Faatumu le fuaiupu lenei: A o leʻi oo i le senituri lona 4 T.L.M., o Maketonia o se malo laʻitiiti i fafo atu o le vaipanoa na pulea e aai tetele o Atenai, Sparta ma Thebes, ma sa i lalo o le pule a Peresia o Achaemenid mo sina taimi. I le taimi o le nofoaiga a le tupu o Argead Philip II (359<unk>336 TLM), na faatoʻilaloina ai e Maketonia le laueleele tele o Eleni ma le malo o Thracian Odrysian e ala i le manumalo ma le diplomacy. I le iai o se ʻautau ua toe faafouina, o loo iai foʻi ʻautau e faaaogā le ʻaufana o le "sarissa", na faatoʻilaloina ai e Filipo II malo tuai o Atenai ma Thebes i le Taua i Chaeronea i le 338 T.L.M. O le atalii o Filipo II, o Alesana le Sili, o lē na taʻitaʻia se tuufaatasiga o setete Eleni, na ia faataunuuina le sini a lona tamā o le puleaina o Eleni atoa ina ua ia
Na faaumatia Tepa ina ua fouvale le aai. A o faagasolo isi osofaʻiga a Alesana, na ia faatoʻilaloina ai le Emepaea o Achaemenid ma faatoʻilaloina le teritori e oo atu i le vaitafe o Indus. I se vaitaimi puupuu, o lona malo na sili ona malosi i le lalolagi <unk> o le malo o Eleni, lea na amata ai le suiga i se vaitaimi fou o le aganuu Eleni anamua. Na olaola faatufugaga ma tusi a Eleni i atunuu fou na faatoʻilaloina, ma na salalau atu le alualu i luma i filosofia, inisinia, ma le faasaienisi i le tele o atunuu anamua. Sa matuā tāua foʻi le sao a Aristotle, o le faiaʻoga a Alesana, o ana tusitusiga na avea ma faavae o filosofia i Sisifo.