَمِلَ صــلِحـًا» استفاده کرده است که دعوتگر به خدا، از‌جمله مؤذّنان باید به دانش خود عمل کنند تا  فریاد آنان بهتر بر دل‌ها نشیند و روان بدان آرامش یابد.[24]    منابع  احکام القرآن، ابن‌العربى؛ بحارالانوار؛ التفسیر الکبیر؛ جواهرالکلام فى شرح شرایع الاسلام؛ السیرة‌الحلبیه؛ السیرة‌النبویه، ابن‌هشام؛ الفقه‌الاسلامى و ادلته؛ الکافى؛ کتاب الخلاف؛ الکشاف؛ کنزالعرفان فى فقه القرآن؛ لسان‌العرب؛ مجمع‌البیان فى تفسیر القرآن؛ مستمسک العروة الوثقى؛ المصباح المنیر؛ معجم مقاییس اللغه؛ الموطأ؛ النص والاجتهاد.    پی نوشت:  [1]. المصباح، ص‌10؛ مقاییس‌اللغه، ج1، ص‌77، «اذن».  [2].  لسان‌العرب، ج‌1، ص‌105، «اذن».  [3]. جواهرالکلام، ج‌9، ص‌2‌ـ‌3.  [4]. الکافى، ج‌1، ص‌302؛ الفقه الاسلامى، ج‌1، ص‌692.  [5]. السیرة النبویه، ج‌2، ص‌508.  [6]. همان، ص‌509؛ السیره الحلبیه، ج‌2، ص‌96.  [7]. الخلاف، ج‌1، ص‌278.  [8]. الفقه الاسلامى، ج‌1، ص‌701‌ـ‌702.  [9]. مستمسک العروه، ج‌5، ص‌544‌ـ‌545.  [10]. بحارالانوار، ج‌81‌، ص‌141.  [11]‌. همان، ص‌140.  [12]. السیره الحلبیه، ج‌2، ص‌97.  [13]‌. النص و الاجتهاد، ص‌193.  [14]. الموطأ، ج‌1، ص‌72.  [15]. التفسیر الکبیر، ج‌12، ص‌380.  [16]. کنزالعرفان، ج1، ص‌170.  [17]. الفقه الاسلامى، ج‌1، ص‌692‌.  [18]. الفقه الاسلامى، ج‌2، ص‌1283.  [19]. الفقه الاسلامى، ج‌2، ص‌1287‌ـ‌1288.  [20]. بحارالانوار، ج‌86، ص‌123.  [21]. لسان‌العرب، ج‌14، ص‌97، «ندى».  [22]. الکشاف، ج‌4، ص‌199؛ احکام‌القرآن، ج‌4، ص‌1662.  [23]. التفسیر الکبیر، ج‌27، ص‌125.  [24]. مجمع‌البیان، ج‌9، ص‌19.    ● برگرفته از سایت مرکز فرهنگ و معارف قرآن www.maarefquran.com نوشته سید عباس رضوى