ਕੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਕਿਉਁ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ ? ਕਾਰਨ ਦੱਸੋ?
‘‘ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਣਜਾਣ ਚਿਹਰਾ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ। ਉਹ ਸ਼ਖ਼ਸ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਦੇਖ ਕੇ ਗਰਮਜੋਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮੁਸਕੁਰਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਕਾਫ਼ੀ ਘਬਰਾ ਗਈ। ਮੈਂ ਉਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ।’’

‘‘ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਸਕੁਰਾਹਟ ਨੇ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਹਰ ਦਿਨ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਉਲਝਣ ਨੂੰ ਫ਼ਿਰ ਤੋਂ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ।’’

ਬੀਬੀਸੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਨਤਾਲਿਆ ਗਿਊਰੇਰੋ ਆਪਣੀ ਇਸ ‘ਹਾਲਤ’ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਅਜਨਬੀ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਚਿਹਰੇ ਪਛਾਣਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹਰ ਦਿਨ ਕਿਸੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ‘‘ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਉਲਝਣ, ਇੱਕ ਪਹੇਲੀ ਜੋ ਕਿਸੇ ਅਜਨਬੀ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੀ ਦਿਮਾਗ ਦਾ ਬੂਹਾ ਖੜਕਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ‘ਕੌਣ ਹੈ ਇਹ ਸ਼ਖ਼ਸ? ਕੀ ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ?’ ਮੈਂ ਸੋਚਦੀ ਹਾਂ ਕੀ ਇਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਜੇ ਇਹ ਮੇਰੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਿਆ ਤਾਂ ਇਹ ਕਿੰਨੀ ਖ਼ਰਾਬ ਗੱਲ ਹੈ।’’

ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝੋ, ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਚਿਹਰੇ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ ਤਾਂ ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ‘ਫੇਸ ਬਲਾਇੰਡਨੈਸ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਮੈਡੀਕਲ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਸੋਪੈਗਨੋਸੀਆ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਤੱਕ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵੀ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ।

ਨੋਇਡਾ ਦੇ ਮੈਟਰੋ ਹੌਸਪਿਟਲ ਐਂਡ ਹਾਰਟ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਵਿੱਚ ਸੀਨੀਅਰ ਕੰਸਲਟੈਂਟ ਨਿਊਰੋਲੌਜਿਸਟ ਡਾਕਟਰ ਸੋਨੀਆ ਲਾਲ ਗੁਪਤਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ‘‘ਕਈ ਵਾਰ ਪ੍ਰੋਸੋਪੈਗਨੋਸੀਆ ਜਨਮਜਾਤ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।’’
‘‘ਪ੍ਰੋਸੋਪੈਗਨੋਸੀਆ ਹੋਣ ਦੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਈ ਵਾਰ ਸਦਮੇ ਜਾਂ ਫ਼ਿਰ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀ ਸੱਟ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਵੀ ਇਨਸਾਨ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।’’
ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸੇਂਟ ਸਟੀਫ਼ਨ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਮਨੋਰੋਗ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਹੈੱਡ ਡਾਕਟਰ ਰੂਪਾਲੀ ਸ਼ਿਵਲਕਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ‘‘ਜਦੋਂ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਸੱਜੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਚਿਹਰੇ ਪਛਾਨਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਖੂਨ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਨਾ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰੋਸੋਪੈਗਨੋਸੀਆ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।’’

‘‘ਜਿਹੜੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਸੋਪੈਗਨੋਸੀਆ ਜਨਮ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਪਤਾ ਐੱਮਆਰਆਈ ਤੋਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।'' ''ਐੱਮਆਰਆਈ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਉਸ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਨੂੰ ਫ਼ਰਕ ਨਜ਼ਰ ਆਵੇਗਾ, ਪਰ ਜਨਮਜਾਤ ਪ੍ਰੋਸੋਪੈਗਨੋਸੀਆ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਟ੍ਰਕਚਰਲ ਫ਼ਰਕ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਦਾ ਉਹ ਹਿੱਸਾ ਵਿਕਸਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।’’
