Wo àyọkà tó wà nísàlẹ̀ yìí, kó o sì dáhùn ìbéèrè tó wà lẹ́yìn náà ní èdè kan náà tí àyọkà náà wà:  Àkọlé: Hippocrates ṣàpèjúwe àwọn àmì àrùn gágá tó ń ṣe èèyàn ní kedere ní nǹkan bí ẹgbàá ó lé irínwó [2,400] ọdún sẹ́yìn. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé kòkòrò náà ti fa àjàkálẹ̀ àrùn láti ìgbà pípẹ́ sẹ́yìn, ó ṣòro láti ṣe àlàyé àwọn ìsọfúnni tó wà nípa àrùn gágá, nítorí pé àwọn àmì àrùn náà lè jọ ti àwọn àrùn òpó èémí mìíràn. Àrùn náà lè ti tàn kálẹ̀ láti Yúróòpù lọ sí Amẹ́ríkà nígbà tí àwọn ará Yúróòpù bẹ̀rẹ̀ sí ṣàkóso Amẹ́ríkà, níwọ̀n bí ó ti jẹ́ pé ó fẹ́rẹ̀ẹ́ jẹ́ pé gbogbo àwọn ọmọ ìbílẹ̀ Antilles ni àjàkálẹ̀ àrùn tó jọ àìsàn ìfúnpá tó bẹ̀rẹ̀ ní 1493, lẹ́yìn tí Christopher Columbus dé. Àkọsílẹ̀ àkọ́kọ́ tó dáni lójú nípa àjàkálẹ̀ àrùn ìfúnpá ni ti àjàkálẹ̀ àrùn kan ní 1580, èyí tó bẹ̀rẹ̀ ní Rọ́ṣíà tó sì tàn dé Yúróòpù nípasẹ̀ Áfíríkà. Ó lé ní ẹgbẹ̀rún mẹ́jọ [8,000] èèyàn tí wọ́n pa nílùú Róòmù, ó sì fẹ́rẹ̀ẹ́ jẹ́ pé gbogbo ìlú tó wà nílẹ̀ Sípéènì ni wọ́n pa run. Àrùn àjàkálẹ̀ àrùn ń bá a lọ ní ìgbà díẹ̀díẹ̀ ní gbogbo ọ̀rúndún 17 àti 18, pẹ̀lú àjàkálẹ̀ àrùn ti 1830<unk>1833 tí ó gbilẹ̀ gan-an; ó kó ààrùn tó fẹ́rẹ̀ẹ́ tó ìdámẹ́rin àwọn ènìyàn tí ó fara hàn. Àrùn àjàkálẹ̀ àrùn tí ó gbajúmọ̀ jùlọ tí ó sì pa jùlọ ni àjàkálẹ̀ àrùn gágá ti 1918 (àrùn gágá Spanish) (àrùn gágá oríṣi A, H1N1 subtype), tí ó wà láti 1918 sí 1919. A ò mọ iye èèyàn tó kú ní pàtó, àmọ́ àwọn kan fojú bù ú pé ó tó nǹkan bí àádọ́ta [50] sí ọgọ́rùn-ún [100] mílíọ̀nù. Wọ́n pe àjàkálẹ̀ àrùn yìí ní "ìpakúpa tó burú jù lọ nínú ìtàn ìṣègùn", ó sì ṣeé ṣe kó ti pa èèyàn tó pọ̀ tó àrùn Black Death. Iye ikú tó pọ̀ yìí jẹ́ látàrí iye ààrùn tó ń ranni tó pọ̀ gan-an, tó tó ìdá àádọ́ta nínú ọgọ́rùn-ún, àti bí àwọn àmì àrùn náà ṣe le tó, èyí tí wọ́n fura sí pé ìjì cytokine ló fà á. Àwọn àmì àrùn náà lọ́dún 1918 ṣàrà ọ̀tọ̀ gan-an débi pé nígbà tí wọ́n kọ́kọ́ mọ̀ ọ́n, wọ́n gbà pé ibà dengue, ikọ́ ẹ̀gbẹ tàbí ibà ìgbóná ni. Ẹnì kan tó kíyè sí ìṣẹ̀lẹ̀ náà kọ̀wé pé: "Ọ̀kan lára àwọn ìṣòro tó ń kọni lóminú jù lọ ni ẹ̀jẹ̀ tó ń dà jáde láti inú awọ ara, àgàgà láti inú imú, ikùn, àti ìfun. Ẹ̀jẹ̀ tó ń jáde láti etí àti ẹ̀jẹ̀ tó ń jáde láti inú ẹ̀dọ̀fóró sínú awọ ara tún máa ń wáyé". Ọ̀pọ̀ jù lọ lára àwọn tó kú ló jẹ́ àìsàn ara tó ń ṣe àwọn kòkòrò bakitéríà, ìyẹn àrùn tí àrùn gágá máa ń fà, àmọ́ kòkòrò náà tún máa ń pa àwọn èèyàn ní tààràtà, tó ń fa...  Ìbéèrè: Kí ni àìsàn gágá tó máa ń yọjú jù lọ?
ẹ̀jẹ̀ tó ń jáde láti inú awọ ara