Chịkọta isiokwu ahụ:  Nnụnụ whale nke gbagoro ọtụtụ narị kilomita n'osimiri dị n'Africa mgbe ọ tụgharịrị ụzọ na-ekwesịghị ekwesị n'ihe dị ka nde afọ 17 gara aga na-enyere anyị aka ịghọta otu ihe dị mkpa mere n'oge mmadụ malitere ịdị ndụ. Ndị ọkà mmụta banyere ihe mgbe ochie chọpụtara ihe ndị fọdụrụ n'ihe ndị e gwupụtara n'ala bụ́ ndị nna ochie nke nnukwute anụ whale nke oge a n'etiti otu n'ime ọzara ndị kasị sie ike na Turkana, Kenya. O mewo ka ndị ọkà mmụta sayensị nwee ike ịmata kpọmkwem mgbe ọdịdị ala nke ebe ọwụwa anyanwụ Africa malitere ịgbanwe ka ala ndị gbara Oké Ndagwurugwu Rift gburugburu malitere ịrị elu. Nkume a e gwupụtara n'ala nke dị nde afọ iri na asaa, bụ́ nke e gosiri na foto dị n'elu, bụ nke e si n'ahụ́ azụ̀ whale a chọtara n'ime ime Kenya nweta. O nyekwaara anyị aka ịghọta mgbe e nwere mgbanwe dị ukwuu n'oké osimiri n'ebe ọwụwa anyanwụ Afrịka, bụ́ nke gbanwere nnọọ ihu igwe n'ebe ahụ. Nke a bụ oge dị oke mkpa n'ọdịdị mmadụ site n'ụmụ anụmanụ dị ka o kere ebe obibi ndị kpọrọ nkụ na ndị mepere emepe nke dugara ndị nna nna anyị yiri enwe na-eje ije n'ụzọ kwụ ọtọ na nke mbụ ya. Ha na-ekwu na ọ bụrụ na azụ̀ whale ahụ gara n'ime mmiri ruo ebe dị anya, ọ ga-abụrịrị na mmiri dị n'ebe ahụ karịrị akarị, ọ ga-abụrịrị na ọ dị larịị karị, ọ ga-abụkwa na oké ọhịa jupụtara ebe ahụ. Ikekwe ọ bụ otu n'ime akụkụ ndị kasị adọrọ mmasị nke usoro ndụ ụmụ mmadụ - na ụmụ nwanyị ndị toruworo afọ ụfọdụ adịghịzi enwe ike ịmụ ụmụ. Ma ndị ọkà mmụta sayensị achọpụtawo na nnụnụ killer whale - ụdị nke ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ nde afọ 94 e ji mepụta ihe dị iche n'ụmụ mmadụ - na-enwekwa nsogbu nke ịkwụsị ịhụ nsọ. Nchọpụta a pụrụ inye ihe ọmụma banyere ihe mere oge ịhụ nsọ ji malite. Ọ dịla anya ndị ọkà mmụta ihe ndị dị ndụ na-enwe mgbagwoju anya banyere otú àgwà na-ebelata ikike ụmụ anụmanụ nwere ịmụba amụba si malite, e nwekwara ọtụtụ ihe ha na-ekwu banyere ihe mere o ji malite n'ahụ́ ụmụ mmadụ. Ugbu a, otu ìgwè ndị nnyocha si Mahadum Exeter na Mahadum York pụrụ ịchọpụtawo ihe na-akpata ngwụsị nke ịhụ nsọ - ma ọ dịghị ihe ọzọ, n'ahụ́ azụ̀ whale. Ha achọpụtawo na ọ na-eme ka ụmụ nwanyị ndị katarala ahụ́, ndị nwere ahụmahụ karị, na-eduzi ezinụlọ ha n'ịchọ nri, si otú ahụ na-eme ka ìgwè ahụ dum nwekwuo ike ịlanarị. Ihe ndị a a chọpụtara pụkwara inye aka ịkọwa ihe mere nkwụsị nke ịhụ nsọ ji malite n'etiti ụmụ mmadụ - o mere ka ndị inyom meworo agadi na-enye ndị ọzọ ihe ọmụma ha ma na-enye aka ilekọta...
A chọtara ihe e gwupụtara n' azụ azụ azụ whale n' ọzara dị n' ebe ọdịda anyanwụ Turkana dị na Kenya. A chọtara ozu nke anụ mmiri a dị narị kilomita anọ na iri ise na itoolu site n'oké osimiri. A na-eche na ọ gbagoro n'osimiri Anza oge ochie mgbe ọ tụgharịrị na-ezighi ezi. N'oge ahụ, ọwụwa anyanwụ Afrịka ga-abụrịrị ebe dị larịị, mmiri na oke ọhịa. Ndị ọkà mmụta sayensị na - ekwu na nke a na - egosi isi ihe dị mkpa tupu ala amalite ito. Nke a mere ka ihu igwe kpọọ nkụ ma mee ka ọhịa gharazie ịdị n' ebe ahụ. Ndị na- eme nchọpụta kwuru na ọ bụ ya mere ka ụmụ anụmanụ ndị bi ebe ahụ malite ịga ije n" ụkwụ abụọ.