Sumaryoha ang artikulo:  Si Charles Darwin mismo naghubit kanila ingong 'labing katingad-ang mga mananap nga nadiskobrehan sukad' ug nalibog kon sa unsang paagi sila nagbag-o. Karon ang mga siyentipiko nakapatin-aw sa usa ka misteryo nga naglungtad na sa 180 ka tuig bahin sa ebolusyonaryong sinugdanan sa mga mammal nga may mga kulo sa Habagatang Amerika nga nangamatay 10,000 ka tuig kanhi. Ang lumad nga mga ungulado sa mga kontinente - mga mananap nga may mga kulo - nakapalibog sa mga paleontologo tungod kay sila may mga kinaiya nga sama sa mga tiglangkob, elepante ug kamelyo. Ang upat ka tiil nga Macrauchenia patachonica, nga gipakita sa hulagway sa artist sa ibabaw, nakapalibog sa mga siyentipiko sukad nga ang mga fossil sa espisye, nga nangamatay mga 10,000 ka tuig kanhi, nadiskobrehan ni Charles Darwin 180 ka tuig kanhi. Apan karon, pinaagi sa pag-analisar sa protina nga natago diha sa mga bukog sa fossil, ang mga siyentipiko nakapakita nga ang maong mga mananap mas suod nga may kalabotan sa modernong mga kabayo. Ang teknik nga ilang gigamit nagsaad usab sa pagpadayag ug bag-ong impormasyon bahin sa ubang dugay nang nangamatay nga mga fossil nga espisye. Ang mga fossil sa karaang primate nga nakaplagan sa Amazon tingali mao ang unang unggoy nga mibiyahe gikan sa Aprika tabok sa Dagat Atlantiko paingon sa Habagatang Amerika. Ang nadiskobrehan nagsugyot nga ang mga unggoy unang miabot sa Habagatang Amerika halos 10 ka milyong tuig nga mas sayo kay sa gihunahuna kaniadto. Ang mga siyentipiko nagtuo nga ang unang mga primate mibiyahe ngadto sa Habagatang Amerika, nga kaniadto maoy usa ka nahilit nga isla sa wala pa kini moapil sa Amihanang Amerika tulo ka milyong tuig kanhi, gikan sa Aprika diha sa kinaiyanhong mga balsa nga nag-awas latas sa Dagat Atlantiko. Ang duha ka grupo sa mga primate unya nag-uswag nga bulag aron sa pagmugna ug lahi nga mga pamilya sa mga primate. Bisan pa niana, ang ebidensiya kon kanus-a nahitabo kining talagsaong panaw dili bug-os ug ang labing karaang fossil sa usa ka unggoy nga nakaplagan sa Bag-ong Kalibotan maoy 26 ka milyong tuig ang panuigon nga nakaplagan sa Bolivia. Apan karon ang fossilised nga mga ngipon, nga nakaplagan diha sa daplin sa suba sa usa ka hilit nga bahin sa Amazon sa Peru, nga gipetsahan nga 36 ka milyong tuig nang daan nagpakitag ideya nga ang pagtabok gikan sa Aprika tingali nahitabo sa mas sayo pa. Ang usa ka pagtukod pag-usab sa 38 milyones ka tuig nang karaan nga Perupithecus ucayalensis (wala) nga nakit-an sa Habagatang Amerika gipakita sa ibabaw uban sa usa ka espisye nga susama kaayo niini - ang Talahpithecus parvus, nga...
Gitan-aw sa mga tigdukiduki ang 48 ka fossil sa mga mananap nga may mga kulo nga gikan sa Habagatang Amerika. Ang mga espisye - Toxodon plantensis ug Macrauchenia patachonica - unang nadiskobrehan ni Charles Darwin sa Uruguay ug Argentina 180 ka tuig kanhi. Ang mga palaeontologo naningkamot sa pagdesisyon kon ang katingad-ang panagway sa mga mananap mas suod ba nga may kalabutan sa mga tiglangga, kamelyo o elepante. Ang mga siyentipiko nakamugna ug bag-ong pamaagi sa pag-analisar sa mga protina diha sa mga bukog nga makapadayag sa mga relasyon tali sa mga mananap nga namatay na sa minilyong katuigan. Ang teknik makaabot sa mas taas pa sa panahon kay sa karaang pag-analisar sa DNA. Nadiskobrehan nila nga ang nangamatay nga mga mananap sa Habagatang Amerika may kalabotan sa mga kabayo. Ang bag-ong teknik - nga gitawag ug proteomics - makahimog rebolusyon sa paleontolohiya.