ਮਾਨਵ-ਵਿਗਿਆਨ ।
ਮਾਨਵ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰੂਪਾਂਤਰ ਦੋ ਯੂਨਾਨੀ ਸ਼ਬਦਾਂ (Two Greek words) ਤੋਂ ਮਿਲ ਕੇ ਬਣਿਆ ਹੈ । Anthropo ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ logy ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਵਿਗਿਆਨ ਭਾਵ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨ ।ਇਸ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਦੇ ਹਾਂ-

* ਸਰੀਰਕ ਮਾਨਵ ਵਿਗਿਆਨ (Physical Anthropology) – ਇਸ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰਕ ਲੱਛਣਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਨਸਲਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ।

* ਪੂਰਵ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੁਰਾਤੱਤਵ-ਵਿਗਿਆਨ (Pre-historic-Archaeology) – ਇਸ ਸ਼ਾਖਾ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਲਿਖਤੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਜਿਵੇਂ ਖੰਡਰਾਂ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਆਦਿ ਕਰਕੇ ।

* ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਕ ਮਾਨਵ ਵਿਗਿਆਨ (Social and Cultural Anthropology) – ਇਸ ਵਿਚ ਸੰਪੂਰਨ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਦਾ ਪੂਰਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਵਿਚ ਇਕ ਸਮਾਜ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਵਿਵਸਥਾ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ, ਧਰਮ, ਕਲਾ ਆਦਿ ਹਰ ਵਸਤੂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਸਮਾਜਿਕ ਮਾਨਵ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਚ ਆਦਿਮ (Primitive) ਸਮਾਜਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਿੰਡ, ਕਬੀਲੇ, ਟਪਰੀਵਾਸ ਸਮੂਹ ਆਦਿ ।