Faapuupuu le mataupu:  Na mou ese atu i latou mai le Lalolagi i le pe ā ma le 40,000 tausaga ua mavae, ina ua mavae le faitau selau o afe o tausaga na ola ai i le vaitaimi mulimuli o le aisa. Ua talitonu nei tagata suʻesuʻe, atonu ua latou iloaina se māfuaaga atonu na māfua ai ona faaumatia tagata Neanderthal, ona e leʻi lelei i latou i le puleaina o le afi. Ua talitonu se vaega o tagata suʻesuʻe i toega o mea mai anamua i le Iunivesite o Boston ma le Iunivesite o Bath, o le uiga o lenei mea, o le a lē maua se avanoa i le taimi na taunuu mai ai tagata i ona po nei mai i Aferika. O tagata Neanderthals, e pei o le toe fausia o loo faaalia i luga i le Falemataaga o Talafaasolopito Faalenatura i Lonetona, atonu na iu lava ina mou atu ona sa lē mafai ona latou maua le malosi mai a latou meaʻai e pei o tagata i ona po nei o ē na faaaogāina le afi. Na latou faaaogāina se komepiuta e faataʻitaʻi ai le tele o le malosi na mafai ona maua e tagata Neanderthal mai a latou meaʻai e aunoa ma le kukaina, pe a faatusatusa atu i tagata na kukaina. Na latou iloa e faapea, pe ana leai se afi, semanū e itiiti le malosi o se vaega o tagata Neanderthal - e tusa ma le 12 reindeer i le tausaga - nai lo o le malosi o se vaega o tagata Neanderthal. E masani ona faaatagia i latou o ni tagata e leʻi taulau ona o le evolusione, ae e leʻi faaumatia tagata Neanderthal ona o le leai o se faiʻai. Na i lo o lea, ua talitonu saienitisi, e foliga mai na mou atu i le 40,000 tausaga ua mavae ona o le fefiloi ma le fefiloi ma o tatou augātamā o tagata i aso nei. O se suʻesuʻega o faamaoniga mai i toega o mea mai anamua e 200,000 tausaga ua mavae, ua faalēaogāina ai nisi o talafatu e faatatau i tagata Neanderthal, ma ua faaalia ai e sili atu ona maualuluga ma atamamai tagata Neanderthal nai lo o le manatu masani. E talitonu le toʻatele o tagata suʻesuʻe, e lē lava le eseesega i le va o ituaiga tagata e lua, e faamalamalama ai le faaumatiaga o tagata Neanderthal. Ua maua foʻi tagata Neanderthal o ē na faia meafaigaluega mai i maa, ma na latou faia foʻi ni mea teuteu. O fao e valu na maua mai i se aeto e iai le siʻusiʻu papaʻe na maua i le nofoaga o tagata Neanderthal i Krapina i Croatia, na faaaogā e fai ai se asoa po o se taulima i le 130,000 tausaga ua mavae. O tagata i aso nei o ē e masani ona kuka a latou meaʻai, e mafai ona faaaogā lenei malosi faaopoopo e faateleina ai le faitau aofaʻi o tagata, ma saʻili mo ni meaʻai i taimi e lē tele ai meaʻai. O Anna Goldfield, o se...
Na faaaogā e tagata suʻesuʻe se komepiuta e suʻesuʻe ai le auala na ola ai tagata Neanderthal pe ana faapea e latou te lē faaaogāina le afi e fai ai meaʻai, ae na faaaogā e tagata i aso nei. Na latou iloa o le kukaina o meaʻai e mafai ona faateleina ai le aofaʻi o calories e maua. E lē o iai ni faamaoniga e iloa ai na faaaogā e tagata Neanderthal le afi, ma atonu e lē o tagata uma na faaaogāina le afi.