ਤਾਲਿਬਾਨ, ਇਸਲਾਮਿਕ ਸਟੇਟ ਅਤੇ ਅਲ-ਕਾਇਦਾ 'ਚ ਕੀ ਫ਼ਰਕ ਹੈ?
ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਤਾਲਿਬਾਨ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਜਸ਼ਨ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਦੇ ਜਿਹਾਦੀਆਂ ਨੇ ਮਨਾਇਆ ਹੈ। ਯਮਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਤਿਸ਼ਬਾਜ਼ੀ ਕੀਤੀ, ਸੋਮਾਲੀਆ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਿਠਾਈਆਂ ਵੰਡੀਆਂ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮਿਕ ਸਮੂਹਾਂ ਨੇ ਪੱਛਮੀ ਸੈਨਾ ਦੇ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਜਿੱਤ ਵਜੋਂ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਆਨਲਾਈਨ ਵਧਾਈਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ।
ਮਾਹਰਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਡਰ ਹੈ ਕਿ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਜਿਹਾਦ ਦੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਯੁੱਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖ਼ਤਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੰਗਠਨਾਂ ਤੋਂ ਹੈ ਜੋ ਅਲ-ਕਾਇਦਾ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮਿਕ ਸਟੇਟ (ਆਈਐੱਸ) ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ - ਜੋ ਕਿ ਹਾਲ ਦੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤਾਂ ਹੋਏ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਸਰਗਰਮ ਹਨ।

ਅਮਰੀਕਾ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਸਮਝੌਤੇ ਵਿੱਚ ਤਾਲਿਬਾਨ ਨੇ ਇਹ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਜਿਹੇ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨੂੰ ਪਨਾਹ ਨਹੀਂ ਦੇਣਗੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਟਿਕਾਣਿਆਂ 'ਤੇ ਹਮਲੇ ਕਰਨ ਦੇ ਹੋਣ। ਪਰ ਤਾਲਿਬਾਨ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਅਲ-ਕਾਇਦਾ ਨਾਲ ਕਾਫ਼ੀ ਕਰੀਬੀ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਅਲ-ਕਾਇਦਾ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ, ਆਈਐੱਸ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਮਾਹਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਮੂਹ ਆਪਣੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਨੂੰ ਸਾਬਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਹੋਵੇਗਾ।

ਇਸਲਾਮਿਕ ਸਟੇਟ ਖੁਰਾਸਾਨ ਪ੍ਰੌਵਿੰਸ (ISIS-K ਜਾਂ ਆਈਐੱਸਕੇਪੀ), ਇੱਕ ਆਈਐੱਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਸਮੂਹ ਹੈ ਜਿਸਨੇ 26 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਕਾਬੁਲ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਦੇ ਬਾਹਰ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ 13 ਅਮਰੀਕੀ ਫੌਜੀਆਂ ਸਣੇ 150 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ।

ਪਰ ਜੇ ਇਸ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਈਏ, ਤਾਂ ਅਜਿਹਾ ਕੀ ਹੈ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ?

ਨਿਊਯਾਰਕ ਦੇ ਸੌਫਾਨ ਸੈਂਟਰ ਦੇ ਇੱਕ ਖੋਜਕਰਤਾ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ ਕੋਲਿਨ ਕਲਾਰਕ ਨੇ ਬੀਬੀਸੀ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ:

"ਤਾਲਿਬਾਨ, ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ। ਅਲ-ਕਾਇਦਾ ਇੱਕ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਜਿਹਾਦੀ ਸੰਗਠਨ ਹੈ ਜੋ ਦੁਬਾਰਾ ਆਪਣੇ ਨੈੱਟਵਰਕ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਲਾਮਿਕ ਸਟੇਟ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਲੜਾਈ ਔਖੀ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਲ-ਕਾਇਦਾ ਅਤੇ ਤਾਲਿਬਾਨ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੈ।"

==ਕਿਵੇਂ ਉੱਭਰੇ ਇਹ ਸੰਗਠਨ==

1980 ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਸੋਵੀਅਤ ਹਮਲੇ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਦੌਰਾਨ ਅਲ-ਕਾਇਦਾ  ਅਤੇ ਤਾਲਿਬਾਨ ਉੱਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ। ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਇਰਾਕ ਵਿੱਚ ਅਲ-ਕਾਇਦਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸਲਾਮਿਕ ਸਟੇਟ ਉੱਭਰਿਆ, ਜੋ 2003 ਵਿੱਚ ਇਰਾਕ ਉੱਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਹਮਲੇ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਅਲ-ਕਾਇਦਾ ਦਾ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਸਮੂਹ ਸੀ। 2007 ਵਿੱਚ ਇਰਾਕ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ ਵਧਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਸੰਗਠਨ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਲੁਕਿਆ ਜਿਹਾ ਰਿਹਾ। ਪਰ ਫਿਰ ਸਾਲ 2011 ਵਿੱਚ ਇਸਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਉੱਭਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਅਲ-ਕਾਇਦਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ ਦੇ ਕਰੋੜਪਤੀ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਆੁਉਂਦੇ ਓਸਾਮਾ ਬਿਨ ਲਾਦੇਨ ਨੇ 1980 ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, "ਅਧਾਰ/ਬੇਸ" ਜਾਂ "ਨੈੱਟਵਰਕ" ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਨ ਵਾਲੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਲੌਜਿਸਟਿਕਲ (ਸੰਚਾਲਨ) ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਨੈੱਟਵਰਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।

ਬਿਨ ਲਾਦੇਨ ਨੇ ਅਲ-ਕਾਇਦਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ 'ਚੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਰਤੀ ਕੀਤੀ।

ਤਾਲਿਬਾਨ, ਅਲ-ਕਾਇਦਾ ਅਤੇ ਆਈਐੱਸ ਵਿਚਾਲੇ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਗੱਲ ਹੈ - ਸੁੰਨੀ ਇਸਲਾਮ ਪ੍ਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੱਟੜ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ।

ਕਿੰਗਜ਼ ਕਾਲਜ ਲੰਡਨ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਅਧਿਆਪਕ ਮਿਸ਼ੇਲ ਗਰੋਪੀ ਨੇ ਬੀਬੀਸੀ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, "ਤਿੰਨਾਂ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।"

"ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਹਿੰਸਾ ਜਾਇਜ਼ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਜੋ ਲੜਾਈ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਉਹ ਬੁਰਾ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੈ।"

ਇਸ ਸਾਂਝੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਤਾਲਿਬਾਨ, ਅਲ-ਕਾਇਦਾ ਅਤੇ ਆਈਐੱਸ ਆਪਣੇ ਟੀਚਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕੱਟੜਵਾਦ ਪ੍ਰਤੀ ਵੱਖਰੇ ਹਨ - ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਮਾਹਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਫ਼ਰਕ ਹੈ।

ਪਸ਼ਤੋ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ "ਵਿਦਿਆਰਥੀ" ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਤਾਲਿਬਾਨ, ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਸੋਵੀਅਤ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉੱਤਰੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉੱਭਰੇ ਸਨ।