Faatumu le fuaiupu lenei: I Ionia (o le talafatai o le Aegean i aso nei o Turkey) o aai Eleni, lea e aofia ai nofoaga tetele e pei o Miletus ma Halicarnassus, sa le mafai ona faatumauina lo latou tutoatasi ma na i lalo o le pulega a le Emepaea o Peresia i le ogatotonu o le senituri lona 6 TLM. I le 499 T.L.M., na tulaʻi ai tagata Eleni i le fouvalega a Ionia, ma na fesoasoani atu ai Atenai ma isi aai Eleni iā i latou. I le 490 T.L.M., na faatoʻilaloina ai e le Tupu Sili o Peresia o Tariu I aai o Ionia, ma auina atu ai se ʻautau e faasalaina tagata Eleni. Na ō atu tagata Peresia i Attica, ae na faatoʻilaloina i le
O le taua o Maratona na faia e se ʻautau Eleni na taʻitaʻia e le taʻitaʻiʻau Atenitina o Miltiades. O loo vaaia pea le tuugamau o tagata Atenai ua maliliu i Marathon. I le sefulu tausaga mulimuli ane, na auina atu ai e le sui o Tariu, o Xerxes I, se ʻautau e sili atu ona malolosi e ala i le laueleele. Ina ua faatuai e le tupu o Sparta o Leonidas I i Thermopylae, na alu atu ai Serekese i Attica, lea na ia puʻeina ma susunuina ai Atenai. Peitaʻi, na sosola ese tagata Atenai mai le aai e ala i le sami, ma i lalo o le taʻitaʻiga a Themistocles, na latou faatoʻilaloina ai le ʻautau a Peresia i le Taua i Salamisa. I le tausaga na sosoo ai, na faatoʻilaloina ai e tagata Eleni le ʻautau a Peresia i le taua i Plataea, i le taʻitaʻiga a Pausanias mai Sepania. Na amata loa ona tuliesea e le ʻautau a Atenai tagata Peresia mai i le Sami o le Aegean, ma i le 478 T.L.M., na latou faatoʻilaloina ai Byzantium. I le faia o lea mea, na faaaofia ai e Atenai malo uma o le motu ma nisi o atunuu na aufaatasi ma Atenai i se tuufaatasiga, lea na taʻua o le Delian League, ona sa teuina ana tupe i le motu paia o Delos. E ui lava sa auai tagata Sparta i le taua, ae na tuua na o i latou ina ua mavae le taua, ma faataga ai Atenai e faavae se malosiaga tau i le sami ma fefaatauaʻiga.