Rịba ama amaokwu a dị n'okpuru ma zaa ajụjụ ahụ mgbe e mesịrị n'otu asụsụ ahụ dị ka amaokwu ahụ:  Ebe e si agafe: Ihe ndị Ijipt ji eme ihe n'abalị na-ekewa ehihie ụzọ iri na abụọ, nke ọ bụla n'ime ha na-ekewa ụzọ iri na abụọ. Otu ụdị elekere na-egosi onyinyo bụ ogologo mkpanaka nwere akara ise a na-agbanwe agbanwe na ogwe osisi dị elu nke na-eme ka onyinyo gbaa n'elu akara ndị ahụ. A na-etinye ya n'ebe ọwụwa anyanwụ n'ụtụtụ ka anyanwụ na-awakwasị onyinyo ya n'ebe ndị ahụ e dere ihe na ha, a na-atụgharịkwa ya n'ebe ọdịda anyanwụ n'etiti ehihie ka onyinyo ya wee na-ada n'ehihie. Obelisks na-arụ ọrụ n'ụzọ yiri nke ahụ: onyinyo e mere n'ihe ndị e ji ama ihe gburugburu ya mere ka ndị Ijipt nwee ike ịgbakọ oge. Ihe ahụ a kpụrụ akpụ na-egosikwa ma ọ̀ bụ n'ụtụtụ ka ọ̀ bụ n'ehihie, nakwa oge okpomọkụ na oge oyi. E mepụtara elekere onyinyo nke atọ n'ihe dị ka n'afọ 100 O.A. 1500 BC, yiri n'ụdị T-square gbagọrọ agbagọ. Ọ na-eji onyinyo nke ogwe osisi ya na-agba n'ahịrị na-adịghị agafe agafe atụ oge. Ọ bụ ezie na ha ziri ezi, a na-eji anyanwụ eme ihe dị ka elekere na-egosi oge, n'ihi ya, ha abaghị uru n'abalị ma ọ bụ n'oge e nwere igwe ojii. N'ihi ya, ndị Ijipt mepụtara ngwá ọrụ ndị ọzọ e ji agụ oge, gụnyere klọọkụ mmiri, na usoro e ji agbaso otú kpakpando si aga. Nkọwa kasị ochie e nwere banyere elekere mmiri sitere n'ihe e dere n'ili nke Amenemhet, onye na-arụ ọrụ n'obí eze Ijipt nke narị afọ nke 16 T.O.A., bụ́ onye e kwuru na ọ bụ ya chepụtara ya. E nwere ọtụtụ ụdị elekere mmiri, ụfọdụ n'ime ha dị mgbagwoju anya karịa ndị ọzọ. Otu ụdị bụ efere nwere obere oghere n'ala ya, nke e mere ka ọ na-ese n'elu mmiri ma kwe ka o jupụta n'ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ mgbe nile; akara ndị dị n'akụkụ efere ahụ na-egosi oge gafere, ka mmiri ahụ na-eru ha. A chọtara elekere mmiri kasị ochie a maara n'ili nke Fero Amenhotep nke Mbụ (1525<unk>1504 BC), na-atụ aro na e bu ụzọ jiri ha mee ihe n'Ijipt oge ochie. Ụzọ ọzọ ndị Ijipt si agụ oge n'abalị bụ iji eriri e ji atụ̀ ihe bụ́ nke a na-akpọ merkhets. A nọwo na-eji ha eme ihe kemgbe ihe dị ka afọ 600 T.O.A., abụọ n'ime ngwá ọrụ ndị a jikọtara ha na Polaris, kpakpando nke ebe ugwu, iji mee ka e nwee ọdịiche dị n'etiti ebe ugwu na ebe ndịda...  Ajụjụ: Gịnị ka ogidi ahụ na-egosi?
ma ọ̀ bụ ụtụtụ ma ọ bụ ehihie