ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ 75 ਸਾਲ: ਕੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ 1947 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਵੰਡ ਨੂੰ ਟਾਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ।
ਅਗਸਤ 1947 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕੀਤਾ। ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀ ਭਾਰਤ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ (ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਮੇਤ) ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਹੋਈ ਅਤੇ ਦੋ ਨਵੇਂ ਦੇਸ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਬਣ ਗਿਆ।

ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭੜਕੇ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਭਾਂਬੜ ਨੇ ਲਗਭਗ 10 ਲੱਖ ਜਾਨਾਂ ਦੀ ਅਹੂਤੀ ਲਈ ਅਤੇ ਕਰੀਬ ਡੇਢ ਕਰੋੜ ਲੋਕ ਬੇਘਰ ਹੋ ਗਏ।
ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਹੀ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ।

==ਵੰਡ ਕਿਉਂ ਹੋਈ?==

1946 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਹੁਣ ਹੋਰ ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦੇਸ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਤੋਂ ਜਲਦੀ ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ।
ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਵਾਇਸਰਾਏ, ਲਾਰਡ ਲੂਈਸ ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇਣ ਲਈ 15 ਅਗਸਤ, 1947 ਦੀ ਮਿਤੀ ਤੈਅ ਕੀਤੀ ਸੀ।
ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 25% ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਨ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੰਦੂ ਸਨ। ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ, ਬੋਧੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।

ਆਰਟਸ ਐਂਡ ਹਿਊਮੈਨਟੀਜ਼ ਰਿਸਰਚ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਫੈਲੋ, ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਨਵਤੇਜ ਪੁਰੇਵਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਵਜੋਂ ਧਰਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ।"

"ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਥਾਨਕ ਚੋਣਾਂ ਲਈ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਵੋਟਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ-ਵੱਖਰੀਆਂ ਸੂਚੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਸਨ। ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਲਈ ਸੀਟਾਂ ਰਾਖਵੀਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਲਈ ਵੀ ਸੀਟਾਂ ਰਾਖਵੀਆਂ ਸਨ। ਧਰਮ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਾਰਕ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ।"

ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਚੈਥਮ ਹਾਊਸ ਫੌਰਨ ਪੌਲਿਸੀ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਦੇ ਡਾਕਟਰ ਗੈਰੇਥ ਪ੍ਰਾਈਸ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਬਣੀ ਤਾਂ ਕਈ ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਿੰਦੂ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਸ਼ਾਸਿਤ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਬਾਰੇ ਫਿਕਰਮੰਦ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।"

ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਉਹ ਦਬ ਜਾਣਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਮੁਸਲਿਮ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।"
ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਅੰਦਲੋਨ ਦੇ ਕਾਂਗਰਸੀ ਆਗੂਆਂ ਮੋਹਨਦਾਸ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸੰਯੁਕਤ ਭਾਰਤ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਏ।
ਹਾਲਾਂਕਿ, ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਦੇ ਨੇਤਾ ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿਨਾਹ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸਮਝੌਤੇ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਵੰਡ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਸੀ।
ਡਾਕਟਰ ਪ੍ਰਾਈਸ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਇੱਕ ਸੰਯੁਕਤ ਭਾਰਤ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰੇਗਾ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਹਿਮਤੀ ਬਣਨ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ।"

"ਵੰਡ ਇੱਕ ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਸਾਧਾਰਨ ਹੱਲ ਜਾਪਦਾ ਸੀ।"

ਵੰਡ ਨੇ ਕਿੰਨੇ ਵੱਡੇ ਸੰਤਾਪ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ?

ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚਕਾਰ ਨਵੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ 1947 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨੌਕਰਸ਼ਾਹ ਸਰ ਸਿਰਿਲ ਰੈਡਕਲਿਫ ਦੁਆਰਾ ਤੈਅ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।

ਰੈਡਕਲਿਫ਼ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਨੂੰ ਮੋਟੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੱਧ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਿੱਥੇ ਹਿੰਦੂ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਸਨ, ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਿੱਥੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸਨ।

ਹਾਲਾਂਕਿ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਭਾਈਚਾਰੇ ਬਿਖਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਗਭਗ ਡੇਢ ਕਰੋੜ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਨਵੀਂਆਂ ਬਣੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸੈਂਕੜੇ ਮੀਲ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕੀਤਾ।

ਕਈ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰਕੂ ਹਿੰਸਾ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਖਦੇੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਉਦਾਹਰਨ 1946 ਦਾ ਕਲਕੱਤਾ ਹੱਤਿਆਕਾਂਡ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੰਦਾਜ਼ਨ 2,000 ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ।

ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਨਵਤੇਜ ਪੁਰੇਵਾਲ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਵੰਡ ਤੋਂ ਟਾਲਾ ਵੱਟਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ।

ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "1947 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਯੁਕਤ ਭਾਰਤ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ।  ਇਹ ਸੂਬਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਢਿੱਲਾ ਸੰਘ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਿਮ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਸੂਬੇ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਸਨ।"

"ਪਰ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਨਹਿਰੂ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਕੇਂਦਰੀ ਕੰਟਰੋਲ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਦੇਸ ਬਣਾਉਣ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਸ ਗੱਲ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਿਮ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿ ਸਕਣਗੇ।"