Chịkọta isiokwu ahụ:  Ngwá ọrụ ndị e ji nkume rụọ n'oge ochie, bụ́ ndị a tụfuru atụfu, emewo ka e nwee'mkpịsị ákwà' buru ibu n'otu akụkụ nke ọzara Sahara, bụ́ nke ndị ọkà mmụta sayensị na-ekwu na ọ pụrụ ịbụ ebe mbụ mmadụ mere. Ndị ọkà mmụta ihe ochie na-arụ ọrụ n'ebe ndịda Libya achọpụtala na e jirila ngwá ọrụ ndị e ji nkume tụgbuo rụọ nnukwu akụkụ nke ugwu dị narị kilomita atọ na iri ise n'ogologo. Ha chọpụtara ihe ruru ngwá ọrụ 75 nanị n'otu square mita nke ala n'akụkụ ugwu Massak Settafet, nke dị nso na Fezzan, Libya. Pịgharịa gaa n' ala maka vidiyo. Massak Settafet escarpment (n'elu) dị nso na Fezzan Libya nwere ike ịbụ ala mbụ mmadụ mere n'ụwa. Ha ekwuola na e nwere ike inwe ngwá ọrụ dị n'agbata narị puku ise na nde ise ndị mmadụ mepụtara n'otu square kilomita ọ bụla dị n'Afrịka. Nke a bụ nkume ha ji wuo nnukwu pyramid dị na Giza, n'Ijipt. Ọ na-esiri ndị ọkà mmụta sayensị ike ikwu kpọmkwem mgbe ụmụ mmadụ malitere imepụta ngwá ọrụ n'ihi na ihe ndị ahụ a na-ahụkarị yiri ihe ndị sitere n'okike kama ịbụ ihe ndị mmadụ mepụtara. Ngwá ọrụ ndị kasị ochie a maara bụ ngwá ọrụ nkume Oldowan si Etiopia, bụ́ ndị malitere ihe dị ka nde afọ 2.6 gara aga. Oge nkà na ụzụ ngwá ọrụ nke Acheulean - ruo 1.76 nde afọ gara aga - gosipụtara nnukwu nkume e ji akụ́ aka mee site na flint na quartzite. Ka ọ na-erule ngwụsị nke oge a, ngwá ọrụ ndị ahụ ghọrọ ndị a nụchara anụcha ma mesịa soro usoro a na-akpọ Levallois, nke hụrụ okike nke ndị na-ehichapụ ihe, ndị na-egbutu ihe, agịga na agịga ndị dị larịị. Ihe dị ka afọ 50,000 gara aga, ndị Neanderthals mere ma jiri ngwá ọrụ flint pụrụ iche na nke pụrụ iche mee ihe, ekwenyere na ọ bụ n'oge a ka e ji ọkpụkpụ rụọ ngwá ọrụ. Ka ọdịbendị mmadụ na-aga n'ihu, a na-eji ihe ndị dị ka nko azụ, bọtịnụ na agịga ọkpụkpụ eme ihe. A chọtawo ihe ndị e bepụrụ n'ọkpụkpụ ụmụ anụmanụ bụ́ ndị e kwuru na ha dị nde afọ atọ na narị puku afọ anọ na nde afọ anọ gara aga - ihe dị ka n'oge nna ochie yiri enwe a na-akpọ Australopithecus afarensis - nke a maara dị ka Lucy - na-awagharị n'Africa. Ndị na-eme nchọpụta n'azụ ọmụmụ ahụ na-ekwu na nchọpụta ha nwere ike ịmanye anyị ịtụgharị uche n'otú anyị si akọwa akụkọ ihe mere eme nke mmadụ na mmetụta anyị nwere na...
Ndị ọkà mmụta ihe ochie nọ na Mahadum Cambridge chọtara ọtụtụ ngwá ọrụ e ji nkume rụọ n'ala dị na Massak Settafet, nke dị nso na Fezzan, n'ebe ndịda Libya. Ha chọpụtara ihe dị ka ngwá ọrụ iri asaa na ise n' otu mita anọ nke ala. A na-eche na e mepụtara ngwá ọrụ 500,000 afọ gara aga na Pleistocene. Ndị ọkà mmụta sayensị na - ekwu na ọ pụrụ ịbụ ihe atụ mbụ nke ebe mmadụ wuru. Ọgba na oghere ndị a na - egwupụta nkume na ha mere ka ụmụ anụmanụ na - abịa n'ebe ahụ. Ndị nnyocha na - eme atụmatụ na ndị nna ochie nke ụmụ mmadụ pụrụ ịhapụwo ngwá ọrụ ndị e ji nkume rụọ ruru nde ise n' otu square kilomita ọ bụla nke Africa.