Chịkọta isiokwu ahụ:  Ihe osise ndị mara mma apụtawo n'otu àgwàetiti ọhụrụ nke e guzobere n'ụsọ oké osimiri Tonga - ọ bụ ezie na ndị ọkà mmụta sayensị na-ekwu na ọ pụrụ ịpụ n'anya n'oge na-adịghị anya. Ọ bụ ụmụ nwoke atọ rịgoro n'elu ugwu ahụ dị kilomita iri isii na ise n'ebe ugwu ọdịda anyanwụ nke isi obodo ahụ, bụ́ Nuku'alofa, sere foto ndị ahụ. Agwaetiti ahụ malitere n'ọnwa Jenụwarị mgbe ugwu na-agbọpụta ọkụ gbawara n'okpuru mmiri ma mesịa gbasaa ma mee ka ọ dị otu kilomita na ọkara n'ogologo. Pịgharịa gaa n' ala maka vidiyo. Ihe osise ndị na - atụ n' anya apụtawo n' agwaetiti ọhụrụ e guzobere n' akụkụ ụsọ oké osimiri nke Tonga - ọ bụ ezie na ndị ọkà mmụta sayensị na - ekwu na ọ pụrụ ịpụ n' anya n' oge na - adịghị anya. Hunga Tonga-Hunga Ha'apai dị n'okpuru oke osimiri 39 kilomita (62km) n'ebe ugwu ọdịda anyanwụ nke isi obodo Tonga bụ Nuku'alofa. A na-akpọ ugwu mgbawa ahụ Hunga Tonga na Hunga Ha'apai, bụ́ aha agwaetiti abụọ dị n'etiti ya. A na-ekwu na ọ bụ akụkụ nke mgbawa ugwu Pacific Ring of Fire ma kwenyere na ọ bụ otu n'ime ugwu mgbawa 36 dị n'okpuru mmiri na mpaghara ahụ. Mgbawa nke na-adịteghị aka mere na Machị 2009, were ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ otu izu. N'oge ahụ, ndị ọkà mmụta banyere ala kwuru na mgbawa ahụ sitere na oghere mgbawa abụọ - otu dị na Hunga Ha'apai, ebe nke ọzọ dị ihe dị ka 330ft (100m) n'ụsọ oké osimiri. Otú ọ dị, oghere abụọ ahụ wụfuru ọtụtụ irighiri ihe, nke mere ka e nwee ala ọhụrụ. Ebe e si nweta ya: Atlas Obscura. Onye nwe ụlọ nkwari akụ ahụ bụ GP Orbassano, ya na enyi ya na nwa ya nwoke, rutere n'otu n'ime osimiri ojii atọ dị n'agwaetiti ahụ na Satọde. 'Ọ bụ ụbọchị zuru oke, na echiche dị egwu <unk> mbara igwe na-acha anụnụ anụnụ na oké osimiri bụ otu agba dị ka mbara igwe,' GP Orbassano, otu n'ime ndị obodo ahụ, gwara Tonga's Matangi Online. Ihe mejupụtara agwaetiti ahụ bụ scoria, nke bụ nkume mgbawa nke na-agba ọchịchịrị nke nwere ike ịnwe kristal mgbe ụfọdụ. Oghere ndị dị n'ihe ahụ na - apụta mgbe gas ndị e mebiri n'ime magma si n'ihe ahụ gbapụta ka ọ na - agbawa. Ndị ọkà mmụta sayensị kwenyere na akụkụ nke agwaetiti ọhụrụ ahụ dị ihe dị ka 1.1 kilomita (1.8 km) site na 0.9 kilomita (1.5km), nakwa na ọ na-ebili ihe dị ka 328ft (100 mita) n'elu oké osimiri. Orbassano kwetara na ịrịgo ahụ dị ize ndụ n'ihi oke okpomọkụ dị na mbara igwe gbara ọchịchịrị, dị ka Matangi Online si kwuo....
A malitere imepụta agwaetiti ahụ na Jenụwarị mgbe ugwu na - agbọpụta ọkụ nke dị nso na Tonga gbawara n' okpuru mmiri ma gbasaa. Ndị ikom atọ rịgoro n'elu ugwu nke agwaetiti ahụ nke dị kilomita iri isii na ise site n'isi obodo ya bụ́ Nuku'alofa. Ha kwuru na elu agwaetiti ahụ ka na - ekpo ọkụ nakwa na o nwere ọdọ mmiri na - acha akwụkwọ ndụ akwụkwọ ndụ nke na - esi ísì sọlfọ. New Island dị kilomita 1.8 n'ogologo na kilomita 1.5 n'obosara, ọ dịkwa ihe dị ka otu narị mita n'elu oké osimiri.