Pari gbolohun yii: Ogun Otumba jẹ apakan itan ti
Ìṣubú Tenochtitlan, ní pàtó La Noche Triste. Àwọn ará Sípéènì ní láti sá kúrò ní olú ìlú àwọn Aztec, kí wọ́n lọ sí ìlú Tlaxcalan, níbi tí wọ́n ti máa rí àwọn alátìlẹyìn. Lẹ́yìn tí wọ́n ti gbógun tì í lójú ọ̀nà tí ó lọ sí ìlú náà, Hernán Cortés sá lọ sí Tlaxcala, tí àwùjọ àwọn jagunjagun Tenocha, Tepaneca, Xochimilco àti àwọn ènìyàn mìíràn sì pàdé rẹ̀. Àmọ́, bó tilẹ̀ jẹ́ pé wọ́n ti rí àwọn ẹṣin rí, síbẹ̀, bí wọ́n ṣe rí àwọn ọmọ ogun ilẹ̀ Sípéènì tí wọ́n wọ aṣọ tó ní ọ̀wọ̀ tó ga lọ́lá yìí mú kí wọ́n kọsẹ̀ gan-an, torí pé àwọn jagunjagun náà kò tíì rí irú nǹkan bẹ́ẹ̀ rí lójú ogun. Wákàtí mẹ́rin gbáko ni ìjà náà fi wà títí tí Cortés fi gbéjà ko jagunjagun kan tí orúkọ rẹ̀ ń jẹ́ Cihuacóatl Matlatzincatzin, ẹni tó ga jù lọ tí wọ́n sì ṣe lọ́ṣọ̀ọ́ jù lọ lára àwọn tó gbéjà kò ó. Òun àti àwọn ọmọ ogun mẹ́tàlá tí wọ́n jọ jẹ́ ọmọ ogun gbéjà ko aṣáájú ẹgbẹ́ ọmọ ogun náà, wọ́n sì pa á. Ìkọlù yìí mú kí àwọn ọmọ ìbílẹ̀ náà jáwọ́ nínú ìjà náà, wọ́n sì sá lọ. Ìjà yìí ló fún Otumba ní orúkọ náà "La Heroica Otumba". Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ipò àwọn ọmọ ogun ilẹ̀ Sípéènì kò dára, tí wọ́n sì pàdánù ọ̀pọ̀ rẹpẹtẹ èèyàn, tí àwọn jagunjagun Aztec sì pọ̀ gan-an, síbẹ̀ àwọn ará Sípéènì borí, wọ́n sì lè dé Tlaxcala kí wọ́n lè kó ara wọn jọ. Nǹkan bí ẹgbẹ̀rún lọ́nà ogún [20,000] àwọn Aztec ló kú. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ìlú náà ló sọ ogun yìí lórúkọ, síbẹ̀ ibi tí wọ́n ti jà ni Temalacatitlán.