ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਸੂਟ-ਬੂਟ ਛੱਡ ਕੇ ‘ਅਧਨੰਗਾ ਫ਼ਕੀਰ’ ਬਣਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਿਉਂ ਲਿਆ?
“ਮਿਸਟਰ ਗਾਂਧੀ ਵਰਗੇ ਰਾਜਧ੍ਰੋਹੀ, ਮਿਡਲ ਟੈਂਪਲ ਵਕੀਲ ਦਾ ਅਰਧ ਨਗਨ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵਾਇਸਰਾਏ ਦੇ ਮਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਚੜ੍ਹਨਾ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਨਾਲ ਬਰਾਬਰੀ ਦੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਅਤੇ ਘ੍ਰਿਣਾ ਭਰਿਆ ਸੀ।”

ਬਰਤਾਨੀਆਂ ਦੇ ਤਤਕਾਲੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਚਰਚਿਲ ਦਾ ਇਹ ਬਿਆਨ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ।
ਇਹ ਉਦੋਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮੋਹਨ ਦਾਸ ਕਰਮ ਚੰਦ ਗਾਂਧੀ ਬਰਤਾਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿੰਗ ਜਾਰਜ ਪੰਜਵੇਂ ਦੇ ਸੱਦੇ ਤੇ ਬਕਿੰਘਮ ਪੈਲੇਸ ਗਏ ਸਨ। ਉਦੋਂ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਾਣੀ-ਪਛਾਣੀ ਛੋਟੀ ਧੋਤੀ ਲਾਈ ਹੋਈ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ‘ਲਾਇਨਕਲਾਥ’ ਜਾਣੀ ਲੰਗੋਟ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ।

ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਪੜਪੋਤੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖ ਚੁੱਕੇ ਤੁਸ਼ਾਰ ਗਾਂਧੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਪਣੀ ਛੋਟੀ ਧੋਤੀ ਨੂੰ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਇੱਕ ਰਣਨੀਤੀ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਆਦਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਭਾਰਤੀ ਆਗੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਉਂਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੌਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕਾਫ਼ੀ ਸਹਿਜ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਸੀ।”

ਉਹ ਅੱਗੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ,  “ਜਦੋਂ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਗਏ ਕਿ ਇਹ ਇਨਸਾਨ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਵਰਗਾ ਦਿਸਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ।”

“ਰਾਊਂਡਟੇਬਲ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਦਮੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆ ਗਏ ਸਨ। ਸਾਡੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਸਨਮੁੱਖ ਗਾਂਧੀ ਅਧਨੰਗੇ ਜਾਣਗੇ। ਗਾਂਧੀ ਇੱਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਦਾਅ ਵੀ ਖੇਡ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਦਾਅ-ਪੇਚ ਖੇਡਣੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।” 

==ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਛੋਟੀ ਧੋਤੀ ਪਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ==

ਵੈਸੇ ਗਾਂਧੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੂਟ-ਬੂਟ ਵਿੱਚ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਕਾਠੀਆਵਾੜੀ ਪਹਿਰਾਵੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆਏ ਸਨ।
ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੱਧੀ ਧੋਤੀ ਅਤੇ ਚਾਦਰ ਕਦੋਂ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਈ ਜੋ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਈ। ਗੱਲ 1921 ਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਗਾਂਧੀ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦੇ ਮਦੁਰਈ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਗਾਂਧੀ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਕੱਪੜੇ ਹੀ ਪਾਉਣਗੇ।

ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕੱਪੜੇ ਸਾੜਨ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੱਦਾ ਇੱਕ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੇਲ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਮ ਰੇਲ ਮੁਸਾਫ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲ ਪੈਸੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਪੁਰਾਣੇ ਕੱਪੜੇ ਸਾੜ ਕੇ ਖਾਦੀ ਦੇ ਨਵੇਂ ਕੱਪੜੇ ਨਹੀਂ ਖ਼ਰੀਦ ਸਕਦੇ।

ਆਪਣੇ ਰੇਲ ਸਫ਼ਰ ਬਾਰੇ ਗਾਂਧੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਮੈਂ ਰੇਲ ਦੀ ਭੀੜ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਮੂਵਮੈਂਟ ਨਾਲ ਕੋਈ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕੱਪੜੇ ਪਾਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਕਈਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮਹਿੰਗਾ ਖਾਦੀ ਕੱਪੜਾ ਖਰੀਦਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮੈਂ ਟੋਪੀ, ਪੂਰੀ ਧੋਤੀ ਅਤੇ ਕਮੀਜ਼ ਪਾਈ ਹੋਈ ਸੀ।”

ਗਾਂਧੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਉਦੋਂ ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਇਸ ਦਾ ਕੀ ਜਵਾਬ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਸਿਵਾਇ ਇਸ ਦੇ ਕਿ ਸ਼ਾਲੀਨਤਾ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਉੱਪਰ ਮੌਜੂਦ ਕੱਪੜੇ ਤਿਆਗ ਦੇਵਾਂ। ਅਤੇ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲੈ ਜਾਵਾਂ। ਅਗਲੇ ਹੀ ਦਿਨ ਮੁਦਰਈ ਦੀ ਬੈਠਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਇਸ ਉੱਪਰ ਅਮਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।”