Faatumu le fuaiupu lenei: E lua taua tetele na aafia ai le lalolagi Eleni anamua. O Taua a Peresia (499<unk>449 T.L.M.) o loo faamatalaina i le "Histories" a Herodotus. E oo ane i le faaiʻuga o le senituri lona 6 T.L.M., na pulea ai e le Emepaea o Peresia a le Emepaea o Achaemenid aai-setete uma o Eleni i Ionia (o le talafatai i sisifo o Turkey i aso nei) ma na maua ai foʻi le tele o fanua i le itu i Sasaʻe o Europa ma Balkans. O aai Eleni o Ionia, na taʻitaʻia e Miletus, na fouvale faasaga i le Emepaea o Peresia, ma na lagolagoina e nisi o aai i le atunuu, e aofia ai Atenai ma Eretria. Ina ua uma ona faatoʻilaloina le fouvalega, ona amata loa lea e Tariu I le osofaʻiga muamua a Peresia i Eleni e tauimasui ai i tagata Atenai. I le 492 T.L.M., na taʻitaʻia ai e le taʻitaʻiʻau Peresia o Mardonius se ʻautau (na lagolagoina e se vaʻa) i le isi itu o le Hellespont, ma toe faatoʻilaloina ai Thrace ma faaopoopo ai Maketonia o se malo na faatoʻilaloina atoatoa. Ae peitaʻi, a o leʻi oo atu i Eleni, na faaumatia lana ʻautau i se afā e lata i le Mauga o Athos. I le 490 T.L.M., na auina atu ai e Tariu se isi vaʻa e sopoʻia saʻo le Aegean (nai lo le mulimuli i le auala o le laueleele e pei ona faia e Mardonius) e faatoʻilaloina Atenai. Ina ua uma ona faaumatia le aai o Eretria, ona tulaʻi lea o le ʻautau ma fetaiaʻi ma le ʻautau a Atenai i
Na faaiʻu i se manumalo maumaututū a Atenai. O le sui o Tariu, o Xerxes I, na amataina le osofaʻiga lona lua a Peresia i Eleni i le 480 T.L.M. E ui lava i le faatoʻilaloina o Eleni i Thermopylae, lea na faatoʻilalo ai e le ʻau Peresia le itu i mātū ma le ogatotonu o Eleni, ae na toe faatoʻilaloina atoatoa e aai o Eleni tagata na osofaʻia i latou, e ala i le manumalo i le sami i Salamis ma le manumalo i le laueleele i Plataea.