ਕੂਚਾ ਕੌੜਿਆਂਵਾਲਾਂ ਵਾਲੀ ਗਲ਼ੀ ਬਾਰੇ ਦਸੋ। 
'ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਧਾਰਵਾਂ ਕਿਤਾਬ' ਦੇ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਵਾਲੇ ਚੈਪਟਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਪ੍ਰਿਥੀਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕਪੂਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, "ਰੌਲਟ ਐਕਟ ਉੱਤੇ ਅੰਦੋਲਨ ਕਾਫ਼ੀ ਤਿੱਖਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਸ਼ਨ ਨੂੰ ਹਾਲਾਤ ਹੱਥੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾਂਦੇ ਲਗ ਰਹੇ ਸਨ।

"ਅਪ੍ਰੈਲ 9, 1919 ਤੱਕ ਪੂਰਾ ਅੰਦੋਲਨ ਸਾਂਤਮਈ ਰਿਹਾ ਪਰ ਫਿਰ ਬਰਤਾਨਵੀਂ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੇ ਮੁੱਖ ਆਗੂ ਡਾ. ਸਤਿਆਪਾਲ ਤੇ ਡਾ. ਸੈਫ਼-ਉਦ-ਦੀਨ ਕਿਚਲੂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ।"
"ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੋਕ ਭੜਕ ਉੱਠੇ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਭੰਨ ਤੋੜ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਭੀੜ ਉੱਤੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾ ਕੇ 20 ਬੰਦੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ ਸੀ।" 

'ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ -1919 ਦਾ ਰੀਅਲ ਸਟੋਰੀ' ਦੀ ਲੇਖਕ ਕਿਸ਼ਵਰ ਦੇਸਾਈ ਦੇ ਪੰਨਾ ਨੰਬਰ 112 ਉੱਤੇ ਲਿਖਦੀ ਹੈ, "10 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਮਾਰਸੈਲਾ ਸ਼ੇਰਵੁੱਡ ਉੱਤੇ ਭੜਕੀ ਭੀੜ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਇਹ ਹਮਲਾ ਦੁਪਹਿਰ ਇੱਕ ਵਜੇ ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਮਿਸ਼ਨ ਸਕੂਲ ਦੀ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਸੀ।”

“ਜਦੋਂ ਰੇਲਵੇ ਪੁਲ਼ ਉੱਤੇ ਪੁਲਿਸ ਫਾਇਰਿੰਗ ਵਿੱਚ ਕਈ ਬੰਦੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਤਾਂ ਲੋਕ  ਭੜਕ ਉੱਠੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਪਛਾਣ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਦਾਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਈ ਬੈਂਕਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਹਿੰਸਾ ਵਿਚ 5 ਬਰਤਾਨਵੀਂ ਮਾਰੇ ਗਏ. ਇਸ ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਲਪੇਟ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰੁਵੁੱਡ ਵੀ ਆ ਗਈ।"

ਕਿਸ਼ਵਰ ਦੇਸਾਈ ਮੁਤਾਬਕ ਡਾਇਰ ਜਦੋਂ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਬੁਰ੍ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਸ਼ੇਰਵੁੱਡ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਗਲੀ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਗਾਰਡਜ਼ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।

ਕਰੀਬ 150 ਗਜ ਦੀ ਉਹ ਥਾਂ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਉੱਥੋਂ ਗੁਜ਼ਰਨ ਵੇਲੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਲੇਟ ਕੇ (ਰੁੜ ਕੇ) ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਰਾਹ ਤੋਂ ਲੰਘਣ ਸਮੇਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਕੌੜੇ ਮਾਰ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇੱਥੇ ਘਰ ਸਨ ਉਹ 8 ਦਿਨ ਜੇਲ੍ਹ ਵਾਂਗ ਰਹੇ। ਇਸ ਗਲ਼ੀ ਨੂੰ ਕੂਚਾ ਕੌੜਿਆਂਵਾਲਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

"ਇਹ ਹੁਕਮ ਸਵੇਰੇ 6 ਵਜੇ ਤੋਂ ਰਾਤੀਂ 8 ਵਜੇ ਤੱਕ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਕਰਫਿਊ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੇਟ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਘਿਸਰ ਕੇ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ।" 