Chịkọta isiokwu ahụ:  Dị ka ndị ọkà mmụta sayensị si kwuo, ọ pụrụ ịbụ na ndị Neanderthal mepụtara ma na-eyi ọla ndị mbụ e nwere n'ụwa n'ihe dị ka afọ 130,000 gara aga. Ndị na-eme nnyocha bụ́ ndị nyochara mkpịsị ụkwụ asatọ e si n'ọdụ ọcha a hụrụ na Krapina, Croatia, nweta kwuru na e ji ha mee ihe e ji eke ihe olu ma ọ bụ mgbaaka. Mkpịsị aka ndị ahụ nwere ọtụtụ akara e bepụrụ, ihe ndị e bepụrụ, na ihe ndị gosiri na ndị Neanderthal, bụ́ ndị biri n'ebe ahụ a chọtara ha, nọ na-eme ka ha na-egbuke egbuke. A chọtara mkpịsị ugo ndị ahụ e gosiri n'elu n'ebe ndị Neanderthal biri, ha bụkwa ihe atụ mbụ nke ọla ndị a chọtarala, dị ka ndị nchọpụta ndị nyochaghachiri ha afọ 100 ka a chọtara ha si kwuo. Ihe ndị a a chọpụtara ga-eme ka a ghọtakwuo na ndị Neanderthal abụghị ụmụ anụmanụ na-anaghị eche echiche nke ọma, ndị na-anaghịkwa akpa àgwà ka ndị mmadụ. Kama nke ahụ, ha na-apụta dị ka ndị nwere ọdịbendị dị mgbagwoju anya, ndị nwere ọgụgụ isi dị elu na ọbụna nwee ike ịmepụta nkà. Ihe dị ka afọ 30,000 agafewo kemgbe e chere na ndị nna nna nke ndị nke oge a kpochapụrụ ndị Neanderthal oge ochie. Ma ụdị ndị ahụ na-adịkwaghị ndụ nwere ike ịnọ n'ili na-abọ anyị ọbọ site n'ime ka anyị na-arịa ọrịa ndị nwere ike igbu mmadụ dị ka ọrịa cancer na ọrịa shuga. A na-eche na ndị Neanderthal na ụmụ mmadụ nke oge a biri n'otu ebe ruo ọtụtụ puku afọ ma na-agbakọ, nke pụtara na ndị Europe nwere ihe dị ka pasent 2 nke DNA Neanderthal ugbu a. A jikọtara mkpụrụ ndụ ihe nketa ndị a na ihe ize ndụ dị elu nke ọrịa cancer na ọrịa shuga site n'ọmụmụ ihe ọhụrụ na-ele akụkọ ntolite anyị anya. Otú ọ dị, ụfọdụ mkpụrụ ndụ ihe nketa anyị ketara pụkwara ime ka anyị ghara ịrịa ọrịa ndị ọzọ. Ndị ọkà mmụta sayensị achọpụtawo na akụkụ ụfọdụ nke usoro HLA anyị, bụ́ nke na-enyere mkpụrụ ndụ ọbara ọcha aka ịmata na ibibi ihe ndị si n'ahụ anyị, pụrụ isiwo n'aka ndị Neanderthal pụta. Ndị nchọpụta ndị ọzọ ekwuola na ndị bi ná mba ndị na-abụghị n'Afrịka na-arịa ọrịa shuga nke ụdị nke abụọ n'ihi na ha na ndị Neanderthal na-enwe mmekọahụ. Ndị nnyocha si mahadum Oxford na Plymouth achọpụtawokwa na mkpụrụ ndụ ihe nketa ndị e chere na ha na-akpata ọrịa cancer dị n'usoro mkpụrụ ndụ ihe nketa nke ndị Neanderthal. Mkpụrụ ndụ ihe nketa...
A chọtara mkpịsị ụkwụ ugo asatọ n' otu ebe ndị Neanderthal biri na Croatia. Ha nwere akara nke na - egosi na e ji akwara jikọta ha ọnụ. A na-ehichapụkwa mkpịsị ụkwụ nke ugo nwere ọdụ ọcha. Ndị ọkà mmụta banyere ihe ndị mgbe ochie kwuru na ọ bụ ya bụ ọla kacha ochie a hụtụrụla. Ha kwuru na ọ na-egosi na ndị Neanderthal ji ha mee ihe n'ụzọ ihe atụ. Mkpịsị aka ndị ahụ dị afọ 80,000 tupu ọbịbịa nke ndị mmadụ nke oge a na Europe. Nke a na - emegide echiche ọdịnala nke ndị Neanderthal dị ka ndị na - amaghị nke a na - akọ na ndị nzuzu. Ndị ọkà mmụta sayensị na - ekwu na ha nwere ọgụgụ isi, nweekwa omenala ndị magburu onwe ha.