Wo àyọkà tó wà nísàlẹ̀ yìí, kó o sì dáhùn ìbéèrè tó wà lẹ́yìn náà ní èdè kan náà tí àyọkà náà wà:  Àyọkà: Ìwé yìí àti ìwé kejì tó tẹ̀ lé e, El filibusterismo (tí wọ́n ń pè ní El fili), ni àwọn aláṣẹ ilẹ̀ Sípéènì fòfin dè ní Philippines nítorí àwọn ẹ̀sùn tí wọ́n fi kàn án pé ìjọba ìbílẹ̀ náà àti Ṣọ́ọ̀ṣì Kátólíìkì ti jẹ̀bi ìwà ìbàjẹ́ àti ìfipábánilòpọ̀. Síbẹ̀, wọ́n yọ́ àwọn ẹ̀dà ìwé náà wọlé, wọ́n sì fi wọ́n pa mọ́, nígbà tí Rizal sì padà sí orílẹ̀-èdè Philippines lẹ́yìn tó parí ẹ̀kọ́ ìṣègùn tó ń kọ́, kò pẹ́ tó fi di ẹni tí ìjọba ibẹ̀ kọ̀ láti tẹ́wọ́ gbà. Ní ọjọ́ díẹ̀ lẹ́yìn tí Rizal dé, Gómìnà-Gbogbogbo Emilio Terrero pè é sí ààfin Malacañan, tí ó sọ fún un nípa ẹ̀sùn tí wọ́n fi kàn án pé Noli me tangere ní àwọn èròjà tó ń da ìlú rú. Lẹ́yìn tí wọ́n jíròrò ọ̀rọ̀ náà, ọkàn Terrero balẹ̀, àmọ́ kò lè dá sí ọ̀rọ̀ tí Ṣọ́ọ̀ṣì ń sọ nípa ìwé náà. A lè rí inúnibíni náà nínú lẹ́tà tí Rizal kọ sí Leitmeritz:  Ìbéèrè: Ibo ni Rizal lọ lẹ́yìn tó parí iléèwé ìṣègùn?
Orílẹ̀-èdè Philippines