Whakarāpopototia te tuhinga:  I hangaia, i whakakakahutia e ngā Neanderthal te whakapaipai tuatahi o te ao i te 130,000 tau ki muri, e ai ki ngā pūtaiao. E ai ki ngā kairangahau e whakamātautau ana i ngā waewae e waru i tangohia mai i te ekara whero i kitea i Krapina i Croatia, i whakamahia hei hanga i te mekameka, i te rīpene rānei. He maha nga tohu tapahi, nga tohu me nga tohu o nga whao i oti i a ratou te tarai e nga Neanderthals i noho i te waahi i kitea ai ratou. I kitea ngā kuku o te ekara i runga ake nei i tētahi wāhi i nohoia e ngā Neanderthals, ā, koinei te tauira tuatahi o ngā taonga whakapaipai i kitea, e ai ki ngā kairangahau i arotake anō i a rātau 100 tau i muri i te kitenga. Ka tāpiri ngā kitenga ki te nui haere o ngā taunakitanga ehara ngā Neanderthal i te mea pōuri, i te mea ngoikore hoki e whakaahuatia nuitia ana. Engari kei te puta mai he ahurea matatau, he tino mohio, a kua waihangahia pea e ratou nga toi. Tata ki te 30,000 tau te roa mai i te wā i whakangaromia ai e ngā tīpuna o ngā tāngata o nāianei ngā Neanderthal o neherā. Engari tērā pea kei te rapu utu te momo kua ngaro nei i a tātou mai i tua atu o te urupa mā te ārai i a tātou ki ngā mate whakamate pēnei i te mate pukupuku me te mate huka. E whakaarotia ana ko ngā Neanderthal me ngā tāngata o nāianei i noho tahi mō ngā mano tau, ā, i whakawhitiwhitinga, arā, e tata ana ki te 2 ōrau o te DNA Neanderthal kei ngā Pākehā ināianei. Kua honoa ēnei ira 'whare' ki tētahi mōrea nui ake o te mate pukupuku me te mate huka e ngā akoranga hou e titiro ana ki tō tātou hītori whanaketanga. Heoi, ko ētahi ira i riro mai i a tātou, tērā pea i whakapai ake i tō tātou ārai mate ki ētahi atu mate. Kua kitea e ngā kaipūtaiao tērā wāhanga o tō tātou pūnaha HLA, e āwhina ana i ngā pūtau toto mā ki te tautuhi me te whakangaro i ngā mea kē i roto i te tinana, tērā pea i ahu mai i ngā Neanderthal. Ko ētahi atu kairangahau e whakaaro ana ko te tangata i waho o Awherika e kaha ake ana ki te mate huka Momo 2 nā te mea i whāngai rātou ki te Neanderthal. Kua kitea hoki e ngā kairangahau o ngā whare wānanga o Oxford me Plymouth he ira e whakaarotia ana he take mōrearea i roto i te mate pukupuku i roto i te huinga ira o Neanderthal. He ira...
E waru ngā waewae o te ekara i kitea i tētahi wāhi i Croatia e nohoia ana e ngā Neanderthal. He tohu taarua kei runga i a rātau e tohu ana i honoa rātau ki te uaua. Ko nga whao, i tapahia mai i nga waewae o te ekara whero, kua oti ano te tarai. E ai ki nga tohunga tikanga tangata koinei te tauira tawhito rawa atu o nga taonga whakapaipai i kitea. E ai ki a rātau, e tohu ana i whakamahia e ngā Neanderthal mō tētahi take tohu. I mua ake i te taenga mai o te tangata o nāianei ki Uropi i te 80,000 tau. E taupatupatu ana tēnei ki ngā tirohanga tuku iho mō ngā Neanderthal he pōhara, he pōhara hoki. E ai ki nga kaiputaiao he tangata mohio ratou, he ahurea matatau hoki.