Chịkọta isiokwu ahụ:  Ụzọ anyị si eje ije pụrụ iche ma e jiri ya tụnyere nke ndị ikwu anyị kasị dịrị nso, bụ́ enwe. Ma ndị ọkà mmụta sayensị ejighị n'aka mgbe ọkpụkpụ anyị malitere imepụta ọdịiche a, nke bụ otu n'ime ajụjụ ndị na-akpali ọmụmụ evolushọn nke mmadụ taa. Ugbu a, ndị nchọpụta kweere na azịza ya pụrụ ịdị n'ala ala ụkwụ anyị. Ndị ọkà mmụta sayensị achọpụtala ụzọ ọhụrụ e si enyocha ọkpụkpụ ndị toro ogologo, dị ka ọkpụkpụ metatarsal nke dị n'ala ala ụkwụ - ọkpụkpụ ụkwụ nke jikọtara ya na mkpịsị ụkwụ ukwu - iji mụọ ọdịiche dị n'etiti ụkwụ mmadụ na nke enwe. Usoro ahụ na-egosi ọdịiche dị iche iche nke agba dị iche iche, dị ka egosiri n'elu. Otu ìgwè ndị ọkà mmụta sayensị nọ na Mahadum Witwatersrand dị na Johannesburg, South Africa, jikọtara ụzọ ndị e si eme ihe ngosi, ụkpụrụ ndị e ji eme injinịa na nnyocha e ji ọnụ ọgụgụ eme iji mepụta ụzọ ọhụrụ e si enyocha otú ọkpụkpụ ogologo si arụ ọrụ. Ha ji ya depụta ọdịiche dị n'agbata ụkwụ mmadụ na nke enwe, nke mere na e mere ka ọdịiche dị iche iche pụta ìhè n'ụdị egwurugwu. Ọrụ a ga-abụ mmalite maka ọmụmụ ihe ndị ga-eme n'ọdịnihu, nke nwere ike ịchọpụta ebe ọ bụ na n'akụkọ ihe mere eme nke evolushọn anyị, ụdị mmadụ nke ọkpụkpụ ọkpụkpụ nke dị na metatarsal hallucal - ogwe nke ọkpụkpụ ụkwụ nke jikọtara na mkpịsị ụkwụ ukwu - pụtara. Ndị ọkà mmụta sayensị ejighị n'aka mgbe ọkpụkpụ anyị malitere iji mepụta ụzọ pụrụ iche anyị si eje ije, ma ha kweere na azịza ya pụrụ ịdị n'isi mkpịsị ụkwụ anyị, bụ́ nke anyị na-eji eme ihe n'oge anyị na-eje ije, n'adịghị ka ụmụ anụmanụ na-eji ya arịgo ma na-ejide ihe. A na-ese ihe osise kọmputa nke na-egosi nsụgharị nke March of Progress. Dọkịta na-agwọ ọrịa ụkwụ bụ́ Christopher Hunt na-ekwu na ọnọdụ ụkwụ anyị pụrụ igosi nsogbu ahụ ike. Ha nwere ọkpụkpụ na nkwonkwo 26 ndị bụ́ isi, otú mmadụ si aga ije na-adaberekwa n'otú ha si emeghachi omume n'ebe ibe ha nọ. N'ihi nke a, ụkwụ dị larịị pụrụ igosi na ọkpụkpụ azụ gbagọrọ agbagọ nakwa na mkpịsị ụkwụ gbagọrọ agbagọ pụrụ igosi ọrịa ogbu na nkwonkwo n'ọdịnihu. 'Ọgụgụ obi na-adịghị ngwa nwere ike igosi mgbasa ọbara na-adịghị mma na, dịka ọmụmaatụ, nkwonkwo ụkwụ na-atụgharị - ọnọdụ ebe nkwonkwo ụkwụ na-atụgharị n'ime - nwere ike igosi ezighi ezi...
Ndị nchọpụta si Mahadum Witwatersrand mepụtara usoro ọhụrụ iji nyochaa ọdịdị ọkpụkpụ ụkwụ. Ha ejirila ya gosi ọdịiche dị n'àkwà ụkwụ mmadụ na nke enwe na agba dị iche iche, nke nwere ike ịkọwa ụzọ anyị si eje ije. Ha na - ekwu na usoro a pụrụ ikpughe otu ụbọchị mgbe ọkpụkpụ anyị malitere ime ka anyị na - eje ije n"ụzọ dị iche na nke ndị ikwu anyị kasị dịrị nso.