Faapuupuu le mataupu:  (CNN) O le hacking o komepiuta sa avea muamua ma vaega o talavou fia iloa. Ua avea nei ma malae o sipai a le malo, o tagata gaoi faapolofesa, ma fitafita tau tupe. I aso nei, ua avea mea uma ma tupe. O le māfuaaga lenā na osofaʻia ai e le ʻaufaasālalau mai Saina le kamupani a Lockheed Martin ma gaoia ata o le vaalele tau a le F-35 lea e faitau piliona tala lona tau. O le māfuaaga foʻi lea ua tele tausaga o osofaʻia e le ʻaufaasālalau Rusia kamupani e gaosi ai le suāuu ma le kesi mai i atunuu i Sisifo. Ua faateleina foʻi le tulaga lamatia. I le 2010, na taʻua ai e le ʻaufaipolokalame o le "digital bomb" i le Nasdaq lea na toeitiiti lava faaleagaina ai le maketi o oloa. I le 2012, na faaleagaina ai e Iran komepiuta e 30,000 a le kamupani e gaosia ai le suauu a Saudi Aramco. Seʻi manatu foʻi i le anoanoaʻi o mea ua faaleagaina (ae e leʻi faailoaina) ona o le osofaʻiga i luga o le initaneti a Korea i Mātū i le Sony Pictures i le tausaga ua mavae. Na faaumatia komepiuta, na maua ai imeli lē talafeagai a pule, ma na matuā vevesi ai le potu tifaga atoa. E leʻi faapea i taimi uma. O le hacking e i ai ni ona amataga e le afaina ai. O le manatu atoa o le "hacking" na amata mai i le Massachusetts Institute of Technology i le toeitiiti atoa le 50 tausaga ua mavae. O tamaiti aʻoga o le faasaienisi o komepiuta i inā, na latou faaigoaina lenei faaupuga mai i se vaega o tagata e fiafia i nofoaafi faataʻitaʻi, o ē na latou "taufaaleagaina" auala o nofoaafi eletise ma ki i le 1969 ina ia faaleleia ai le faatinoga. O nei tagata fou e faomea, ua uma ona latou suʻesuʻeina auala e suia ai polokalame ma masini komepiuta ina ia vave ai, e oo lava i le taimi na atiina aʻe ai e saienitisi i le AT&T Bell Labs le UNIX, o se tasi o polokalame faagaoioia muamua a le lalolagi. O le hacking na avea ma tomai o le saʻilia o ni vaifofō tulaga ese. E manaʻomia se fia iloa e lē mafai ona faamalieina e faatatau i le auala e galulue ai mea; na mananaʻo tagata taufaasese e faaleleia le auala e galulue ai tekinolosi, pe suia foʻi le auala e galulue ai. E leʻi iai ni o latou uiga lelei po o ni uiga leaga, ae na o le atamai. I lenā tulaga, o le uluaʻi augatupulaga o tagata e faomea moni, o "phreakers", o se vaega o tagata Amerika e lē faaaloalo, o ē na taaalo i le faiga o telefoni a le atunuu. I le 1971, na latou iloa ai, pe afai e te fagufagu i se leo maualuga, e 2600 hertz, e mafai ona e maua ai le fesootaʻiga i le telefoni a le AT&T. Sa latou faia ni telefoni faavaomalo, mo na o le fiafia, e suʻesuʻe ai pe faapefea ona faatulaga le fesootaʻiga o telefoni. O lenei...
O le manatu o le "hacking" na amata i le 50 tausaga ua mavae i le MIT. I le vaitausaga o le 1980, na mananaʻo ai le ʻaufaipolokalame e faaleleia le auala e faaaogā ai tekinolosi. O le tala i le '80s talavou hackers na puʻeina e le FBI o loʻo faʻaalia i luga o le cnn.com/shortfilms.