Wo àyọkà tó wà nísàlẹ̀ yìí, kó o sì dáhùn ìbéèrè tó wà lẹ́yìn náà ní èdè kan náà tí àyọkà náà wà:  Ìlàlóye: Ẹ̀ka ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì tó ń ṣàyẹ̀wò bí ètò ìdènà àrùn ṣe ń ṣiṣẹ́ àti bó ṣe ń ṣiṣẹ́. Ó wá látinú ìmọ̀ ìṣègùn àti àwọn ìwádìí tí wọ́n ṣe nípa ohun tó ń fa àìdènà àrùn. Àkọsílẹ̀ tó pẹ́ jù lọ nípa agbára ìdènà àrùn ni èyí tó wáyé nígbà àjàkálẹ̀ àrùn Áténì ní ọdún 430 ṣáájú Sànmánì Kristẹni. Thucydides sọ pé àwọn tó ti rí ìwòsàn lára àrùn náà tẹ́lẹ̀ lè tọ́jú aláìsàn láìkó àrùn náà tún un ṣe lẹ́ẹ̀kejì. Ní ọ̀rúndún kejìdínlógún, Pierre-Louis Moreau de Maupertuis ṣe àyẹ̀wò lórí májèlé eéṣú, ó sì kíyè sí i pé àwọn ajá kan àtàwọn eku kan kò lè kó àrùn náà. Ní ọ̀rúndún kẹwàá, oníṣègùn ará Páṣíà kan tó ń jẹ́ al-Razi (tí wọ́n tún mọ̀ sí Rhazes) kọ èròǹgbà àkọ́kọ́ tí wọ́n kọ sílẹ̀ nípa agbára ìdènà àrùn, ó sọ pé àrùn olóde máa ń dáàbò bo àwọn tí kò bá kó àrùn náà mọ́ lọ́jọ́ iwájú. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ó ṣàlàyé ààbò náà ní ọ̀nà tí "àpọ̀jù ọ̀rinrin" tí a lé kúrò nínú ẹ̀jẹ̀ - nípa bẹ́ẹ̀ tí kò jẹ́ kí àrùn náà wáyé fún ìgbà kejì - èrò yìí ṣàlàyé ọ̀pọ̀lọpọ̀ àyèwò nípa ààrùn olóde tí a mọ̀ lákòókò yìí. Àwọn àyèwò wọ̀nyí àti àwọn àyèwò mìíràn nípa ààbò tí a rí gbà ni Louis Pasteur wá lò nígbà tó yá nínú ìdàgbàsókè rẹ̀ nípa àjẹsára àti èrò rẹ̀ nípa àwọn kòkòrò àrùn. Ẹ̀kọ́ tí Pasteur fi kọ́ni ta ko àwọn ẹ̀kọ́ tí wọ́n fi ń kọ́ni nípa àìsàn nígbà yẹn, irú bí ẹ̀kọ́ miasma. Ìgbà tí Robert Koch rí ẹ̀rí tó fi hàn pé àwọn kòkòrò tín-tìn-tín ló ń fa àwọn àrùn tó ń ranni lọ́dún 1891 ni wọ́n tó rí i pé àwọn kòkòrò tín-tìn-tín ló ń fa àrùn. Àwọn kòkòrò kòkòrò àrùn ni a fìdí rẹ̀ múlẹ̀ gẹ́gẹ́ bí àwọn kòkòrò àrùn ènìyàn ní ọdún 1901, pẹ̀lú ìwárí kòkòrò àrùn ibà ofó tí Walter Reed ṣe. Ẹ̀kọ́ ààbò kòkòrò àrùn ṣe ìtẹ̀síwájú ńlá ní ìparí ọ̀rúndún 19th, nípasẹ̀ ìdàgbàsókè tó yára kánkán, nínú ìwádìí ààbò kòkòrò àrùn humoral àti ààbò kòkòrò àrùn cellular. O ṣe pataki ni iṣẹ ti Paul Ehrlich, ẹniti o dabaa imọran ẹda ẹgbẹ lati ṣalaye iyasọtọ ti idahun antigen-antibody; awọn ilowosi rẹ si oye ti ajẹsara humoral ni a mọ nipasẹ ẹbun ti Ẹbun Nobel ni 1908, eyiti o funni ni apapọ si oludasile ti imunology cellular, Elie Metchnikoff.  Ìbéèrè: Ìgbà wo ni àkọsílẹ̀ kan wà tó sọ pé wọ́n fúnni ní ẹ̀tọ́ ààbò?
430 Ṣáájú Sànmánì Kristẹni