Wo àyọkà tó wà nísàlẹ̀ yìí, kó o sì dáhùn ìbéèrè tó wà lẹ́yìn náà ní èdè kan náà tí àyọkà náà wà:  Ìlàlóye: Àrùn ikọ́ fée ti wà láti ìgbà láéláé. Àkọsílẹ̀ tí ó pẹ́ jùlọ tí a rí nípa àrùn M. tuberculosis fi hàn pé àrùn náà wà nínú àwọn òkú ẹranko bison ní Wyoming tí wọ́n ti wà láti nǹkan bí ẹgbẹ̀rún mẹ́tàdínlógún ọdún sẹ́yìn. Àmọ́ ṣá o, kò tíì ṣe kedere bóyá àìsàn ikọ́ fée ti bẹ̀rẹ̀ lára màlúù, tó wá di pé àìsàn náà tàn dé ọ̀dọ̀ àwọn èèyàn, tàbí bóyá àìsàn ikọ́ fée tó ń ṣe màlúù àti èèyàn ti bẹ̀rẹ̀ látọ̀dọ̀ baba ńlá kan náà. Ìfiwéra àtúpalẹ̀ àwọn àbùdá tí ó jẹ mọ́ M. tuberculosis complex (MTBC) nínú ènìyàn àti MTBC nínú ẹranko fi hàn pé ènìyàn kò gba MTBC láti ara ẹranko lásìkò tí wọ́n ń ṣe ẹran ọ̀sìn, bí àwọn olùṣèwádìí ti gbàgbọ́ tẹ́lẹ̀. Àwọn kòkòrò bakitéríà tó ń fa ikọ́ ẹ̀gbẹ yìí ní baba ńlá kan tí wọ́n jọ jẹ́, tó ṣeé ṣe kó ti kó àrùn náà ran àwọn èèyàn ṣáájú ìgbà tí wọ́n bẹ̀rẹ̀ sí í kọlu ara wọn. Àwọn àwókù egungun ènìyàn fi hàn pé àwọn ènìyàn kan tí wọ́n gbé ayé ṣáájú ìgbà ìtàn (ní ọdún 4000 ṣáájú Sànmánì Kristẹni) ní àrùn TB, àwọn olùṣèwádìí sì ti rí ìjẹ̀bú TB nínú eegun ẹ̀yìn àwọn òkú tí wọ́n gbé ní Íjíbítì láti ọdún 3000 sí 2400 ṣáájú Sànmánì Kristẹni. Àwọn ìwádìí nípa àbùdá fi hàn pé àrùn ikọ́ fée ti wà ní Amẹ́ríkà láti nǹkan bí ọdún 100 Sànmánì Tiwa. Ṣáájú Ìyípadà Iṣẹ́-ògbólógbòó, ìtàn àtẹnudẹ́nu sábà máa ń so àrùn ikọ́ fée mọ́ àwọn òǹrorò. Bí ẹnì kan nínú ìdílé kan bá kú nítorí àrùn náà, àwọn tó kù nínú ìdílé náà á bẹ̀rẹ̀ sí ṣàìsàn díẹ̀díẹ̀. Àwọn ènìyàn gbàgbọ́ wípé èyí jẹ́ látọ̀dọ̀ ẹni tí ó ní ikọ́ fée tí ó ń mú ẹ̀mí àwọn ẹbí yòókù lọ. Bíótilẹ̀jẹ́ wípé Richard Morton dá àìsàn ikọ́ fée tí ó ní í ṣe pẹ̀lú ikọ́ fée sílẹ̀ gẹ́gẹ́ bí àìsàn kan ní 1689, nítorí oríṣiríṣi àwọn àmì rẹ̀, a kò dá ikọ́ fée mọ̀ gẹ́gẹ́ bí àìsàn kan ṣoṣo títí di ọdún 1820. J. L. Schönlein ló kọ́kọ́ pe àrùn ikọ́ ẹ̀gbẹ ní ọdún 1839. Láàárín ọdún 1838 àti 1845, Dókítà John Croghan, tó ni ihò Mammoth Cave ní Kentucky láti ọdún 1839 wá, mú àwọn èèyàn tí àrùn ikọ̀ ẹ̀gbẹ ń ṣe wọ inú ihò náà, ó ní ìrètí pé òun á lè wo àrùn náà sàn nípa wíwà tí òtútù àti òórùn inú ihò náà wà níwọ̀n; olúkúlùkù wọn sì kú láàárín ọdún kan. Ọdún 1859 ni Hermann Brehmer ṣí ilé ìwòsàn àkọ́kọ́ fún àwọn tó ní àrùn ikọ́ fée nílùú Görbersdorf (tó ń jẹ́ Sokołowsko báyìí) nílùú Silesia.  Ìbéèrè: Orúkọ wo ni wọ́n kọ́kọ́ fún ìlú Sokolowsko tó wà nílùú Silesia?
Ìlú Görbersdorf